Къуекъо Асфар: Губзыгъагъэр зыщэфыгъэр (Тот, кто купил мудрость) »\nIотэжьым акъылымрэ губзыгъагъэмрэ зэрэхэтыр\nАннотация: В статье выявляются аккумулированные мотивы обращения к прошлому в виде нартских повествований, всего адыгского фольклора как средоточию ума, мудрости и непреходящей духовной ценности. Показано превалирование материального благосостояния над самой жизнью, жестоко отсекающей духовное составляющее нартского общества, с одной стороны. С другой, стороны приходит время, когда знания накопленные человеком в жизни, опыт, его мудрость помогли нартам выжить. Здесь уже на первый план выходит духовное составляющее, на чем мы акцентируем внимание в своей статье.\nКлючевые слова: нарты, нартское повествование, скала стариков, ум, мудрость, нарт хабзэ, Шэбатын, Шэбатынук.\nAnnotation: The article reveals the accumulated motives for addressing the past in the form of Nart narratives, the whole Adyghe folklore as the focus of the mind, wisdom and imperishable spiritual value. It shows the prevalence of material well-being over life itself, brutally cutting off the spiritual component of Nart society, on the one hand. On the other hand, the time comes when knowledge accumulated by man in life, experience, his wisdom helped narts to survive. Here, the spiritual component is already on the foreground, which we emphasize in our article.\nKeywords: sledges, Nart narration, old people's clout, mind, wisdom, Nart Habze, Shabatin, Shabatunuk.\nНартхэу «чатэр IэхъомбищыкIэ къизымыхыжьышъоу жъы хъугъэр, мышэсыжьышъоу зыныбжь хэкIотагъэр, пщэрышIу еонэу щабзэ зымышIыжьышъурэр, зылъэ зымыIэтыжьышъоу къарыунчъэр, мэкъу Iатэ зэтырилъхьанэу куахъор зымыIэтыжьышъурэр, шкIэ зымыгъэхъужьышъоу «еIыстэхыжьыгъэр» матэм рагъэтIысхьэти, нарт чылэм дахыти Жъыгъэ ибг радзыхыжьыщтыгъэ. А лъэхъаным гъотыр акъылым нахь къытекIощтыгъэу къэлъагъо. Жъым иакъыл, игубзыгъагъэ мэхьанэу иIэр къагурыIощтыгъэп ремыхьылIэфэхэ нэс. Ар зэрэхъугъэр къэбар заулэмэ ахэолъагъо. МыщкIэ апэ щысэ къэпхьын плъэкIыщт нарт кIалэу зятэ Жъыгъэ ибг езымыдзыхыжьэу гъочIэгъым щызыIыгъыжьыгъэмрэ нарт Шэбатыныкъо ятэ джащ фэдэу къызэригъэнэжьыгъэмрэ афэгъэхьыгъэхэр. ТIури зэфэдэ хьазырых акупкIыкIэ, ау зэрэзэтекIыхэри щыIэх.\n«…Зы кIалэ горэм ятэ пIашъэр бгым ридзыхыжьын фаеу хъуи, чы матэм ригъэIысти, а Жъыгъэ ибгыджэ заджэхэрэм ыхьыгъ, – къыщеIо «Нартымэ яхэбзэжъ зэраукъожьыгъагъэр» зыфиIорэ къэбарым. – Бгэр лъагэти, ыкIыбы илъэри онтэгъути, Iэбжъэ-лъабжъэджэ ерагъэу бгым дэкIоягъ. ЕдзыхыпIэм нэсы пэтэу кIалэр лъэпэуагъэ. Арыти лIыжъэр щхыгъэ.\n– Шъыда, тат, узыфэщхырэр? – ыIуи еупчIыгъ.\n– Сызфэщхырэр осIопэн, – ыIуагъ лIыжъым. – Мый фэдэу сэ сятэ пIашъэр мыщ къызысэхьыжьым, мы чIыпIэ дэдэм сэри сыщылъэпэогьагъ, сикIал, – ыIуагъ лIыжъым.\nЯтэ пIашъэр кIалэм лъэшэу шIу елъэгъути, нэпкъым ридзыхыжьы шIоигъуагъэп. Ау нартмэ яIо Iогъэ пытэу зэрэщытым фэшIы, ащ зи хишIахьыжьын ымылъэкIынэу гугъи, лIыжъэр ыIэти, нэпкъым къыритIупщэхыгъ. Ежь къыгъэзэжьи тIэкIурэ къэкIуагъэу, ыгу мыIасэ хъуи, лIыжъым рыкIуагъэр зэригъашIэмэ шIоигъоу, къыгъэзэжьи нэпкъым къекIолIэжьыгъ. Зеплъыхым, чы матэр чъыг лъапсэ горэм шIуани, лIыжъэр нэпкъычIэм къытенагъэу ылъэгъугъ. Арыти, ятэ пIашъэр къыдихьыежьи, рихьыжьи къушъхьэ тIокIэ чыжьэ горэм ыхьыгъ. Ыхьи:\n– Джы, – риIуагъ лIыжъым. – Мьщ о пфэгъэшIэтым фэдизрэ упсаоу ущызгъэIэт. Сэ ренэу Iус къыпфэсхьызэ сшIыт.\nАрэущтэу зэхъу нэужым кIалэм зэриIуагъэм фэдэу мафэ къэси ятэ пIашъэм гъомылапхъэ фихьытыгъ, фихьы къэс адрэр чылэм къэбарэу дэлъымджэ ренэу къеупчIытыгъ.\nЗы мафэ горэм къуаджэм дэсхэр псым Iухьагъэхэу, чъыг чIэгъым чIэсхэу щысхэзэ, псым зыхаплъэхэм дышъэ къошын псым хэлъэу халъэгъуагъ. Арыти, чъыг чIэгъым чIэсхэр псым хэзэрэгъэбани шъхьае, агъотыгъэп.\n– Псэр зэушIоркъым ашIокIодыжьыгъ, – аIуи къыхэкIыжьыгъэх.\nА къэбарэр чылэм дэлъэу, кIалэр ятэ пIашъэ дэжь кIуагъэ.\n– Шъыд чылэм къэбарэу дэлъэр? – ыIуи, лIыжъ цIыкIор къеупчIыгъ.\n– Тыгъуасэ дышъэ къошын чъыг чIэгъым чIэсхэзэ псым зыхаплъэхэм халъэгъуагъ. Пстэуми псым зыхатакъуи, ащ лъыхъухи шъхьае, къагъотыгъэп, «Псы ушIоркъыгъэм хэкIодэжьыгъ», аIуи, псыхъом къыхэкIыжьыгъэх, – риIуагъ.\n– Ара, сикIал? – ыIуи къеупчIыжьыгъ.\n– Псым халъагъорэр шъыпкъэ, – ыIуагъ. – Мэфэ реным лъыхъухэу тичылэхэр Iутых.\n– Ар къэзгъотырэм иен фаешъ, о къэбгъотыт, – къыриIуагъ. – УзыкIожьыджэ, а чIыпIэм ори кIо. Псы нэпкъым тет чъыгым дышъэ къошынэр хэт. Ащ иныбжьыкъу ныIэп псым халъагъорэр. Чъыгым дэкIуаери, дышъэ къошынэр къытех.\nЯтэ пIашъэр дэгъоу къыгъашки, кIалэр къежьэжьи ядэжьы къэкIожьыгъ.\nЧылэр дэзэрэхыгъэу псынэпкъым Iутыти, ежьыри кIуи ахэхьагъ. Языбгъуджэ тIыси, зыми гу къызлъыримыгъатэу чъыгэр ыплъахьыгъ. ЕтIанэ тэджи, зыфыдэкIуаерэри амышIэу, чъыгым дэкIуайи, дышъэ къошынэр къырихьыхи къехыжьыгъ. Чылэмэ дышъэ къошыным икъэгъотыкIэ лъэшэу агъэшIэгъуагъ.\nПчыхьэ зэхъум етIани ятэ пIашъэ Iус фихьи кIуагъэ.\n– Дэгъу, – лIыжъым ыIуагъ.\n– Шъыд джыри къэбар?\n– Хэгъэгу къэбар щыI: апэ тыгъэм ыцыпэ икъыкъокIыгъор зылъэгъурэр пэчъахь ашIынэу аIуагъ. Пэчъахьэу лIагъэм ычIапIэджэ ихьатым цIыфхэр ыужы итых. Бэрэ тыгъэм пэплъэнхэу къуаджэм дэкIыгъэх, ау зэкIэми тыгъэм икъыкъокIыгъо зэдалъэгъу.\n– Арымэ, ори адыдэкI ахэмэ. АдыдэкIи, псы нэпкъым теуцу. Тыгъэм инурэ апэ рапшIэу псыхъо нэгум къыридзэт. Ащ о лъыплъ. Тыгъэ нурэр зэрэплъэгъоу «Уарышъы къыкъокIы», – Iо.\nЫужырэ мафэм пчэдыжьы шIункIым тыгъэм пэплъэнхэу чылэм дэкIыгъэхэмэ адыдэкIи, ятэ пIашъэм зэриIуагъэм фэдэу, тыгъэ нурэм лъыплъагъ.\n– Уары, тыгъэр къыкъокIы! – ыIуи апэу тыгъэр къызэрэкIорэр къыIуагъ.\nНарт иIо Iогъэ пытэу, Iогъэ пытэ дэдэу щыIэти, кIалэр пэчъахьэ ашIыгъ.\nХасэ зэIукIэшко ышIи:\n– О цIыфых! Сэ дышъэ къошынэр къэсэзгъэгъотыгъэри, тыгъэр апэу сэзгъэлъэгъугъэри сятэжъ пIашъэр ары. Тижъымэ бэ алъэгъугъэр, бэ акъылыгъэу ахэлъыр, ахэр шIогъэшкох, дгъэлъэпIэнхэ фае (курсивыр тэ тшIыгъэ – А. Къ.). Непэ щегъэжьагъэу жъы дэдэ хъужьыхэрэр бгы лъагэм къетымыдзыхыжьэу олIэжьыфэхэджэ тIыгъынхэу хабзэ сэгъэуцу, – къариIуагъ.\nКIуи, ятэ пIашъэри ядэжьы къыщэжьыгъ. Ащ къыщегъэжьагъэу жъыхэр бгым къырамыдзыхыжьы хъугъэу къаIотэжьы. Ау Жъыгъэ ибг джыдэдэми, а зэманыжъым ишыхьат зафэ фэдэу, джыри гъэнэфагъэу щыI, Лыгъотхы укIомэ, къыщыплъэгъут [1,7: 198-200].\nДжы нарт Шэбатыныкъо къехъулIагъэм зыфэдгъэзэн.\n«Нартымэ ялъэхъан зы хэбзэжъ щыIагъ, – къыщеIо «Шэбатыныкъо нартымэ къахилъхьагъэ хэбзэшIур» зыфиIорэ нарт къэбарыжъым. – Чатэр IэхъомбищыкIэ къизымыхыжьышъоу жъы хъугъэр, мышэсыжьышъоу зыныбжь хэкIотагъэр, пщэрышIу еонэу щабзэ зымышIыжьышъурэр, зылъэ зымыIэтыжьышъоу къарыунчъэр, мэкъу Iатэ зэтырилъхьанэу къуахъор зымыIэтыжьышъурэр, шкIэ зымыгъэхъужьышъоу еIыстэхыжьыгъэр матэм рагъэтIысхьэти нарт чылэм дахыщтыгъ. Дахыти, Жьыгъэ ибг ышъхьэ дахьыетыгъ. Зи зымылъэкIыжьырэ лIыжъ, шъузыжъхэр зэрыс матэмэ мыжъо щэрэхъышхохэр ачIашIахьыти, хьадрэхэр ягъогууанэу Жъыгъэ ибг ратIупщэхыщтыгъэх.\nШэбатыныкъо ятэ Шэбатыни зи ымылъэкIыжъэу жъы дэдэ хъугъэ. Хэбзэжъым ыпкъ къикIыкIэ Шэбатыныкъо яти Жъыгъэ ибг матэм исэу риутIупщэхыжьынэу фаети, матэ ышIи Шэбатынэ ригъэтIысхьи нарт чылэм дихыгъ. Шэбатыныкъо лъэшэу ыгу къеотыгъ хьадрыхэ гъогум ятэ тыригъэуцонэу зэрэхъурэр. Ау сыд ышIэн, хабзэм ушIокIынэу щытэпти, ымыгъэцакIэ хъущтыгъэп. Ятэ Жъыгъэ ибг дихьыий, матэм мыжъо щэрэхъышхуитIу чIилъхьи, Шэбатыныкъо ыIуагъ:\n– Лъэшэу сыгу къео, сят, хьадрыхэ гъогууанэм узэрэтезгъэуцорэр. Ау сыд сшIэн, ори ошIэ, хэбзэжъыр лъэшы.\nШэбатынэ зи ыIуагъэп. Ащ зи зэримыIорэр Шэбатыныкъо лъэшэу иджагъо хъугъэ. Шэбатыныкъо матэм еIункIагъ – матэр хьадырыхэ гъогум теуцуагъ. Матэр Жъыгъэ ибг зефэхым зы чъыгыжъ лъэпсэжъ горэм шIуани ефэхыпIэм елэлэхэу къэнагъ. АдыкIэ мыдыкIэ зэрихьэу матэм ис Шэбатынэ мыщхын ылъэкIыгъэп. Ар къызэщхым Шэбатыныкъо еупчIыгъ:\n– Сыд сят узыдэхьащхырэр? – ыIуи.\n– Ори жъы ухъоу пкъо Жъыгъэ ибг узыридзыхыжьыкIэ мы лъапсэм ушIонэнкIи мэхъушъ ары, – ыIуагъ Шэбатынэ.\nАр ятэ къызыреIом Шэбатыныкъо къэгубжи, ятэ къыпихыжьыгъ:\n– Хэт сыд фаеми ерэIу е ерэшI, ау сэ о хьадырыхэ узгъэкIонэп!\n– Узэрэфай. Шъыпкъэр пIотымэ сэри хьадырыхэ сыщыхьаолыенэу сыфаеп. Мы дунаем Iоф щысшIэн щысымылъэкIыми сыгупшысэн слъэкIын (курсивыр тэ хэтхыгъ – А.Къ.). Дунаем утетэу зыми урымышIу хъумэ хьадырыхэ укIуагъэм фэдэба! – ыIуагъ Шэбатынэ.\nАрыти зэрэхъугъэр чъыг лъэдакъэм шIонэгъэ ятэ къыпихыжьи гъочIэгъ ин горэм Шэбатыныкъо ыхьыгъ.\n– Ыдж, сят, о мыщ чIэс зыми укъымышIэу. Сэ тхьэмафэ къэс шхын къыпфэсхьын, унэм усхьыжьымэ хэбзэкъутэ къысфашIынышъ нартымэ сагъэпсэутэп, – ыIуагъ Шэбатыныкъо.\nЯтэ гъочIэгъым къычIигъани къэкIожьыгъ. Ащ фэдэу Шэбатынэ гъочIэгъым чIэсэу, Шэбатыныкъо ащ шхын къыфихьэу охътэ Iаджи блэкIыгъ. Зы гъэ горэм нарт чIыгум чъыгымэ къапыкIэрэ пкIышъхьэ-мышъхьэхэр икIодыкIыгъэх. ЯтIонэрэ гъэми зи къэкIыгъэп. Ящэнэрэ гъэми къэкIыгъэп. Зы мыIэрыси, зы къужъи амыгъотыжьэу къызэхэнагъэх нартыхэр. Шэбатыныкъо ятэ гъомылэ фихьы пэтэу мыIэрысищ псышъхьэм тесыхэу ылъэгъугъ. «Мы мыIэрысищыр псым къыхэсхынышъ сятэ фэсхьын» ыIуи Шэбатыныкъо псым зыхахьэм мыIэрисищымэ псым зычIагъэби загъэкIодыжьыгъ. Ар гукъао щыхъугъэу Шэбатыныкъо ятэ дэжь нэсыгъ. Ятэ ыкъо къеплъи нэшхъэеу зелъэгъум къеупчIыгъ:\n– Сыда унэшхъэй?\n– Уадэжь сыкъакIо пэтэу псышъхьэм мыIэрысищ щесэу слъэгъугъэти «мы мыIэрысэхэр сятэ фэсхьыных» сIоу псым сызыхахьэм мыIэрысэхэр кIодыжьыгъэхэшъ сызэгоуты, – ыIуагъ Шэбатыныкъо.\n– Ащ пае, сикIал, умынэшхъэй. Джы тапэкIэ псым мыIэрысэ ущылъымыхъужь. Пшъхьэ Iэтыгъэу къэкIуахьи мыIэрысэ бгъотын, – акъыл къыритыгъ ыкъо Шэбатынэ.\nШэбатыныкъо ышъхьэ Iэтыгъэу мэзхэр, хъоухэр, бгы чапэхэр къыкIуахьыхэзэ гъаем къелыгъэхэу зы мыIэрысэ чъыгырэ зы къужъ чъыгырэ апытыхэу ылъэгъугъэх. ДэкIуаий мыIэрысэри къужъыри къыпичыхи нартымэ къафихьи, акIэхэр агъэIыстэжьи гъэ къэс мыIэрыси къужъи Нарт чIыгум къыщыкIы хъужьыгъэх.\nАущтэу зы заулэ текIыгъ. Нарт мэлымэ зы узышхо горэ къахахьи, зэтелIэхэ хъугъэх. Нарт хэкум зы тIы закъуи къимынэу а узым ыхьыгъ. Мэл хьажъ-гъужъ тIэкIоу къэнагъэр зэрагъэбэгъожьын тIы ямыIэжь зэхъум зэкIэ нартыхэр къэгузэжъуагъэх, ау зыми а Iофым ихэкIыпIэ къыфигъотыгъэп. Нартмэ ашIэщтыр амышIэу Хасэ ашIыгъ, ау а Хасэми зи къикIыгъэп: нартхэр мэлынчъэ дэдэ хъущтыгъэх, мэл тIэкIоу къэнагъэр зытебэгъукIын тIы агъотыжьыщтыгъэп. Ащ ыгъэнэшхъэеу Шэбатыныкъо ятэ гъомылэ фихьыгъ. Шэбатыныкъо нэшхъэеу ятэ къызелъэгъум къеупчIыгъ:\n– Сыда унэшхъэй, сызэрэпIыгъыжьыр къыохьылъэкIа?\n– Хьау, сят, арэп ар зэхьылIагъэр. Нарт чIыгум мэл къимынэжьэу екIодыкIы. Узым къелыжьыгъэ мэл тIэкIу-шIокIури зытебэгъукIын тIы агъотырэп, тшIэщтыр тшIэрэп.\n– Ащ пае, сикIал, умыгузажъу. НартхэмкIэ къышъуфэнагъэ мэл тIэкIор Амышъэ итIыжъхэр зыщыхъутыгъэхэ ТIыхъупIэжъ фых. КъыкIэлъыкIорэ гъэм шъуимэлмэ шъынэхэр ахидзэнхэшъ, лъфэтых, – ыIуагъ лIыжъ дэдэ хъугъэ Шэбатынэ.\nШэбатыныкъо къэкIожьи нартымэ къафэнагъэ мэл хьажъ-гъужъ тIэкIур Амышъэ и ТIыхъупIэжъы ыфыгъэх. Амышъы и ТIыхъупIэжъы зэрэтехьэхэу мэлымэ шъынищ, шъыниплI, шъынитфыхэр ахахъуи, зэкIэми къалъфыгъэх. Нарт чIыгум Шэбатынэ ишIуагъэкIэ мэл хъущэр щыбэгъожьыгъ. Ащтэу джыри зы куп текIыгъ.\nЗы гъэ горэм нартымэ ямэщ къэхъугъэп. ЯтIуанэрэ гъэми тырасэн чылапхъэ тIэкIу ерагъэу зэрагъэуIуи, мэщ ашIагъ. Мэщым иIухыжьыгъо дэдэм дунаем зыкъызэхишIахьи, ошъушхо къехи лэжьыгъэр хьалэчы ригъэфагъ, аужыпкъэм чылапхъи къафэнэжьыгъэп. Нарт чIыгум къитэджагъэ гузэжъогъум ыгъэнэшхъэеу Шэбатыныкъо ятэ дэжь кIуагъэ, фыгу гъэлыгъогъэ тIэкIу фихьи. Шэбатынэ фыгу гъэлыгъогъэ тIэкIур зелъэгъум шIомакIэ хъуи, ыкъо къеупчIыгъ:\n– Сыдэу макIэ непэ къысфэпхьыгъэр, сыкъэууджэгъугъэкIэ сенэгуе, – ыIуагъ лIыжъым.\n– Хьау, тят, уджэгъугъэ Iоф хэлъэп. Нарт чIыгум гузэжъогъушхо къихъухьагъ. ИлъэситIу мэхъушъ мэщ къытфэкIырэп, чылапхъи тимыIэжьэу тыкъэнагъ. ТшIэжьыщтыр тшIэрэп.\n– Ащ паекIэ, сикIал умыгузажъу. О пшIэтым къедэIу: Тхьагъэлыдж имэщыпэ зыщиIожьытыгъэ хьамэр жъо, Тхьагъэлыдж мэщ зыщызэрищэщтыгъэ гъогури зи къэмыгъанэу зэхэжъуахь. Ахэмэ къатекIэрэр Нарт чIыгумкIэ шъуфэхъущт чылапхъэ, – ыIуагъ Шэбатыныкъо ятэ Шэбатын.