ШIур къызщыдэкIоежьырэр | Адыгэ Макъ\nАвтор: Редакция\t/ 10.09.2019\t/ КЪЭБАРЫКlЭХЭР\t/\nФилософием хэт термин «бинарные оппозиции» еIошъ. Ар дунаим фаби чъыIи, нэфи шIункIи, ошIуи уаий, дэгъуи дэий ренэу зэрэщызэпытхэм фэгъэхьыгъ.\nЗэкIэми щыIэныгъэм ащ тыщыIокIэ, тицIыкIугъом къы-щегъэжьагъэу ащ дунаим тыфегъэхьазыры. Еми уIукIэщт, шIуми уIукIэщт, егъэшIэрэ гушIуагъуи, мыухыжьын къини щыIэп, охътэ кущэрэхъыр ежь игъогу рэкIо. Адыгэ Хасэу илъэс щэкIыкIэ узэкIэIэбэжьмэ изэтегъэуцожьын уахътэрэ ащ икIонрэ сагъэшIыгъэ гупшыситIу мы «бинарнэ оппозицием» епхыгъэу сакъытегущыIэ сшIоигъу.\nУситIу сапашъхьэ илъ. ТIури Адыгэ Хасэм фэгъэхьыгъэх. «Ра! шыу нэкъуакъоха!» зыфиIорэр хасэм иапэрэ илъэс зэтеуцогъухэу Адыгеим республикэ статус иIэ хъуным анахь зиIахьышIу хэзылъхьагъэмэ афэгъэхьыгъ.\n«Адыгэ паIор» апэрэ гъэхъагъэмэ къакIэлъыкIогъэ Iоф. Къэрар иIэу, лъэпкъым къыпыщылъым ыгъэгумэкIэу, ащ дэмышъхьаххэу пылъмэ а адыгэ дэдэмэ къапкъырыкIэу утын ащэчыжьэу бэрэ къыхэкIы. Сыд пшIэн, ер шIум бэрэ къенэкъокъу, нахьыбэрэмкIи къытекIо, ау сыд фэдиз уахътэ тешIагъэми, шIур къыдэкIоежьы. ШIум зыIэтыжьыгъуае ар щэхъу, утынэу ыхьыгъэм елъытыгъ, зэтеуцожьыгъэу пшIошIыми, гум тыркъо къытенэ. Ар тинахьыжъышIоу, шIум егъашIэм фэлэжьэгъэ Шъхьэлэхъо Абу ынэ кIэслъэгъуагъэмэ ащыщ.\nУситIумэ азыфагу уахътэкIэ илъ щыIэп, ау адыгэм къырыкIорэм иджэрпэджэжь. Сыда нартмэ къащегъэжьагъэу шIу зышIэрэр е IукIэжьынэу зыкIэхъурэр? Нарт Саусырыкъо машIо цIыфмэ къафихьыгъ, ау хэта ар псаоу чIэзытIагъэр? Джа нартмэ ащыщхэу зыгъэпыищтыгъэхэмрэ иныжъхэмрэ арых. Уахътэр лъыкIуати, нартмэ джэныкъо машIом ифэбагъэ зэхашIагъэу а машIор Тхьэ бзаджэу ПакIо къафэгубжи зехьым хэт къэзыхьыжьыгъэр? Пэтэрэз. Ащ фэгъэхьыгъэу тхьамафэрэ нартхэр ешъуагъэх, ешхагъэх. Ау хэта машIор къафэзыхьыжьыгъэр зыукIыжьыгъэр? Джа нартхэр арых. КъахэжъыукIыхэрэр, къахэлыдыкIыхэрэр ашъхьэдэмыкIынхэм пае чэтацэкIэ зэкIэ зэфэдиззэщиз бэрэ зэрашIыщтыгъэр адыгэм ижъыкIэ къырыкIуагъэм къыхэщы.\nМыщ лъэшэу узэгупшысэн хэлъ, «узэкъотмэ улъэш» зыфиIорэм зы хьамдэч зэолIхэр дегъахьэхэмэ, а уисэмэгукIэ, уиджабгъукIэ щыIэмэ уащыгугъын плъэкIыщта, хьауми ушыушъхьэ закъомэ нахьышIуа? Ар уахътэмрэ чIыпIэу узэрыхьэрэмрэ къагъэнафэ. ЩыIэныгъэр кIэлэгъэсэ дэгъу, тэри акъыл зыхэтхынэу тызэрихьылIагъэмэ мыхэр ащыщых.\nДунаир шъотехьэ-шъотекI. Уахътэм изэтекIыгъо диштэу тетыгъо зыIыгъ хабзэри мэзекIо.\n«ХэбзэшIу мэхъуа?», — elо зыгу раутыгъэм. «Ащ нахь тытхъэу къытэкIугъэп!», — elo тетыгъом хэшхыкIырэм.\n«Дунаир зэхъокIыгъэ», — аIуагъ. «Дунаир арэп зэхъокIырэр, ар ренэу зыпкъ ит, тэры зэхъокIырэр, тызэхъокIышъ, дунайри зэтэхъокIы», — къариIожьыгъ адыгэ бзылъфыгъэ губзыгъэм.\nЩтэ ымышIэу цIыф щыIэп, ау ащ шъхьарыкIышъурэр лIы, улIэу уашъом пшъхьэ егъэкъугъэу укIошъун хъумэ, Тхьэр анахь къызэтагъэмэ уащыщ. Ар насыпыгъ. БлэкIыгъэ лIэшIэгъум ыкIэхэм адэжь, 1988-м лъэпкъ Iофмэ СССР-м нахь зыкъыщаIэты зэхъум, кIэлэ куп тыхъоу тэри адыгэ Iофым тыпэIууцогъагъ. Дунаим, хэгъэгум, хабзэм арыкIощтыр къэшIэгъоягъ, жьызэпеоу хэгъэгум къиуагъэм бэмэ заригъэутIыIущтыгъэ. ТыкIэлагъ, укIалэмэ, щтэ пшIэрэп, «тыгъужъыгу иI» зыфаIорэр къэдгъэшъыпкъэжьыщтыгъэ. Гъуазэ тфэхъунэу нахьыжъэу тшъхьарытыгъэри мэкIагъэ, ахэм шыукIэкъалэ хъунэу ахэтыгъэри зырыз, ау «цыгъорэ шъуаерэ зэдеIэхэмэ кIэдашъхьэр тырачы», тэри куп зэгурыIо мафэу тызэдежьагъэти, шIукIае къыддэхъугъ.\nАкадемикэу Лев Гумилевым ащ фэдэ куп макIэ, куп зыгу-зыкIуачIэм ариIощтыгъэр «пассионарии». Ышъхьэ ифедэ зэрифэн ымыIоу, зыщыщ лъэпкъым фишIэрэр шIомакIэу, ащ чэщи мафи егупшысэхэрэр лъэпкъым зыщыбагъохэкIэ, лъэпкъыр «къэо». Къэошъ, мэкIэжьы, джыри ыпэкIэ зэрэщыIэщтым ар лъапсэ фэхъу. Шъыпкъэ, пассионариехэу ежь ацIэ зэрагъэIущтым, щытхъухьэ рыхъунхэм пае зыми щымыщынэхэу зекIохэрэри макIэп, мыщкIэ Александр Македонскэр щысэ — щытхъу лые пае Хьиндым кIуагъэ, нэужыми ащ екIодылIэжьыгъ. Субпассинариехэри щыIэх, ахэм яэнергие хъотIэ-бжъэтIэным, тыгъоным, бзылъфыгъэ е хъулъфыгъэ зещэным, шъхьэфэгъэтхъэным тырагъэкIуадэ.\nТэ зигугъу тшIырэр лъэпкъ Iофым ипассионариехэр ары. Ахэм янахьыбэ дэдэ уахъ-\nтэм изэблэдз хэкIуадэ е псаоу къэнэжьхэми, шъобж хахы. Уилъэпкъ пае къин плъэгъунри, утхъэнри зы ку зэдыкIэшIагъэх. ЫпэкIэ нахь зыкъудыирэ шыр ары зэкIэ зэлъытыгъэр…\nДжаущтэу 1988-рэ илъэсым иаужырэ мазэ «нысащэкIэ баIоу, дзэкIэ мэкIаIоу» Адыгэ Хасэр зэхэщэжьыгъэным зыфэзыгъэзэгъэ купым лъэпкъым пассионариеу къыхэщыгъэхэр кIэуцуагъэх. Лъэпкъ зэфэсышхор зыгъэхьазырырэ купым, сыкIэлагъэми (а уахътэм «шым игъэрищ, шым игъэрибл, лIым игъэ щэкIэу» анахь ишIупIэм ситыгъ), пэщэныгъэр къызэрэсаусэигъэр сэркIэ шъошагъ, уилъэпкъэгъумэ цыхьэ къыпфашIымэ ащ нахь гуIэтыпIэ мэхъуа! Шъхьэлэхъо Абу тихьагурысэу Iофым тыкIэуцуагъ, 1989-м, кIымэфэпэ мазэу илъэс щэкIыкIэ узэкIэIэбэжьмэ Адыгэ Хасэр зыпкъ идгъэуцожьыгъ.\nТилъэпкъ джы къырыкIощтым тызэреплъырэр хэбзэ тетыгъо зиIагъэхэм ятхьылIэ къодыеу щымытэу, тиIо пхырыдгъэкIын амал тиIэ хъугъэ. Хэкум республикэ статус егъэгъотыгъэныр, лъэпкъ быракъэу Кавказ заом адыгэмэ щагъэIэгъагъэр (жъогъо пшIыкIутIумрэ щэбзэщищымрэ зытетыр ары) республикэм символэу егъэштэжьыгъэныр, Парламентым адыгэрэ урысрэ зэфэдизэу хэгъэхьэгъэнхэр арых анахь Iофыгъэхэр. Мыхэм зэрэлъэпкъэу къакIэмыуцомэ мыхъунэу чIыпIэ тиуцуагъ. Джащыгъум Адыгэ Хасэр кIэщакIо фэхъуи, «ТIокIитIумэ я Комитет» шыу тIокIитIукIэ дгъэпсыгъэ, игъогуи теуцуагъ. Нэужым зэрэлъэпкъэу къыткъоуцуагъ, «узэкъотмэ, улъэшым» ыкIуачIэ ащ щызэхэтшIагъ.\n«Уиуахътэ сыда щыбгъэхъагъэр?» — аIоу лIэужхэр къытэупчIыхэмэ, ятIожьын джы\nщыI. А онэтемых мафэхэм типэщагъэр Шъхьэлахъомэ я Абубэчыр. Ыныбжь емылъытыгъэу, ар гупсынкIэ-лъэпсынкIагъ, лъэпкъым пае зэкIакIо иIагъэп, зэрэпассионариер гъэнэфэгъагъэ. Мы лIышIум, ащ ижьау чIэтыгъэ кIалэмэ, тибзылъфы-гъэ Iушмэ, узэдэIупхъэ нахьыжъхэу тхэтыгъэмэ, ахэм ядэIун зылъэкIыгъэ ныбжьыкIэхэу «зипщэрахьыгъу къэси, блэзымыгъэкIыгъэмэ» сиусэ афэзгъэхьыгъ.\nРа! Шыу нэкъуакъоха!\nШъхьэлахъомэ я Абу\nРа лIы икъугъа.\nРа зэпичыгъэ гъогумэ\nШъэогъу телъхьэ мафэу\nКIэлэ куп игъуса.\nРа игъусэ шыумэ\nГущтэ зи амышIа.\nРа тауж къимына.\nРа хэгъэгу мафэу\nДзэ сатыры гущэхэу\nШыу щэкI тымыхъуа.\nщтэ тыгу къэмыкI —\nГъуазэу ащ иIагъэхэр\nЗыкIи тыгу имыкI.\nАдыгэм непи къыхещы.\nстафэр зэIытшIэу тэпсэу,\nТипсэукIэ хъунэп», —\nШыу куп макIэу\nАхэмэ язэуакIэ иорэд\nЩынэ сыд пай тиIэн,\nТэщ нахьи нахь мэкIагъэх.\nА псэемыблэжьы заом\nГущтэ рахыгъэу зэхэт.\nАхэтыгъабэ мэщ упкIагъэу,\nОрэдым къыхещых джыри\nА бланэмэ щысэу яIагъэмэ\nРа язэо мафэхэр ауха.\nДзэу аухыгъэм пэIулъхэу,\nКъэнагъэмэ ахэр агъаезэ,\nГъунэ зимыIэ щыIэпти,\nЗэрэтлъэкIэу тэри тырэкIо.