\nЯтэ къыриIуагъэр Шэбытыныкъо ыгу пытэу риубыти, унэм къэкIожьыгъ, ипхъэIашэ зэкIишIи еуи Тхьагъэлыдж ихьэмагъэр ыжъуагъ, Тхьагъэлыдж мэщ зыщызэрищэщтыгъэ гъогури ыжъуагъ. Тхьагъэлыдж имэщ зеIожьым хьамэм къытенагъэ чылапхъэр, унэм зещэжьым къыкIэкIэтэкъугъэ чылапхъэхэр Шэбатыныкъо ыжъуагъэм гъэбэжъоу къыхэкIыжьыгъэх. Арти, Тхьагъэлыдж ичылапхъэ нартымэ афэбэгъожьыгъ. Ащ фэгъэхьыгъэу гъэм игъэбэжъу тхьалъэIу Хьэрам Iуашъхьэм ылъапэ щышIыгъ. ТхьэлъэIум щызэхэхьагъэ нартымэ Шэбатыныкъо сэнэфыбжъэ фаIэти, нэужым къеупчIыгъэх:\n– КъытаIу, Шэбатыныкъу, таущтэу мыIэрысэ, къужъ кIодыжьыгъэхэр къэбгъэкIыжьынхэ плъэкIыгъ, тIы ахэмытэу мэлмэ шъынэхэр ахидзэнэу пшIыгъэ, чылапхъэ емыутэу мэщ бгъуагъэ къэбгъэкIыгъ?\nШэбатыныкъо тхьэлъэIум ыгузэгу къиуцуи къариIуагъ:\n– Сэрэп, нартыхэр, ар зиакъыл къыхьыгъэр.\n– Хэт адэ? КъытаIу!\n– Тхьэ къысфашIуIу къышъуасIомэ шъумыгубжынэу, шъуичатэхэри къысфишъумыхыныхэу.\n– КъыпфэтэIо! – аIуагъ нартымэ.\n– Ыджы, нартыхэр, – къыригъэжьагъ Шэбатыныкъо, – сэрэп ар зишIушIагъэр. МыIэрыси къужъи къэзгъэкIэжьыгъэхэр, мэлхэр зыгъэбэгъожьыгъэхэр, мэщ гъэбэжъу къызгъэкIыгъэр сят. ШъошIэ, хэбзэжъым ыпкъ къикIыкIэ зи зымылъэкIыжьырэ лIыжъыхэр Жъыгъэ ибг дахьыежьыхэшъ хьадрыхэ гъогу тырагъэуцох. Сятэ шIущэ сэлъэгъути сыукIыжьын слъэкIыгъэп, сятэ гъочIэгъ горэм чIэсэу сыфэсакъы.\nПкIышъхьэ-мышъхьэхэр зэкIодхэм сятэ къэбар езгъэшIагъэти къысиIуагъ: зы мэз къэсымыгъанэу чъыгышъхьэхэр къэсплъахьыныхэу. Чъыгышъхьэхэр къэсплъахьыхэзэ гъаем къелыгъэ пкIышъхьэ-мышъхьэ зытIущ къэзгъоти, ахэр згъэтIысхьажьыхи, мары джы шъолъэгъу, Нарт чIыгум мыIэрысэ-къужъыхэр щыбэгъожьыгъэх.\nТIыхэри зэкIодыжьыхэм сятэ иунашъокIэ мэлхэр Амышъэ итIыхъупIэжъ сфыхи, тIыхэр зытетыгъэхэ чIым мэлхэр зэрепэмхэу шъынэхэр ахидзагъэх. Мэщ чылапхъэри зэкIодым сятэ иунашъокIэ Тхьагъэлыдж ихьамэ, гъажъо зэрищагъэ гъогухэр сыжъохи – есымыутэу мэщ бэгъуагъэ къысфэкIыгъ, джы Нарт чIыгум чылапхъэр щагъотыжьыгъэшъы, непэ гъэбэжъум итхьэлъэIушху. Арышъ, зэкIэ сятэу Шэбатынэ ишIушIагъ. Ар Жъыгъэ ибг естIупщэхыжьыгъэу щытыгъэмэ а зэкIэмэ тахэкIыжьытагъэ.\nНартыхэр зэрэIэтыхи Шэбатынэ хъохъушхокIэ фэлъэIуагъэх. Нартыхэр зэхэтIысхьажьыхи унэшъо пытэ ашIыгъ: тапэкIэ жъы хъухэу зи зымылъэкIыжьыхэрэр\nЖъыгъэ ибг амыщэжьыныхэу, хьадырыхэ гъогу тырамыщэжьыныхэу, жъы хъухэрэмэ псэун IофыхэмкIэ упчIэжьэгъу ашIынхэу. Ари зы хэбзэшIоу Шэбатыныкъо нартымэ къахилъхьагъ [1,3: 249-253].\nДжы губзыгъагъэр зыщэфыгъэм икъэбар зыфэдгъэзэн. Ар къытфэзыIотагъэр зэлъашIэрэ къэбарIуатэу Иордыным Уадсирым дэсыгъэ Шапсыгъэ (Мэджаджэкъо) Индрыс ары. Мыщ икъэбари акъылымрэ губзыгъагъэмрэ уакъызэрэкъонэжьыщтым игупшысэ хэолъагъо.\n«Адыгэхэмэ хъишъэ дахэхэр яIэх, – еIо Шапсыгъэ Индырысэ, – хъишъэу яIэхэр, а зэпстэур сэ кIэрэп, ау ахэмэ ащыщэу зы хъишъэ горэ къэсIотэн. ЦIыфхэмэ ижъыджэ къяхъулIагъэу щыIэр цIыфым егупшысэу ыгъэпсэолъэн ыIомэ, джа блэкIыгъэу, блэкIыгъэу, блэкIыгъэу щыIэм шъыпкъагъэ зэрэхэлъэр къыуигъэшIэнэу хъишъэжъымэ ахэт.\nПасэм зы кIалэ горэм унагъо ышIагъ, унагъо ышIи шъхьам, иунэгъо шIэныджэ зэпымыфагъэу, ай фэдэу хъуи, шъыд фэдизэу хигъэхъон ыIуагъэу шъыд фэдизэу ыпэджэ еIами мыхъоу, темытэразэ зэхъум, тIыси егупшысагъ. «О мы сибынэу къэсщагъэу мы унэм исэр хьажъор зыфэпIутыми ехьы зэфэмыпIутыми ехьы» зыфаIорэм фэдэу, мощтэу мы тхьамыкIэри къыскIырыплъэу, шъыды пай мощтэу щызгъэсын? ГущаIэм пай, сэри цшъхьэ (сшъхьэ) изэфэшIу сихьан, зыгорэм сыкIон, мыр хьалыгъу фалIи лIэу, сэ унагъо къыздишIэн ыгу хэлъэу къэкIуар», – ыIуи, кIалэм ыгу къэкIыгъ.\nЗыщыщхэхэмэ якIужьхэмэ яхэрэс, кIалэ горэ къыфэхъугъэу иI, кIалэми илъэсих-илъэсибл зыфэпIотым фэдэ иныбжь, щыIэкIэ къулай ымыгъоты зэхъум, ышъхьэ хихьажьынэу къэрар ритыгъ. Къэрар рити, еуи, кIалэр ежьэжьыгъ. Ежьэжьи, чыжьэу IукIыгъ. Чыжьэу IукIи, зи къуаджэ горэм нэсыгъэу а къуаджэм дэхьагъ. Зы къэлэшхо горэм пэчIынатIэ хъугъэ. Еуи, кIалэр дэхьагъ. Дахьи, кIо хьакIэщыпчъэр къэлэпчъэм фэгъэзагъэу адыгэхэмэ сыдигъоджи яIыгъы хабзэтыгъ, арти, а хьакIэщым зэрэкIорэм тетэу ихьагъ. Зы лIыжъ хэкIотагъэу ыныбжьыджэ исэу щытыти:\n– Еблагъ, сикIал, еблагъ, еблагъ, еблагъ, – ыIуи, кIалэр ригъэблэгъагъ.\nРигъэблагъи, кIалэр тIысыгъэ, лIыжъми сэлам рихыгъ. ЕтIуанэ лIыжъэр къеупчIыгъ кIалэм – игъэпсыкIэджэ ай фэдэхэр лIыжъым ылъэгъугъэу щытын фай:\n– А, сикIал, гъогу уанэ къэпкIугъэ плъышъо птет, – ыIуагъ.\nЫджы ахъшам ыпэ зэхэогъор ра.\n– Ола, гъогу уанэ къэскIугъэм, – ыIуагъ кIалэм.\n– Ащыгъум, сикIал, о тIэкIу бысым-жъусым зыгорэ удырэмыкIуамэ зыгорэм ухэIэн фай, бысимлахь горэ пIоны фай.\nМыдрэми игуапэ мыхъу хъуна, еуи, Iанэ къыфаригъэшIи, кIалэр ыгъэтIыси, кIалэмрэ ежьырырэ зэдэшках. Зызэдашкэхэм къыужы Iанэр рахыжьыгъ. КIалэм шъыд ыIуар?\n– Тхьэмэтэ маф, – ыIуагъ, – о уунэгъо зэшIотэу ущыс, сэ сиIоф мыры, мыры, мыры, мыры зэрэщыт шIыкIэр, мый фэдэм хьакIэ зэIэкIэлъ къэкIуагъэу щыты зыхъуджэ, чэщ мэфитIу, чэщ мэфищэ щагъэсышъ, адыгэхэр еупчIыхэ шъхьай, сэ ай фэдэу сыщысынышъ, итIуанэ, ай сежэнэу, укъысэупчIыны, сэ сызыфаер къэсэбгъэIоным сиIоф тетэпышъ, пэшIорэгъэшIэу, сиIоф зытетэр къыосэIо: IофшIапIэ шъуиIэу щытымэ, Iоф цIэмэ цIоигъоу сышъонэцIы.\n– Боу иуахът сикIал, – ыIуагъ, – Iоф тимыIэ хъуна, боу Iоф тиI, тегъэпсахьыгъ, мырары мэлыхэр тиIэх, ахэмэ уапэтынэу. Хьау пIомэ, мэкъу-мэщыми тыпылъэу щытышъ, ай ылъэныкъо зыбгъазэ пшIоигъомэ, айджи уцупIэ тиI. Узфаем хадэри, о узфэе IэнатIэм Iууцу.\nКъызыреIом, мыдрэ кIалэм:\n– Ола, – ыIуагъ, – сэ мэлымэ сапэтынэр къэсэштэ, о къабыл сыошIымэ.\n– Бо-оу усэшIы, сикIал, пчэдыжьы щыфегъэжьагъэу уиIоф Iухь.\nКIалэм зызэтригъэпсахьи, мэл гъэхъуным ыужы ихьагъ. Зы илъэсырэ мэлэхъуагъэ, тIо мэлэхъуагъэ, щэ мэлэхъуагъэ, плIэ мэлэхъуагъэ, айгоу, илъэсиблы ригъэкъугъ. «Мы мэлыхэм уапэтын», – ыIуи лIыжъым къызыреIом, – «ащыгъом илъэс чырапкIэу, илъэсыр зыуухыджэ къыостытэр мыры», е, «сэ илъэс чырапкIэр зысыухыджэ, къысэптытэр мыры» не кIалэм ыIуагъ, не лIыжъым ыIуагъ, Iофым зэрэIухьагъэу ащтэу Iутыгъ.\nИтIуанэ а илъэсиблым къынэужыпкъэ а кIалэр зы мафэ горэм мэлахъо кIуагъэу, мыжъуашъхьэм тесэу егупшысэ: «СищыIакIи шъыд, сипсэукIи шъыд, сыздэщыIэри тэд? Мы сызхэт Iофыри шъы лIэуж? Сибыны рыкIуари сымышIэу, сызщыщми рыкIуари сымышIэу, мы дунае щыIакIэр, мы къахьыкIэр рау шъы икъахьыкIэу къэсхьын?» – ыIуи, кIалэр джа мыжъуашъхьэм тесэу мэлымэ яхаплъэгоу джай егупшысагъ ышIэтэр ымышIэу.\nЕгупшыси, итIуанэ кIалэр къэкIожьыгъ пчыхьашъхьэм. КъэкIожьыгъ, амэ нэшхъэй. КIо, зыщышыр, къэзхэкIыгъэр пэмыкIрэ Iофырэ, ахэр ышъхьэ къихьагъэхэу щыт, бырсыр кIалэм иIоф. ЛIыжъэр къызеплъым:\n– А сикIал, – ыIуагъ, – адэ мафэрэмэ уафэдэп. Шъыд гукIаеу уиIэр? Шъыд гухэкIэу уиIэр? Шъыд узэгупшысэрэр, шъыд мощтэу уичэф зыкъутагъэр, сикIал? – ыIуи еупчIыгъэти:\n– Ола, – ыIуагъ, – сичэф зыкъутагъэр мый ыпэджэ сыкъакIуишъ, мы IэнатIэм сызIуогъэуцом, цъхьэрэ(сшъхьэрэ)-спсэрэджэ боу сигуапэ хъугъэ. Мыхъуми щыIэкIэ къулай горэ згъотыгъэ сIуи, сырырэзагъ, шъхьай, ыджырэ нэсыфэ нэсэ мый фэдэ сыгу къэкIыгъэп, ыджы мы сызщыщырэ, сыкъызхэкIыгъэрэ, сикъуаджэрэ арыкIуагъэр сымышIэу непэ семыгупшысэны мыхъунэу къысфифагъ. Мы сыкъыздэкIыгъэм ылъэныкъоджэ зэракIуар цIэмэ цIоигъоу, сыкIомэ цIоигъоу сыгу къэкIыгъ, сегъапэ сикIуакIэ хъутэри цIэп, – ыIуагъ.\n– Мы къэпIуагъэр боу игъу, боуи дахэ, боуи тегъэпсахьыгъ, – ыIуагъ. – Адэ улIэу шъофым лэжьакIоу уиты зыхъуджэ, уибын-кIалэрэ, уиIофырэ, пшъхьэрэ арыкIуам уемыгупщысэныри мэхъуа? Ау уиIэнатIэ умыгъэпыутэу ай фэдэу упылъыны зыхъуджэ, ай фэдэ цIыфмэ ащаIэ. ЦIыфэр игъо нэсэу мэхъу, игъо нэмысэуи мэхъу, ежь цIыфым иIоф къызэрекIокIырэр хэты ышIэрэ? Ащыгъум, сикIал, – ыIуагъ, – нэIуаси мый щыпшIыгъэу щыIэн фай, укъэзышIэни щыIэн фай, неущы мэлымэ апэтын нычхьапэ къызэгъэгъот, къэгъэхьазырыри, о уикIуакIэ хъутым неущы сэ сеплъын.\nКIалэм гуапэ къыщымыхъу хъуна, гуапэ щыхъугъ. КIалэр егупшысэ: мыр, кIо, гъогумаф, укъызэрэкIуам фэд ыIони къытIупщыжьыта? Iуагъэ азыфагу илъэп, «мыр чырапкIэу къысэптын», – ыIуап, «мыр сэ остын», – мыдрэми къыриIуап. Ащтэу чэщ реным егупшысэу щысыгъ. Ау щытми, зэ къэсыжьын фаеу афэдэу зытрилъхьажьыгъэу щыт ежь.\nИтIуанэ еуи, афэдэм кIалэри къызэригъэгъоти, пчэдыжьым лIыжъым ишы, ишыуани, шъуашэу щыгъытэри, пэрэ зэкIоцIыпхагъи, кIалэм:\n– Ма, мыри уичысэ илъхь, – ыIуи кIалэм къыритыгъ.\nШъуаши зыщыригъэлъагъ, фэпагъэу, шэри кIэракIэу зэтегъэпсахьыгъэу айджэ шэсынэу ай фэдэу къыгъэпсыгъ.\n– НекIо джы, сикIал, уигъогу утехьан, уздэкIожьытым Тхьэм псаоу унегъэс, узхэхьажьын фаехэми Алахьэм уахегъэтхъахь, тхьауегъэпсэу. Къэбгъэзэжьымэ, ыджы мы уиIэнатIэ уиIэнатI, – ыIуагъ. – Къэзгъэзэжьынэп пIоу узхэхьажьыхэрэмджэ угу псэфыгъэу ущытыми, тэджэ бгъазэми, Тхьэм уимурад къыбдегъэхъу, сикIал. НекIо! – ыIуи къырищэжьагъ, мэз лъапэм нэсы къыдэкIотэнэу.\nЕуи, кIалэм игъусэу ай къыдынэсыгъ. Къызынегъэсым ыужы кIалэми сэлам къырихыжьи, лIыжъым къебэуи, «гъогу мэфэшIу», – ыIуи кIалэр ежьэжьыгъ. Ежьэжьи, моу мы гъогум фэдэ горэм нэсыгъэу етIуанэ лIыжъыр кIалэм еджагъ:\n– Мо къэгъаз, сикIал, зэ зы гущыIэ тIэкIу горэмджэ сыоушъыимэ цIоигъу(сшIоигъу), – ыIуагъ.\nКъыгъэзэжьыгъ кIалэм. Къыгъэуцуи, риIуа ра:\n– А, сикIал, – ыIуагъ, – зы гущыIэ горэмджэ сыоушъыит, сызэрэоушъыитым сомэ щэкI ыIуас.\nДжы къызэреушъыит, гущаIэу къыриIотым пай сомэ щэкIэу ытырэр кIалэ гущэм шIоонтэгъу хъугъэ. Ау щытыми, лIыжъым идэхэIуагъэ, ыпэджэ къызэрэпэгъокIыгъагъэр щымыгъупшэу, «Ашъыу, зы хъуршэ сIыгъэу сымыкIожьытыми ар стын», – ыIуагъ, сомэ щэкIэр лIыжъым ритыгъ. ЛIыжъэр къызэреушъыигъэр ра:\n– А, сикIал, – ыIуагъ, – джы гъогу утехьэ. Мы гъогоу узытехьэрэм укIогоу, къуаджэ уIукIагъэу пчыхьашъхьэ хъугъэ зыхъуджэ, къуаджэм ублэмыкI, – ыIуагъ. – Фаи орэчэтэщ, фаи орэхьэщпакъ, фаи орэхьакIэщ, фаи орэбысым. А къуаджэм а чэщым дэлъыри, пчэдыжьым мафэ уапэ илъэу уигъогу техь, – риIуагъ.\n– Тхьауегъэпсэу, Тхьам ыIомэ, ар сэ згъэцэкIэн, – ыIуи, кIалэр къыIукIыжьыгъ.\nАмэ, сомэ щэкIэр айджэ бэба ыджы, ай фэдэу учэмэхъуау, упчэнэхъуау хъуршэ заулэ къыуатыгъэ пай тIэкIу пIомэ кIалэ гущэмджэ икъурэп. ИтIуани, шэси ежьэжьыгъэу, ай фэдэм нэсыгъэу, етIуани, къеджи къыригъэзэжьыгъ. Къызырегъэзэжьым:\n– Ыджыри зыгорэмджэ сыоушъыит, сикIал, – ыIуагъ.\n– Аий сомэ щэкI ыуас, – ыIуагъ.\nКIэгупшысахьи, «Тхьэ сэIо, мы лIыжъым зы хъуршэ сиджыбэ илъэу симыгъэкIожьыт», - ар кIалэм ыгу къэкIыгъ. Шъхьай, итIуани, лIыжъым идэгъугъэ тыригъакIуишъ, итIуани, а парэу къыритыгъэм щыщ сомэ щэкI ритыгъ.\n– А, сикIал, – ыIуагъ лIыжъым, – сызэрэоушъыитэр: цIыфхэмэ уахэхьанэу ухъут, уахэкIынэу ухъут, уадэгущыIэнэу хъут, къыбдэгущыIэнхэуи ухъут. Тащтэу щытыджи, чылэмэ яIоф узигъэфэнэу щытэпышъ, уиIоф зыхэмылъым уибэлагъэ хэмыс, – риIуагъ.\nОрыми, сэрыми ар дышъэ сомэ щэкIыджэ пщэфын плъэкIына?\n«Олахьэ, ари сымышIэрэ зыфэдэр?» – ыIуагъ кIалэм ыгуджэ, ыжэджэ зи ыIуап. КIо:\n– Тхьауегъэпсэу, Алахьэм ыIомэ, згъэцэкIэн, – ыIуагъ.\nЫджы сомэ тIокIищ Iихыгъэ хъугъэ. ИтIуани ежьэжьишъ, афэдэу нэсыгъэу, ыджи:\n– Мо зэ къэгъаз, сикIал, – ыIуагъ, къыригъази, – ыджыри зы гущыIэ горэмджэ сыоушъыит, аий сомэ щэкI ыуас, – ыIуагъ.\n«Алахьэм семыукIи, мый зы хъуршэ симыгъэхьыт!» – кIо, итIани, кIалэр къэуцугъ. КIалэм риIуа ра:\n– А, сикIал, – ыIуагъ, – мы дунаеу тызытетым шIуи уIукIэт, бзаджи уIукIэт, мы дунаем зэблэхъугъэу щымылъэгъун щыIэп, – ыIуагъ. – Угу хэзгъэкIыни утефэт, зыгу хэбгъэкIыни утефэт, фэдэхэмэ яIофы пай, зэкIэм, ипхъотэу, зыбгъэпсынкIэу, уиIашэ къипхэу умыу, – ыIуагъ.\nЫджи сомэ щэкI Iихыгъ. Сомишъэм сомипшIы нахь къыщымыкIэу ахэр Iихыгъэх.\n– Тхьауегъэпсэу, ари хъунэу щыт, Тхьэм ыIомэ, ари згъэцэкIэн, – ыIуагъ.\nЫIуи, итIуанэ кIалэр ежьэжьыгъ. Ежьэжьи етIуани ай зынэсым:\n– Мо къэгъаз зэ, сикIал, джыйи, – ыIуи, итIуани къыригъэзагъ.\n«Ай уигъахьын щыIэп», – ыIуи, итIуани къыгъази, къызэуцум:\n– А, сикIал, – ыIуагъ, – джы къэсIотэр ра: мы о сэ къыосIуагъэхэр, мы сэ къыосIогъэ гущаIэхэр, мы о зэрэпшIошIырэм фэдэу IэшIэхэу сэ слъытап. Ау мы о къыосIуагъэхэмэ ащыщ хэмыгъэзэу о къэулэжьыгъэ уипарэ уиджыбэ къипхи, шыпкъэ-щыпкъэу, пытэу уубытэу, мы сIуами уедэIоу, уиджыбэ илъ парэр къипхи мыхэр зэрэчыпщэфыгъэм къимэтэу фэсшIырэр, сикIал, къэпIотэн плъэкIынэп. Ай фэдизэу цIолIэпIагъ мыхэр уипарэджэ зэрэпщэфыгъэр. Арышъ, ай икъимэт зэрэумыгъэкIодыгъэм пай, ыджи мыхэри уипарэх.\nАй фэдизи, дэхьа, къыгуигъахъуи, итIуанэ къыритыгъ. Къырити:\n– Ыджи, сикIал, – ыIуагъ, – сыхьатмафэ Тхьэ урегъажь, уздэкIожьырэми лъэпэмафэ Тхьэм ахыуегъахь, тхьауегъэпсау, – ыIуи, кIалэм лIыжъэр къебэу, къебэу, къебэу, къебэуи, ыгу хэкIэу лIыжъэр, ынэпсыхэр къетэкъохэу, укIыти, лIыжъым ышъхьэ къыIуихыжьыгъ.\nАдрэ кIалэр ежьэжьыгъ. Ежьэжьи, кIожьыгоу, гъусэхэр гъогум къыщигъотыгъэх. Гъусэхэр гъогум къыщигъотыхи, игъусэхэмрэ ежьырырэ зэдакIогоу, зы къуаджэ горэм ахъшамыпэм нэсыгъэх. Зынэсыхэм:\n– Нычэпэ тыдэлъытэп, – аIуагъ.\n– Тыдэжъугъэлъ, – ыIуи, ариIуагъ.\n– Хьау, тыдэлъытэп, тэ тыкIот, хэдгъэкIырэр нычэпэ тичар, – адырэмэ аIуагъ.\n– Ола, сэ сымыкIот, шъо шъукIо шIоигъомэ шъукIу, ау сэ нычэпэ мый сыблэкIытэп, мы коим сыдэлъын, неущы итIуанэ сэ сежьэт, – ыIуагъ.\nАфэмыкIоу, кIалэм закъыкIэкIигъэзи, еуи чэщым къуаджэм дэлъыгъ. Блын кIап Iо фае, бысымы ышIыгъ Iо фае, хьащпакъэ кIэлъыгъ – шъыдэу щытыми, коим щигъэкIуагъэ нахь, адэкIуап лIыжъым къыриIуагъэм теубытагъэу.\nАдэмыкIоу, еуи, чэщым осышхо хъуи, игъусэхэр осым хиубытах. Пчэдыжьым ежь ежьагъ, зэракIорэм тетэу гъогум а осым ахэр хиубытагъэу, къыдыр аIыгъыми, щы аIыгъыми, шъыд аIыгъыми, тыгъужъымэ зэбгыратхъыгъэу, ежьхэри къагъэшъуагъэу етIуанэ гъогум щытефагъ. Зытефэм, кIалэр щым зытригъакIи, ахаплъ-ахаплъи: «О-уи-уи-у, мы лIыжъым къыIуагъэ гущаIэр сомэ щэкIыджэ сэ чэфыгъэу, цолIапIэу, сэ сIогъагъэ шъхьай, мыхэмэ къарыкIуагъэр къыбрымыкIоным пай сомэ мин тхьапш птын? – ыIуагъ. – ЛIыжъым къыриIуагъэр ай щигъэцэкIагъэу тефагъ. – Олахьэ а сэ стыгъам боу урырэзэнием мы слъэгъугъэр къыомыхъулIэным пай, – ыIуи ыгъэшIэгъуагъ.\nАй блэкIыгъэу мэзым хэхьагъэу кIори, кIори, кIори кIогозэ, къэкIожьы зэрилъэкIэу, зы къэлэшхо горэм IукIагъ. А къалэм екIокIэу зэфэдэджэ пчэгъу джадэхэр къалэм хэгъэуцуагъэу хэтэу, тэдрэ зы пчэгъуми зы шъхьэ пылъагъ, лIышъхьэхэр пылъагъэу ащтэу щыт. «Мыри шъыдэу къэлэ гъэшIэгъон, Алахьэм семыукIи?» – егупшысагъ.\nЫджы пчыхьашъхьэ хъугъэ. Удрэ лIым къыриIуагъэмрэ, мый ыпэджэ ылъэгъугъэмрэ зэпищэчишъ: «Ола сыблэмыкIын мый тащтэу щэрэт еблэми, сыдэхьан», – ыIуагъ. Дахьишъ, хьакIэщыпчъэм зэрэIухьам тетэу зы лIы IэкIо-лъакIо къыпэгъокIи:\n– Еблагъ, еблагъ, еблагъ, – ыIуи ригъэблэгъагъ.\nРигъэблагъи, ыгъэтIысыгъ. Ыджы унэу зэрыхьагъэм зы бзылъфыгъэ мощтэу, ыбгъапэджэ къэщагъэу, ыблыгу чIэгъыджэ кIапсэ рыкIэщыгъэу, хьакIэщым, уй фэдэу, хьакIэщ дахэм, бгыкъум кIапсэр кIэщыгъэу, мыдрэ блыпкъыжъыеу джэхэшъуапэм тет пкъэум хэсагъэм кIапсэр шIодзагъэу, уашъоми чIылъэми нэмысэу бзылъфыгъэр кIэшIагъ. Афэдэу ар ылъэгъугъ.\nЕжьи тIысыгъэ, адрэри къэтIысыгъ. Адрэ лIыжъым къыриIуам фэдэкъабзэу «гъогу уанэ къэпкIугъэщтын, удрэ-мыдрэ», – ыIуагъ.\n– Ола, гъогу уанэ къэскIугъэм, ыджи тIэкIуи сыпшъыгъэу сыщытым, – ыIуагъ.\n– Ащыгъум тIэкIу ори пшкын, сэри къыбдэчъкын, сэри сымэлэкIалI, – ыIуи, Iанэ къыфишIи, зэдэшках.\nДжы удрэм удрэмджэ тыгъужъыхэмэ яIоф, купэр зэрэзэбгыратхъыгъэр ылъэгъугъэти, «уиIоф зыхэмылъым уибэлагъэ хэмыс» къыриIуагъ на, «шъыды пай мощтэу щыт?» – ыIоу кIалэр чIэупчIап. Iофэп, мыр ежь иунэгъо шIакI, зыгорэ риIуап. ХимыIуахьэу итIуанэ, Iанэмджэ зэшкахэм, ежьи ичIыпIэ кIуи тIысыжьыгъэ. ЛIэр тэджи, унэм пэIухъошхо горэ иIэу щытыти, пэIухъор моу ышIи зыщегъэзыем, зы хьэжъ пырэцэ джадэ пэкIорым миндар телъэу ай хэсэу щытыти, хьэжъ пырацэр къыхищи, Iанэм къыщи, дэгъоу щигъашки, псы ригъашъуи, хьэр ыщэжьи ригъэтIысхьи, пэIухъор къырищэлIэжьыгъ. КъакIуи, мыдрэ а блыпкъэу пкъэужъые цIыкIум пылъэгъэ кIапсэр къыригъэчъэхишъ, къышIуихи, адрэ бзылъфыгъэр къыригъэуцохи, къыщи, джа хьэм къелыжьыгъэр а бзылъфыгъэм ригъэшкыгъ. Хьэр зыхэшъогъэ псым щыщэ бзылъфыгъэр ригъашъуи, ыщи кIишIэжьыгъ. Афэдэу чэщ-мэфищэ исыгъ. ИтIуанэ, лIым:\n– КIо, тихьакI, – ыIуагъ, – зы гущаIэ горэ къыуасIомэ цIоигъу(сшIоигъу).\n– Шъыд уиунэгъошIакI? Мы унэм иплъагъорэм щыщэ зыгорэм укъычIэупчIагъэп, – ыIуагъ. – Джы сэ сыкъызэрэпщыгугъырэр, нэпэ сызIукIэгъэ лIым фэшъхьафы сиIоф зэшIуихынэу дунаим тетэп сIуишъ, сэ ащтэу сыкъыпхэплъагъ. Сэ сиIоф зытетэр къыосIонышъ, сиIоф зэрэзэшIокIыт шIыкIэр къысэпIот, – ыIуагъ.\n– Олахьэ, тхьэматэ, ай фэдэу Iоф зэблэсхын слъэкIынэу, къысэупчIыжьыхэмэ, зыфаер ясIон слъэкIынэу сиIоф, тетэп, – ыIуагъ. – Угу къысэмыгъабгъ.\n– Iыхьа! Айджэ сэ сыкъыпшIокIытэп, – ыIуагъ. – Сэ лIэр зыслъэгъуджэ сэшIэ къыкъокIытырэ къыкъомыкIытырэ. Ой фэшъхьафы сэ сиIоф зэшIуихынэу дунаем тетэп, ыджар умыгъэцакIэу сэ сыкъыпшIокIын пIоу угу къэмыгъэкI.\n– КIо, къапIомэ, седэIун, – ыIуагъ мыдрэм, амэ, щтэкIаеу щтагъэ адрэм икъэIуакIэджэ.\n– Сэ «шъыды пай мы бзылъфыгъэр мощтэу кIэшIагъ?» – къысэпIуап, ыIуагъ. – «Шъыды пай мы хъажъыр къапщи, тиIэнакIэ щыбгъашхи, мый псэу къелыжьыгъэмрэ хьэм иIэнакIэрэ мы бзылъфыгъэр щыбгъэшхагъ?», – пIоу укъысэупчIыгъэп. «Мощтэу шъыд мыр къызкIекIокIыгъэр»? – пIоу мы фэдэмэ ащыщ горэм укъычIэупчIап.\nЫджы сэ сиIоф зытетыр, – ыIуагъ, – джы мы бзылъфыгъэу кIэшIагъэу плъэгъурэр мый фэдэ зэшиблымэ ашыпхъу. Мыр унэгъо шIэгъу цIытэу(сшIытэу) сIуишъ, зэшиблымэ къатесхыгъ. Къатесхи, сапэблагъэмэ самыгъэпсэутэу хъуишъ, джы мы мэзым сыкъакIуи, мы къалэр щыцъи(щысшIи), сыхэтIысхьагъэу сыхэс. Еуи, техакIохэр сади къакIохи, сэри сызэкIоцIапкIи, сишъузи зэкIоцIапхи, ыджы мы хьэжъэу плъэгъугъэри тигъусэу еуи, мэзым тахьишъ, зы унэжъ нэкIыгъэ чIэгъы горэм тыщаубыти, нэбгыриблы мэхъух, – ыIуагъ, – нэбгыриблэри ыджы мы сишъузэу ыджы пышIагъэу плъэгъурэ шъузым, сапашъхьэ рыджэгугъэх.\nСэ сызэкIоцIыпхау, сызэкIуацIэукIау сыхъыен сымылъэкIэу, сIэхэри сакIыбджэ щагъэу пхыгъэу, кIапсэри удрэбгъуджэ пкъэужъыем сепхыгъэу щытыти, мы хьэжъэу, мы щылъэу плъэгъурэр, къэтэджи, къакIуи, кIапсэр зэпигъунэу зежьэм, ыджы мы бзылъфыгъэр къэтэджишъ, а тызыщамэ ащыщ зы бзэджэрылъф унэм къыддилъыти, джай къакIуи, IууIи къыгъэтэджишъ, «мы хьэм мы кIапсэр зэпигъут, мыр зызэпигъуджэ, мы лIым шъукъелытэп», – ыIуи, къыгъэущи, икIэрыкIэу сэри сызэкIоцIаукIагъ, сихьи захаукIахьишъ, Iэгум дадзэжьыгъ. Джар джы мы бзылъфыгъэм къысишIагъ. Арышъ джы, шъыд изэшIокIынэу Iофым щытыр къысэпIонэу сыфай, – ыIуагъ.\n– Тай фэдизэу щытыми, амыукIынэр тыригъэкIуагъ шъузым. АмыукIэу ыпсэ пытэу щыIэнэр тыригъэкIуагъ, ары удрэр къызкIигъэущыгъэр. ЗеIом, итIуанэ, мыдрэм:\n– Ола, сэ къесIолIэн сымышIэрэ, – ыIуагъ кIалэм.\n– Ау, ошIэ ыджи, къепIолIэт ыджи!\n– Сэ зы къэсэбгъэIонышъ, о зыгорэ пшIэн угу хэлъа, хьаумэ, сэ сIорэр пшIэн угу хэлъэу ара укъызэрэсэупчIырэ шIыкIэр? – ыIуагъ.\n– СиIоф зэблихын ылъэкIынэу, ой фэшъхьаф сэ сыIукIап, – ыIуагъ. – Олъэгъуа мы къалэм шъхьэу пылъагъэхэр?\n– Сэлъэгъу, – ыIуагъ.\n– Ыджы мыхэр зэужэ джы мы унэм къакIомэ, яIоф зыхэмылъым ябэлагъэ хасэмэ, кIэупчIэмэ: «ур хъутэп, мыр хъутэп, ур пшIэйт, мыр пшIэйт» аIомэ, шъхьэр аудэгумэ, сеомэ ашъхьэ пысыутымэ, ыджы мы фэдэ пчэгъу шIохэлъакIэр рау шIохаслъэгоу, сыукIыгъэ лIы закI мы пчэгъумэ апылъар. О мыхэмэ ащыщы укъыкIэупчIап. О уиIоф умышIэжьырэмэ мощтэу ущысынэу сыкъыпхаплъэрэп. Арышъ сиIоф зэшIопхыйт, – ыIуагъ, – шIокIыпIэ иIэп.\n– Адэ мы техакIомэ шъыд яхэкIыжьыкIэу уакъыхэкIыжьыгъ? – ыIуи еупчIыгъ.\n– Мыхэмэ, – ыIуагъ, – сыкъызэрахэкIыжьыгъэ шIыкIэр: бзылъфыгъэри пагъэу, пшъыгъэу, ари емыгупшысэ хъуна, хэчъыягъэу, сихьэжъэу мо Iэгум аукIи дадзагъэу ашIошIырэр къызэрэшIэжьи, кIо, хьайуан, шъыд утын тефами щыгъупшэжьыт пкъы зэпыутыгъэ имыIэмэ, сихьэ сади къыгъэзэжьи, сикIапсэ зэпигъуи, сэри тIэтагъэ сыхъуишъ, а бзылъфыгъэм къыгъэущыгъэгъэ лIым икъамэ сади щылъыти, а къамэр къачъти, айджэ апэрэр рау сыубли, нэбгыриблэри сыукIыгъэ. Ахэмэ былымэу ай фэдэу зэрапхъуау къыращалIау яIэгъэхэри, зэужэри къэсфыгъэу морары Iэщым дэт. Арышъ, джы мы сиIоф зэрэзэблэкIыт шIыкIэр къэмыIуагъэу о гъогу урыкIон пшIошIымэ, ухэукъо, къэпIот, – ыIуагъ.\n– КIо ащыгъум джа сиIуагъэ сиIуагъэ сэ, сэ сIорэр пшIэйтымэ къэсIот, армыр нэмыIэмэ, шъыды пай ай тыхэбгъэхьат, адрэ сызэрэщысыгъэм фэдэу сыщыгъэс, – ыIуагъ.\n– Хьау къэмыIо хъуйтэп.\n– Сэ къасIорэр ра, – ыIуагъ, – мы хьэжъ пырацэу мый къосэр хьэ, тащтэу пшIыгъэми. Мы бзылъфыгъэу мы кIэшIагъэу пIыгъэр къехьыхыри, пкъырыпкъэу упкIатэри, ыпашъхьэ илъхьэри мы хьэм егъэшхыри, тхьауегъэпсэу къыуиIотэп, дэгъоу зыIубзэежьыт нахь. Ар гопэ Iахьэу о пшъэ ифагъ. Хьэм иIофэр: бгъэшкэт, уибылымышъхьэ, былым гъэгъунэн уиIэмэ, джахэмэ апэIуупхэнышъ, техакIо, бзаджэ, къэкIуагъ-кIожьыгъ, зыгорэ къакIомэ, ыджай яхьакъун къыуигъэшIэт, – ыIуагъ, – джай фэдиз ныIэп мый иIофэр нахь, мый фэдэр унэм илъэу цIыфмэ аIыгъы хабзэп.\n– Зэ зэтеубыт, – ыIуи, еуи тэджи, хьэр пшъэпIашъоджэ рилъэшъуи кIапсэр ыпшъэ тыкъ рипхи, былымымэ адэжь щырипхыгъ.\n– Ар апэрэу згъэцэкIагъэ, – ыIуагъ.\n– ЯтIонэрэр: мы бзылъфыгъэр о мы унэм уимысэу ой фэшъхьафыджэ куяшIэ ежьагъэу щытыгъэймэ, тIони, – ыIуагъ, – ау ай фэдэу щытэп. Уапашъхьэ нэбгыриблэр зырэджэгум о улIы дэгъоу сыда умыгъэгъунагъэ? Мыр куяшIэ ежьагъэу кIотыгъэп, ой фэшъхьафи лъыхъоу щытэп. Фэмыхъуджэ къекIокIыгъэ Iоф, ежьи фэмыхъоу, ори фэмыхъоу хъугъэ Iоф. Арышъ, угу емыIурэмэ зыщыщымэ мыр ягъэгъотыжь. Угу еIоу щытымэ, джарашъ, уиунагъу, къыозыхъоныни зэпхъоныни щыIэп. Ихъулъфыгъэрэ ибзылъфыгъэрэ ежьхэмэ азфагу бгъуитIумэ язи дэй къыхэмыфагъэу, ащтэу псаоу зэдэпсэугъэхэу щытымэ, фэмыхъу Iофым Тхьэр ара нахь фэгъэзар цIыфэп. Ай фэгъэзау епшIэрэр мый емыкIу, псэкIоды ыджи, хъунэу щытэпышъ, фэшъхьафэу уегупшысэны фай.\nЗеIом, лIэр кIэгупшысахь-кIэгупшысахьи, зыщыхъушъути, шъузэр къырищэхи къыгъэуцуи:\n– КIори, шхын къытфэшI, – ыIуагъ.\nШхын къаригъэшIи, еуи, дахэм фэдэу зэдэтIысыхи, шъузымрэ, лIымрэ хьакIэмрэ зэдэшках. Зэдашкэхишъ, кIо, афэдэу зэфэгубжыгъэ хъурэр зэзгъэшIужьырэр псау хъумэ Iофэр IэшIэхы, чэщым лIымрэ шъузымрэ зэгурыIожьыгъэх, ахэмэ яIофи сэламэтэу хэкIыгъ.\n– Олахьэ, сыхьатмафи тебгъэжьам, ыджи тхьауегъэпсэу, уигущаIи псау, тэдыджэ бгъазэми, Тхьэм сыхьатмафэ урегъажь, – ыIуи, къыдэкIуати, еуи къытIупщыжьыгъ.\nКъытIупщыжьи, къэкIожьыгъ, ыджы «уиIоф зыхэмылъым уибэлагъэ хэмыс» лIыжъым къызэрэриIуам ыджыри хищыжьыгъ. Якъуаджэ къынэсыжьыгъ. Ыджи мы Уадсирэ хэгъошхьаIум утехьэмэ (Уадсирэр адыгэ къоджэшхоу джы къалэ хъужьыгъэу Амман къыкIэлъырысыр ары – А.Къ.), Уадсирэр плъэгъуныба, ай фэдэу хэгъошхьаIум къытехьати, яIэгу плъа. Зэплъэм, яIэгу, о-о, етIэфыджэ гъэлау, кIэракIэу якъалэ тегъэпсахьыгъэу ай фэдэу щыт. ИтIуанэ, плъи, «Ялахьэм семыукIи, мы сэ тэхьалэу мы тызтетыгъэу, мы Iэгоу сыздэкIыгъэр зэрэщытыгъэмрэ джырэ шъыдэуи фэдэу зэпэчыжъи!»- егупшысагъ. Амэ, икIалэ илъэсих – илъэсибл ыныбжьэу ежь дэкIыгъ, илъэсиблэ къэтыгъ. ИтIани, икIэли лIы хъугъэу зыгор арий.\n«Айуэ, олахьэ ыджыр цIыфми сыкъалъэгъоу мый сыдэхьажьын сымылъэкIын, чэщ згъэхъун», – ыIуи, чэщым хигъэкIуати, сыхьатэр пшIыкIутIу зыфэпIотым дахьи, шэри рипхишъ, яунапчъэ Iухьагъ. Унапчъэм, кIо шъыд амырымэ, пчъэу ахэмэ яIар, пхьэмбгъу пчъэжъым дэплъыгъ. Зыдэплъым, ишъузи щылъ, зы лIы джади гогъэцохъуагъэу голъ адыкIэ пIоу къыпылъэу къыготым. «Е зянэ зышIыжьын, адэ мый фэхьазырэу зэрэригъэгъотытэр гъэпсыгъахэу щытыгъэмэ, шъыдэуи гъэшIэгъоны, ео-ой, хэнырэр хэныгъапэ нахь, мыр шъыдэущтэу къифагъ, мыр шъыдэу гъэшIэгъоны?» – егупшыси, зэкIэм ыгу къыдэчъэягъ илъэдэни, ыпсэ хэсхын мы Iаем ыIуи. Зэ зыкъыIэтыгъ, зыкъыIэти шъхьай, итIуани лIыжъым къыриIуам удрэ гущаIитIор ишъыпкъэу тефати, ыIотэр ымышIэу, зызэтриубытагъ. Зызэтыриубыти, пчъэм теуагъ. Зытеом бзылъфыгъэм:\n– Хэт ар? – ыIуагъ.\n– Сэры, – ыIуагъ лIым ежь ыцIэ къыIуишъ.\n– Е-о-ой, – ыIуагъ, – ар тэдэ къэкIыжьын, илъэс пчъагъэ хъугъэу, илъэсибл – илъэсий хъугъэу ар хэты ышIэрэ, тэдрэ мыжъо къогъу зыкъокIодар, мардж хъужьын, нэпэтехи усфэмыхъу, сышъуз куяшIэп, а о зыфапIорэм фэди сэ къысэбгъотылIэтэп, ай фэдэ зэбгъотылIэн пшIошIы горэм ылъэныкъо зыгъазэ нахь, чэщныкъоми бырсыр къысэмышIылI, – ыIуи шъузэр къелъэIугъ.\nКъелъэIуи, зэкIэкIожьи шъузэр гъолъыжьыгъэ. Мыдрэр итIуани теуагъ. ИтIуани ай фэдэу къелъэIугъ, абэдан. Ящани теуагъ. ИтIуанэ шъузэр къэтэджи:\n– Мый фэдэу зы гущаIэ шъэф горэ орырэ сэрырэ тазыфагу илъыгъ, ар къапIомэ сэ кIэт, арымэ арымырымэ.\n– Тазфагу илъыгъэ шъэфэр ыджы мыры, – лIым зеIом:\n– Ай анасын, олахьэ шыпкъэм! – ыIуи, еуи пчъэр зэкIэм къыIуипхъоти, лIэр унэм ыкIоцIы иуцагъ.\nЫджы хэт зызфигъэхьазырытэр? ЛIэр ра. Адрэ шъузым ыгъэкIэрэхъуи, кIожьишъ:\n– Къэтэдж, къэтэдж, къэтэдж! – ыIуагъ. – ЕгъашIэм анахь гушIогъу закъоу къытэхъулIэжьынэу щыIэр нычэп. Мырары уятэ къэкIожьыгъ, – ыIуи, итIуанэ икIалэ къыгъэтэджыгъ.