\nЛIы икъугъэ зэкIэу\nЛъыкIэ ткъоши ахэт.\nНахьыжъ куп тымыгъота.\nГъотым Iэл ышIыгъэмэ,\nТидзэ мэкIэ тIэкIу\nРа зэо мыухыжьым\nАщ ишыу гъусэхэр\nЗы хьэ щтагъэ купэу\n«Сыд шъуишыу шIыкI?\nСэ шъозгъэлъэгъун!» —\nПащэр пыим фелъы.\nРа имэIу телъэу\nЫуж иты кIалэмэ\nГъогур шIоу хагъэтхъы.\nРа лъэпытэ шыухэу\nРа хьэхьаеу кIыйхэу\n— Плъыры-стыры мафэхэр\nТэ джы къытфэнэжьырэр\nДэIон кIэлэ хъупхъэмэ\nЛIыхъумэ агу къинэнэу\nЛIыгъэ шъо зешъухьагъ.\nНыпыр джы тижьау.\nШыу уцогъэ купымкIэ\nХэкур шъо шъуфэрэхъу.\nМыхъуи щыI, къыбдэхъуи,\nБэ дунаим щыхъурэр.\nТиI хэгъэгумэ яIэр,\nФранцузмэ «Революциер губзыгъэмэ къаугупшысы, фанатмэ зэшIуахы, ащ хэтхъыкIыжьыхэрэр къэзымылэжьыгъэхэр ары», — аIо. Илъэс заулэ нахь темышIагъэу Адыгэ Хасэр зыдгъэуцужьыгъэр, апэрэ гъэхъэгъэшIухэри ышIыгъэхэу, эйфориеу тызхэтым апэрэ жьы чъыIэхэр къырычъэхи, зы куп зыригъэутIыIугъ, зы куп зыздигъэзэщтыр ымышIэу къызэтенагъ, зы куп ыпшъэ кIырыугъ. Мы къэстхырэм щыгъуазэр макIэ, тызпхырыкIыгъэмэ ари ащыщышъ, ери, шIури цIыфмэ ашIэн фае.\nТэ тигъус тшIошIыщтыгъэмэ ащыщмэ зыкъызэпырагъэзагъ, къызэрэтхэтхэу Хасэми, Хэсашъхьэми, пащэми къяцэлашхэхэу рагъэжьагъ. Ахэр нэмыкIым къыдэхъурэм ымыгъэрэхьатхэу, ежьмэ ашъхьадэкIыгъэр зынэсыгъэ лъэгапIэм къыращэхынышъ, ащ теуцоным кIэнэцIхэрэр арыгъэх. Тэры ахэр Хэсашъхьэм къыхэзыщэгъагъэхэр, зыфэдэ дэдэхэр тшIагъэп, тшIэна эйфорием тыхэтэу гурэ псэрэкIэ лъэпкъым тыхэIаби, узщыгугъыпхъэхэу тлъытэхэрэр къыхэтхыгъагъэмэ. Ахэм зыкъаутIэрэхъи, зыкъагъэхьазыри, ор тхьаматэм къырашIылIагъ, ау апэрэ илъыгъом зыфаер къадэхъугъэп.\nУгупшысэмэ зыгорэ къэуугупшысынба, уазытекIорэм нахьи къызщыптекIохэрэм акъыл нахь хэохы, Хэсашъхьэр зыубытын зыгу хэлъыгъэмэ гъогу къагъотыгъ. Адыгэ Хасэм ихэбзэ-унашъохэр зэблэхъугъэнхэ фаеу, ар хъумэ лъэпкъымкIэ нахь тэрэзынэу цIыфмэ ашIошъ агъэхъуи, хэсэ зэфэсым къыхалъхьи, хъурэмрэ зытехъухьэрэмрэ цIыфмэ къагурымыIуапэу Хасэм хэбзэ-унашъоу иIэм хэIэбагъэх. Ащ амал къытыгъ хэсэ тхьаматэр зэфэсым химыдзэу, Хэсашъхьэм ыгъэнэфэнэу. Мыр зытырашIыхьагъэр гурыIогъоягъэп — хэсэ зэфэсым Шъхьэлэхъо Абу ыцIэ къызэрэраIощтым щэч хэлъыгъэп, ащ къыдиуцонышъ, къытекIон купым къызэрэхэмыкIыщтыр, цIыфмэ шIу алъэгъурэ Абу зи зэрэпамышIыщтыр гъэнэфэгъагъэ. Зэкъоуцогъэ купыр зыщыгугъыхэрэр Хэсашъхьэм хищэхи, яцIыфышъхьэ нахьыбэ зэхъум, джыри зэ тхьаматэм къыфилъыгъэх.\nАрэу щытми, Абу тещыгъуае афэхъущтыти, нэмыкI шIыкIи къыхахыгъ: Хасэм итхьаматэу хадзыщтым сыд фэдэ Iофи ыгъэтIылъынышъ, Хасэм иIоф нэмыкI зэримыфэнэу Хэсашъхьэм къыхалъхьагъ. Абу «сэ шIэныгъэлэжь IофшIэныр зыфэзгъэтIылъын щыIэу слъэгъурэп, тIури зэдэсхьын слъэкIыщт, ау сыхэдэн фае хъумэ, наукэр къыхэсэхы» ыIуагъ. Абу ычIыпIэкIэ къагъэлъэгъуагъэм иIэнатIэ къыгъэтIылъынэу ыгъэгугъагъэхэти, ар Хэсашъхьэм тхьаматэ фэхъугъ. Джаущтэу Абу гъэпцIагъэкIэ лъэпкъ Iофым пэIуащыгъ.\nТетыгъо ыубыты шIоигъоу куп зэрэзэкъоуцорэр умынэшъумэ плъэгъунэу, умыдэгумэ зэхэмыхынэу, умыделэмэ къыбгурымыIонэу щытыгъэп. Тхьаматэм сакъынэу зэп сызэрелъэIугъэр, хэсэ зэхахьэу республикэм и Декларацие фэгъэхьыгъагъэм сэщ фэдэу ятIонэрэ гуадзэу иIагъэр къемыдэIоу зэIукIэр къызэригъэбырсырыгъагъэри ыгу къэзгъэкIыжьыгъ. Ау ежь ащ фэдэу къыдэзекIонхэр арипэсыгъэп, ежьыри зэрипэсыжьыгъэп, «ашIэщтыр арэшI» ыIуагъ. Сэ скIуачIэ къызэрихьэу сапэуцужьыгъ, ау шыушъхьэ закъокIэ уафырикъунэу щытыгъэпти, Хэсашъхьэм сыхэкIыжьыгъ.\nСыхэкIыжьыгъ шъхьае, сыадыгэнэу къэнагъэп ныIа, лъэпкъ Iофхэр гузэжъогъу зифэхэкIэ, адыгадзэм шъхьэ закъоу сыхахьэщтыгъэ. Абу къытхахьэщтыгъэп, ау ренэу упчIэжьэгъу къытфэхъущтыгъэ. Зэ ыдэжь сычIэхьагъэу, зэгъокIэу титIо тизакъоу сытефагъэти (Абу ренэу зыгорэ къылъыIухьэщтыгъэ, изэкъонэу бэрэ къыхэкIыщтыгъэп) къызкIытхэмыхьажьырэмкIэ сеупчIыгъ. Зи къымыIоу Абу тIэкIурэ къысэплъэу щысыгъ, етIанэ къыIорэр къызэрехьылъэкIырэр къыхэщэу, щхыпэ къемыкIужьэу хэщэтыкIи къысиIуагъ:\n— Асфар, о усикIалэм фэд, къыосIон слъэкIыщт. Адыгэмэ къысапэси къысщалъэгъэ паIор къысэонтэгъукIы хъугъэти, зыщысхыжьыгъ…\nАщ къикIырэр нэфагъэ — «лъэпкъым пащэу уриIэн фае» аIуи цIыфмэ зэхахьэхи хадзыгъэр зэгохьэгъэ купым тырищын ылъэкIыгъ. Тыдэ щыIагъ адэ ар хэзыдзыгъэ лъэпкъыр? Адэ тэрэзба ышIагъэр, уамыгъэтхьамэтэжьмэ сыд пае тхьамэтэ паIор пщыгъыжьын? ЛIым ыгу ихъыкIыгъэр мары джы зыдихьыжьыгъ, тигъэшIагъэп, къызхигъэщыгъэп. Ау сэ а уахътэм ынэ кIэслъэгъуагъэр паIом фэгъэхьыгъэ усэкIэ сыгу щыпхырыкIыгъ…\nЗэгосых хъурышъо паIохэр.\nСэ ощ сыфэд, о сэщ уфэд,\nНахь лъагэр тымышIэу\nТэ тиIэр тлъэпкъ\nЫмышIэ ыIуагъэп адыгэм,\nхэт джыри щыI?\nТиI тэ хэгъэгуи, чIыгуи,\nнеущи ащ фэд.\nОщ фэдэмэ укъыщанагъэмэ,\nТэкIо тэ тшIошIы,\nАу жьы ткIэтэу тымызекIожь.\nПщэгъо лъагъоу тызытетым.\nТызытети, тапэ къэти\nмы дунаим тыщыиб.\nзэо закIэм тыхэтыгъ,\nДжы «тыхэт» зэтIожьэу\nШъофы лъэгуи тыщымыкI.\nКъэкIых джыри чъыги, мэзи,\nЗи мыхъугъэм непи фэд.\nАу тэщ фэдэхэр тэлъэгъуми,\nТинэплъэгъу абгъагъэм фэд.\nау тызэфэдэп —\n… Адыгэ паIохэр\nP.S. Уахътэр лъыкIуати, Хасэм пэщэгъур щызыштагъэр кулъэшъоу къани, хэсэ Iофхэр мыкIо-мыкIуатэу къызэнэхэм, а тезыщыгъагъэмэ янахьыбэ дэдэмэ «АI-анасын, Абу, тыхэукъуагъ, «ичхур» Iуи къытегъэзэжь, ибэ хъураеу тыкъэмыгъан!» аIуи, уадыг-сыадыгэкIэ къырагъэшIуи, Хэсэ тхьаматэу лъэпкъым илIыкIомэ къытырагъэгъэзэжьыгъ. Ащ ыуж адыгэмэ я Дунэе Хаси пащэ фэхъужьыгъ, къыгъэшIагъэм лъэпкъым фэшъыпкъэу къыхьыгъ, ыцIэ дахэкIэ къытхэнэжьыгъ. ШIур ем мыщ зэрэщытекIуагъэм тэри тигъэгупсэфыгъ…


Адыгэ Хэку Таймс: Адыгэ РеспубликэмкIэ зэфэшъхьэф хьыкумэт къулыкъухэр къэзыгъэзэжьыгъэхэм къатэгукIэх\nАдыгэ РеспубликэмкIэ зэфэшъхьэф хьыкумэт къулыкъухэр къэзыгъэзэжьыгъэхэм къатэгукIэх\nТхьэмафэ ипэкIэ зэфэшъхьэф къэбар лъыгъэIэс кIуакIэхэм къэбар къатыгъ, Тыркуем къыкIыжьхи Адыгэ хэкум къэзыгъэзэжьыгъэхэм ащыщгорэхэм, Урысием идзэ къохьлъатэ Тыркуе дзэм къызэрэриутэхыгъэм пае Тыркуе паспортэу аIыгъэхэр агъэтIылIыжьын ашIоигъоу.\nНепэ, тыгъэгъазэм и 14-м, Адыгэ Республикэм и ТВ исайт къыщатхыгъ къэзыгъэзэжьыгъэхэм ащыщэу нэбгрэ 20 фэдиз къохьлъатэр къызэрэраутэхыгъэм пае Тыркуе паспортэу аIыгъэхэр агъэтIылъыжьын ашIоигъоу.\nМы тхыгъэм ишъыпкъапIэ зэдгъэшIэнэу тызычIаупчIэм, къызэрэкIэкIыгъэмкIэ, зэфэшъхьэф хьыкум къулыкъухэр къэзыгъэзэжьыгъэхэм ащыщхэм къатэгукIэх ыпшъэкIэ къэттхыгъэм фэдэ джэпсалъэхэр къаIонэу ыкIи ащ фэдэу къэзымыIохэрэм яIофхэр дэй хъунэу къараIо. Мыщ нэмыкIэуи, къэзыгъэзэжьыгъэхэм IофшIапэу яIэхэм хьыкумэт къулыкъухэр къалъэкIохи уплъэкIунгорэхэр къафрашIых. Джащ фэдэу Адыгэ тэкIоу ихэкужъ къэзыгъэзэжьыгъэхэр рагъэзых.\nМыекъопэ къэлэ Адыгэ Хасэ - Черкес советым хэтгорэм къызэриIуагъэмкIэ неущ, тыгъэгъазэм и 15-м, мы Iофым ехьылIагъэу хасэм игъэцэкIакIо-купым зэхэсыгъо иIэщт.


асыхьатым - это... Что такое асыхьатым?\nнар. немедленно, сразу\nзэрэраIоу асыхьатым къэсыгъ прибыл сразу, как только ему сказали\nСмотреть что такое "асыхьатым" в других словарях:\nасыхьатым — нареч. тотчас Ардэдэм, зэкIэм Станцием тызэрэнэсыгъэм тетэу асыхьатым мэшIокур къыIулъэдагъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ\nадэдэм — нареч. тотчас Асыхьатым Тэ станцием тызэрэнэсэу адэдэм мэшIокур къэсыгъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ\nгъыгъэ — (мэгъы) лъым. плакал, а, о Ымакъэ Iоу нэпс ригъэхыгъ Ынэпс къыкIэтэкъоу гъыгъэ КIэлэцIыкIум фэд, асыхьатым мэгъы … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ\nы-гъэдыдыгъ — (е гъэдыды) езгъ. 1. быстро унес, ла, ло ШIэхэу ыхьыгъ Ыгъотрэр зэкIэ ядэжь егъэдыды 2. быстро распространил, а, о Къэбарыр асыхьатым ыгъэдыдыгъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ\nы-гъэушIоигъ — (е гъэушIои) езгъ. выпачкал, а, о Мыкъэбзэжьы ышIыгъ Джанэр асыхьатым ыгъэушIоигъ Тхылъыр ыгъэушIоигъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ\nы-гъэчъыгъ — (е гъэчъы) езгъ. 1. отлил, а, о Металлыр ыгъэткIуи формэ иIэу ышIыгъ Дышъэр ыгъэчъыгъ Щыуаныр ыгъэчъыгъ 2. моментально соорудил, а, о ШIэхэу ышIыгъ Гъогур асыхьатым ыгъэчъыгъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ\nжэдэфагъэр — (жэдафэрэр) зэм. прич. попавший, ая, ее ему в рот Хьэм жэдэфагъэр асыхьатым ышхыгъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ\nзиIэжагъ — (зеIажэ) лъыI. воздержался, лась, лось 1. Асыхьатым ежьагъэп Уаер теуфэкIэ зиIэжагъ 2. Къэшэнычъагъэп Хэти къыIощтыр къеIофэкIэ зиIэжагъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ\nзиIэжэн — (зиIэжэныр зиIэжагъэ) гл. имасд. воздержаться 1. Асыхьатым фемыжьэн Уаети емыжьэу зиIэжэн фае хъугъэ 2. КъэмыпсынкIэн Хэти къыIощтыр къеIофэ зиIэжэн фае хъугъэ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ\nзэокIыгъэ — I (зэокIы) лъым. выстрелил, ударил, а, о назад, в обратную сторону ЫужкIэ уагъэ ШхончымкIэ зэокIыгъэ IэкIэ зэокIыгъэ II (зэокIы) лъым. 1. переменился, лась, лось ЗэхъокIыгъэ А гущыIэр зыреIом ышъо зэокIыгъэ Асыхьатым ышъо зэокIы 2. изменился… … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ


Абдзахэхэмрэ хьакІэ зещэн хабзэхэмрэ » Адыги.RU - Новости Адыгеи, история, культура и традиции адыгов (черкесов)\nАдыги - Новости Адыгеи, история, культура и традиции » Статьи » История » Абдзахэхэмрэ хьакІэ зещэн хабзэхэмрэ\nАбдзахэхэмрэ хьакІэ зещэн хабзэхэмрэ\nАбдзахэхэмрэ хьакІэ зещэн хабзэхэмрэ Абдзэхэ чылэхэу Тыркуем итхэм 1979-рэ илъэсым, Адыгэ РеспубликэмкІэ къуаджэу Хьакурынэхьаблэ 1990-рэ илъэсым сызащэІэм сшъхьакІэ къащысэхъулІагъэхэр. Адыгэмэ яхьакІэ зещакІэ гъэшІэгъонэу зэрэщытыр зекІохэу я XIX-рэ лІэшІэгъум Кавказым щыІагъэхэми литературэми къаушыхьаты. ХьакІэр унагъоу къыздэкІуагъэм изакъоу ихьакІагъэп, ар зэрэчылэуи зэрэлІакъоуи яхьакІагъ. Адыгэмэ хьакІэр лъэшэу агъэлъапІэщтыгъэ, ащ икъэухъумэн, ищыІэныгъэ апае бысымым ыпсэ ытыщтыгъэ. ХьакІэзещэн хабзэр пыимкІи мыукъожьын хабзэу щытыгъ. Пыир унэм къызщихьэрэм, лъытэныгъэ рахыщтыгъэ, къыдекІокІыщтыгъэх. Адыгэ Хабзэм епхыгъэу зекІокІэ-шІыкІэ гъэнэфагъэхэр хьакІэм паи, бысымым паи щыІагъэх. ХьакІэр бысымым Іизын къыримытэу, нэмыкІ унагъом хьакІэу кІон фитыгъэп. ХьакІэр щырагъэблагъэу, щахьакІэу унэ хэушъхьафыкІыгъэ хьакІэщ\nАбдзэхэ чылэхэу Тыркуем итхэм 1979-рэ илъэсым, Адыгэ РеспубликэмкІэ къуаджэу Хьакурынэхьаблэ 1990-рэ илъэсым сызащэІэм сшъхьакІэ къащысэхъулІагъэхэр.\nАдыгэмэ яхьакІэ зещакІэ гъэшІэгъонэу зэрэщытыр зекІохэу я XIX-рэ лІэшІэгъум Кавказым щыІагъэхэми литературэми къаушыхьаты. ХьакІэр унагъоу къыздэкІуагъэм изакъоу ихьакІагъэп, ар зэрэчылэуи зэрэлІакъоуи яхьакІагъ. Адыгэмэ хьакІэр лъэшэу агъэлъапІэщтыгъэ, ащ икъэухъумэн, ищыІэныгъэ апае бысымым ыпсэ ытыщтыгъэ. ХьакІэзещэн хабзэр пыимкІи мыукъожьын хабзэу щытыгъ. Пыир унэм къызщихьэрэм, лъытэныгъэ рахыщтыгъэ, къыдекІокІыщтыгъэх.\nАдыгэ Хабзэм епхыгъэу зекІокІэ-шІыкІэ гъэнэфагъэхэр хьакІэм паи, бысымым паи щыІагъэх. ХьакІэр бысымым Іизын къыримытэу, нэмыкІ унагъом хьакІэу кІон фитыгъэп. ХьакІэр щырагъэблагъэу, щахьакІэу унэ хэушъхьафыкІыгъэ хьакІэщ ыцІэу, адыгэмэ зэряІагъэм игугъу къэшІыгъэн фае. Джырэ уахътэм а хабзэр укъуагъэ хъугъэ.\nИжъырэ хабзэ горэхэр укъуагъэ хъугъэхэми, хьакІэпэгъокІыкІэу адыгэмэ ахэлъыгъэр къахэнагъ. Анахьэу къыхэбгъэщырэр хьакІэм гуфэбэныгъэ инрэ гу-лъытэныгъэрэ фыряІэу зэрэпэгъокІыхэрэр ары. Я ХХ-рэ лІэшІэгъум ыкІэм апэ-рэу Тыркуемрэ Адыгеимрэ сызащэІэм адыгэ чылэмэ хьакІэзещакІэу ащыслъэ-гъуагъэхэр къэсІуатэхэмэ сшІоигъу.\nТыркуем ит абдзэхэ чылэмэ сызэращыІагъэр\nАпэрэу адыгэмэ ащыщ абдзэхэ лъэпкъыр зысшІагъэр 1977-рэ илъэсым абдзэхэ унагъоу Тыркуем къикІи, сызщыщ къалэу Берлин къэкІуагъэм нэІуасэ сызыфэхъур ары. Я XX-рэ лІэшІэгъум ия 60-рэ илъэсхэм Германием къызэрэригъэблэгъагъэхэм тетэу Тыркуем къикІыгъэхэу цІыфыбэ лэжьакІо ащ къэкІогъагъэх. Ахэмэ черкесхэр (джары адыгэхэр Германием зэрэщашІэхэрэ цІэр) зэрахэтхэр зэхэсхыгъагъ. А уахътэм адыгабзэр зэзгъэшІэнэу зэрезгъэжьэгъагъэм къыхэкІэу а лъэпкъым щыщ цІыфхэм саІукІэмэ сшІоигъуагъ.\nСызэрэлъыхъуагъэр хьаулыягъэп: Тыркуем итыгъэкъохьапІэкІэ щыІэ Балыке-сир къалэм пэгъунэгъу адыгэ къуаджэхэм, Тыркуем итыгъэкъокьыпІэкІэ щыІэ Кахьраман Мараш хэкум ит адыгэ чылэхэм ащыщ унагъо горэхэм нэІуасэ сафэхъугъ. Ахэр адыгэ лъэпкъым иабдзэхэ лІакъо щыщхэу къычІэкІыгъ. Ябзэ зэзгъэшІэнэу сызэрэфаер зэрясІуагъэм тетэу, ядэжь сырагъэблэгъагъ.\nХьаткъомэ ащыщэу Мелихьа иунагъо апэрэу сызэрэкІогъагъэр сыгу къэкІыжьы. Ащ ятэшыпхъум ыкъо имашинэкІэ Мелихьа иунэу ишъхьагъусэрэ икІэлищрэ зыщыпсэухэрэм сищэгъагъ. Ахэмэ яІахьылхэу джыри унэгъуитІу сезыгъэблэгъагъэхэм адэжь къыщызэрэугъоигъагъэх. Гуфэбэныгъэшхо ахэлъэу ахэр къыспэгъокІыгъэх. Абзэ зэзгъэшІэнэу сыгу зэрэхэлъыр ахэмэ лъэшэу ягопагъ, яунапчъэ сэщ пае ренэу зэрэзэІухыгъэри къысаІуагъ. Сызщыфэе уахътэм мыхэм адэжь сыкъэкІон сызэрэфитыр мыхэм къысэІуагъ.\nАрти Іоф зымышІэрэ бзылъфыгъэ ныбжьыкІэу яІэхэмрэ сэрырэ тызэІукІэзэ тшІынэу сязэгъыгъ. Мелихьа иунагъу ары нахьыбэрэ сыздакІощтыгъэр. Адыгабзэм изэгъэшІэнкІэ сэ къызфэзгъэфедэрэ шІыкІэм тетэу ІэпыІэгъушхо ар къысфэхъугъ. Мелихьа ятэшыпхъум ипшъашъэу Сурия, ишъхьагъусэрэ ежьырырэ сибысым зычІэс унэ зэтетым щыпсэущтыгъэхэти, Хьаткъомэ адэжь сызыкІокІэ, къакІощтыгъэ. А чІыпІэм пэмычыжьэу щыпсэущтыгъэ яІахьыл бзылъфыгъэу Пакизэ дэжьи сыкІощтыгъэ. Ахэр зэкІэри къысэмызэщыжьыхэу, агу зэІухыгъэу сырагъэблагъэщтыгъэ.\nБзэр сыхьат зы-тІу горэм зэзгъэшІэнэу ядэжь сыкъызэрыкІорэм имызакъоу, пчыхьэшъхьашхэ зэдэтшІэуи нахьыбэрэ сыкъыщысэуи хъущтыгъэ. Ау сыкъяхьылъэкІэу ахэмэ сягуцэфагъэп. СыхьатиплІи-тфи зэпымыоу ядэжь сыкъыщыІэу бэрэ къыхэкІыщтыгъэ. Пчыхьэ хъугъэу сыкІожьын фаеу зясІокІэ, «Сыдэу жьэу укІожьыра адэ?» аІоти, къысэупчІыщтыгъэх.