\nЫджы мыры адыгэхэмэ ыпэджэ блэкIыгъэу алъэгъугъэр нахьыкIэмэ араIуатэгоу, шъыд фэдизэу лъапIэу къафэкIуами кIэдэIухэу, кIэгупшысахьыхэу, ыпэджэ зэрэщытыгъэ шIыкIэр. Ара ахэмэ яхъишъэ узедэIуджэ, боу гъэшIэгъоныхэр зэхэпхынэу, гъэшIэгъонхэм уаIукIэнэу, гъэшIэгъонхэр рекIокIыгъэу щытых. Джары хъишъэу шъушIэмэ цIоигъор...» .\nДжы ЛIыхъукIэ Рэджэб икъэбарэу адыгэмэ хабзэм мэхьанэу ратытыгъэм, ащ ушIокIынэу зэрэщымытыгъэм (нарт хабзэр зыукъорэр аукIытыгъэба!), ащ фэдэ къызыхафэрэр зэрагъэпщынэщтыгъэм, акъылрэ губзыгъагъэ зыщымыгъакIэмэ узэрэхищыжьытым фэгъэхьыгъэм зыфэдгъэзэн.\n«Пчыхьэмэ шъуипчыхьэшIу, мафэмэ шъуимафэшIу, тиунэкъощхэр, сигупсэхэр, – ащкIэ къырегъажьэ «Джар тэ тихабз» зыфиIорэ къэбарыр ЛIыхъукIэ Рэджэб. – Тхьэм тызэрелъэIутэр адыгэджэрэ шIу тызэрэлъэгъунэу, тызэрэгъотыжьынэу, тызэрэугъоижьынэу, тIэ зэкIэдзэгъэнэу, тызэдэлэжьэнэу, тызэдэпсэунэу Тхьэм тежъугъэлъэIу. Хъугъахэр къэтIожьын, тегупшысэмэ шIуагъэ хэтхынэу. КъытэхъулIэгъагъэхэр тыгу къэкIыжьымэ, къэхъутым нахь тегупшысэнэу, зэрэхъутэр нахь тшIэнэу, Тхьэм ыIомэ, инч аллахь.\nМы адыгэхэр къэукъохи, къикIыжьынхэ зэхъум урысымэ къараIуагъ: «ШъуимыкIыжь, шъузфаер къышъуфэтшIэн». Амджэ, мыхэр дэIогъахэхэу щыт. Тыркумэ яхатIупщыхьэхи къуаджэхэмэ яцIыфыхэр: «Мы урыс хэгъэгум шIуилIахьымэ джэнэтым шъуихьатэп, джэхьнэмым шъукIот, чIыгу къабзэу, чIыгу дэгъум шъукIожьымэ, джэнэтым шъукIот», – аIуи, агъэделэхи, мыхэр Тхьэ Iофджэрэ, – Тхьэм щыгугъыхэу зы куп икIыгъ, зы купи къинагъ.\nМы къинагъэхэр зэIукIагъэх, зыфаехэр раIонэу урысым. Урысымрэ мы адыгэу къинагъэхэмрэ азыфагу ит зы лIы горэ, лIы пшъхьэпэнэу, Хъаныкъу аIоу щыIагъ, джэнэралэуи хэтыгъ урысыдзэм. Ай ыIори Iуагъэ хъутыгъ урысымджэ, ышIэрэри шIагъэ хъутыгъ. Ай раIонышъ, – зыфаехэр анигъэсыжьымэ, къафашIэнэу къагъэгугъагъэх.\nКъагъэгугъэхэхи мыхэр зэIукIагъэх. ЗызэIокIэхэм егупшысагъэх аIотымрэ ашIэтымрэ. Зыгорэм шъыд къариIуагъэр:\n– Яуы (гущыIэ хадз – А.Къ.), къытхэсымэ фланэри (мыри зыфэпIон – А.Къ.) ныхьышIу», – зыгорэм ыцIэ къыриIуи, къэпшъхьапэнэу, нэмыкI къуаджэ горэм щыщ.\nХэт кIон, къэкIожьын заIом, зыгорэ къахэкIи:\n– Сэ сыкIот, – ыIуагъ.\nМыр кIуагъэ, кIуи, IукIи, риIуагъ зэIукIагъэхэу, зыфызэIукIагъэхэри мыры, «уахэсымэ ашIоигъоу ары сыкъызфэкIуагъэр». ЗеIом:\n– Э, дэгъуба, сэ сахэсымэ нахьышIумэ, боу сахэсын, сыкъэкIон, Тхьэм ыIомэ, – ыIуи, къыгъэгугъи, лIэр къежьэжьи къэкIожьыгъ.\nКъуаджэм къызщыдэхьажьыным зы бзылъфыгъэ горэ псыхьэ ежьагъэу къыIукIагъ. Плъэмэ елъэгъу. Адыгэмджэ хэбзэ дахэхэр тиIэх: бзылъфыгъэм хъулъфыгъэм игъогупэ зэпитхъунэу щытэп (курсивыр тэ хэтхыгъ – А.Къ.). Мый игъогупэ къызэпитхъунэу ежьагъ гогонэр ытамэ тетэу.\n– Э-э! – пчэуIугъэ, ыIуагъ. «Мый сыкъилъэгъурэп, сыкъылъэгъумэ сигъогупэ зэпитхъунэп», – ыIуи.\nШъхьамджэрэ ымыгъапэу мы бзылъфыгъэр игъогу рэкIо зэпитхъунэу. ЕтIуанэмэ шым ечэпэшъуауи, телъэдагъ, зыкъыригъэлъэгъугъ. Айджэри хъугъэп, ыIуагъ, зэпетхъу. Еджагъ, – ыIуагъ.\n– А чыпхъу, гу сыранэжьыгъэп, синэпашъуи цы тет, сигъогупи сырыгъакIу, сигъогупи зэпымытхъу, - ыIуи.\n– Сэ усилъытэнэп, узыкIожьыджэ шъуиунэ исым зегъэлъыт.\nКъызыреIом, мы адыгэ шыоу плъэгъурэм, ыIуагъ, шъхьакIо ышIи, мы къамыщэр иIэ пылъагъэу щытыти хьазырэу, къытелъади, яукъумэ яубгъогу мы шъузэр къыукIыгъ мэмэхыфэ нэс. Зэмэхым шъхьарыкIи, хьакIэщым ихьажьыгъ. Мы шъузэр къычIэплъи, къылъэгъугъ зыдэкIуагъэр. Гогонэр къычIидзи, мы шъузэу плъэгъурэр Iэгум къэкIожьыгъ.\nИлI адыгэ зэIукIэми игъапэу щытэп, шъхьакIуи иIэу щытэп, кушъэ лъакъор ыIыгъэу кIалэр егъэхъыешъ щыс, ыIуагъ. Адыгэмэ яхьайнапэтыгъ кушъэр бгъэхъыенэр улIымэ. Пытым исыныри ашIохьэйнапэтыгъ, пытырысэри. ЛIым хьакIэщ иIэу, ихьакIэщ исытыгъ. Иныбджэгъухэри къылъыкIохэу, алъытэуи, ылъытэхэуи, ары зэрэщытыгъэхэр (курсивыр тэ хэтхыгъ – А.Къ.). Эй, мы лIэр ахэмэ афэдагъэп, лIы фэмыфэу щыт. Шъузэр гъызэ ихьажьыгъ.\n– Шъыд узкIэгъырэр?\n– О фэмыфым ай уфэдэми цIагъэп(сшIагъэп), шъхьакIо пшIын цIошIытыгъ, сэ къысэхъулIагъэр теплъэ уиIагъэмэ къысэхъулIэныеп – саукIыгъ!\n– Хэт узыукIыгъэр? – зеIом:\n– Къеплъ! – ыIуи, ыкIыбышъо рищэхыгъ.\nКъамыщ огъоу телъыхэмэ лъыпсэр къадэзэу, хьал-хьалэу ыкIышъо зэгоутыгъэ. «Шъыд къызкIыоуагъэр?» – ыIоу еупчIыгъэп, «Хэт къыоуагъэр?» – ыIуи еупчIыгъэ нахь.\n– Къысэуагъэр, – ыцIэ къыриIуи, – хьакIэщым ихьажьыгъ, зэIукIэм.\n«КъызкIыоуагъэр шъыд?» – ымыIоу, зэхимыфэу, зэхимыдзэу, шконч кIэкIэр къыпихи кIуагъэ хьакIэщым. Iууцуи, яджагъ, ыIуагъ:\n– ХьитIумэ азыфагу къикIыгъэу къихьагъэр къижъугъэкI!\nУдрэхэр хабзэм тетэу, лIэу аIофтагъэр къэIыстырэп зыдэкIуагъэм риIуагъэмрэ къыриIожьыгъэмрэ къымыухэу. Моу ыIэ къафишIыгъ, ыIуагъ, «зи шъумыIо, сэры ай зыфиIорэр». КъыIотэр къыухи, зыкъоIаби кIэрахъор къызгуихи, зыкъыримыгъэлъэгъоу лъапэджэрэ пчъэр къыIуихи, зишъуз къамыщышъо ышIыгъэм илI еуи ыукIыгъ. ЛIэр ыукIи, шышIоIум иш Iутыти, теIысти, хэхьажьыгъ.\nМы хъугъэр Iофышку. «Шъыд зыкIэхъугъэр?» – аIуи ыгъунэ зафым, ашIагъ шъузым ыбзэ къыпыкIи лIэр укIыгъэ зэрэхъугъэр. Шъузэри шъыд зыкIаукIыгъэр? Ари ашIагъ, ыIуагъ. АшIи, мы къызэIукIагъэхэмэ къаIуагъ:\n– А тызфызэIукIагъэхэмэ анахь Iоф мы къэхъугъэр. – Мы лIым зы зиянэ горэ къыщышIэу, зы Iоф горэ къызыщышIырэм тихабзэ гъэIылъыжьыгъэ хъут, шъузхэри къытшъхьарыкIотых. Ары зыхъуджэрэ Хъаныкъом зэхедгъэшIыкIынышъ, тхылъ тшIыны еттыт лIэр укIыгъэ зыкIэхъугъэр.\nЕIи, зэкIэ къызэIукIагъэхэмэ ягущаIэ зэу тхылъ ашIи, Хъаныкъом игъогуджэ урысым ратыгъ. «Непэ мы лIэу укIыгъэ хъугъэр укIын тефэти, аукIыгъ. УкIы зыкIытефагъэри тихабзэ теуцорэм укIын тефэшъ ары. Джар тэ тихабзэ, мы лIэр тихабзэ теуцуагъ, ай пае укIыгъэ хъугъэ». Iоф къыпымыкIэу лIэр хащыгъ.\nАрышъ, хэбзэ дахэр дахэ, тихабзэ, е-о-ой, дгъэкIодыгъэ нахьыбэрэр. Хабзэ зышIэрэми тылъыхъужьырэп. Непэми нычэпэми нахь макIэ тэхъу. Тхьэм ыIомэ, джы къытехьагъэ цIыфхэр, кIэлэ чанхэр тиIэ хъугъэх, хабзэм ыгъунэ афын, аугъоижьыных хабзэри бзыпхъэри. Арышъ, Тхьэм ыIомэ, тлъэкIытымджэрэ тыугъоижьын тихабзи, тибзыпхъи. Нахь шIу тызэрэлъэгъун, тызэрэубытын, нахь тызэрэIыгъын .\nКъэбарэу зызыфэдгъэзагъэмэ нафэу къахэщы хэбзэм егъашIэм адыгэм мэхьанэу ритыгъэр. Нарт хабз аIуагъ, адыгэ хабзэр ащ къыкIэлъыкIуагъ. Нарт хабзэр зыукъорэр аукIытыгъ, адыгэ хабзэми шъхьарыкIорэм ифэшъуашэ рагъэгъотытыгъ. Ары нарт кIалэу Жъыгъэ ибг ятэ езымыдзыхыжьыгъэри, нарт Шэбатыныкъоу зятэ гъочIэгъым щызыгъэбылъи Жъыгъ ибг ихьадрыхэ гъогу тезыщыгъэри зыфэщынэхэрэр. Ары ЛIыхъукIэ Рэджэб икъэбар хабзэр зыгъэпыутыгъэр зыкIыщаукIырэр. Адыгэ къэбарыжъымэ, Iотэжьымэ мыщкIэ узгъэгъуазэу бэ ахэтыр\nГъотымрэ мылъкумрэ зыбгъоу, акъылыр, цIыфыр щэIэфэ зэригъэуIугъэ Iушыгъэр, ылъэгъугъэмрэ зэпищэчыгъэмрэ адрэ бгъу зыпшIыкIэ, тIури зэрэзэфэныкъохэр нафэу олъэгъу. УщыIэн, упсаун хъумэ, ищыкIагъэр зэгъэуIу, зыфыщымыгъакI, ау уижъ иакъылрэ адыгэ хабзэмрэ арыгъуаз, ахэмэ удагъэхыщтэп. Арышъ, тижъи дгъэшIон, тикIалэхэми игъом гъогу афэдгъэнэфэн фае. Джары адыгэ къэбарыжъымэ гъэсэпэтхыдэу ахэлъыр.\n1. Нартхэр /Нарты/. Адыгэ эпос. Зэфэзыхьысыжьыхи зэхэзгъэуцуагъэхэр, ублэпIэ очеркымрэ комментариехэмрэ зытхыгъэр ХьэдэгъэлIэ Аскэр. – Мыекъуапэ, Краснодар крайисполкомым хэутынымкIэ и ГъэIорышIапIэ и Адыгэ хэку типографие. т.т. 1-УП. – Н. 2424; том 1, 1968. – Н. 320; том 2, 1969. – Н. 354; том 3, 1970, – Н. 354; том 4, 1970, – Н. 309; том 5, 1970. – Н. 336; том 6, 1971. – Н. 322; том 7, 1971. – Н. 428.\n2. Авторым къыугъоигъэ материалхэр. Шапсыгъэ (Мэджаджэкъо) Индырыс, 1922-м Уадсирэ къыщыхъугъ. 1993-рэ гъэм Уадсир щызытхыжьыгъэр Къуекъо Асфар.\n3. ЛIыхъукIэ Рэджэб, 1930-рэ илъэсым Сирием къыщыхъугъ, 1977-рэ илъэсым Шам щызытхыжьгъэр СтIашъу Ихьсан.\nВестник науки АРИГИ №10 (34) с. 45-59.\nОпубликовал admin, 2-02-2018, 20:21. Просмотров: 63\n– Хьанэхъу Руслъан, ГъукIэлI Зухра: Философскэ гупшысэхэу нарт эпосым къыхафэ ...


Адыгэ хабзэмрэ адыгэ IорыIуатэмрэ. » Адыги.RU - Новости Адыгеи, история, культура и традиции адыгов (черкесов)\nАдыги - Новости Адыгеи, история, культура и традиции » Статьи » Культура » Адыгэ хабзэмрэ адыгэ IорыIуатэмрэ.\nАдыгэ хабзэмрэ адыгэ IорыIуатэмрэ.\n15:25, 20 февраль 2019\nАдыгэ Хабзэмрэ адыгэ IорыIуатэмрэ. Лъэпкъым гъогууанэу къыкIугъэм, ищыIэкIэ-псэукIагъэм, идунэететыкIэ, идунэееплъыкIэ, иIогъэ-шIагъэхэм, динэу ылэжьыгъэхэм адыгэ IорыIуатэхэр яшыхьатых, яIотэжьакIох. Ижъырэ адыгэхэм лэжьэным, лэжьэкIэ амалхэм, цIыфыгъэм, акъылым мэхьанэ ин аратыщтыгъ. Амалэу, къолаеу ежьхэм аIэкIэлъыр къыкIэлъыкIорэ лIэужмэ къызэрафагъэнэн амалэу яIагъэри яжабз. Ашъхьэ къырыкIуагъэр, зэо-банэу къарашIылIагъэхэр, уз лъэш, уз хьылъэу къяузыгъэхэр, лэжьэкIо къызэрыкIом икъэухъумэкIо лIыхъужъхэр, цIыфыгъэшхо, пытагъэ, щэIагъэ, лIыгъэшхо къызхэфэгъэ зэолIхэм ацIэ гъыбзэкIэ, лIыбэ пщыналъэкIэ, лIыхъужъ орэдкIэ къыраIотыкIыгъ. Джащ фэдэу хэбзэ дахэу лъэпкъым хэлъыгъэхэри тижъхэм IорыIуатэкIэ къытфагъэнагъэх, шэн дэйхэри аумысыгъэх. Хабзэ зытIокIэ къедгъэубытырэр бэдэд. ЩыIэныгъэмрэ щыIакIэмрэ ялъэныкъо пстэури ащ\nАдыгэ Хабзэмрэ адыгэ IорыIуатэмрэ. Лъэпкъым гъогууанэу къыкIугъэм, ищыIэкIэ-псэукIагъэм, идунэететыкIэ, идунэееплъыкIэ, иIогъэ-шIагъэхэм, динэу ылэжьыгъэхэм адыгэ IорыIуатэхэр яшыхьатых, яIотэжьакIох. Ижъырэ адыгэхэм лэжьэным, лэжьэкIэ амалхэм, цIыфыгъэм, акъылым мэхьанэ ин аратыщтыгъ. Амалэу, къолаеу ежьхэм аIэкIэлъыр къыкIэлъыкIорэ лIэужмэ къызэрафагъэнэн амалэу яIагъэри яжабз. Ашъхьэ къырыкIуагъэр, зэо-банэу къарашIылIагъэхэр, уз лъэш, уз хьылъэу къяузыгъэхэр, лэжьэкIо къызэрыкIом икъэухъумэкIо лIыхъужъхэр, цIыфыгъэшхо, пытагъэ, щэIагъэ, лIыгъэшхо къызхэфэгъэ зэолIхэм ацIэ гъыбзэкIэ, лIыбэ пщыналъэкIэ, лIыхъужъ орэдкIэ къыраIотыкIыгъ. Джащ фэдэу хэбзэ дахэу лъэпкъым хэлъыгъэхэри тижъхэм IорыIуатэкIэ къытфагъэнагъэх, шэн дэйхэри аумысыгъэх.\nХабзэ зытIокIэ къедгъэубытырэр бэдэд. ЩыIэныгъэмрэ щыIакIэмрэ ялъэныкъо пстэури ащ къеубытых. ЦIыфыр къэзыуцухьэрэ дунаим икъопэ пстэуми анэсы.\nХабзэр зы нэбгырэ фыхахыгъэп. Ежьыри зы нэбгырэп хэзыхыгъэр. Шъыпкъэ, нэбгырэ пэпчъи хабзэ фэхъугъэ горэхэр щыIэх. ГущыIэм пай, хъор-шэрыгъэкIэ зыфаер къызыдигъэхъоу, гъыкIэ чIыпIэ щыIэныгъэм ащышIуиубытыгъэу, цIыфхэр бзэгу зэфихьымэ ар тхъагъо фэхъоу, ау ахэр арэп зигугъу тшIыхэрэр. Ежь цIыф лъэпкъ пэпчъ рылажьэу, рыпсэоу, ищыIэныгъэ, игъашIэ, итарихъ къыхэкIыгъэ шъыпкъэу щытхэр, е дунаим тет цIыф лъэпкъ пэпчъ рылэжьэн ылъэкIэу, зэдыряеу, лъэпкъыбэхэм яакъыл зыхэлэжьэрэ хабзэхэр арых.\nЛъэпкъыбэхэм зэдыряеу плъытэн плъэкIыщт лэжьэн-псэуныр, хъулъфыгъэмрэ бзылъфыгъэмрэ зэрэщэнхэшъ, сабыйхэр къафэхъун, лъэпкъыр лъагъэкIотэныр, ны-тыхэр жъы зыхъужьыхэкIэ лъфыгъэхэм аIыгъыжьыныр ыкIи ащ анэмыкIхэр. Ау щыIэх ащ афэшъхьаф хабзэхэри лъэпкъ пстэухэм зэдыряехэм анэмыкIыхэу, ежь къызхэкIыгъэ цIыф лъэпкъым фэлажьэхэу. Зигугъу тшIырэ хабзэхэм адыгэм идунэе еплъыкIэ, гущыIэм пай, идунэе тетыкIэ, ипсэукIэ-лэжьакIэ къытыгъэхэу, лъэпкъым ищытхъу чыжьэу зыгъэIугъэхэр ахэтых. Ахэр адыгэ цIыфым иакъылкIэ лэжьыгъэ хабзэх, игулъытэ зынэсыгъэ хабзэх. Хэбзэ пстэумэ апэ итэу адыгэхэм ацIэ чыжьэу зыгъэIугъэр хьакIэр зэрахьакIэрэ хабзэр ары.\n"Хабзэр тэрэзмэ, бзыпхъэ тырахы", - еIо адыгэ гущыIэжъым. Ащ шъыпкъэгъэшхо хэлъ. Адыгэхэм еджэгъэ-гъэсагъэу къахэкIыгъэхэр адыгэ хэбзэ дахэу хьакIэр хьэкIэгъэным рыгушхощтыгъэх, осэшхо фашIыщтыгъэ. ГущыIэм пай, адыгэ просветителэу Хъан-Джэрые мырэу ытхыгъагъ: искони этот народ славится гостеприимством и почитает его за величайшую добродетель" [1; 279]. ЗекIолIэу адыгэмэ IэкIыбым къикIэу къахэхьагъэхэми, урыс еджэгъэшхоу къахэхьагъэхэми хьакIэм ихьакIэн адыгэм зэригъэзекIорэр къабылы ашIыщтыгъ, лъэшэу агу рихьыщтыгъ. Ащ ишыхьат урыс адмиралэу Семен Мордвинскэм Николай – I-м зэрэфитхыгъагъэр адыгэхэм агъэлъэпIэрэ хьакIэ хьэкIэнымрэ хьакIэщымрэ ежь урысхэми аштэмэ хъунэу ыIуишъ. Мордвинскэр прогрессивнэ цIыфэу щытыгъ. Декабристхэр зыщаусудыгъэ хьыкумэтми хэтыгъ. ШъхьашIохыныр декабристхэм зэратыралъхьагъэр ымыдэу залым чIэкIыжьыгъагъэу тарихъым къеIо.\nАдыгэхэм хьакIэр зэрякIэсагъэр, шIукIэ, дахэкIэ, зэрэпэгъокIыщтыгъэхэр, гъомлъэпхъэ анахьышIур фагъэтIылъэу зэрэщытыгъэр тижъхэм къытфагъэнагъ: "ХьакIэ къэкIощт Iори гъэтIылъ, бэрэ щылъыгъ пIоу умышхыжь", ХьакIэм иIахьи ирызыкъи къыдакIоу алъытагъ ыкIи жабзэкIэ ар къытфагъэнагъ. "ХьакIэ къакIомэ инасып къыдэкIо", "ХьакIэм рызыкъ къыдэкIо", – аIозэ. ЛIэужэу къакIэлъыкIощтхэм адыгэ хабзэхэр хамынэжьыным щыгугъыхэзэ, – "Адыгэ Хабзэр атэ кIэныжь", – аIуагъ. ГущыIэжъым – "Адыгэм ихьакIэ пытапIэ ис", – еIо. Ари шъыпкъэдэд. ИжъкIэ къыщегъэжьагъэу адыгэхэм яхьакIэ къагъэгъунэу, къаухъумэу щытыгъ, ищыкIагъэу хъуми апсэ фагъэтIылъыщтыгъ.