\nТыркуем щыІэ ячылэхэм якъэбархэр ахэмэ къысфаІуатэщтыгъэх, ядэжь, а хэгъэгум, сыкІонэу сырагъэблагъагъ. НэІуасэ сызыфэхъугъэ абдзахэмэ ягъэмэфэ зыгъэпсэфыгъо илъэс къэс Тыркуем щыІэ ячылэмэ ащагъакІощтыгъэ.\n1979-рэ илъэсым апэрэу Тыркуем сыкІогъагъ, синэІуасэхэр зыщыщ къуаджэхэу Тахьирбэй (Шъэожьхьабл), Мэхьмэтбэй (Хъуажъхьабл), Махьмудбэй (Тыгъужъхьабл), Кахьраман Мараш хэкум ит къалэу Гёксун пэгъунэгъоу сащыІагъ.\nРейхьанлы (Рейхьаниа) чылэу Сирие гъунапкъэмкІэ щыІэми сыкІогъагъ. Къалэу Балыкесир пэблагъэу синэІуасэхэр зыщыщхэ адыгэ чылэхэу Демиркапырэ Дерелирэ сащыІагъ.\nСинэІуасэ пшъашъэу Германием щыщыр нахьыбэмкІэ сигъусагъ. ЗэкІэ а чылэхэм лъэшэу къытфэчэфхэу тащырагъэблэгъагъ. Берлин дэс синэІосэ абдзэхэмэ яунагъомэ ащыщ горэм дэжь хьакІапІэкІэ тыкъыщыуцугъ. БерлинымкІэ сэ сиабдзэхэ нэІуасэхэр мыщ щымыІэхэми, яунагъомэ ащыщхэр гуфэбэныгъошхо къытфыряІэу къытпэгъокІыщтыгъэх. Ахэр Хьаткъо, Шъэожь, Апыщ, ХьапакІэ, Гъонэжьыкъо, Кобл, Цэй, Хъунэ, Аулъэ, ЛІыІужъу лІакъомэ ащыщых.\nТыкъызэрэкІуагъэм икъэбар зызэхахым, яІахьылхэри янэІуасэхэри шІуфэс къытахынэу къэкІогъагъэх. Унагъомэ яныбжьыкІэхэр къэзэрэугъоихэти мэфэ ренэм къыддакІухьащтыгъэ. НэмыкІ цІыфэу чылэм дэсхэри тибысым дэжь тызэрагъэлъэгъунэу къакІощтыгъэх. Нахьыбэр пчыхьэм къакІощтыгъэ. Сигъусэрэ сэрырэ тызэрэдэмыкІуагъэм къыхэкІэу кІалэу джыри къэзымыщагъэхэмрэ пшъашъэхэмрэ пчыхьа къэс тибысым дэжьэ къыщызэІукІэщтыгъэх. Тызэхэсэу тыгущыІащтыгъэ, тыджэгущтыгъэ, пщынэм е кассетэм такъыдашъощтыгъэ. Бзылъ-фыгъэхэмрэ кІалэхэмрэ пщынэм къызэреощтыгъэхэр дэгъоу къэсэшІэжьы.\nА лъэхъаным чылэхэм электросвет зэрямыІагъэм лъэшэу ишІуагъэ къэкІуагъ – уахътэр телевизор еплъыным тшІуихьыщтыгъэп. Керосин, шэф остыгъэмэ такІэрысэу гупсэфэу тыщысыщтыгъ.\nКІэлэгъуалэхэр зэрикІыжьыгъэхэм тетэу унагъом ис бзылъфыгъэхэри хьакІапІэ къакІощтыгъэх. Къэзымыщэгъэ хъулъфыгъэмэ адыщысынхэр къемыкІоу ары а бзылъфыгъэмэ зэралъытэщтыгъэр. Хъулъфыгъэу къэзыщагъэхэр щысакІо къакІощтыгъэхэп. Мэхьмэтбей чылэм къэзыщагъэхэри къакІощтыгъэх, ау ахэр куп шъхьафэу щысыщтыгъэх.\nАбдзахэмэ зэкІэ адрэ адыгэмэ афэдэу сэмэркъэур якІас. Къэбар щхэн гъэшІэгъонэу къаІотэгъагъэхэр дэгъоу къэсэшІэжьых. Пшъэшъэ хьакІэр мэфищ зытешІэкІэ адрэ бзылъфыгъэу унагъом исымэ афэдэу унэми щагуми зэращылэжьэн фаер къызгурагъаІощтыгъ. Ау ащ нахьыбэрэ ядэжь сыкъэнагъэми, сэщ пае а хабзэр аукъощтыгъэ.\nСэ сибысым къысфэгупсагъ, унагъом сыщыщ шъыпкъэм фэдэу къысфыщтыгъ.\nШъыпкъэ, ябзэкІэ сызэрадэгущыІэщтыгъэми, ябзэ лъытэныгъэу фэсшІырэр къызэрэзгъэлъэгъуагъэми, ар нахь дэгъоу зэзгъэшІэнэу сызэрэфаеми яшІуагъэ къэкІуагъ.\nАдыгэ шхынхэу щыпсыр, пІастэр, къуаер, унэгъо хьалыгъур зэрэпшІыщтхэр зэрэсагъэшІэным сибысымхэр пылъыгъэх: ахэмкІэ сахьакІэщтыгъ. Ащыгъум чылэмэ адыгэ хьакухэр адэтыгъэх, унагъом тхьамэфэ ренэм ышхыщт хьалыгъур бзылъфыгъэмэ зэрагъажъэщтыгъэр слъэгъугъэ .\nХабзэм тетэу сызщеблэгъэгъэ унагъом ис хъулъфыгъэхэмрэ бзылъфыгъэхэмрэ сахэсэу садашхэщтыгъэ. Іанэм тыпэс зэхъукІэ бысым хъулъфыгъэм бэрэ ынаІэ къыстыригъэтыщтыгъэ.\nСизакъоми гъусэ сиІэми яунэ кІоцІ хэтэу унэ шъхьафым тыщычъыещтыгъэ. Ащ пае унагъом щыщхэр зэхэлъынхэ фаеу хъущтыгъэ. Сибысым щыщхэмрэ сэрырэ тызэгъусэхэу нэмыкІ унагъоу чылэм дэсхэм адэжь тыкІощтыгъэ. Ахэмэ чайми кофеми такъыщырагъашъощтыгъэ.\nБысым сшІыгъэ унагъом сыкъикІыжь зыхъукІэ, ежьхэми яІахьылхэми шІухьафтынхэр къысатыщтыгъэх. Сщыгъупщэжьын слъэкІырэп зы чылэ горэм щыщ лІы горэм итыжын Іалъын ыІапэ къыпыхи адыгабзэр зэрэсшІэрэм пае къызэрэситыгъагъэр.\nАбдзахэмэ яхьакІэпэгъокІыкІэ сыгу имыкІыжьынэу анахь лъэшэу зыщызгъэунэфыгъэр Сирие хэгъэгум игъунапкъэкІэ щыІэ чылэу Рейханлы ары.\nМыщ тыкІонэу итымыхъухьэгъагъэми, Тахьирбэй чылэм щыщ синыбджэгъухэм яІахьылмэ ащыщ горэм идунай зэрихъожьыгъэм къыхэкІэу, икъукІэ анаІэ къызэрэттырамыгъэтышъущтыр гухэкІ ащыхъоу, сигъусэ нэмыц бзылъфыгъэмрэ сэрырэ а къуаджэм тыкІомэ хъунэу къытаІуагъ. Сибысым иІахьылмэ ащыщ кІалэ горэ Искендерун къалэм нэс къыддэкІуагъ. ЯтІонэрэ мафэм тэщ пае такси къаригъэфи, машинэмкІэ сыхьат горэкІэ укІомэ узнэсынэу щыт адыгэ къуаджэу Рейхьанлым дэс адыгэ унагъом тырищэлІэнэу унашъо къыфишІыгъ. Ау а унагъор зыщыщыр гъэнэфагъэу ылъэкъуацІэкІэ къыриІуагъэп.\nСэркІэ ар шІагъо хъугъэ, сыда пІомэ ыпэкІэ зыгорэущтэуи сызІумыкІагъэу, синэІуасэу щымыт унагъом хьакІэу тызэрафэкІощтым икъэбар лъамыгъэІэ-сыгъэу ыдэжь укІоныр къысфемыгъэкІоу гумэкІыгъошхом сызэлъиштагъ.\nТаксим исым Рейхьанлым тыкъыгъэси, машинэр унэ горэм дэжь къыщигъэу-цуи, къытиІуагъ: «Мыщ адыгэ унагъо зэрэщыпсэурэр сэшІэ, шъуихь». Сэ мэкІэ-макІэу зыкъэсІати, сыгу бырсырым зэлъиштагъэу машинэм сыкъикІыгъ. Мыщ фэдэу пшІыныр зэрэемыкІур сэ синэмыц лъэпкъ зэхэшІыкІыкІэ къызгурыІощтыгъэ, ау сэркІэ нэмыкІ хэкІыпІэ щыІагъэпти, къэлапчъэр Іусхи, цІыф гори зыдэмыт щагум сыдэхьагъ. СылъыкІуати унэм сызехьэм, ныбжь гурытым ит хъулъфыгъэр къэслъэгъугъ. АбдзэхабзэкІэ сыкъэгущыІи, сэри Германием щыщ синыбджэгъу пшъашъэу сигъусэми адыгэхэм таІукІэмэ зэрэтшІоигъор есІуагъ. Лъэшэу згъэшІагъоу а цІыфыр гуфэбэныгъэшхо хэлъэу къыспэгъокІи, гур къыдищаеу мэкъэ ІатыгъэкІэ къыІуагъ: «Садэжь шъукъызэрэкІуагъэр сэркІэ гушІогъошху! Шъукъеблагъэх!» Сэ синыбджэгъу пшъашъэм сыкъеджэнэуи тичемоданхэри таксим къитхыжьынхэуи унэм сыкъикІыгъ. ЛІыр сауж итэу, ядэжь тызэрэкІуагъэр гопэшхо зэрэщыхъугъэр джыри къыІощтыгъ. ТыздэкІуагъэр абдзэхэ унагъоу щытыгъ, Гъонэжьыкъохэм ащыщыгъ. Унагъом щыщхэр тызыІохьэм исыгъэхэпти, ахэр къызэрэкІожьхэу бысымым зырызэу нэІуасэ тафишІыгъ. ХьакІэу тызэрэкІуагъэм зэригъэгушІохэрэр ахэми къытаІуагъ. Мэфищэ ядэжь тыкъытыгъэти, хьакІэр зэрякІасэм ишыхьатэу икъукІэ тыкъагъэшІуагъ.\nАдыгэ хэкум ит къуаджэу Хьакурынэхьаблэ 1990-рэ илъэсым апэрэу сызэрэщыІагъэр.\nАдыгэмэ яхэкужъэу Адыгэ Республикэм 1990-рэ илъэсым апэрэу сыкъэкІуагъ. Урысыемрэ Германиемрэ академическэ зэхъожьыныгъэхэм яхьылІэгъэ программэу зэдаштагъэм тегъэпсыкІыгъэу адыгабзэм ехьылІэгъэ диссертациеу стхырэм пае Іоф сшІэнэу мыщ сыкъэкІуагъ. Тыркуем ис абдзахэмэ абзэрэ Адыгэ Республикэм щыпсэурэ абдзахэхэмрэ абзэрэ зэзгъэпшэнхэм анахьэу сыфэягъэти, абдзэхэ чылэ закъоу мыщ итым сагъэкІонэу Адыгэ къэралыгъо университетым сызыщялъэІум, Хьакурынэхьаблэ щыщ Мэрэтыкъо Шумафэ иунагъо сыщырагъэблэгъагъ. Мэрэтыкъохэм адэжь апэрэу сыкъызэкІом мазэрэ ядэжь сыщыІагъ.\nУнагъом щыщ нэбгырищэу чылэм дэсхэр, янэу Саудэт, ятІонэрэ кІэлэу Пщымаф, япшъашъэу Зарем гуфэбэныгъэ хэлъэу къыспэгъокІыгъэх. Заремрэ янэрэ сызэрэгупсэфыным зэригъэгумэкІыщтыгъэхэм имызакъоу, яхабзэ-бзыпхъэхэри къысфаІуатэщтыгъэх. Зарэ сихэгъырэеуи ренэу сигъусэуи уна-гъохэр къэткІухьэщтыгъэх. ЦІыф зэфэшъхьафхэм бзэм ехьылІагъэу сыхьат заулэрэ садэгущыІэу бэрэ къыхэкІыщтыгъэ. Зыныбжь хэкІотэгъэ лІыхэм ащыщ-эу сызІукІагъэхэм къэбарыжъхэр къысфаІотагъэх.\nЗаремэтхэм ядэжь сыщэІэфэ тызэгъусэу джэгуищмэ тащыІагъэти, абдзахэмэ яджэгушІыкІэ нэІуасэ сыфэхъугъ. Зарем ынаІэ ренэу къыстетыгъ. Апэрэу Хьакурынэхьаблэ сыкъэкІуагъэу ядэжь сызыщэІэм, гъэмэфэ каникулхэм яуахътэ тефагъэти, япхъу нахьыжъ ипшъэшъэжъыеу илъэсипшІ зыныбжьыр сэ къыс-фагъэзагъэу къыздекІокІыщтыгъэ. Зарэ япхъорэлъф сэщ пае риІощтыгъэ: «Моникэ изакъоу къэбгъэнэкъон!» Адыгэ ХабзэмкІэ ар зытырашІыхьэщтыгъэр хьакІэр гупсэфыным пае ащ ыпашъхьэ цІыф горэ ренэу зэритын фаер, изакъоу ар къэбгъанэ зэрэмыхъущтыр ары. Сибысым иІахьылхэр сызэрагъэлъэгъунэу садэжь къэкІозэпытыгъэх. Ары къэс Зарем е янэ къытфэпщэрыхьэщтыгъэх.\nНэмыкІ унагъохэми мы чылэм сащырагъэблагъэщтыгъэ, ары къэс Іанэр къашыщтыгъэ, унагъоу тезгъэблэгъагъэм щыщхэр зэкІэ къызэхахьэщтыгъэх. МэфэкІ Іанэм пэсхэ зыхъукІэ хъохъухэр къаІонхэр Адыгэ хэкум зэрэщяхабзэр сшІагъэ. Ар сэ сыгу рехьы. Ау Тыркуем ис унагъоу сэ сызыдэщыІагъэм ащ фэдэ хабзэ иІэп.\nТыркуем щыхабзэм фэмыдэу мыщ щыщ адыгэ унагъом укъыщымыІэнэу хьакІэу узыкІокІэ Іанэ къашІэу яхабз. Хьакурынэхьаблэ сызыщэІэм Мэрэтыкъомэ анэмыкІэу Бэчмыкъохэми Сапыйхэми адэжь бэрэ сыкІуагъ.\nСибысым ренэу къысфэсакъыгъ. ЫнаІэ къызэрэстет зэпытыр къэпшІэнэу нэшэнабэ еслъэгъулІагъ. Гъунэгъу къуаджэ горэм сыщырагъэблэгъагъэу, пчыхьэ хъугъэу зыгорэкІэ сыкъэгужъощтыгъэмэ, сикъэтыкІэ шІомытэрэзэу, сибысым гуащэ икІалэ телефонымкІэ сыздэщыІэм адэжь къытыригъаощтыгъэ.\nЗэфэхьысыжьыгъэу къэсІонэу сызыфэягъэр абдзэхэ хьакІэпэгъокІыкІэм имызакъоу, абдзахэмэ уащыщыными осэ ин зэрэфэсшІырэр ары. Ежь абдзахэмэ сащыщэу къызысаІокІэ, ар сэркІэ зэримыкъу щыІэп. Зарэ янэ Саудэт сэ сянэу чылэм дэсым фэдэу слъытэнэу къысиІуагъ. Ныбджэгъу къысфэхъугъэ унэгъо пстэуми тхьашъуегъэпсэу къясІо сшІоигъуагъ.\nМы къэсІотагъэхэр адыгэ литературабзэмкІэ зэдзэжьыгъэнымкІэ ІэпыІэгъу къысфэхъугъэхэ Къатмэс ФатІимэтрэ Емызэщ Сафыетрэ сызэрафэразэр къэсэІо.\n1. Essad-Bey: Der Kaukasus, seine Berge, Völker und Geschichte, Berlin I93I\n2. Grothe, H.: Meine Vorderasien-Expedition 1906 und 1907, Leipzig 1911/1912\n3. Höhlig, M.: Kontaktbedingter Sprachwandel in der adygeischen Umgangssprache im Kaukasus und in der Türkei, München 1997\n4. Neumann, F.: Rußland und die Tscherkessen, Stuttgart 1840\n5. Stücker, C.: Sitten und Charakterbilder, aus der Türkei und Tscherkessien, Berlin 1862\n6. Wagner, M.: Der Kaukasus und das Land der Kosaken in den Jahren 1843 bis 1846, Leipzig 1850.\nАдыгэ Хабзэр тхыгъэ документхэм къызэрахэщрэр\nРайон гупчэр зэтырагъэпсыхьэ Район гупчэр зэтырагъэпсыхьэ


Анонимно купить Спрей STUD 5000 в Адыгейске лекарство для продления секса по цене от 1200 руб. Отзывы о STUD 5000. Доставка до г.Адыгейск\nСпрей STUD 5000 в Адыгейске\nРейтинг препарата Спрей STUD 5000 в Адыгейске: 4.7\nГде в Адыгейске анонимно и дешево купить препарат STUD 5000?\nАнонимно купить препарат Спрей STUD 5000 в Адыгейске можно в интернет-аптеке "LoveFarmacy".\nВысокое качество препарата Спрей STUD 5000, и низкие цены в Адыгейске Вас непременно порадуют. Так же гарантируем полную анонимность.\nНаши цены в Адыгейске на Спрей STUD 5000\nТовары, которые покупают вместе с Спрей STUD 5000 в Адыгейске\nДенис (46 лет) Адыгейск\nДмитрий (49 лет) Адыгейск


Пермь щыбэнагъэхэм тагъэгугъэ Пермь щыбэнагъэхэм тагъэгугъэ » Адыги.RU - Новости Адыгеи, история, культура и традиции адыгов (черкесов)\nАдыги - Новости Адыгеи, история, культура и традиции » Новости » Пермь щыбэнагъэхэм тагъэгугъэ Пермь щыбэнагъэхэм тагъэгугъэ\n19:31, 15 февраль 2019\nУрысыем самбэмкIэ изэнэкъокъу къалэу Пермь щыкIуагъ. Илъэс 21-м нэс зыныбжьхэр апэрэ чIыпIэхэм афэбэнагъэх. Урысыем самбэмкIэ изэнэкъокъу къалэу Пермь щыкIуагъ. Илъэс 21-м нэс зыныбжьхэр апэрэ чIыпIэхэм афэбэнагъэх.\nУрысыем самбэмкIэ изэнэкъокъу къалэу Пермь щыкIуагъ. Илъэс 21-м нэс зыныбжьхэр апэрэ чIыпIэхэм афэбэнагъэх.\nАдыгэ Республикэм самбэмкIэ иеджапIэ зыщызыгъасэхэрэм тыжьын, джэрз медальхэр къыдахыгъэх. Килограмми 100-м нахьыбэ къэзыщэчыхэрэм якуп Вардкез Акопян тыжьыныр къыщихьыгъ. Адыгэ Республикэм изаслуженнэ тренерэу Хьакурынэ Дамир батырыр егъасэ.\nЛIыIужъу Азмэт, кг 90-рэ, Еутых Рэмэзан, кг 74-рэ, ЦIыкIу Рэмэзан, кг 57-рэ, ящэнэрэ чIыпIэхэр къыдахыгъэх.\nУрысыем, Адыгеим язаслуженнэ тренерэу Джарымэкъо Нурбый, тренерэу Джарымэкъо Рустам ипащэхэу Еутых Рэмэзан самбэм зыфегъасэ. ЦIыкIу Рэмэзан иапэрэ тренерыр Шъэумэн Байзэт. Джырэ уахътэ Р. ЦIыкIум- рэ А. ЛIыIужъумрэ япащэр тренер ныбжьыкIэу Джарымэкъо Рустам.\n— Пермь щыкIогъэ зэIукIэгъу- хэм тшIогъэшIэгъонэу тяплъыгъ, — къытиIуагъ Адыгэ Республи- кэм самбэмкIэ испорт еджапIэ ипащэу, спортымкIэ дунэе класс зиIэ мастерэу Делэкъо Адамэ. – Самбэр Олимпиадэ джэгунхэм ахагъэхьаным фэшI Олим- пиадэм и Дунэе Комитет егъэ- жьэпIэшIухэр ышIыгъэх. Самбэр спорт лъэпкъэу зэрэщытыр къызыщиIорэ унашъор Комитетым ыштагъ. Адыгеим ибэнакIохэм самбэмкIэ гъэхъагъэхэр дунаим щашIыгъэх. НыбжьыкIэу тиеджапIэ зыщызыгъасэхэрэм медальхэр тапэкIи къахьыщтхэу тэгугъэ.\n— Краснодар краим ихэшыпыкIыгъэ командэ фэбэнагъэх тинарт шъаохэр. Шъхьащэфыжь щапIугъэ ЛIышэ Хьарунэ килограмм 52-м нэс къэзыщэчыхэрэм якуп дышъэр къыщихьыгъ Фэдз щыщэу, Адыгэ Республикэм изас- луженнэ тренерэу Псэунэ Муратэ ыгъэсэрэ ЛIышэ Хьаруни Пермь тыщыIэу тафэгушIуагъ, тизэдэгущыIэгъу лъегъэкIуатэ Делэкъо Адамэ. — Зэкъош кIалэхэр зэготхэу нэпэеплъ сурэтхэр атырахыгъэх.\n— Вардкез Акопян Европэм дзюдомкIэ и Кубок къыдэхыгъэным фэгъэхьыгъэ зэнэкъокъоу Санкт-Петербург мэзаем и 16 — 17-м щыкIощтым хэлэжьэщт, — къытиIуагъ Адыгэ Республикэм изаслуженнэ тренерэу Хьакурынэ Дамир. — Пермь тыщыIэу дзюдомкIи банэхэрэм гущыIэгъу тафэхъугъ, спорт лъэпкъитIури бэмэ ашIогъэшIэгъон.\nСурэтым итхэр: Адыгеим икомандэ хэтхэу Пермь щыIагъэхэр.\nЛъэгапIэхэм афэкIох ЛъэгапIэхэм афэкIох\nДышъэр къыхьыгъ Дышъэр къыхьыгъ\nДышъэм уегъэгушхо Дышъэм уегъэгушхо\nАтлетикэ онтэгъум ихэхъоныгъэхэм атегущыIагъэх Атлетикэ онтэгъум ихэхъоныгъэхэм атегущыIагъэх