\nАдыгэхэм яшэн – хэбзэ дахэхэм ащыщэу нахьыжъым шъхьащэ фашIыныр, агъэшIоныр, шIолIыкIынхэр нэмыкI цIыф лъэпкъэу къахахьэхэрэм лъэшэу агъэшIагъощтыгъэ, гуапэ афэхъущтыгъэ ыкIи къатхыжьыщтыгъэ. Джащ дакIоу нахьыкIэм гъогу ратыныри адыгэхэмкIэ шэны хъугъэ.\nИжъкIэ къыщегъэжьагъэу хабзэу лъэпкъым къыштагъэу, ыухэсыгъэу щытхэр, зыгъэцакIэрэм адыгэхэр фэразэх, шъхьащэ фашIы, джащ дыкIыгъоу хабзэр зыукъохэрэр аумысых ыкIи аумыскъэрых. "Хабзи бзыпхъи ышIэрэп ащ", – адыгэм къызыуиIокIэ, укъиушъхьакIугъ, шъо IаекIэ къыоплъыгъ.\nТижъхэр чыжьэу плъэщтыгъэх. Лъэпкъым ышъхьэ къырыкIощтым ыгъапэщтыгъэх. Зэо-бэнэ зэпымычыжьэу зыхэтыгъэхэм якIалэхэр лIыгъэм, пытагъэм, щэIагъэм фагъэсэнхэр хабзэу къахилъхьэгъагъ. Ным ибыдзыщэ хэлъэу, кушъэ орэдым хэтэу сабыим ихэгъэгу, илIакъо, икъуаджэ къыухъумэнэу фагъасэщтыгъ. Лъэтегъэуцо зыфашIыкIэ лIыгъэ хэлъынэу, пый къыкъокIымэ, пыир хигъэкIэнэу адрэ шIуфаIоу фаIохэрэм ахэлъэу къыфаIощтыгъ. Зао зыхъукIэ лIыгъэ заом къыщихьэу, текIоныгъэр къыдихэу къэкIожьырэм ищытхъу лIыхъужъ орэдым, лIыбэ пщыналъэм халъхьэщтыгъ. Джащ дакIоу мэхагъэрэ къэрэбгъагъэрэ къызыхэфагъэхэри нибжьи атемыкIыжьын шъобжь а орэдхэм ащытырилъхьэщтыгъэ ГущыIэм пае, "Къазый я Хьанифэ иорэд" [2; 293]. Мы орэдым оркъ зэшитIоу заоу кIорэм, адыгэлъыр зыщычъэрэм кIонхэ амыдэу, Хьанифэ ыпашъхьэ исхэр еумысых, мыскъарэ, дэхьащхэн ешIых. "ЧIэмылъхьэ хьадэкIэ" яджэ.\nИлъэс мин пчъагъэрэ зэIуагъэкIэгъэ хабзэхэр къагъанэхэ ашIоигъоу, – "Хабзэр зымышIэрэр тхьамыкI", – аIуагъ адыгэхэм. Ащ урегъэгупшысэ, шъхьакIо уегъэшIы, хабзэр зэбгъэшIэнэу, урыпсэунэу уешIы.\n"Хабзэ зэрымылъыр унагъуи хэгъэгуи хъущтхэп", – еIо адыгэ губзыгъагъэм. Ари "шъыпкъэп" пIон плъэкIынэп. Хабзэ зэрымылъэу, зэрэхь-зэрэшхэу унагъоу щыIэр зыми къылъытагъэп, хэгъэгоу зихабзэ зэIахьи, къинышхо хэфагъэри макIэп.\nХэгъэунэфыкIыгъэн фае, хабзэр ежь лъэпкъым ие шъыпкъэу щымытмэ, охътэ гъэнэфагъэм фэлажьэу щымытмэ, Iофыгъо гъэнэфагъэ телэжьыхьэу щымытымэ лъэпсэ пытэ ыдзырэп. Ар уахътэм къыщенэжьы, гъогум къытыренэжьы, кIодыжьыпэхэрэри къахэкIы. Лъэпкъым къыштэгъэ, зэдиштэгъэ хабзэр бэгъашIэ мэхъу, лIэуж пчъагъэхэм афэлажьэ.\nХабзэхэу ижъкIэ адыгэхэм ахэлъыгъэхэу, непэ мылэжьэжьхэу, ау лъэпкъым къырыкIуагъэу пщэсхэм чIагъэбылъхьэжьыгъэхэр къытфызэIуахыжьэу, гъогуонэ кIыхьэу лъэпкъым къыкIугъэм урагъэплъэжьэу IорыIуатэм къытфигъэнагъэхэм ягугъу пшIынэу атефэ. ГущыIэм пае, адыгэхэм ятарихъ, яхъишъэ къыхэнагъ зэгорэм лъэпкъым гъэшIэшхо иIагъэу, цIыкIу охъужьыфэ цIыфхэм агъашIэщтыгъэу. НэмыкI цIыф лъэпкъэу Кавказ исхэми бэгъашIэхэр ахэтыгъэу алъытэ. ГущыIэм пай, абхъазхэм. Адыгэхэми абхъазхэми лIыжъ-ныожъэу цIыкIу дэдэ хъужьыхэрэр кушъэм хапхэжьыщтыгъэхэу ары къызэраIотэжьэу къытэнэсыжьыгъэр. Нысэхэм кушъэ орэд къафаIозэ, ахэр агъэчъыежьыщтыгъэхэу. Шъыпкъэ, ар кIэлэцIыкIу кушъэ орэдым текIы. КIэлэцIыкIу кушъэ орэдым ным игущыIэхэм ащэхъу хэлъэп. Жъы хъужьыгъэмэ къафаIорэ орэдым кушъэм жъы хъужьыгъэу хэлъыри нысэу орэдыр къэзыIорэри хэлажьэх. Нысэ дэим орэдыр къыIо зыхъукIэ жъыхэр охьа-хьэу гъыщтыгъэх, "арэу умыIо нысэ", аIозэ нысэм елъэIущтыгъэх. Нысэ дэгъум гущыIэ дахэхэр хэлъэу къыIо зыхъукIэ, – "къаIо, къаIо, нысэ" аIоти елъэIущтыгъэх. . Зигугъу тшIырэ хабзэр лIыхъужъ Нарт эпосыми хэт. Мы хабзэм икъэбар IэкIыбым щыIэ адыгэхэми къахэнагъэу ахэлъ. ГущыIэм пае 1998-рэ илъэсым IорыIуатэмрэ адыгэ шэн-хабзэхэмрэ къэзытхыжьынэу Турцием щыIэгъэ экспедицием хэлэжьэгъэ Джэндэрэ Мариети жъэу кушъэм хапхэжьыгъэхэм афаусыщтыгъэ орэдым щыщэу сатыр заулэ, къэбарэу пылъыри игъусэу, къытхыжьыгъагъ [4; 207].\nШэн-хабзэхэм уахътэм, лIэшIэгъу зэутэкIхэм зэхъокIыныгъэхэр къахалъхьэ. Джащ фэд зигугъу тшIырэ хабзэми зэхъокIыныгъэ фэхъугъэу къеIо IорыIуатэм. Жъыхэр цIыкIу дэдэ хъужьэу кушъэм зыхапхэкIэ етIани бэрэ щыIэхэу, нысэхэм яIофшIэн къагъанэу зэхъум, нартхэр Алэдж яунэжъ щызэрэугъоихишъ, жъыхэр къушъхьэм радзыхыжьызэ ашIынэу унашъо ашIыгъэу. Непи ХыIушъо шапсыгъэм бгышхо ит ЖъыгъэибгыкIэ еджэхэу. Тэри ащ ыпашъхьэ титэу жъыукIыжьым икъэбар тедэIугъагъ.\nУахътэ зытешIэм адыгэхэм яжъыхэр агъашIоу, аIорэр ашIэу, яжъышъхьэ агъэдахэу хабзэ къахэхьагъ.\nАдыгэхэм хэбзэ дахэу ахэлъыгъэхэм ащыщ хъяр зиIэм, шIушIагъэ зиIэм шIуфаIохэр, хъохъухэр фаIохэу. ГъэшIэгъонэу щытыр, цIыфэу шIушIагъэ зиIэм, акъылкIэ зекIорэм, ышъхьэ иIоф фэкъулаеу зэшIозыхыжьырэм, хъяр къызэхъулIагъэм ищытхъу, идахэ аIозэ, шIуфаIохэри, хъохъухэри зэрэфаIощтыгъэу, Тхьэм зэрэфелъэIущтыгъэхэм фэдэу, ежьхэри зыфелъэIужьыщтыгъэх, шIуфаIохэри зыфаIожьыщтыгъэ. ГущыIэм пай:\nА си Тхьэ лъэпIэ нэф,\nШъхьалэу хьаджэрэр сишъхьалэу,\nДжащ тетэу адыгэ IорыIуатэм тишэн-хэбзэ дахэхэу шIум, дэхагъэм, цIыфыгъэм ателэжьыхьэхэрэр къытфигъэнагъэх.\nХан-Гирей. Записки о Черкесии. – Нальчик: Эльбрус, 1992.\nШъхьэлъэхъо Абу. МыкIосэрэ жъуагъохэр. – Мыекъуапэ, 1994.\nАвторым иархив: Нэхэе Дахэ къызэриIотагъэм тет. – Джэджэхьабл, 2007.\nДжэндэрэ М. Псалъэм псэ хэлъмэ. – Мыекъуапэ: Качество, 2002.\nАдыгэ Хабзэр къэралыгъо еджапIэм щызэрахьэрэ пIуныгъэм изыIахь.\nАдыгеир хэгъэгум ишъолъыр анахь рэхьатхэм ащыщ Адыгеир хэгъэгум ишъолъыр анахь рэхьатхэм ащыщ\nЕджэпIакIэм гухэлъышIухэр рапхых ЕджэпIакIэм гухэлъышIухэр рапхых\nМедицинэ фэIо-фашIэхэр нахь дэгъоу зэшIуахынхэ фае Медицинэ фэIо-фашIэхэр нахь дэгъоу зэшIуахынхэ фае\nЯблоновскэм къыщызэIуахыгъ Яблоновскэм къыщызэIуахыгъ


Адыгэ Хабз | Адыгэ Макъ\nТиджэгухэр адыгабзэкIэ рерэкIокIых\nДжырэ лъэхъаным адыгэ щыIакIэр зэрэзэхъокIыгъэм диштэу нысэщэ хабзэхэри зэблэхъугъэх.\nПшъашъэм ипIэлъэ тыгъорэ ар зыщащэщт уахътэмрэ гъэкIэкIыгъэ хъугъэ. Ащ елъытыгъэу, нысащэм хьагъо-шIагъоу пылъыгъэ пстэури джы нахь шIэхэу агъэцакIэ. Илъэс Iоф зыпылъыгъэ фэIо-фашIэхэр мэфэ зытIущкIэ, нахьыбэрэм зы мафэкIэ зэшIуахых.\nАры пакIошъ, гухэкIышхор тинысэщэ джэгухэм урыс ыкIи европейскэ нэшанэхэр къахафэхэ зэрэхъугъэр ары. Адыгэ лъэпкъым инеущрэ мафэ ыгъэгумэкIхэу, тишэн-хэбзэ-зэхэтыкIэхэм уасэ афэзышIыхэу щыIэ цIыфхэр мы Iофыгъом ыгъэгупсэфхэрэп, шъхьэихыгъэу щыкIагъэхэр къыхагъэщых. Ахэр дэгъэзыжьыгъэ зэрэхъущтхэм яусэх.\nАу илъэс пчъагъэхэм лъапсэ зыдзыгъэ хабзэр охътэ кIэкIыкIэ хэпчын плъэкIыщтэп. Игъорыгъозэ тишэнышIухэм татехьажьынхэм фэшI пстэури рыгъозэнхэу адыгэ нысэщэ джэгум исценарий атхыгъ. Ар зэхэзыгъэуцуагъэхэр филологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу Унэрэкъо Рай, филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу Хьакъунэ Эльз, IорыIотэ шIэныгъэмкIэ АКъУ-м иаспирантэу Нэгэрэкъо Казбек. Адыгэ хабзэхэм адиштэу республикэм щырекIокIыщт нысащэхэм (сценарием тетэу) видео атырахыщтэу агъэнафэ, ащ фэгъэзэгъэщт Адыгэ телевидением иIофышIэу Кушъу Светланэ. Нэужым ахэм цIыфхэр яплъынхэ, щысэшIу афэхъунхэм фэшI интернет нэкIубгъо зэфэшъхьафхэм къарагъэхьащтых.\nНысэщэ джэгур зэрэрекIокIыщтэу атхыгъэ игъэкIотыгъэ сценариер гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтэу КIэрэщэ Тембот ыцIэ зыхьырэм исайт ижъугъотэщт. Республикэм ис хьатыякIохэу джэгухэр зезыщэхэрэр къырагъэблагъэхи, къэуцугъэ Iофыгъохэм защытегущыIэгъэхэ зэхэсыгъо мы институтым бэмышIэу щыIагъ. Гуманитар ушэтынхэмкIэ институтым ипащэу ЛIыIужъу Адам ар зэрищагъ.\n— Непэ тыкъызкIышъоджагъэр шъо шъуиеплъыкIэхэми тащыжъугъэгъозэнэу, сценарием иедзыгъохэм тахэплъэнэу, дгъэтэрэзыжьыщтхэм татегущыIэнэу ары, — къыIуагъ ащ пэублэм. — Сэ сызэреплъырэмкIэ, тиджэгухэр адыгэ хабзэми непэрэ щыIакIэми адиштэу зещэгъэнхэу щыт. Ащ изакъоп — адыгабзэкIэ зетщэнхэ фае. Ахэр зэкIэрыпчыхэ хъущтэп. Зы гъогум зэдытедгъэхьажьынхэр IэшIэхыщтэп. Ау «Iоф мыублэм блэ хэс» аIошъ, едгъэжьэн фае. НахьыжъхэмкIи, Адыгэ ХасэмкIи тытегущыIагъэу щыт. Джы шъори шъуиамалкIэ шъуфэшIэщтыр къыхэшъулъхьанэу тышъущэгугъы.\nКъэзэрэугъоигъэхэр зэхэгущыIэжьыгъэх, тэри игъэкIотыгъэу пстэуми такъытемыгущыIэу, анахь къыхагъэщыгъэхэм ягугъу къэтшIын.\nАпэрэмкIэ, лIакъо пэпчъ хъярыр зезыгъэкIощт джэгу тхьаматэхэр егъэнафэх (ахэр унэкъощ е лIакъом ипIур лIы хэкIотагъэх). Шъхьадж фэгъэзэгъэ фэIо-фашIэр иунагъо щызэрехьэ.\nПшъашъэм ылъэныкъокIэ щызэрахьэрэ хабзэхэр:\nПшъашъэр къызэращырэ унэ пчъэIур къэгъагъэхэмкIэ, шархэмкIэ зэрагъэдахэрэр тихабзэ димыштэу ыкIи щыгъэзыегъэн фаеу алъытагъ. Ар иунэ къызэрикIыщт щыгъыныр ежь иIоф (кIалэм фаригъэхьырэп), къызащэкIэ щалъэнэу щыгъын зэштэгъу пщы-гуащэхэм ацIэкIэ фагъэхьазыры, къызащахэкIэ, унагъом изэшIокI елъытыгъэу дышъэхэкI хьап-щып игъусэу раты.\nШъузыщэхэм Iанэ афашIэу хабзэп (IэшIу-IушIуи, шъони, нэмыкIи зи къаштэрэп). Шъузыщэ пащэр пшъашъэм ятэ-янэхэм ахэхьэфэ пшъашъэм иIахьылхэм ахэтэу сурэт, видео тырахы.\nКIалэм ылъэныкъо къикIырэ шъузыщэ купым пшъашъэм ышнахьыкIэхэр, иунэкъощ кIалэхэр пэгъокIых. Пшъашъэр къызэращырэ унэм щыджэгухэрэп.\nКIалэм илIакъокIэ ыгъэцэкIэрэ фэIо-фашIэхэр:\nШъузыщэхэр бэу зэхэтхэу пшъашъэр къащэнэу зэрэкIохэрэр егъэлыегъащэу къэзэрэугъоигъэхэм алъытагъ. Зэхэубагъэхэу, сабыйхэр акIыгъухэу, унэм изэрэмыгъафэхэу зэрэзэрэфыхэрэр тэрэзэп. КIуагъэхэми, а зэпстэур щагум дэмыхьэхэми егъэзыгъэп.\nШъузыщэ купыр лIакъом инахьыжъхэм агъэнафэ. Ащ хэтхэр: шъузыщэ пащэр, ащ игъусэх лIакъом щыщ кIэлэ чъэпхъыгъэхэр, кIалэм иныбджэгъухэр, иунэкъощ кIалэхэр, пшъэшъитIу лIакъом щыщэу (нахьыбэп!) купым рагъэгъусэ, нысэр къащэ хъумэ фэсакъынхэу. Шъузыщэ пащэр ары гущыIэнэу зытефэрэр.\nПшъашъэм ятэ-янэхэм, иIахьыл нахьыжъхэм зыкъагъэлъагъорэп, унэ шъхьаф исых. Ахэм адэжь занкIэу шъузыщэ пащэм гъуситIу иIэу ехьэх. КъызфэкIуагъэхэр араIо.\nШъузыщэ пащэр пшъашъэм иIахьыл ныбжьыкIэхэм къахэхьажьы, «Пшъашъэр кIэмыгъожьыгъэу иIуагъэ тетмэ, къытхэрэхь» еIо. Пшъашъэр иунэ къыращы, шъузыщэ купым къыхащэ. ИIахьылхэр ыкIыбкIэ къыдэуцох. БгъуитIукIи зэфэхъохъух.\nПшъашъэр къыращэжьэным ыпэкIэ шъузыщэмэ ащыщ кIалэм, иныбджэгъу шъэокъотым, пшъэшъэгъэтэджыпкIэ егъэтIылъы (шъаом иныбджэгъухэм ягупыкI елъытыгъэу ар сомэ мин заулэ хъун ылъэкIыщт).\nШъузыщэхэр апэ итхэу, пшъэшъитIоу ахэтыгъэхэр готхэу пшъашъэр ращажьэ. Пшъашъэр къызэплъэкIыжьы хъущтэп, пчъэшъхьаIум теуцо хъущтэп. Лъэкъо джабгъумкIэ тыщ унэм лъэбэкъу редзы.\nШъузыщэхэр «аубытых». Пшъашъэм ышыпхъу нахьыкIэхэр пчъэшъхьаIум теуцохэшъ, шъузыщэхэр унэм къырагъэкIыжьхэрэп. ХьатыякIоу зэхэсыгъом къекIолIагъэхэм мыщ дэжьым къыхагъэщыгъ егъэлыегъащэу ахъщэшхо кIэлъэIухэ зэрэхъугъэр. Ащ нахь фэсакъынхэ фаеу алъытагъ.\nПчъэIупэм зыIухьажьхэкIэ кIалэм иIахьыл бзылъфыгъэхэм тепхъэр (ахъщэ жъгъэй), «гъогур» (шэкI метри 2 — 3) аIыгъэу нысэм къыпэгъокIых. (ХьатыякIор мы чIыпIэр ары иIэнатIэ зыIууцорэр). Пщынаом нысэищ орэдыр къыригъаIозэ хьатыякIор япащэу шъузыщэхэм къапэгъокIых. ШэкIыр къыфаубгъу, нысэр лъэкъо джабгъумкIэ тырагъэуцо.\nНы-тыхэм амышIэу пшъашъэр дэкIуагъэ хъумэ, кIалэм ылъэныкъо къикIыхэу пшъашъэм ытыщ мэкъэгъэIухэр (кIэлитIу) къаIофытэх. БгъуитIуми къэбарыр ашIэу загъэхьазырыгъэ хъумэ, кIалэм ылъэныкъо мэкъэгъэIу къырагъэкIырэп. Ащ ипшъэрылъхэр шъузыщэ пащэм егъэцакIэх.\nПшъашъэр защагъэм тIэкIу тешIагъэу ар зыхэхьэгъэ лIакъом кIэупчIакIохэр агъакIох. Ау ар хагъэкIын фаеу алъытагъ. Сыда пIомэ джэгур зы мафэшъ зэрэзэшIуагъэкIырэр, нэмыкI чылагъо къикIыщтым уежэным охътабэ текIуадэ.\nЗАГС-м нысэр ащэнэу агъэхьазыры. Дэнэ хъагъэр ынэгу рахъо, нысэготхэр (ны-тыхэр зэдызиIэ нысэкIитIу) къыгоуцох. ХьатыякIом пщынэо-пхъэкIычаохэр игъусэу «Нысэищ орэдыр» пщынэм къырагъаIомэ, дежъыухэзэ е гущыIэхэр хэлъэу хьатыякIом къыIозэ, нысэр лэгъунэм къыращы, ЗАГС-м ащэ. Ащ ыуж мэщытым (е апэ мэщытым, етIанэ ЗАГС-м) макIох.\nМыщ къащыхэфэрэ зекIуаджэхэр ары мыхъухэщтэу алъытагъэхэр. «Нысэ къэгъагъэр» егъашIи щыIагъэп, тхьаркъохэри атIупщыгъэхэп, апч стэчанхэри щакъутагъэхэп. Мы шэнхэр сценарием хэтхэп. Къэгъагъэм ычIыпIэ нысэм ыIыгъэу хэбзагъэр жьыф.\n«Унэм къащэрэ ЗАГС-ри» имыщыкIэгъахэу, ахъщэгъэкIодэу къэзэрэугъоигъэхэм алъытагъ. КIалэу къэзыщэрэми ышъхьэ зыдихьыжьыщтыр ымышIэу, нахьыжъхэм апашъхьэ итхэу зэгуатхэнхэр адыгэ хабзэм диштэрэп.\nНысащэр зыщашIыщт рестораныр кIалэм илIакъо егъэнафэ, Iуагъэ дашIы. Нэбгырэ пчъагъэу рагъэблэгъагъэм елъытыгъэу Iанэхэр агъэуцух. Амал иIэу щытмэ, къэзэрэщэхэрэр пчэгум рамыгъэтIысхьэхэмэ нахьышIоу алъытагъ. БгъуитIоу бгощын плъэкIынэу щытмэ, нахьыбэр нахьыжъхэм афагъазэ.