Адыгэ Хабзэмрэ хэку къэгъэзэжьымрэ » Адыги.RU - Новости Адыгеи, история, культура и традиции адыгов (черкесов)\nАдыги - Новости Адыгеи, история, культура и традиции » Статьи » Культура » Адыгэ Хабзэмрэ хэку къэгъэзэжьымрэ\nАдыгэ Хабзэмрэ хэку къэгъэзэжьымрэ\n15:51, 20 февраль 2019\nАдыгэ Хабзэмрэ – Хэку къэгъэзэжьымрэ. Дунаем изыкъуапэ горэм адыгэ нэбгырэ заулэ зэIукIагъэмэ, "Хабзэм" игугъу амышIэу, азыфагу зэныкъокъу къимытаджэу къыхэкIырэпщтын. Зэрэнафэу "хабзэр" культурэм изыIахь, хэтрэ лъэпкъ культурэри лъэхъаным дакIоу зэблэхъу. Тэ тиадыгэ хабзи зэблэхъу. Анкара ышъхьэрэ Кавказ культурэ хасэм иныбжьыкIэ къутамэ къыдигъэкIыщтыгъэ "Нартхэм амакъ" зыцIэ бюллетеным ия 8-рэ къыдэкIыгъо I975 илъэсым мыщ фэдэу къыщыхэсыутыгъагъ: "Лъэпкъыбзэр, адыгэхэр зыщыпсэурэ чIыпIабэм зэращыгъупшэжьырэри, адыгэхэр зыщыпсэурэ хэгъэгухэм ащызекIорэ хабзэхэр зэрэзэфэмыдэхэм къыхэкIкIэ Адыгэ Хабзэри псынкIэу зэрэзэхъокIырэр тинэрылъэгъу. Адыгэ Хабзэхэр зытетыгъэ шъыпкъэм фэдэу угъоижьыгъэ хъуным фэшI, лъэпкъыр зы чIыгу зыщыпсэущтыгъэ лъэхъаным къэугъоижьыгъэн фэягъэ. Гукъау нахь мышIэми а лъэхъаныр тIэкIэкIыгъ. Джы апэрэ\nАдыгэ Хабзэмрэ – Хэку къэгъэзэжьымрэ. Дунаем изыкъуапэ горэм адыгэ нэбгырэ заулэ зэIукIагъэмэ, "Хабзэм" игугъу амышIэу, азыфагу зэныкъокъу къимытаджэу къыхэкIырэпщтын.\nЗэрэнафэу "хабзэр" культурэм изыIахь, хэтрэ лъэпкъ культурэри лъэхъаным дакIоу зэблэхъу. Тэ тиадыгэ хабзи зэблэхъу. Анкара ышъхьэрэ Кавказ культурэ хасэм иныбжьыкIэ къутамэ къыдигъэкIыщтыгъэ "Нартхэм амакъ" зыцIэ бюллетеным ия 8-рэ къыдэкIыгъо I975 илъэсым мыщ фэдэу къыщыхэсыутыгъагъ: "Лъэпкъыбзэр, адыгэхэр зыщыпсэурэ чIыпIабэм зэращыгъупшэжьырэри, адыгэхэр зыщыпсэурэ хэгъэгухэм ащызекIорэ хабзэхэр зэрэзэфэмыдэхэм къыхэкIкIэ Адыгэ Хабзэри псынкIэу зэрэзэхъокIырэр тинэрылъэгъу. Адыгэ Хабзэхэр зытетыгъэ шъыпкъэм фэдэу угъоижьыгъэ хъуным фэшI, лъэпкъыр зы чIыгу зыщыпсэущтыгъэ лъэхъаным къэугъоижьыгъэн фэягъэ. Гукъау нахь мышIэми а лъэхъаныр тIэкIэкIыгъ. Джы апэрэ пшъэрылъыр къэугъоижьыгъахэу щыIэр зэгъэуIужьыныр, а лъэхъанхэр зыгу къэкIыжьхэрэм акIэрысыгъэхэм, хабзэр адэзылъэгъугъэхэм, хабзэр зыхэгъэщэгъэ IорыIуатэр зышIэжьхэрэм лъэпкъшIэныгъэм фэгъэхьыгъэу ашIэрэр хэз имыIэу зэфэхьысыжьыныр ары. АщкIэ тызыгужъокIэ, лъэпкъ итэкъухьагъэм ищыIэкIэ-псэукIэ зэрэзэфэмыдэм епхыгъэу зэгорэм зэфэдагъэ лъэпкъ хабзэр зэфэшъхьаф хэгъэгухэм зэтекI зэрэхъущтыр нафэ".\nХэкужъым къызысэгъэзэжь ыуж слъэгъугъэ зэхэсхыгъэхэм адыгэхэм къагъэшIагъэм зэрахьэгъэ хабзэр лъэхъаным дакIоу зэрэзэблэхъурэм гу лъыстагъ. Шапсыгъэмэ уахэкIэу абдзахэхэм е къэбэртаехэм узахахьэкIэ е къэбэртэе къоджитIум язым удэкIэу мыдрэм узыдахьэкIэ, а зы лъэпкъым щыщ цIыфхэм а зы хабзэр зэфэмыдэу зэрахьэу мымакIэу урехьылIэ.\nГущыIэм фэшI, Адыгеим шапсыгъэ къуаджэхэм хьадэр хъулъфыгъэхэми зэрагъаерэр алъэгъумэ, Узуняйлэ къэбэртаехэм бэу гурыIогъуае къащыхъун. Зытетыр Iуапхъэшъ, апэу сызырехьылIэм а хабзэр сэри сымыгъэшIэгъуагъэу щытэп. Тикъуаджэу Тыркум и Рихьаные илъэс тIокI зыныбжь ныбжьыкIэу непэ щыпсэухэрэм хьадагъэм кIорэ бзылъфыгъэхэр къэлапчъэм зэрэнэсхэу анэпсхэр къемыхми кIагъэпцIыикIымэ зэдежъыухэзэ гъыныр зэрэрагъажьэщтыгъэр къашIэжьыщтэп.\nАдэ джы тхылъ горэм къыримыхыгъэмэ, пшъашъэр загъэкIуасэкIэ (зытэджыкIэ) янэшыр осахьэ зэрэкIощтыгъэр хэта къэзышIэжьырэр. Непэ шъаом иунагъоба уасэр языгъэхьырэр. Непэ ибагъ имэкIагъэм зи зырымыгущыIэжьырэ уасэмкIэ зэрэзэмызэгъыгъэхэм щэхъу хэмылъэу сятэш нахьыжъым икъэщагъэ мэзихэ тещэ рагъэсыгъэу къаIотэжьы. Тилъэпкъ шIэныгъэ угъоякIо цIэрыIоу МэфIэдз Сэрэбий къызэритхыжьырэмкIэ, пшъашъэм ытыщхэр осахьэ зыкIохэкIэ, зыщагъэхэм ябылымхэр агъэбылъэу къыхэкIыщтыгъэ.\n"Нэчыхьытхым" Узуняйлэ Iофышхо зырагъэшIэу, осэшхо фашIыми лъэныкъуабэм ащ фэдизэу щыкIагъэкIырэп. Къэбэртаехэм унэгъуитIур зызэгурыIокIэ пшъашъэр джыри ятэ иунэ е тещэ зыфашIыгъэхэм ядэжь нэчыхьэр щатхы, абдзахэхэм нысэр къызащахэкIэ, джэгур джыри кIозэ атхы. Тызэрэщыгъуазэу, адыгэхэм имам нэчыхьыр быслъымэн диныр къызаштэм ыуж къызежьагъэр. Арышъ, лъэпкъым ыныбжь елъытыгъэмэ а хабзэр адыгэхэм ахэлъ зыхъугъэр тыгъуас ныIэп. Быслъымэн диныр непи къэзымыштэгъэ абхъазхэм а нэчыхьыр быслъымэн абхъазхэм зэратхэу атхырэп а хабзэри ахэлъэп. Гъунэгъу къуаджэм нысащэ кIуагъэу хабзэхэр зэрэзэтемыфэрэм фэшI къинэу алъэгъугъэри джы зэрагъэлъэгъури макIэп.\n"ЗэгъунэгъуитIу ячэм щыкIэ зэфэдэп" зыIорэ зэлъашIэрэ адыгэ гущыIэжъым мы хэбзэ зэтемыфэр непэ къемыжьагъэу, лъэпкъым ижъкIэ къыдакIоу тырыуегъэубытэ.\nТэрэзыр Iуапхъэшъ, культурэр зэрэзэблэхъурэр культурэр къэзытхыхьэрэ тхылъыбэмэ къарыпхын плъэкIыщт. "Каф-Дэрым" къыдигъэкIыгъэ "Тыркум щыпсэурэ адыгэхэм я социальнэ культурэ фэхъугъэ зэхъокIыныгъэхэр" зыфиIорэ тхылъым Др. Джахит Аслан культурэр зычIыпIэ итын зэримылъэкIыщтыр дэгъу дэдэу къыщитхыгъ: "Лъэхъаным емылъытыгъэу адыгэхэр гущыIэгъу зызэфэхъухэкIэ ягухэкI-гуузэу "тихабзэхэр зэблэхъу, тэкIоды, тыхэкIодэжьыпэ" аIоу къызэдырагъажьэ … Зэблэхъу мыхъущтыр къырагъэкIэу, зэблэмыхъумэ лъэпкъэу къэнэжьынхэ алъэкIыщтэу къыпшIуагъэшIы. Мы тхьаусыхэ макъэхэм шъыпкъэр къызэрэраIотыкIырэм пеIэу мытэрэзхэри ахэлъ. Апэрэр узэблэмыхъуныр зычIыпIэ уитыныр ежь гъашIэм диштэрэп. Сыдрэ пкъыгъуи мэхъые, зычIыпIэ итырэп. Ары гъашIэр зэрэгъэпсыгъэр. Зэблэмыхъун ылъэкIыщтэп. Ау гу зылъытапхъэр зэрэзэблэхъурэ шIыкIэр, ипсынкIагъ, зэблэхъугъэ Iахьэм иинагъ.\nЗэблэхъуныр культурэм ыпашъхьэ Iофыгъоу къизыгъэуцорэр, а зэблэхъуныгъэм зэхэтэкъупэн, зэхэлъэлъэныр къыкIэлъыкIощт къыкIэлъымыкIощтыр ары. Е зэблэхъугъэ Iахьэм культурэр зэрэпсаоу зэщигъэкъощт зэщимыгъэкъощтыр ары. ЕтIани ар Iофыгъо къэзышIырэр хъугъэмрэ хъун фэягъэмрэ зэфыщытыкIэу яIэр ары. ЦIыф купхэм (обществэхэм) лъэхъаным дакIоу, ежь обществэ кIоцI кIуачIэхэмкIэ фэхъурэ зэхъокIыныгъэхэм къакIэлъыкIорэр ежь зэрэхъун фэягъэр ары. Фэхъурэ кIэухыр хъун фэягъэм пэчыжьэ хъоу зиублэкIэ зэблэхъун процессыр игъогу дэхыгъэшъ ары. МыщкIэ анахь щысэшIур кощыныр (егъэзыгъэкIэ агъэкощын – изгнание) ары. Сыда пIомэ кощыным культурэхэр зызыфагъэдэн е зы заулэрэ зэутэкIын фэе щыIэкIэ-псэукIэм пэIуедзэх. ЕтIани а зэрыфэгъэ чIыпIэми, обществэми ежь процесс екIу. Ащи Iофыгъор нахь гурыIогъуае къешIы. Хэти къыгурыIон фаер адыгэхэм, яшэн-хабзэхэри зэрэзэблэхъун фаер, зэблэмыхъумэ зэрэмыхъущтыр ары. Ау зэхэмытэкъупэу, лъэпкъхэм къахэзгъэщырэ икультурэ ыгъэпсэоу".\n"Хабзэр" зыщыпсэугъэ лъэхъаным и Конституций. Бзыпхъэхэри непэ изаконых. Адыгэ лъэпкъым игъом ежь икъэралыгъо ыгъэпсын ылъэкIыгъагъэмэ ихабзэхэри лъэхъаным диштэу изаконхэм ахипшэщтыгъэ. Зы щысэ цIыкIу къэтхьын. Бзылъфыгъэхэм унагъо зехьэ ыужкIи зыдэкIуагъэхэм алъэкъуацIэп ежь алъэкъуацIэ зэрахьэщтыгъэ. Ары законым ратхэщтыгъэр. Сыда пIомэ "Хабзэм", дакIоми адыгэ бзылъфыгъэм ежь ылъэкъуацIэ зэрихьэн фаеу, зэблихъун фимытэу къеIо. Сэ силэгъухэм тянэхэм, тиунэкъощхэм ягугъу къашIы зыхъурэм ныбжьи "тиунэкъощ, тиблагъ" амыIоу "шъуиунэкъощхэр, шъуиблагъэхэр" зэраIощтыгъэр дэгъоу къашIэжьыщт. Тятэхэр тянэмэ нахьыбэрэм зипхъухэм алъэкъуацIэкIэ яджагъэх: "Псыблэнапхъу, Коблыяпхъу" Лъэныкъуабэм джыри а хабзэр зэрэзэрахьэрэр сэшIэ. "Хэт уащыщ?" аIоу зэупчIыхэрэ унагъо зышIэгъэ адыгэ бзылъфыгъэм апэу зипхъухэм етIанэ зинысэхэм алъэкъуацIэ къеIо. Непэ хабзэр зыIэкIэзыгъэ хъулъфыгъэхэм ежь ылъэкъуацIэ зезыхьэрэ яшъхьэгъусэхэм гукъанэ афашIы. Гу лъатэрэп бзылъфыгъэм ылъэкъуацIэ къалъфыгъэхэми зэралъыIэсырэр, "мыхэм япхъурэлъф" зэраIорэр. Мы хабзэхэри МэфIэдз Сэрэбый тетыгъор бзылъфыгъэхэм зыщаIыгъыгъэ матриархатым къыкIэныгъэу елъытэ.