\nНысэищыжь джэгур, къэшъоныр\nДжэгур адыгабзэкIэ зэращэн фае ыкIи нэмыкIыбзэкIэ орэдхэр къыщаIонхэу, нэмыкI лъэпкъ къашъохэр къыщашIынхэу щытэп. Къэшъонэу къытехьагъэр темыкIыжьэу зэблэхъу къыхэхьаныр емыкIу.\nТэн Iофыр, хьатыякIохэм къызэраIуагъэмкIэ, чылагъо пэпчъ зэфэшъхьафэу щырагъэкIокIы. Шъхьадж ежь зэришIэу зэшIуагъэкIынэу ар рахъухьагъ. Ахъщэу хадзырэр джы унагъом къенэжьы.\nКIалэу къэзыщагъэм янэжъ «ежьэжьыныр» нысэищыжьым хабзэу хэлъыгъэхэм ащыщ. Нысэр джэгум къыращыжьэу унэшхом ращэжьынэу пчъэIупэм къызыIуащэкIэ, ытыщ къикIыгъэ гъусэхэр иIэхэу нэнэжъыр унэм къекIы, «ежьэжьы».\nНыом ыбгъухэмкIэ иIахьылхэр готых. Ащ Iалъмэкъымрэ щабзэмрэ даIыгъ.\nГощэжъыр куозэ макIо, нысакIэмрэ ащ игуащэрэ ыуж итых.\nИгощэжъ унэм «зэрэримыгъэсыжьырэм» пае джэгуакIор нысэм «егыи».\n— Зыхэмыгъэукъу, псэр зикъурмэн, егугъу, нысэ, егугъу, ыпэ зыкъэшI! Къегъэгъаз нанэм! — ХьатыякIор нысэм еушъыи.\nIалъмэкъэу ныом даIыгъыр къекIолIагъэхэм ащыщ горэм аIэпехы, рехьыжьэ. Къыгъэзэжьынэу ныом нысэ нахьыжъыр елъэIу. НысакIэри, ныом шъхьащэ фишIызэ, дэкIуатэ. «Хэукъоныгъэу» ышIыгъэр зэрэзыдишIэжьырэр ащкIэ къеушыхьаты. Ныом лъэбэкъу заулэ зидзыкIэ, шIухьафтынхэр аIыгъэу блэгъакIэхэм ялIыкIохэм ар къагъэуцужьы, къащэфыжьы. НысакIэми игуащи IаплI ращэкIы. Ныом къызигъэзэжьыкIэ нысакIэр унэм ращэжьы.\nТинепэрэ нысэщэ джэгухэм «моднэу» къыхэхьагъэхэм ащыщ джэгур ыкIэм зыфакIокIэ тортышхоу унагъом къыщэфырэм ибзын. Ар къэзыщагъэмрэ нысэмрэ зэгъусэхэу абзы, нэужым къырахьакIы. Ар емыкIушху, амал зэриIэкIэ тиджэгухэм ахэгъэкIыгъэнэу щыт. Адыгэ джэгум хэтыгъэр «гощэ хьалыжъу».\nМы тхыгъэмкIэ нысэщэ джэгум зекIокIэ хабзэу хэлъыр зэкIэ къыщитIотыкIын амал тиIэп. Непэ анахьэу гумэкIыгъо къызыхэкIырэ чIыпIэхэм такъыщыуцугъ.\nЗэхэсыгъом щырахъухьагъэхэм ащыщ хьатыякIохэми зэрафэлъэкIэу яIорэ яшIэрэ зэхэлъэу зэфэдэу джэгухэр зэращэнхэр, къэзэрэщэнхэу зызыгъэхьазырырэ ныбжьыкIэхэу ЗАГС-м лъэIу тхылъ зытхынэу къакIохэрэм заIуагъакIэзэ гущыIэгъу афэхъунхэр, тишэн-хэбзэ-зэхэтыкIэхэр къызэбэкIырэ джэгухэр интернет сайтхэм къарагъэхьанхэр.\nУнагъор адыгэ хабзэм зэрэфэIорышIэщтыгъэр\nЛIакъом инахьыжъхэм анапэ нахьыкIэхэм тырамыхынэу, ахэм шIоу ашIагъэм хагъэхъо зэпытынэу унашъо афашIыщтыгъэ. Нахьыжъхэм нахьыкIэхэр афэшъыпкъагъэх, гъогоу къарагъэлъэгъугъэм дэмыххэу рыкIощтыгъэх.\nУнагъоу лIакъом хахьэрэмэ арыс нэбгырэ пэпчъ ищыIэкIэ-псэукIэу, ишэн-шапхъэу, адыгагъэу зэрахьэрэм епхыгъагъ лIакъом игъэхъагъэхэри, изэрэщыти, ищыIакIи. Ащ къыхэкIыкIэ лIакъом инахьыжъхэм зэпыу ямыIэу унагъомэ арысхэм, пащэу яIэмэ анаIэ атырагъэтыщтыгъэ. Унагъо пэпчъ сыд мыхъун къихъухьагъэми, апэ дэдэ ащ фалъэгъущтыгъэ, лIакъоми губгъэнкIэ фалъытэщтыгъэ, пшъэдэкIыжь ыхьыщтыгъэ.\nАдыгэ унагъохэр иныгъэх. Зы унагъом нэбгыришъэм ехъу исхэу къыхэкIыщтыгъэ. Унагъор нахь ины къэс ыкIуачIэкIи, Iофэу зэшIуихыщтымкIи, зыкъиухъумэжьынымкIи нахь IэшIэхыгъ.\nАдыгэ унагъом пащэу иIагъэр хъулъфыгъэр арыгъэ. Къэрар иIэу, шъыпкъагъэ, Iэдэб хэлъэу, зафэу, унагъом исхэмкIэ щысэтехыпIэу ипсэукIэкIи, изекIуакIэкIи, ишэнхэмкIи щытыгъ. Щыгъын, цуакъэ, паIо, гъомылапхъ, нэмыкIэу унагъом ищыкIагъэхэр къырихьылIэныр ащ ипшъэрылъыгъ. ЗэкIэ унагъом исхэр пащэм ыгъэдаIощтыгъэх.\nУнагъом ипэщэ тыр сымаджэу хъумэ е лIэмэ, ащ ичIыпIэ ыкъо анахьыжъ иуцощтыгъэ.\nАнахьыжъэу хъулъфыгъэмэ (ятэжъ, ят) ахэтыр зэкIэмэ ялъэпIагъ. Унэ шъхьаф исэу, иныбджэгъухэр, илэгъухэр, игъунэгъухэр ащ къылъыкIощтыгъэх. Гъомылапхъэр хьазырэу, шхэнхэ хъумэ, ащ апэ дэдэ Iанэр фахьыщтыгъэ. Ауж дэдэ шхэщтыгъэхэр нысэхэр ары.\nНысэхэр пщым, ащ ышыхэм, къуаджэм анахьыжъэу дэсхэм алъэхахьэщтыгъэхэп. АщкIэ агъашIощтыгъэу ары зэраIощтыгъэр. Зэлъэхэмыхьаным зэшIонэнхэшъ, зэщыхьанхэм щиухъумэщтыгъэх. Ахэр зэрэзэлъэхэмыхьэщтыгъэм дакIоу амакъэ зэхарагъэхыщтыгъэп. Ыкъорэ ишъхьэгъусэрэ зэгъусэхэу къом янэ ыпашъхьэ ихьэщтыгъэхэп.\nНысэр апэрэ тхьамэфитIум гуащэм ыпашъхьэ щытIысыщтыгъэп, щыгущыIэщтыгъэп ыкIи дэгущыIэщтыгъэп. А уахътэр зытекIыкIэ, нысэр зыгорэм лъыхъузэ ымышIахэу игуащэ ыпашъхьэ къыщыгущыIэщтыгъэ. А чIыпIэм щысхэм ар зэкIэм хагъэунэфыкIыти, «укъэгущыIэгъах» аIоти, ащ ыуж гущыIэн фитэу алъытэщтыгъэ. ТетIысхьэ зэпытэу пхъэнтIэкIу иунаеу, ар чIыпIэ гъэнэфагъэ щытэу гуащэм иIагъ. Ащ нысэр тетIысхьэщтыгъэп. Гуащэм ипIэ ар хэтIысхьаныр, хэгъолъхьаныр хъухэнэу щытыгъэп.\nНысэр шъхьэпцIэныр къырагъэкIущтыгъэп. Шъхьатехъор цIыфхэр щытэу зытырихыщтыгъэп. Ащ сабыир быдз ригъэшъон хъумэ чIыпIэ къогъупэ горэу цIыф къызщимылъэгъущтыр къыхихыщтыгъ.\nУнагъом ис зэшыхэр зэхэкIыщтыгъэх. Апэ ахэкIыщтыгъэр зэшымэ анахьыжъэу унагъо зиIэ хъугъэр арыгъэ, етIанэ ащ нахьыкIэр. Джащ тетэу зым зыр лъыкIоу зэхэкIыщтыгъэх. АнахьыкIэр унэм къинэщтыгъэ, ятэрэ янэрэ къалъэханэщтыгъэ. Ау ахэм, ны-тыхэм, ыкъомэ ыкIи инысэмэ нахь ягунэсыр анахьыкIэу щымытми, унагъом къырагъанэу къыхэкIыщтыгъ.\nЗэш пчъагъэ, ахэм яшъхьэгъусэхэр, сабыеу къапыфагъэхэр зэхэмыкIхэу зэхэсхэу псэухэуи бэрэ хъущтыгъэ. Ащ фэдэ унэгъошхохэм арысхэр зэдырагъаштэу псэущтыгъэх, ахэм Iэдэбныгъи шъхьэкIэфэныгъи нахь ахэлъыгъ, нахь хъупхъагъэх ыкIи адырэ унагъомэ анахь баигъэх.\nЗэшымэ ахэкIырэм Iахь фашIыщтыгъэ. Ay ежь иунаеу иIагъэхэр — шы-онэ зэтелъыр, Iэшэ-шъуашэхэр, джащ фэдэу ишъхьэгъусэ ытыщмэ къыратыгъэу иунаехэри ахалъытэщтыгъэп. Ахэр зэкIэ унагъо зышIэнэу езыгъажьэрэмэ лъапсэ афэхъущтыгъэ.\nНахьыжъхэр зэрысым сабыир ипхьаным хэбзэ гъэнэфагъэ пылъыгъ. Хъулъфыгъэ куп зэрысым сабыир рахьан хъумэ, ахэм арагъашIэщтыгъэ. Ащ ыуж сабыир пшъашъэмэ ащыщ горэм рихьэщтыгъэ. Ащ сабыир зиер, ят, ян, ыцIэр, ыныбжьыр ариIощтыгъэ, щысмэ зырызэу зэIэпахызэ аубытыти, шIухьафтын (ахъщэ) къыратыщтыгъ. Орэд къыфаIощтыгъ, къэшъошъунэу щытмэ, Iэгу фытеохэзэ къагъашъощтыгъ, ащ ыужым сабыир къырахыжьыщтыгъ. Сабыим ятэ е ятэ ышнахьыжъ зыдэщысым кIэлэцIыкIур рахьэщтыгъэп. Зисабый къырахьагъэр къэтэджыжьыти, унэм къикIыжьыщтыгъ.\nЗыгорэм исабый апэдэдэ уиунэ къахьыгъэмэ, ащ шIухьафтын фэпшIын фэягъэ. ФэмышIымэ къуи хъущтэу аIощтыгъ.\nТым, ным ясабый фыкъуагъэмэ, тIумэ язи ар ыгъаещтыгъэп. ЗащэIэжьэу, агу теIункIэжьыхэу ятэ къогъу горэм къотыщтыгъэ, янэ бзылъфыгъэхэр зыщымакIэм ахэтыщтыгъэ. Сабыим итэтэжърэ инэнэжърэ къинэу къафэкIуагъэм ипчэгу итыщтыгъэх.\nКъор тым ыпашъхьэ зыщытIысыщтыгъэр унагъом щымыщ унэм имысэу хъумэ арыгъэ. Ау хымэ цIыф щысэу, куп зэхэс апашъхьэ тым, ышнахьыжъ апашъхьэ тIысыщтыгъэп, уздэтIысын чIыпIэ нэкI щыIэми.\nЗэшыхэм, зэшыпхъухэм анаIэ зэтетыжьэу, зэдырагъаштэу, зэдеIэжьхэу, лъытэныгъэшхо зэфыряIэу, гупсэныгъэ ахэлъэу щытыгъ. Зэлъэхамынэн, зэфамыгъэгъун зи щыIагъэп.\nЗэш-зэшыпхъухэр зэрэзэрэлъытэжьхэрэм, зэрэзэдэIужьхэрэм фэдэкъабзэу зэшъхьэгъусэхэми зэдырагъаштэщтыгъ. Нысэхэр зэхьэрамхэу зырыз къахэкIыщтыгъэр. Ахэр зэтеплъэн амылъэкIэу, яхьадэ тезэрэмыгъэхьажьхэу зыгорэкIэ къыхэкIымэ, цIыфхэм илъэс пчъагъэрэ ягугъу ашIыщтыгъэ цIыфыгъи, адыгагъи ахэмылъэу.\nМы тызэрыт лъэхъаным унагъохэр инхэп. Зэш зытIущ зэхэсхэу уаIукIэрэп. Унагъомэ сабыеу нахьыбэрэмкIэ арысыр зы е тIум рагъэхъурэп.\nУнагъом Iэшъхьэтетэу иIэр хъулъфыгъэр ары. Бзылъфыгъэми фитыныгъэшхохэр иIэх. ТIури зэдеIэхэзэ унагъом иIофхэр зэшIуахых, исымэ ящыкIэгъэ гъомылапхъэр, щыгъыныр арагъэгъоты, ясабыйхэр рагъаджэх.\nУнагъом исхэу пщыр, гуащэр, къор, нысэр, якIалэхэр а зы Iанэм кIэрэтIысхьэхэшъ, зэдашхэх. Зэлъэхэмыхьаныр анахьэу зыщагъэцакIэрэр къуаджэхэр ары. Ятэ щытэу ыкъо икIалэхэр ыдэжь къыIохьэх ыкIи ахэм адэджэгу.\nАдыгэ унагъохэм лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ащыщхэр зэшъхьэгъусэхэу щызэдэпсэухэу бэрэ уаIукIэ хъугъэ. Ахэм яшэн-шапхъэхэм, язэхэтыкIэхэм яфэмэ-бжьымэхэр къыттехьэх.\nАужырэ статьям игъэхьазырынкIэ къызфэдгъэфедагъ Шъэо Рэщыдэ итхыгъэхэм ащыщхэр.


Хьэм иIухыжьын аухы | Адыгэ Макъ\nАвтор: Редакция\t/ 22.06.2018\t/ КЪЭБАРЫКlЭХЭР\t/\nАР-м мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ мэкъуогъум и 21-м тызэрэщигъэгъозагъэмкIэ, бжыхьэсэ хьэм иIожьын тичIыгулэжьхэм гъунэм рафылIагъ, процент 90-р Iуахыжьыгъ, пстэумкIи гектар 8993-рэ ар мэхъу. Зы гектарым, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 42,7-рэ къырахы, тонн 38432-рэ аугъоижьыгъах.\nХьэм иIожьынкIэ Шэуджэн районыр апэ ит. ПстэумкIи гектар 2110-у ащ щыхалъхьэгъагъэр Iуахыжьыгъах. ГурытымкIэ зы гектарым центнер 41-рэ къырахыгъ, пстэумкIи тонн 8651-рэ аугъоижьыгъ. Мы районым рапсыри щыIуахыжьы. Гектар 335-у апхъыгъагъэм щыщэу 50-р аIожьыгъ. Зы гектарым, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 20 къырахыжьы. Коц гектар 14590-у халъхьагъэри къэхъугъ, иIухыжьын рагъэжьэщт.\nКощхьэблэ районыр ащ ыуж къекIы. Хьэ гектар 1700-у ащ щапхъыгъагъэм щыщэу 1600-р аIожьыгъах. Ащ ихъызмэтшIапIэхэм зы гектарым гурытымкIэ центнер 46,2-рэ къырахыжьы, тонн 7392-рэ аугъоижьыгъах. Джащ фэдэу рапсыр гектар 586-мэ атырапхъэгъагъ, 193-рэ аIожьыгъах. Зы гектарым гурытымкIэ центнер 16,5-рэ къырахыжьызэ тонн 318-рэ аугъоижьыгъ.\nХьэр анахьыбэу мы уахътэм къэзыхыжьырэр Красногвардейскэ районым ичIыгулэжьхэр ары. Ахэм пстэумкIи гектар 2034-рэ апхъыгъагъ, 1894-р аIожьыгъах. Зы гектарым, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 48,1-рэ къырахы, тонн 9106-рэ аугъоижьыгъ. Джэджэ районым ичIыгулэжьхэри адрэхэм бэкIэ ауж къинэхэрэп. Ахэм бжыхьэсэ хьэу гектар 1632-рэ апхъыгъагъ, 1477-р аIожьыгъах. Зы гектарым гурытымкIэ центнер 45,1-рэ къырахыжьызэ, тон 6663-рэ аугъожьыгъ.\nДжащ фэдэу бжыхьэсэ коцым иIожьын Красногвардейскэ ыкIи Теуцожь районхэм ащырагъэжьагъ. Красногвардейскэ райо-ным ихъызмэтшIапIэхэм пстэумкIи гектар 14316-рэ мэхъу халъхьагъэр. Ащ щыщэу 402-р аIожьыгъ. Зы гектарым, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 52-рэ къырахы, тонн 2090-рэ аугъоижьыгъ. Теуцожь районым ичIыгулэжьхэм коцэу апхъыгъэр нахь макI, гектар 8642-рэ мэхъу. Ащ щыщэу 130-р ары аIожьыгъэр. ГурытымкIэ зы гектарым къырахырэр центнер 40,8-рэ.


В.Нарожный: Граждане обязательно должны увидеть и почувствовать, что их проблема взята на особый контрольВ.Нарожнэр: ЦIыфмэ алъэгъун ыкIи зэхашIэн фае ягумэкIыгъохэм язэшIохын зэрэдэлажьэхэрэр\nВ.Нарожнэр: ЦIыфмэ алъэгъун ыкIи зэхашIэн фае ягумэкIыгъохэм язэшIохын зэрэдэлажьэхэрэр\n11 апреля 2019 года 16:45\nАР-м и Къэралыгъо Совет—Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэм IофшIэгъу зэIукIэгъу адыриIагъ ПАО «Кубаньэнерго» электрические сети» зыфиIорэм икъутамэ иинженер шъхьаIэу Хъурэе Адамэрэ Шэуджэн районым ит Джыракъые къоджэ псэупIэм ипащэу Къэгъэзэжь Юрэрэ. ЗэIукIэм джащ фэдэу хэлэжьагъэх псэолъэшIынымкIэ, транспортымкIэ, связымкIэ ыкIи ЖКХ-кIэ парламентым икомитет итхьаматэу Олег Картамышевымрэ парламент комитетым итхьаматэ игуадзэу Аулъэ Вячеславрэ.\nЗэIукIэгъум ушъхьагъэу фэхъугъэр Джыракъые чIыпIэ псэупIэм хэхьэрэ къуаджэхэм электрическэ энергиер зэрафимыкъурэм, зэпыухэр зэрэфэхъухэрэм афэгъэхьыгъэ тхьаусыхэ тхылъхэу цIыфмэ къафатхыгъэхэр ары.\nА Iофыгъом фэгъэхьыгъэу гъэтхэпэ мазэм Олег Картамышевыр цIыфхэм аIукIэгъагъ ыкIи мы гумэкIыгъохэм ядэгъэзыжьын зэрэдэлэжьэщтхэ шIыкIэм егупшысэнхэу ащ щырахъухьэгъагъ.\nНепэ Джыракъые чIыпIэ псэупIэм ипащэу Къэгъэзэжь Юрэ Iофым изытет нахь игъэкIотыгъэу зэIукIэм хэлажьэхэрэр щигъэгъозагъэх.\n--Ом изытет емылъытыгъэу зы мафэм къыкIоцI пчъагъэрэ электроенергиер щымыIэу къыхэкIы. КъызыхъужьыкIэ унэм щагъэфедэрэ техникэр ыгъэстэу мэхъу. Джащ фэшI, псэупIэм щыпсэурэ цIыфхэри, социальнэ ыкIи производственнэ объектхэри къин хэтых,--къыIуагъ Къэгъэзэжь Юрэ.\nПАО «Кубаньэнерго» электрические сети» зыфиIорэм икъутамэ иинженер шъхьаIэу Хъурэе Адамэ къызэриIуагъэмкIэ мы гумэкIыгъом идэгъэзыжьын джырэ уахътэм дэлажьэх. Энергетическэ Iэмэ-псымэу щыIэм изытет дэй дэдэу зэрэщытым фэшI, ВЛ-I0кВ зыфиIорэ схемэр 2020-рэ илъэсым агъэцэкIэжьынэу агъэнафэ.\n--А уахътэм темыжэу непэ тэ тшIэн тлъэкIыщтхэр тэшIэх, электроэнергиер зэрыкIорэ гъогур тэукъэбзы, чъыг къутамэхэу проводмэ анэсыхэрэр апытэупкIы, жьыбгъэм ыгъэфыкъуагъэхэр тэгъэцэкIэжьых, --къыIуагъ Хъурэе Адамэ.\n-- ЦIыфмэ алъэгъун ыкIи зэхашIэн фае ягумэкIыгъохэм язэшIохын зэрэдэлажьэхэрэр. Электроэнергиер къоджэ псэупIэмэ зэпыу имыIэу аIэкIэхьаным пае Iофтхьабзэхэр итхъухьагъэх. ПэшIорыгъэшъ IофшIэнхэр дгъэцэкIэгъахэх. Ащ ыуж джыри зэ цIыфмэ заIудгъэкIэнышъ, энергооборудованиер зэрэдгъэцэкIэжьыщтыр къафэтIотэщт,--къыIуагъ АР-м и Къэралыгъо Совет—Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэм.