\nАдыгэ Хабзэр тызтегущыIэн фэе Iофыгъошхоу тапэ илъ. Хабзэм фэхъурэ зэхъокIныгъэхэр зэрэхъун фаем пэчыжь. "ЗэхъокIырэ пкъыгъохэм" зэрэпсаоу "культурэр зэщагъакъо". Гукъау нахь мышIэми, зэхъокIныгъэм къыкIэлъыкIорэ зэхэтэкъуныр джы тинэрылъэгъу. БлэкIыгъэ лIэшIэгъухэм Царизмэм къытишIылIэгъэ лъэпкъгъэкIод заом, ащ пидзэжьыгъэ лъэпсэичым тилъэпкъ ежь икультурэ, ежь ичIыопс диштэу хэхъоныгъэ фишIыныр фэмыукIочIыжьын чIыпIэ ригъэуцуагъ. Кавказыр, адыгэ имысыжьэу къызIэкIигъэхьаныр пшъэрылъ зыфэзышIыжьыгъэ Урыс Империемрэ адыгэ лIыхъужъхэм афэныкъо Осмэн Империемрэ яшIоигъоныгъо зэтефи, зыр къытэIункIи, адрэм тикъудыи лъэпкъым ишъэнэ 90-м ихэку гупсэ рагъэбгынагъ. Адыгэ тхыдэм къыхэфагъэ мы тхьэмыкIэгъошхом лъэпкъыр апэу хэкурысрэ хэхэсрэ хъоу тIо зэтыриутыгъ.\nОсмэн империем адыгэхэр Царизмэми, Инджылызыми яIахьэ хэлъэу ритэкъухьагъэх. Адыгэхэр зырагъэтIысхьэгъэ шъолъырхэм язырэми япчъагъэкIэ гъунэгъу зыфашIыгъэхэм анахьыбэ зэрэмыхъущтым фэсакъыгъ. Ащи лъэпкъым ежь имые хабзэ къызэриштэрэм иIахьышхо хэлъ. Царизмэм иколониальнэ политики адыгэр ежь ихэку щыпсэухэрэм къямэкIэкIэу къыгъэнагъ. Лъэпкъ цIыф шъхьамакIэр къоджэдэсэу зыщэтым, радиор, телевидениер залъымыIэсыщтыгъэ лъэхъаным икультурэ ичIыопс диштэрэ хэхъоныгъэхэр фишIын ылъэкIыгъэу тIон тлъэкIыщт.\nСэ сишIошIкIэ, лъэпкъым нэмыкIрэ хабзэхэр шIэхэу къызэриштэрэр, икультурэ шIэхэу зэрэзэщыкъорэр лъэпкъым хэлъыгъэ гъэсакIэм бэкIэ епхыгъ. Адыгэ гущыIэжъым "Уиунэ зыщыгъаси хасэм кIо" еIоми адыгэхэм ябынхэр зыгъасэщтыгъэр нахьыбэу лъэпкъ культурэм ипкъыгъохэр арыгъэ. ЯIахьыл-благъэхэм, ягъунэгъухэм, якъоджэгъухэм, кIалэхэм араIонымкIэ ны-тыхэм анахьи нахь зэрэфитыгъэхэр хэта къэзымышIэжьырэр? ГъунэгъулIыр къытфэгубжыгъэу, загъори къытэшъхьэшъоуагъэу, тыгъынагъэзэ унэм тыкъызихьажьыкIэ "пфэшъуаш, умыбзэджагъэмэ къыооныеп" къызэрэраIощтыгъэр хэта зыгу къэмыкIыжьырэр?\nКультурэ пкъыгъохэм ащыщхэр, хьакIэщхэр, хьакIэпэгъокIыныр, кIапщэр, нысащэр, тыщасэр, тещэр, шъэотIысыныр, ныбджэгъухэр гъунэгъу къоджэджэгум зэдэкIоныр, шIыхьафыр, Хасэр… Джащ фэдэ пкъыгъохэр ары пIуныгъэ-гъэсэныгъэм изырызыгъокIэ зиIэхьышIу хэлъыгъэр.\nАры, лъэпкъым инахьыбэ къалэмэ адэс зэрэхъугъэм, къалэхэм хабзэр къэзыухъумэщт пкъыгъохэр ащызэхэтщэн зэрэтымылъэкIыгъэм, ежь икультурэ щыщ зы налъэ зыхэмылъ телевидение къэтынхэр чэщи мафи къызэрэттыратакъорэм, лъэпкъым икультурэ хигъэхъоныр хэсэгъэкIышъ къыухъумэн кIуачIи зэримыгъотылIэжьы ышIыгъ.\nАдэ лъэпкъ гъашIэм зэпыугъо фэмыхъугъагъэмэ, тихабзэ изытет сыд фэдэ хъун ылъэкIыщтыгъа? Сэ сишIошIыкIэ, тихабзэ лъэхъаным диштэрэ нэшанэхэр къэралыгъо хабзэ фэхъущтыгъэх, щыIакIэм пхырыщыгъэ хъущтыгъэх.\nХэбзэ унэхэм анахь цIыкIури ипэщхэр зэрыхьэ-зэрыкIэу щымытэу, пчъэ унэе зырыз яIэу зэтыраутыщтыгъэ;\nКъэралыгъо судхэм Iофыбэ арахьылIэщтыгъэп, хэхэс къэралыгъохэм къагурымыIоми непи судым рамыхьылIэрэ пшъэшъэ къэхьыныр, ныбжьи суд Iоф хъущтыгъэп. Пшъэшъэ къэхьыным тихабзэ чIыпIэ гъэнэфагъэ щеубыты. Гъунэгъу къытфэхъугъэ, гъунэгъу тызыфашIыгъэ лъэпкъхэм япшъэшъэ дэкIуакIэ зыцэкIэ фэдахэп. Ахэмэ кIалэмрэ пшъашъэмрэ язакъоу хэхьажьых, зы заулэрэ зэгъусэхэшъ зыщыщ унагъохэр къырагъэзэгъых. Пшъашъэр зыдэщыIэр унагъом ешIэфэ тхьамафэхэр, мазэхэр тешIэ. Тэ тихабзэкIэ пшъашъэр ахьыгъэмэ лIэкъуитIур зэзэгъыфэхэ ныбжьыкIэхэр зы унэ зэдихьэхэрэп. Пшъашъэр янэ-ятэхэм къызэраухъумэщтым фэдэу, къэзыхьыгъэ кIалэр унэм рамыгъахьэу, унагъоу зэращэлIагъэр фэсакъы. КIалэри шъаоу иныбджэгъу горэм екIолIэжьы. Тилъэпкъ шIэныгъэ иугъоякIо цIэрыIоу МэфIэдз Сэрэбый мы хабзэр матриархат лъэхъаным къыкIэныгъэу елъытэ. Ным илIакъо щымыщ, ымыдэщт бзылъфыгъэр зыхэхьэгъэ лIакъор къезэгъыфэ тещэ щыIэн фэягъэ.\nАдыгэ ХабзэмкIэ пшъашъэр зыращэлIэгъэ унагъом "шъуикIодыгъэ тадэжь щыI", "шъуипшъашъэ кIодыгъэп, тадэжь щыI" - фэдэ къэIокIэ дахэкIэ, макъэ язгъэIущт лIыкIо ышIыныр ипшъэрылъ. Тэ тишIошIыкIэ, лъэпкъ тхыдэр зэпымыугъагъэмэ, мы хабзэри закон хъущтыгъэ, хабзэр зымыгъэцакIэхэрэр ары пшъэдэкIыжь зэрагъэхьыщтыгъэр. ГущыIэм фэшI, игъом тыщхэм макъэ язымыгъэIугъэ унагъор агъэпщынэщтыгъэ.\nНепэрэ лъэхъаным глобализацием, глобальнэ культурэм къэралыгъо лъэшхэри, культурэ пкъыгъо лъэшхэр зиIэхэри егъэщынэ. Гъэнэфагъэ, ащ культурэ пкъыгъохэр зимыIэжь, е кIочIаджэ хъугъэ тилъэпкъ фэдэхэр нахь зэридзэщтых, ежь якультурэ нахь пэчыжьэ ышIыщтых. Мы щынагъом узэрэпэуцужьын плъэкIыщт закъор, хабзэм ыкупкI непэрэ лъэхъаным диштэу къэтхыхьаныр, зэгорэм иIэгъэ пIуныгъэ пкъыгъохэм ачIыпIэ непэрэм ипIуныгъэ пкъыгъохэр игъэуцоныр ары. Уасэ зыщафашIырэ, зыщагъэлъапIэрэ, хэхъоныгъэ ашIыным иамалхэр зыщагъотырэ чIыналъэр ары хабзэри бзэри зыщыпсэунхэ алъэкIыщтыр. Джыри зэ кIэдгъэтхъыжьын: илъэсишъэрэ шъэныкъорэ къыпэу зэрахьагъэр непэрэ лъэхъаным егъэкIугъэ купкIыр ары хабзэу дгъэпсэун тлъэкIыщтыр.\nИмыкъупэми культурэ пкъыгъохэр тыда зыщыдгъэпсэун тлъэкIыщтыр? Гъэнэфагъэу хабзэм уасэ фэзышIырэ хэкужъыр ары, пIуныгъэ институтэу джы тимыIэжьхэм ачIыпIэ еджапIэхэр зыщиуцощт хэкужъыр ары. Непэрэ лъэхъаным диштэу зэхэгъэуцожьыгъэ Адыгэ Хабзэр еджапIэхэм зыщачIэтлъхьан тлъэкIыщтыр хэкужъыр ары. Илъэс заулэ хъугъэу культурэм иIахьэхэр зыщаушэтырэр, къэралыгъо IэпыIэгъукIэ тхылъхэр къызщыдагъэкIрэр хэкужъыр ары. Пасэм кIапщэр зэрэщытыгъэм, ащ фэдэ пIуныгъэ институтхэм афэгъэхьыгъэ къэтынхэр зышIырэ ТВ зиIэр хэкужъыр ары. Лъэпкъ музыкальнэ Iэмэ-псымэхэр зыщашIырэр, кIалэхэр лъэпкъ Iэмэ-псымэхэм зыщыфагъасэрэр хэкужъыр ары. Мыщ фэдэ амалхэр зэрэзэригъотылIэжьыгъэм къыхэкIкIэ хэкум исым нахьи, анахь макIэмэ, фэдиплI хъурэ хэхэс адыгэхэм шъэ пчъагъэкIэ нахьыбэ лъэпкъым фэгъэхьыгъэ тхылъ къыдэзгъэкIын зылъэкIыгъэр хэкужъыр ары.\nХэкур алъэгъуи, университетхэм ащеджэхи, хэхэс хъужьыгъэхэм хэхэсхэм хабзэр нахь къаухъумагъэу къызшIошIхэрэр зэрахэтыр сымышIэу щытэп. Ахэм тIэкIу есэгъэлыяIо фэдэу къашIошIынкIи мэхъу. Ау хэти къыгурыIон фае, лъэхъаным диштэрэ культурэ пкъыгъохэу хэкум щызэхэщагъэмэ хэхъоныгъэ зышIырэ, лъэпкъыр лъэпкъэу къэзгъэнэжьыщтхэм афэдэхэр хэхэсым щызэхэпщэн, зэхапщэми, щыбгъэпсэун плъэкIыщтэп. Хэхэсэу лъэпкъ культурэм хахъо фэзышIын зылъэкIыщтхэр хэкужъым ибыдзыщэ зыIуфэхэрэр ары. Хэхэсым хабзэ, лъэпкъшIэныгъэм алъэныкъокIэ угъоижьын, угъоякIоу кIохэрэм къадеIэн, хэкужъым къыхахыгъэу лъэпкъ шIэныгъэлэжьхэм адэлажьэхэзэ яшIуагъэ къагъэкIон алъэкIыщт. Ащ фэдэ IофшIакIэм ищысэхэри щыIэ хъугъэ. Адыгэ миллион пчъагъэ зыщыпсэурэ Тыркуем IорыIуатэр къыщызыугъоижьыгъэри, къыдэзгъэкIын зылъэкIыгъэри хэкурыс шIэныгъэлэжьхэр ары.\nКIэухым, хэхэсыр мафэ чэщы имыIэу хэткIухьэ, хэкужъым, непэкIэ мыиными, тызэрэзэтеуцожьыщтым игугъапIэхэр къыозытырэ лэжьыгъэхэр щыIэх. Арышъ, хэкужъым ис ныбжьыкIэхэр зэрэрагъэджэщт "Адыгэ Хабзэ" зыфиIорэ учебникхэр къызэрэдэкIыгъэр, шIэныгъэ лъапсэ иIэу Адыгэ Хабзэм непэрэ зэIукIэшхор зэрэтегущыIэрэр тэркIэ гушIогъошхо.\nМэщфэшIу (Хьатам) Нэдждэт.