ЛэжьапкIэр хэбзэгъэуцугъэм диштэу ЛэжьапкIэр хэбзэгъэуцугъэм диштэу » Адыги.RU - Новости Адыгеи, история, культура и традиции адыгов (черкесов)\nАдыги - Новости Адыгеи, история, культура и традиции » Новости » ЛэжьапкIэр хэбзэгъэуцугъэм диштэу ЛэжьапкIэр хэбзэгъэуцугъэм диштэу\n10:15, 18 январь 2019\nАдыгэ Республикэм ипроектнэ комитет унашъоу ышIыгъэм диштэу, блэкIыгъэ илъэсым итыгъэгъазэ проектэу «Адыгеим къыщахьыжьырэ лэжьапкIэм хэгъэхъогъэныр» зыфиIорэр агъэцэкIэнэу рагъэжьагъ. Адыгэ Республикэм ипроектнэ комитет унашъоу ышIыгъэм диштэу, блэкIыгъэ илъэсым итыгъэгъазэ проектэу «Адыгеим къыщахьыжьырэ лэжьапкIэм хэгъэхъогъэныр» зыфиIорэр агъэцэкIэнэу рагъэжьагъ.\nАдыгэ Республикэм ипроектнэ комитет унашъоу ышIыгъэм диштэу, блэкIыгъэ илъэсым итыгъэгъазэ проектэу «Адыгеим къыщахьыжьырэ лэжьапкIэм хэгъэхъогъэныр» зыфиIорэр агъэцэкIэнэу рагъэжьагъ.\n— Проектым къыдыхэлъытагъэу Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэр гъэцэкIэгъэнхэу тэгъэнафэ. Ахэм ащыщых предприятиехэм ащыIэ пэублэ профсоюз организациехэм япчъагъэ хэгъэхъогъэныр, предприятиехэм, муниципалитетхэм, къэралыгъо хэбзэ къулыкъухэм IофшIэным ыкIи хьакъулахьхэм япхыгъэ хэбзэгъэуцугъэр зэрагъэцакIэрэр мониторинг шIыгъэныр, — къыщаIуагъ АР-м экономикэ хэхъоныгъэмкIэ ыкIи сатыумкIэ и Министерствэ.\nКъэбарлъыгъэIэс площадкэу къызэIуахыщтхэм ащыщ «Адыгеязабелуюзарплату» зыфиIорэр. IофшIэнымкIэ ыкIи хьакъулахьхэмкIэ хэбзэгъэуцугъэр аукъуагъэу зышIэхэрэр, джащ фэдэу законым димыштэу лэжьапкIэр зэратырэм епхыгъэ къэбар зыIэкIэлъхэр мыщ къыщытхэнхэ алъэкIыщт.\nЦIыфхэм къатхыхэрэм къулыкъу гъэнэфагъэхэр ахэплъэщтых.\nАР-м и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу къызэрэщаIуагъэмкIэ, планернэ зэхэсыгъоу щыIагъэм республикэм ипащэу КъумпIыл Мурат къыщыгущыIэзэ, лъэпкъ проектхэмкIэ пшъэрылъхэр гъэцэкIэгъэнхэ зэрэфаем къэзэрэугъоигъэхэм анаIэ тыраригъэдзагъ, анахьэу лэжьапкIэм хэгъэхъогъэнымкIэ. АР-м и ЛIышъхьэ къызэрэкIигъэтхъыгъэмкIэ, мыщ фэдэ екIолIакIэм ишIуагъэкIэ цIыфхэм ащэфын алъэкIыщтыр нахьыбэ хъущт, ащ дакIоу шъолъырым нэмыкI социальнэ-экономикэ къэгъэлъэгъонэу иIэхэм зыкъаIэтыщт.\nКъуекъо Асфар: Къэзэотэ Iуашъхьэм ишыукIэ къалэхэр - Последние всадники-«крепости», прикрывающие передних


Circassian Site | Адыгэ Сайт | eLot.ru - Тыдэ щыIа адыгэмэ ячIыгу? Нэплъэгъум къыриубытэу, узгъэухъун ашIошIэу олимпиадэр зыщашIырэ чIыпIэм\nГлавная [ новости ] Адыгэбзэкlэ Тыдэ щыIа адыгэмэ ячIыгу? Нэплъэгъум къыриубытэу, узгъэухъун ашIошIэу олимпиадэр зыщашIырэ чIыпIэм\nНэплъэгъум къыриубытэу, узгъэухъун ашIошIэу олимпиадэр зыщашIырэ чIыпIэм щылажьэрэ псэолъэшIхэм лъэпсэгъэкIодэу зэкIэ раупкIы, ажъо, атIы, аубэ, мыжъосыныкIэ агъэчъы. Агъэчъы, джы нэс псэ зыпытэу, фабэу, рэхьатэу тятэжъ пIашъэхэм чIы шъэбэ шIагъоу агукIи апсэкIи щагъэфабэщтыгъэ адыгэ чIыгужъыр! Тинартымэ амылъэгъугъэ гъучI пелыуанхэм охътакIэм къыдэкIогъэ машинэхэм, зэпымыоу чэщи мафи Iоф ашIэ, къычIажъукIырэ къупшъхьэ-лъашъхьэхэр ахьаджы, сапэ ашIы, чIым щизы ашIыжьы. ЗэкIэ зэхажъухьэ, зэхатIыхьэ. ЗыгорэкIэ мэгугъэхэмэ шIэ, адыгэ шъуашэр щыгъэу, псыхьагъэу, псэоу, жьы къыщэу адыгэлI къычIахыжьыным? Арэу гуIэхэрэм, егугъухэрэм ар ямурадэу аIоуи зэхэпхыщт. Лъэхъух, alo, адыгэлIым. Ыпсэ пытэу къагъотмэ рэхьатыщтых. Лъэхъух, ау къагъотрэп. Къамыгъотырэмэ – исыгъэхэп адыгэхэр а чIыналъэм. Имысыгъэхэмэ тишIэныгъэлэжьмэ къатхыныр ищыкIагъэп "исыгъэхэу" илъэси I50-кIэ узэкIэIэбэжьмэ, яшъхьыфитынгъэрэ ячIыгужъ паерэ зэуагъэхэу, лъы агъэчъагъэу, ячIыгужъ щыфэхыгъэхэу . Армэ шъыпкъэр, лъэпкъым зэкIэ иIофыгъохэр зэкIэ дгъэтIылъыныхэшъ, тиинститутэу гуманитар шIэныгъэхэм апылъыр зэфэшIыжьыгъэн фае, сыда зэрэтищыкIагъэр институтыр, тарихъ тимыIэмэ?\nЦIыф Iушмэ alo, адыгэхэр ыбгъукIэ блэкIыгъэхэу. Ау зэкIэмэ анахь гъэшIэгъон Владимир Путиным ар къызэриушыхьатыгъэр. Армэ Iофыр зытетыгъэр, гугъапIэхэр къэтэджых, тилъэпкъ дунаим зэрэтетыр цIыф лъэпкъым ишыхьат. Ау Iофмэ анахь Iофыр, ыбгъукIэ блэкIыхэ зэхъум, тыда адыгэхэр зыдакIощтыгъэхэр? Тыди къикIыщтыгъэха? Тыда джы адыгэмэ зыздагъэзагъэр? Тара ячIыгу? ЫбгъукIэ блэкIыхэ зэхъум, яшъошэ дахэхэр Кавказым исмэ къаратыгъэщтын. Арын фае Кавказ черкесскэр шъошэ гъэнэфагъэу, шъошэ дахэу зыкIаштагъэр, къякIоу зыкIащыгъыр. Арэу, лъэпкъ дахэу, шъошэ дахэр къэзыугупшысыгъэм сыд къырыкIуагъ, къырыкIорэр, къырыкIощтыр? А упчIэм иджэуап къезытыжьын Урысыешхом къикIырэп. АмышIэкIэ армэ тшIэрэп, е ехъырэхъышэхэу арымэ тшIэрэп. Джары, адыгэ дзэкIолIыр IашэкIэ узэндыгъэу зэрэпсау-таоу чIы чIэгъым къычIажъукIымэ нахь тэрэзыщт. Джащыгъум, къытаIощт, Кавказ чIыгужъым адыгэхэр зэрисыгъэхэр. Аущтэу мыхъумэ, шъыпкъэм кIэхъопсэу къытхэнагъэхэм джэуап тымыгъотэу дунаим техыжьыщт. Титарихъ ишъыпкъапIэ къытэзыIон адыгэлI къычIажъукIымэ, Кубань щатхыгъакIэ тарихъэу, адыгэхэр къызыхэмфагъэр кIатхыкIыжьынэу тыщэгугъы. Олимпиадэ джэгунхэр къэмысхэзэ Кубань итарихъ кIатхыкIыжьыным игъо фимыфэнхэм тещыныхьэхэу, хьэдэ псау-тау къычIахыным фэмыехэу alo. Сыда зыкIыфэмыехэр? А къычIахыщтым лъыпсэу Шъачэ дэжь щигъэчъагъэр къыIуатэу ежьэмэ, – Олимпиадэм екIоу атхыгъэ тарихъым пкIэ иIэжьыщтэп. Лъышхо зышагъэчъагъэ чIыпIэм Олимпиадэ щыпшIы мыхъущтэу ары цIыф гъэсагъэмэ аIорэр. Ащыгъум, тарихъыр зэрэтетын фаем тетэу Кубань ишIэныгъэлэжьмэ атхыгъэу къычIэкIын. Сыдэу щытми, а хъурэ пстэумэ сягупшысэзэ, сыгу къэкIыжьыгъ синыбджэгъу кIалэу Алый къысфиIотагъэр. Мы къэбарыр непэ къытэхъулIэрэ Iофхэм сэ сшъхьэкIэ яспхыгъ.\nАдыгэмэ ятарихъ тишIэныгъэлэжьмэ фатхыгъэ тхылъыбэмэ Алый яджагъэу, ежь зэригъэлъэгъунхэу илъэпкъэгъухэр зэрысыгъэ чIыпIэхэр, яхьэдашъхьэхэр зычIэлъ къэхэр, Мыекъопэ районым кIуагъэ. КъыкIуахьыгъэр макIэп, ылъэгъугъэри бэ. Ау ылъэгъугъэм анахь гъэшIэгъоныр, зыщилъэгъугъэр урыс къутырым зыдахьэр ары. Унэ ебэгъэ цIыкIум ичэу лъапсэ Iут тетIысхьапIэм къэзэкъ лIыжъ хэкIотагъэ тесыгъ бэщ тIаркъом ыжэпкъ тегъэкъуагъэу, шъхьаукъэ фэдэу Алый къыщыхъугъ. Благъэу екIолIагъ, ау лIыжьыр чъыещтыгъэп. Игупшысэхэр чыжьэу ытIупщыгъэхэу, ахэмэ алъыплъэу щысым фэдагъ. Гъыбзэ орэдым ехъщырэу зыгорэхэри къыхиIукIхэу къышIошIыгъ. Тыдэ плъэщтыгъа, сыд гупшысэха ыгу илъыгъэхэр - Тхьэ закъор ары зышIэщтыгъэр. Ау лIыжъ зэхэущэрыхьагъэм ыумэхъыгъэм пIонэу Алый зэрищэлIагъ. Джыри нахь благъэу екIуалIи къызэтеуцуагъ, шъабэу, лIыжьыр къыкIимыгъащтэ шIоигъоу шIуфэс рихыгъ:\n- Уимафэ шIу, тэтэжъ!..\n- Тхьауегъэпсэу, сикIал - зимыгъэхъыеу, ау кIалэр къызэрэкIощтыгъэр ылъэгъугъэу, лIыжъым шIуфэс къыпигъодзыжьыгъ:\nЕтIанэ тIэкIу зиузэнкIи, зытес пхъэнтIэкIум кIалэр ригъэблэгъагъ. Адыгэ хабзэм тетэу лIыжьым исэмэгубгъукIэ готIысхьагъ.\n- Хьау, сикIал, сиджабгъумкIэ къэтIыс.\nАлый егупшысагъ "къэзэкъ лIыжъхэм яхабзэщтын яджабгъукIэ утIысыныр". Зи химыIухьэу лIыжьым иджабгъукIэ готIысхьагъ.\n- Джы къаIо, сикIал, узыгъэгумэкIырэр, узылъыхъурэр.\n- СичIыгужъ сызылъыхъурэр, тэтэжъ - гум дэпыхьэгъэ упчIэр къызIуидзыгъ Алый.\n- СичIыгужъ оIуи, черкес? - ыгъэшIагъоу къыфыреплъэкIыгъ лIыжъыр.\n- Ары, сичIыгужъ! - "черкес" къызэрэриIуагъэм кIуачIэ къыритэу, теубытагъи хэлъэу, пегъодзы черкесым.\n- СшIэ сшIоигъу, гъэнэфагъэу, шъыпкъэм тетэу тятэжь пIашъэмэ якъэхалъэхэр зыдэщыIэ чIыгужъыр, силъэпкъ зыщыпсэущтыгъэу, зэмыблэжьэу, зыфэбэнэгъэ чIыгужъыр ...- къыIомэ шIоигъоу гум дэлъыгъэр макIэп Алый, ау къыфэIуагъэп...\nКъэзэкъ лIыжъыр ар къыгурыIуагъэ фэдэу, лъэшэу хэщэтыкIыгъ, къыхэмыщыпэуи IущхыпцIыкIыгъ.\n- Сыгу къысеIо, - пигъэхъуагъ къыIощтыгъэм Алый, - сыгу къысеIо а чIыгупIэхэр мы Iэгъо-благъом щылъыхэкIэ... мыщ щыфэхыгъэхэкIэ...\n- Ары, черкес, - кIалэм къин римыгъэлъэгъуным фэшI, къызиIуипхъотыгъ къэзэкъым. - Ары дэд, сикIал! Мы чIыпIэр ары уичIыгужъ. Угу уигъапцIэрэп! Мы чIыпIэхэр ары зыщыбгъотыжьыщтыхэр уятэжъ пIашъэхэр. Ахэмэ ащыщ горэ дэгъу дэдэу сэшIэ. Ар непэ къызынэсыгъэм санэIу кIэт зыщызгъэгъупшэрэп...\n- Тэтэжъ, хэта зигугъу пшIырэр? - лIыжъыр хэIорыжъорыхьэ фэдэу къыщыхъугъ кIалэм. - Хэта пшIэрэр? Хэта уанэIу имыкIырэр ? Илъэсишъэм къехъугъ зэошхоу тилъэпкъ урыс пачъыхьэм къыришIылIагъэр заухыгъэр.\n- СэшIэ, черкес, сэшIэ. Бэ зэхэсхыгъэри, макIэп слъэгъугъэри. Сэ илъэсишъэм сыкъехъугъ - ащи мэхъанэ горэ иI - къызэпиутыгъ лIыжъым Алый къыдищэегъэ гущыIэхэр.\n- Олъэгъуа тапэ илъ Iуашъхьэу чылэ гъунэм щылъыр? - IапэкIэ къыгъэлъэгъуагъ лIыжъым.\n- КъедэIу ащыгъум - зытыригъэпсахьыгъ къэбарым къэзэкъ лIыжъым. – Сыныбжь мэкIэ дэдэу Iоф сшIэным сятэ сыфыригъэжьагъ. Нахь Iэрыфэгъу сфэхъущтэу ылъыти, цухэр пхъэIашэм кIишIэхи сигъэкIуагъ мы Iуашъхьэр сыжъонэу. Жъоныр езгъэжьэгъэ къодыеу лыд-пкIыдэу, гъэщыгъэу гъучI бзыгъэ дахэ горэм пхъэIашэр шIонагъ.\nГуIэнкIэ цухэр къэзгъэуцIуи, пхъэIашэм есымыгъэкъутэным фэшI къэзгъотыгьэ лыды-пкIыд дахэр, сIэхэмкIэ шъабэу гъучI гъэщыгъэм ыбгъуитIукIэ къэстхъоу езгъэжьагъ. Сымыгъэфыкъоу къычIэсхын сIуи тIэкIурэ бгъуитIур гостхъугъэу, ошIэ-дэмышIэу зы бгъур къэлъати, блэоным фэдэу чIыгум къыхэпкIи, сынэ сэмэгу къыриутыгъ...\nЛIыжъым къыIуатэрэр зэпигъэуи, ыгу зэIупкIагъэу хэщтыкIыгъ, етIанэ хьылъэу жьы къыщи, къыпидзэжьыгъ. - Джары, сикIал, джабгъумкIэ къэтIыс зыкIэсIуагъэр, шъуиадыгэ хабзэ текIэу. Джабгъу нэ псаумкIэ нахь услъэгъун сIуагъэ.\nАщ ыуж ныIэп Алый гу зылъитагъэр къэзэкъ лIыжъым ынэ лъэныкъо зэримытыжьыр. ЛIыжъым къыщышIыгъэм, Алый ежь илажьэ хэлъ пIонэу, ыIощтыр ымышIэу тIэкIурэ щысыгъ. Къэзэкъыр къыIотагъэ къэбарым ыгъэпшъыгъагъ.\n- "Къыстефэу къысэхъулIагъ, - лIыжъым икъэбар пиублэжъыгъ. - Сыд Iофыжъ сиIэу згъэгумэкIыгъэ ичIыгужъ хэлъ адыгэр?! Сыд мыгъом тызэрифэуи тыкъэкIуагъ тыкъызыщамылъфыгъэ чIыгум?! Хэт тыригъэблэгъагъ?...Идгъотэщтэп мыщ насып!" – сIогъагъэ ащыгъум, лъыр къыспычъэу цIыфмэ сакъызэхэхьажьым. Идгъотэщтэп! Ерэжъу фаем адыгэ чIыгур, адыгэмэ якъэхэр, сэ ащ нахьыбэрэ сыжъощтэп... ЧIым чIэлъ хьадэми ичIыгужъ къеухъумэ, таущтэу лIыгъэкIэ насып щыпшIына зыгорэм ичIыгу?! Тэрэзэп тищыIакIэ. Тэрэзэп. Тэрэзэу псэугъэп урыс пачъыхьэр. Хэукъэныгъэшхо ышIыгъ. Сэри сылъэхъу, сикIал, о узэрэлъыхъурэм фэдэу сичIыгужъ сыкъызщалъфыгъэм. Сыфэзэщы, сэгугъэ, сэлъыхъо, ау жъы сыхъугъ, слъакъомэ сахьыжъырэп. ГукIэ, гупшысэхэмкIэ сэлъыхъо. Олъэгъуа къутырыжъ цIыкIур? НэкIы. ДэкIы ныбжьыкIэхэр.. ЛIыжъ-ныожъхэм тизакъоу тыкъэнагъ... Тэрэзэп ышIагъэр урыс пачъыхьэм... Тэрэзэу псэугъэп...\nДжары хъурэр, сикIал, Тхьэм зэримыIоу упсэумэ… ЛIыжъым къыIотэгъэ къэбарым ыгукIэ къыгъэшхэкIыгъэу, кIуачIи къихылъхьагъэу адыгэ кIалэр тIэкIурэ зи ымыIоу щысыгъ. ЛIыжъыми гум дэбэгыхьэгъэ гукъэкI онтэгъоу илъэс пчIагъэм къырихьакIыщтыгъэр горэ къыдигъэзыгъэм фэдагъ, нахь псынкIэ къэхъугъэу ынапIэхэр къыIэти кIалэм къыIуплъагъ:\n- Тэ Адыгэ чIыгур тIэ къызехьэм сэнэшьхьэ чъыг хатэхэр дгъэкIодыгъэх, зиягъэхэр къерэмынэцIыжьых тIуи; яшы чъэр лъэпсэрыхъхэр, япсыцу тIуцIэшхохэр къыдгурыIуагъэхэп; къутырым сыдэкIэу ячIыгуи сыжъожьыгъэп, хатэр зыфизгъэкъугъ; чэм-мэлхэу къытэсагъэхэр илъэс къэс къалъфыхэрэр нахьыжъмэ ачIыпIэ идгъахьэхэзэ пчыхьэрэ Iахъомэ къызафыжьхэкIэ, пшъыгъэхэу щагу гузэгумэ къащыуцухэти, чэмхэр къытIуплъыхьэхэзэ – мэбыух, мэлхэр мэIоих, адыгэ макъэу атхьакIумэмэ арытыгъэм фэзэщых…\n- Тхьа уегъэпсэу, тят! – шъыпкъэ захэлъ гущыIэ зэрэзэхихыгъэм ыгъэразэу, Алый ымакъэ кIуачIэ хэлъэу къыIуагъ. Къэтэджи лIыжъым ыIапэ фищэигъ. – Тхьэм джыри бэ уегъэгъашI! Ощ фэдагъот зэкIэ! – ежь- ежьырэу къышIудэкIыгъ гум дэлъыгъэ гущыIэр.\nАлый къысфиIотагъэ къэбарым сэри гупшысэмэ жьы хъырзэм фэдэу сахилъэсагъ, бэ мышIэу тилIышъхьэу Владимир Путиным телевизэрымкIэ къыIуагъэр сыгу къэкIыжьыгъ: «Черкесхэр мы Кубань ичIыгухэм агъунэкIэ рекIокIыгъэхэм фэдэх… ебгъукIуагъэхэ фэдэх…». О ситхь! НэшIошIыгъи, губжи хэмылъэу , цIыф Iушэу алъытэхэрэм тикъэбар, титарихъ тэщ нахь дэгъоу зышIэхэрэм сяупчIы сшIоигъу: «Черкесхэр Пшызэ шъолъыр ичIыгу напцэхэм адэжьыкIэ блэкIыхэ зэхъум, тыдэ къикIыщтыгъэха, тыди кIощтыгъэха? Хэта зылъэгъугъэхэри? Тыдэ щыIа адыгэм Тхьам къыритыгъэ чIыгур? Тхьэм къыритыгъэ чIыгужъэу ежь къызыщыхъугъэу, зыфэбэнагъэр? Хэта непэ нэс, илъэсишъэрэ шъэныкъорэ хъугъэу, лъэпкъ дахэу Тхьэшхом къыгъэхъугъэр, хэгъэгу пчъагъэмэ тIэкIу тIэкIоу къащичIынэхэзэ къезыщэкIырэр? ЯчIыгужъ лъыхъухэу, непэ къызынэсыгъэм адыгэхэр къекIокIынхэу ара? Е амыгъотыжьырэм къыхэкIыкIэ хэгъэгу шъэныкъом ехъумэ къыранэхэзэ къекIокIыгъэхэу, непэрэ мафэм ехъулIэу итэкъухьагъэу хъугъэха?\nНахьышIуна зыгорэкIэ, тарихъым нахьыбэрэ темытIэмэ, куоу тымыжъомэ, чIым, тятэжъ пIашъэхэр зычIэлъым, тычIэмыIабэмэ?\nКубань ишIэныгъэлэжьмэ тарихъ атхы, тихьэдашъхьэхэр зычIэлъ къэхэр адыгэ чылэ пшIыкIуитIур акIыгъоу псым чIырагъэхьагъ. ЛъыкIэ гъэшъокIыгъэ чIыгужъыр зэхатIыхьэ, олимпиадэр игъэкIотыгъэу щашIыным фэшI анэхэри агухэри зэфэшIыгъэу фэлажьэх. СшIэрэп. Къэзэкъ лIыжъым къыIуагъэр къэсэштэ. Хэукъох пачъыхьэхэр. ТхьэмкIэ жъалым тшIэхэрэр…. Тэри тыцIыф, тилъэпкъ шъхьафэу дунаим тытет, тызфагъадэу, уасэ къытфашIэу, тызгуагъэуцоным тыфай. Тиуашъуи къаргъоу, тичIыгуи, мамырэу, зэкIэми тагурыIоу, ежьхэри къыдгурыIоу, тыщыIэ тшIоигъу…\nКуда ушли черкесы?\nВ СОЧИ ДЕНЬ КОРЕННЫХ НАРОДОВ ОТМЕТИЛИ БЕЗ ЧЕРКЕСОВ\nО Меморандуме черкесских организаций Кабардино-Балкарии\n"Олимпийские уроки" в Сочи: такое вам и не снилось\nОткрытое письмо депутату Государственной Думы Сергею Маркову\nТопонимика Кавказа: политика, опрокинутая в географию\n+4 # Александр 09.11.2011 19:36\nТхьэм уигъэпсоу, Къэсей. Сыд йгъуи уи гушы1эр губзыгъэ гушы1!!!!!


щигъэтыгъ - это... Что такое щигъэтыгъ?\nезгъ. заставил, -а, -о стоять; по его вине, из-за него простоял, -а, -о\nКIалэр ымыгъэтIысэу щигъэтыгъ\n2. ЫмыгъакIоу зэтриIэжагъ\nМашинэр къыгъэуцуи бэрэ щигъэтыгъ\n3. ЕмыIэу, ришIэлIэн фаер римышIалIэу бэрэ щигъэтыгъ\nЩэр ымыгъапщтэу бэрэ щигъэтыгъ\nезгъ. перестал, -а, -о\nГущыIэныр е гъыныр зэпигъэугъ\nЯтэ къызехьэм кIалэм къыIорэр щигъэтыгъ\nЯнэ зеIэтым сабыим гъыныр щигъэтыгъ\nСмотреть что такое "щигъэтыгъ" в других словарях:\nсамбырыгъэ — (мэсамбыры) лъым. 1. стих, ла, ло Уцугъэ Жьыбгъэр самбырыгъэ 2. успокоился, лась, лось Бырсырыныр щигъэтыгъ ЗэIукIэр самбырыгъэ 3. перестал, а, о ЗэIунагъ Сабыир самбырыгъэ гъыныр щигъэтыгъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ\nы-гъэхьаулыягъ — (е гъэхьаулые) езгъ. напрасно утруждал, использовал ПкIэнчъэу щигъэтыгъ, пкIэнчъэу ыгъэулэугъ Машинэр ыгъэхьаулыягъ КIалэр пкIэнчъэу ыгъакIуи ыгъэхьаулыягъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ\nдигъэтыгъ — (дегъэты) езгъ. заставил, а, о, побудил, а, о (в) Дэтэу щигъэтыгъ Шыр димыгъэкIэу мэфэреным щагум дигъэтыгъ Чэщым машинэр ядэжь дигъэтыгъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ\nзигъэбыяугъ — (зегъэбыяу) езгъ. успокоился, лась, лось ЗигъэIэсагъ, зигъэрэхьатыгъ, щигъэтыгъ Гъырэм зэ зигъэбыяугъ, ау етIани къыригъэжьэжьыгъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ\nзэпыугъ — (зэпэу) лъым. перестал, а, о Щигъэтыгъ Икъэбар къэмыIоу зэпыугъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ\nзэIунагъ — (зэIонэ) лъым. перестал, а, о 1. Гъырэм щигъэтыгъ Гъыщтыгъэр зэIунагъ 2. заело IункIыбзэр зэIунагъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ\nкIэчъын — (кIэчъыныр кIэчъыгъэ) гл. имасд. 1. отскочить Кущэрэхъыр кIэчъынэу ежьагъэу гу лъитагъ 2. бежать Пхъэчаим псыр кIэчъыныр щигъэтыгъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ\nтыригъэтыгъ — (тырегъэты) езгъ. оставил, а, о (на) Тетэу щигъэтыгъ Машинэр хьамэм бэрэ тыригъэтыгъ ◊ ЫнаIэ тыригъэтыгъ проявлял, а, о заботу … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ\nхигъэжъукIыгъ — I (хегъэжъукIы) езгъ. сварил, а, о (в) Хэлъэу ыгъэжъуагъ Чэтыр псым хигъэжъукIыгъ II (хегъэжъукIы) езгъ. успокоил, а, о (боль) Щигъэтыгъ Ышъхьэу узырэр уцым хигъэжъукIыгъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ


Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум 2018-рэ илъэсым Iофэу ышIагъэмкIэ зэфэхьысыжьхэр | Адыгэ Макъ\nАдыгэ Республикэм и Конституцие Адыгеим занкIэу щыгъэфедэгъэнымкIэ, апшъэрэ чIыпIэ ащ щиIыгъынымкIэ, цIыфхэм яфитыныгъэ шъхьаIэхэмрэ яшъхьафитыныгъэрэ къэухъумэгъэнхэмкIэ, хабзэхэм язэтеушъхьафыкIынкIэ Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум пшъэрылъышхо егъэцакIэ. Конституционнэ уплъэкIунхэр зэхэзыщэрэ хьыкум къулыкъу Адыгеим зэриIэм ишIуагъэкIэ республикэм исхэм яфитыныгъэхэмрэ яшъхьафитыныгъэрэ нахь ухъумагъэ мэхъух.\nАдыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум ипшъэрылъ шъхьаIэхэм ащыщ цIыфхэм яконституционнэ фитыныгъэхэмрэ яшъхьафитыныгъэрэ къэухъумэгъэнхэр. Адыгэ Республикэм и Конституцие къыщыдэлъытэгъэ иполномочие шъхьаIэхэм атетэу мы къулыкъум фитыныгъэхэм якъэухъумэнкIэ пшъэрылъ гъэнэфагъэхэр егъэцакIэх. Зы нэбгырэм итхыгъэкIэ Хьыкумым ыштэрэ унашъор нэбгырабэмэ алъэIэсы. Къулыкъу е цIыф горэм тхыгъэ къызэрэIэкIигъахьэрэм лъыпытэу Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум ащ къыщаIэтыгъэ Iофыр Конституцием зэрэдиштэрэр еуплъэкIу.\n2018-рэ илъэсым нэбгыри 8-мэ Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум зыкъыфагъэзэгъагъ. Адыгэ Республикэм и Законэу 1996-рэ илъэсым мэкъуогъум и 17-м аштагъэу N 11-р зытетэу «Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум ехьылIагъ» зыфиIорэм ия 40-рэ статья диштэу секретариатыр зы тхыгъэм хэплъагъ, ежьхэм къазэрафэмыгъэзагъэм къыхэкIэу ащ изэхэфын щагъэзыягъ.\n2006-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 2-м аштэгъэ Федеральнэ законэу N 59-р зытетэу «Урысые Федерацием щыпсэухэрэм ятхылъхэм зэрахэплъэхэрэ шIыкIэм ехьылIагъ» зыфиIорэм диштэу тхыгъи 7-мэ ахэплъагъ. Законым щыгъэнэфэгъэ пIалъэхэм адэмыхыхэу ахэр зэхафыгъэх, закъыфэзыгъэзагъэхэм икъоу джэуап аратыжьыгъ. Iофыгъоу къаIэтыгъэхэр зэшIозыхынхэу зипшъэрылъ къулыкъухэм тхыгъищ аIэкIагъэхьагъ.\nКъалэу Мыекъуапэ, Мыекъопэ, Кощхьэблэ районхэм адэсхэр ары зыкъытфэзыгъэзагъэхэр. Тхьаусыхэ тхылъхэм анахьэу къащаIэтыгъэхэр правовой нэшанэ зиIэ ыкIи ЖКХ-м епхыгъэ Iофыгъохэр ары.\nЭлектрон амалхэр къызфагъэфедэзэ, Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум зыфагъэзэн алъэкIыщт. Ащ фэIорышIэ интернет-сайтым инэкIубгъоу «Электронная приемная» зыфиIорэр. ГъэрекIо электрон почтэкIэ зы тхыгъ къытIэкIагъэхьагъэр.\nХьыкумым и Тхьаматэ ыухэсыгъэ графикым тетэу хьыкумышIхэми, Хьыкумым иаппарат иIофышIэхэми ыпкIэ зыхэмылъ правовой IэпыIэгъу цIыфхэм арагъэгъотыгъ. Ащ фэдэ гухэлъхэмкIэ нэбгыри 105-мэ Хьыкумым зыкъыфагъэзагъ.\nСтатистикэм къызэриушыхьатырэмкIэ, нахьыбэрэмкIэ Хьыкумым зыкъызкIыфагъазэрэр правовой нэшанэ зиIэ Iофыгъохэр къафызэхифынэу ары. 2016-рэ илъэсым ащ фэдэ тхыгъэ 65-рэ, 2017-м — 95-рэ, 2018-рэ илъэсым — 94-рэ Хьыкумым къыIэкIэхьагъ. Социальнэ Iофыгъохэр къызыщаIэтырэ тхыгъэхэр уахътэ тешIэ къэси нахь макIэ мэхъух. ГущыIэм пае, 2016-рэ илъэсым ащ фэдэ тхыгъэ 24-рэ, 2017-м — 17, 2018-рэ илъэсым — 11 къытIукIагъэр.\nКъалэу Мыекъуапэ дэсхэр ары анахьэу Хьыкумым зыкъыфэзыгъэзагъэхэр. Ау къэIогъэн фае ащ фэдэ къыхэмыкIыгъэу, Мыекъуапэ щыщхэм анэмыкIэу, республикэм ирайонхэм ащыпсэухэрэми гъэрекIо зыкъызэрэтфагъэзагъэр. БлэкIыгъэ илъэсым Хьыкумым къыIукIэгъэ тхылъхэм япроцент 28-р (2017-рэ илъэсым процент 16-р) ахэм атефэ. Джащ фэдэу Краснодар крайми, Урысыем инэмыкI шъолъырхэми арысхэм Хьыкумым зыкъыфагъэзагъ.\nУрысые Федерацием и Президент 2017-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 17-м ышIыгъэ унашъоу N 171-р зытетэу «ЦIыфхэмрэ организациехэмрэ ятхылъхэм зэрахэплъагъэ-\nхэм икIэуххэр зэфэхьысыжьыгъэнхэм ехьылIагъ» зыфиIорэм къызэрэщыдэлъытагъэу, цIыфхэмрэ организациехэмрэ ятхылъхэм зэрахэплъагъэхэм ыкIи ахэмкIэ ашIагъэм яхьылIэгъэ къэбархэр Хьыкумым Урысые Федерацием и Президент и Администрацие мазэ къэс IэкIегъахьэх.\nХэбзэ шапхъэхэм атетэу, нэфэIоныр ылъапсэу Хьыкумым Iофхэр шъхьэихыгъэу зэхифынхэм лъэшэу тынаIэ тетэгъэты. Конституционнэ Хьыкумым Iоф зэришIэрэм, ащ иполномочиехэм, унашъоу ыштэхэрэм яхьылIэгъэ къэбархэр цIыф жъугъэхэм нахь икъоу алъыгъэIэсыгъэнхэмкIэ Хьыкумым ищыкIэгъэ амалхэр зэрехьэх.\nХьыкумым ехьылIэгъэ къэбархэу хэбзэгъэуцугъэмрэ Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум иофициальнэ интернет-сайт фэгъэхьыгъэ Положениемрэ къащыдэлъытагъэхэр Конституционнэ Хьыкумым иофициальнэ сайтэу ksra01@mail.ru зыфиIорэм ижъугъотэщтых.\nГущыIэм пае, 2018-рэ илъэсым Хьыкумым лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ Iоф зэришIагъэм фэгъэхьыгъэ материали 118-рэ сайтым къихьэгъагъ.\nХьыкумым иаппарат иIофышIэхэм цIыфхэм тиофициальнэ сайт зыкъызэрэфагъазэрэр тхьамафэ къэс ауплъэкIу. 2018-рэ илъэсым нэбгырэ 24380-мэ сайтым ит къэбархэм нэIуасэ зызэрэфашIыгъэр ахэм нафэ къафэхъугъ.\nКъэбар жъугъэм иамалхэм зэдэлэжьэныгъэу адыряIэр гъэлъэшыгъэным, хьыкумым иIофшIэн зэрэзэхищэрэм ехьылIэгъэ къэбархэр цIыфхэм псынкIэу аIэкIэгъэхьэгъэнхэм атегъэпсыхьагъэу 2018-рэ илъэсым гъэтхапэм и 5-м Хьыкумым ыштэгъэ унашъоу N 2-мкIэ Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкумрэ къэбар жъугъэм иамалхэмрэ зэрэзэдэлэжьэщтхэ шIыкIэм ехьылIэгъэ Положениер аухэсыгъ. Ащ республикэ, район СМИ-хэм зэпхыныгъэ дэгъу адыриI. Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум Iоф зэришIэрэм ехьылIэгъэ къэбархэр, хьыкумышIхэм, Хьыкумым иаппарат иIофышIэхэм афэгъэхьыгъэ статьяхэр илъэс къэс гъэзет-хэм, журналхэм, нэмыкI тедзэгъухэм къарэхьэх.\n2018-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Урысые Федерацием и Конституционнэ Хьыкум иунашъохэр рубрикэу «Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум» зыфиIорэр иIэу республикэ, район гъэзетхэм къащыхауты хъугъэ.\nБлэкIыгъэ илъэсым Хьыкумым Iоф зэришIагъэм ехьылIагъэу статья 39-рэ къэбар жъугъэм иамалхэм къыхаутыгъ, къэтыни 5 телевидением къыгъэхьазырыгъ.\n2018-рэ илъэсым Урысые Федерацием и Конституцие заштагъэр илъэс 25-рэ хъугъэ. Ащ фэгъэхьыгъэу Iофтхьэбзэ заулэ Конституционнэ Хьыкумым зэхищагъ. Ахэм зэу ащыщ Мыекъуапэ иколледжхэм ачIэсхэм апае Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ библиотекэ иIофышIэхэм ягъусэу зэхищэгъэгъэ правовой сыхьатэу Урысые Федерацием и Конституцие фэгъэхьыгъагъэр.\nАдыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум Адыгэ Республикэм, Урысые Федерацием инэмыкI шъолъырхэм якъэралыгъо хабзэ икъулыкъухэм (ре-гион конституционнэ (уставной) хьыкумхэри ахэм зэрахэтхэу), общественнэ организациехэм зэдэлэжьэныгъэ пытэ адыриI.\nЗэзэгъыныгъэ зэрадишIыгъэм тетэу Хьыкумыр Урысые Федерацием ишъолъырхэм яконституционнэ (уставной) хьыкумхэм, Урысые Федерацием и Конституционнэ Хьыкум адэлажьэ, опытэу яIэмкIэ зэдэгуащэх. Хьыкумым Iоф зэришIагъэмкIэ зэфэхьысыжьхэр, конституционнэ Iофтхьабзэхэр республикэм зэрэщызэрахьэрэм епхыгъэ IофыгъохэмкIэ регион хэбзэгъэуцугъэр, нэмыкI материалхэр къащыхаутынхэу «Акты конституционного (уставного) правосудия субъектов Российской Федерации» зыфиIорэ дайджестым агъэхьых.\n2018-рэ илъэсым ишышъхьэIу Абхъаз Республикэм и Конституционнэ Хьыкум илIыкIо куп Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум зэрэщыIагъэр, тиопыткIэ тызэрэзэдэгощагъэр къэIогъэн фае.\nХьыкумым и Тхьаматэ, ихьыкумышIхэм, Хьыкумым иаппарат иIофышIэхэм Адыгэ Республикэм ихьыкумышI къулыкъухэм зэпхыныгъэ пытэ адыряI. Конституционнэ Хьыкумыр республикэм ихьыкумышI къулыкъухэм яIофшIэн чанэу хэлажьэ.\nХьыкумым и Тхьаматэу А. Къ. ЛIыхьэтыкъор Адыгэ Республикэм ихьыкумышIхэм я Совет хэхьэ, хьыкумышIхэм я Совет итхьаматэ игуадз, къолъхьэ тын-Iыхыным игъогупэ пыбзыкIыгъэнымкIэ, яполномочиехэр агъэцакIэхэзэ е къулыкъум емыпхыгъэу хьыкумышIхэм азыфагу къитэджэрэ зэмызэгъыныгъэхэр дэгъэзыжьыгъэнхэмкIэ комиссием итхьамат. ХьыкумышIэу З. Р. Бырджыр Адыгэ Республикэм ихьыкумышIхэм я Квалификационнэ Коллегие хэхьэ.\nГъэрекIо хьыкумышIхэри, Хьыкумым иаппарат иIофышIэхэри Адыгэ Республикэм ихьыкумышIхэм азыфагу щыкIогъэ спорт зэнэкъокъухэм, шIушIэ Iофтхьабзэхэм чанэу ахэлэжьагъэх.\nЫпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэхэр IэубытыпIэ къызыфэтшIыхэзэ къэтIон тлъэкIыщт хабзэр амыукъонымкIэ, цIыфхэм яконституционнэ фитыныгъэхэмрэ яшъхьафитыныгъэрэ къэухъумэгъэнхэмкIэ, нэфагъэр ылъапсэу Хьыкумым иIофшIэн шъхьэихыгъэу зэхэщэгъэнымкIэ, республикэм икъэралыгъо хэбзэ къулыкъухэм, хьыкумышI къулыкъухэм зэпхыныгъэу адыриIэр гъэпытэгъэнымкIэ гъэрекIо Конституционнэ Хьыкумым Iофышхо зэришIагъэр.\nХьыкумым къыIэкIэхьэгъэ тхылъхэмкIэ къэтIон тлъэкIыщт гъэрекIо Адыгэ Республикэм и Конституцие иположениехэр зэрамыукъуагъэхэр. Ар зишIушIагъэр республикэм икъэралыгъо хэбзэ къулыкъухэр, ихьыкумышI къулыкъухэр, граждан обществэм иинститутхэр зэдырагъаштэу зэрэзэдэлэжьагъэхэр ары.\nХьыкумыр непэ зы чIыпIэ итэп, пшъэрылъыбэмэ ягъэцэкIэн ар егъэгумэкIы. Ау анахь шъхьаIэу тапэкIи тызыпылъыщтыр хабзэр амыукъонымкIэ, цIыфхэм яконституционнэ фитыныгъэхэмрэ шъхьафитыныгъэмрэ якъэухъумэнкIэ Хьыкумым амалэу, полномочиеу иIэхэм СМИ-мкIэ цIыфхэр ащыгъэгъозэгъэнхэр ары.\nКонституционнэ Хьыкумым и Тхьаматэу


Адыгейский язык ? нотариальное бюро переводов в Москве Prima Vista\nГлавная dictionary Языки Адыгейский\nОбщая информация об адыгейском языке\nАдыгейский язык является официальным языком Республики Адыгея наряду с русским языком. Адыгейский язык распространен не только на территории Российской Федерации (на нем говорят в Адыгее и Краснодарском крае, внутри которого находится республика), но также в Израиле, Иордании, Ираке, Македонии, Сирии, Турции. На адыгейском языке говорят представители различных народностей: абадзехи, бжедухи, кабардинцы, темиргои, хакучи, шапсуги и др.\nВ 2002 году на территории Российской Федерации проживало 125 000 человек, для которых адыгейский язык являлся родным. По всему миру эта цифра составляет на сегодняшний день около 500 000 человек. Самая большая община, насчитывающая около 227 000 носителей адыгейского языка, находится в Турции. Примерно 4000 черкесов проживают в Галилее (Израиль). Обучение детей в деревнях Кфар-Кама и Рихания также практикуется на адыгейском языке. Этот язык преподается в иорданской средней школе имени принца Хамзы ибн аль-Хусейна в Аммане. Школа, открытая специально для адыгейцев при поддержке покойного короля Иордании Хусейна, — одна из первых, созданных для адыгейских общин за пределами Черкесии. В ее стенах обучаются около 750 иорданских адыгейцев, и основной ее миссией является сохранение адыгейского языка для новых поколений, а также национальных традиций адыгейцев.\nАдыгейский язык принадлежит к семье северо-западных кавказских языков и наряду с кабардинским классифицируется как черкесский. К числу других родственных языков адыгейского относят абазинский, абхазский, убыхский.\nНормы адыгейского языка были установлены после Октябрьской революции. До 1927 года в основе адыгейской письменности лежала арабская вязь, которая в 1928 году сменилась латиницей, а с 1938-го была переведена с латинского на кириллицу.\nСогласно «Карте вымирающих языков-2009» ЮНЕСКО, в 2009 году адыгейский язык вместе со всеми своими диалектами был отнесен к числу незащищенных.\n1. Фонологическая система\nФонологическая система адыгейского языка, как и всех северо-западных кавказских языков, отличается обилием согласных звуков. В различных диалектах адыгейского языка их насчитывается от пятидесяти до шестидесяти, многие из которых являются эйективными.\nК числу основных грамматически характеристик, объединяющих адыгейский язык со всеми северо-западными кавказскими языками, относятся агглютинативный строй и порядок слов в предложениях, строящийся по схеме «подлежащее — дополнение — сказуемое». Кроме того, для синтаксиса адыгейского языка характерны эргативные модели предложений.\nСтатья подготовлена: нотариальное бюро переводов в Москве Prima Vista