диубыгъ - это... Что такое диубыгъ?\nлъыI., дэшI. толок, -ла, -ло вместе с ним\nПшъашъэм шъоущыгъу янэ диубыгъ\nлъыI., дэшI. злословил, -а, -о вместе с ним\nАщ ар диубыгъ\nСмотреть что такое "диубыгъ" в других словарях:\nдиушъэбыгъ — (деушъэбы) лъыI. еплъ. диубыгъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ


Circassian Site | Адыгэ Сайт | eLot.ru - Унэрэкъо Мир. Адыгэ хабзэр лъэпкъым идунэе хащ\nГлавная [ новости ] Хабзэ Унэрэкъо Мир. Адыгэ хабзэр лъэпкъым идунэе хащ\nУнэрэкъо Мир. Адыгэ хабзэр лъэпкъым идунэе хащ\nАдыгэ хабзэр лъэпкъым идунэе хащ\nХабзэм цIыфыр икъежьапI\nХабзэр цIыфым къыдежьэ, цIыфыр цIыфы хъуным ар изы амал. Хэбзэ гъэуцуным дэмылэжьагъэрэ, хэбзэ гъэуцугъэм рымылэжьагъэрэ лъэпкъ щыIэп. Лъэпкъхэр зэрэзэтекIхэрэр – а хэбзэ гъэуцугъэм къыдилъытэрэ шэн-зекIуакIэхэр зэрэзэфэшъхьафхэр ары.\nАр къэзгъэшъыпкъэрэ щысэ зытIу къэтхьын. ХьакIэмрэ бысымымрэ зэрэзэпэгъокIыщтым къешIэкIыгъэ хабзэхэр лъэпкъ пэпчъ икультурэ хэгъэщагъ. Ау а хабзэхэр зэбгъапшэмэ, бгъэшIэгъон фэдизэу зэтекIых. Адыгэ хабзэр пштэмэ, мэфищэ щысыгъэ хьакIэр унагъом щыщ хъугъэу елъытэ. Ау арап лъэпкъхэм ащыщхэм яхабзэ пштэмэ, цIыфыр зы унагъом мэфищым ехъоу щыхьакIэн фитэп. Мэфищ зытекIыкIэ, тыгъуасэ ихьакIэгъэ цIыфыр бысымым ыгъэнэгъоджэнри, шъобж рихынри, пыи ышIынри а лъэпкъхэм яхэбзэ гъэуцугъэ къырегъэкIу, ащкIэ фитыныгъэ къареты.\nДжыри зы щыс. Сыд фэдэ лъэпкъи, сыд фэдэ зэмани бзылъфыгъэр, нахьыжъыр хэгъэушъхьафыкIыгъэу хабзэм къегъэгъунэх. Ау мы аужрэ лъэхъаным, анахьэу я ХХ-рэ лIэшIэгъум, Европэм, Америкэм якъэралыгъо зэфэшъхьафхэм еплъыкIэ ямышIыкIэ щыфытагъэ хъугъэ: бзылъфыгъэ хэкIотагъэмрэ пшъэшъэ ныбжьыкIэмрэ IофшIапIэм пчъэ ихьагъум щызэрихьылIэхэмэ, пшъэшъэжъыер къызэкIакIоу, гъогупэр нахьыжъым зыриткIэ, ащкIэ ыушъхьакIугъэм фэдэу бзылъфыгъэ нахьыжъым къыщэхъу. Бзылъфыгъэ хэкIотагъэм ар иджагъо зэрэхъугъэр къыхэщэу пшъэшъэ ныбжьыкIэм къегыини ылъэкIыщт. Адыгэ хабзэр пштэмэ, сыдигъокIи нахьыжъым тефэрэ шъхьакIафэр бзылъфыгъэм фегъэшъуашэ.\nЛъэпкъ щыIэп укIытэр ымышIэу. УкIытэр дунэепсэу цIыф нэшанэу щыт. Ау гъэшIэгъоныр лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ашIоукIытагъор ары. ГущыIэм пае, Африкэм къихъухьэгъэ лъэпкъмэ ахэт мафэу шхэным теукIытыхьахэрэр: укIытэм къыхэкIэу чапэр зэхаоу, шIункIы мыхъоу Iанэ къаштэрэп. Ау а лъэпкъ дэдэм ибзылъфыгъи ихъулъфыгъи джанэ ащымыгъэу лъапцIэхэу хэтыныр къырагъэкIу, ащ теукIытыхьэхэрэп, аущтэу зыкIэхъурэр ахэр лъэпкъ зэрыхъухьэгъэ чIыналъэр дунаим ианахь фэбапIэмэ ащыщышъ ары.\nАщ фэд, адыгэмкIэ гуащэр, нысэр, ар къэзыщэгъэ кIалэр зэлъэхэхьанхэр укIытагъощтыгъэ. УрысхэмкIэ ащ зи хэлъэп, ар ялъэпкъ хабзэкIэ укIытагъоп, къекIу. Ащ фэдэ щысэу бэ къэпхьын плъэкIыщтыр.\nАрышъ, зэрэнафэу, зы лъэпкъым шIоемыкIур адырэм къыригъэкIоу, зы лъэпкъым цIыфышъхьэр зэригъэлъэпIэрэ зекIуакIэр адырэм хэбзэнчъагъэу ылъытэу бэрэ мэхъу. ЫпшъэкIэ къызэрэтIуагъэу, лъэпкъ хабзэхэр зэрэзэтемыфэхэрэр къызхэкIырэр, лъэпкъхэм ятарихъ гъогу, ядунэееплъыкIэ, акъылрэ гупшысэрэкIэ алэжьырэр зэрэзэфэмыдэр ары.\nНэбгыритIу зы уахътэм, зы чIыпIэм щызэIукIэхэмэ язэфыщытыкIэщтыр, а нэбгыритIур зэрэзэбгъукIощтхэр лъэпкъ пстэухэми хабзэкIэ агъэнафэ: бжым зэфашIыщта, хьауми шIуфэс IэпэубыткIэ зэпэгъокIыщтха. ЦIыфхэр зэIукIэхэу шIуфэс зэрахы зыхъукIэ, аIапэ зэрагъэубытыныр къызхэкIыгъэми тарихъ къэбар пылъ. Ижъырэ-ижъыжьым нэбгыритIу зызэIукIэкIэ, гухэлъ бзаджэ зэрэзэфырямыIэм ишыхьатэу зэрэIэгунэкIхэр зэрагъэлъэгъужьын фаеу алъытэщтыгъэ: "Мары, къеплъ, сIэгу къабзэ, нэкIы, мыжъуи, гъойи чIэлъэп, ул згъэузынэу гухэлъ сиIэп", - къырагъэкIэу аIапэхэр зэфащэйи, ащ щыгушIукIыжьхи, Iэщэигъэхэр зэрагъэубытыжьыгъэу енэгуех. АрынкIи хъун. Ау щэч зыхэмылъыр – хабзэм икъежьапIэр цIыфышъхьэр ары. КъызэрэтIуагъэу, хабзэр цIыфым иIэшIагъ ыкIи цIыфым фэIорышIэ.\nАу ежь цIыфыри цIыфы зышIыгъэмэ хабзэр ащыщ. Хэбзэ гъэнэфагъэм тетэу, шэпхъэ гъэуцугъэм рыгъуазэмэ, изекIуакIэ, ищыIакIэ ащ ригъапшэмэ, игъогу ригъэузэнкIызэ, цIыфыр непэ къынэсыгъ.\nЦIыфыр цIыфы зэхъулIэгъэ нэшанэмэ апэрэр бзэр ары. Бзэм имылъ шIэныгъэ щыIэп. Нэм ылъэгъурэ пстэури бзэм илъ гупшысэкIэ цIыфым зэрегъафэ. ЛъэпкъшIэныгъэ къэбарыр лъызгъэкIуатэу, къыткIэхъухьэрэ лIэужхэм алъызгъэIэсри бзэр ары. Ау лъэпкъ культурэм изыIахьэу хабзэр пштэмэ, ащ ыпсэ илъагъор – щысэр ары. ЦIыф къихьэмэ узэрэфэтэджын фаер адыгэ унэгъокIоцI хабзэу сабыим ынэгу мафэ къэс кIэкIрэмэ ащыщ. А зекIокIэ хабзэр – нэрлъэгъу щыс.\nХабзэм щысэр илъагъу. Хабзэр щысэкIэ мэзекIо.\nАу щытми ащи къэбар пылъ:\nЛIыжъ тIысыжьыгъэм иунэ илъэс зытфых зыныбжь шъэожъыер къызехьэм, фэтэджи, ащ исэлам щытэу ригъэгъэзэжьыгъ.\n– Алахь-алахь! Сабыим пае умытэджми хъунба! – зыIони ар зылъэгъугъэхэм къахэкIыгъ.\n– Сабыим изакъоп сызфэтэджрэр, сэ сицIыфышъхьи сыфэтэджыжьы, –ыIуагъ лIыжъым.\nМы къэбар кIэкIыр гъэсэпэтхыдэу адыгэхэм къахэнэжьыгъ. Зэ нэмыIэми ар зэхимыхыгъэу "сыадыг" ыIоу зы цIыфи щыIэпщтын. АпэрэмкIэ, мыр зишыхьатыр – цIыфышъхьэм ныбжьым емылъытыгъэ уасэу тефэрэр ары. ЯтIонэрэмкIэ, щысэтехыпIэ зекIуакIэм бзэм илъ къэбарыр итегъэкIапI, игъуаз, иIэпыIэгъу. Арышъ, хабзэм ыкупкIэу непэрэ адыгэ лъэпкъыр зэрыгъуазэрэр щысэмрэ къэбарымрэ аIэ зэкIэдзагъэу лъагъэкIуатэ.\nАу ащ изакъоп хабзэм бзэр итегъэкIапIэ зыщыфэхъурэр. ЩыIакIэм хэзыгъэ псэукIэ амалхэм къяшIэкIыгъэ шэн-хэбзэ зекIуакIэхэр блэкIыгъэм исаугъэт къэбархэу бзэм илъхэу лъэпкъшIэжьым къыхэнагъэх. Ащ фэдэх адыгэ шыумрэ гъогу техьэгъэ бзылъфыгъэмрэ къяшIэкIыгъэ хабзэхэр. Ахэр цIыфышъхьэмрэ лъэпкъымрэ зэлъызгъэIэсрэ лъэпкъшIэныгъэ тарихъ къэбархэу къэнагъэх. Непэ шыуи, чыжьэ лъэсрыкIуи, пхъэцокъэрыкIо пшъашъи уарихьылIэжьыщтэп. Ау ащ япэсыгъэгъэ хабзэхэр лъэпкъ гъэгушхо къэбархэу лъэпкъшIэжьым къыхэнагъэх:\nУпщыми, упачъыхьэми, улIэу паIо пщыгъмэ, бзылъфыгъэм укъыфепсыхыныр;\nУгощэпшъашъэми уипхъэцуакъэ укъепсыхынышъ, ащкIэ Iоф зиIэу гъогу техьэгъэ шыу купым шъхьэкIэфагъэ япхыныр;\nБзылъфыгъэу зигъогупэ къыплъэхэзынагъэм шышъхьэдэгъазэу игъогу техьажьыфэ уежэныр;\nШыр зиIэдэжьэу къыпэплъэрэ шыу купым лъэс-пхъэцокъэрыкIоу, икушъхьэIыгъ икIэхэтэу бзылъфыгъэр ябгъукIоныр – а зэпстэур шэн-хэбзэ къэбарэу, лIэшIэгъухэм яатэкIэныжъэу къыднэсыжьыгъ.\nДжырэ адыгэ щыIакIэм, уахътэу тызщыпсэурэм, зекIокIэ амалэу щыIэхэм (шым ычIыпIэ – машинэхэр, гъогупэр зэрэзэпыпчыщтыр –светофорым иунашъу, чылэ гъогу рэхьатым ычIыпIэ – къэлэ урамэу шъозехьэм фэдэр…) гъогууанэм щызэфэзыгъэ бзылъфыгъэмрэ хъулъфыгъэмрэ азыфагу илъыгъэ кIухьэ-кIыхьэу ижърэ хэбзэ гъэуцугъэм къыдилъытэщтыгъэр ахэзэгъэжьрэп. Ау хабзэр къэбарым илъэу лъэпкъшIэныгъэм хэгъэщагъэшъ, непэрэ адыгэ бзылъфыгъэм ыпсэ а гупшысэм рыгъуазэзэ, шъхьакIэфэгъэ зекIуакIэм фэплъыры; хъулъфыгъэри, сыд фэдизэу уахътэмрэ джырэ щыIакIэмрэ ядэкъацэ пэрэохъу фэхъуми, а ижърэ лIыгъэшIэпIэ адыгагъэм инэпIэхъ хъопсапIэ рэгъуазэ. Ар къызхэкIрэр хабзэм ишъуашэ ит зекIокIэ закъор арэп, бзэм илъ къэбарыри ащ сыдигъуи игъус.\nБлэкIыгъэ лъэхъаным диштэщтыгъэ хабзэр къэбаркIэ мэзекIо. Ары цIыфыр цIыфы зэхъулIэгъэ нэшанэхэу бзэмрэ хабзэмрэ хэтырэ лъэпкъкIи, анахьэу адыгэмкIэ, лъэпсэгъэуцу-лъэпсэгъэпытэ амалэу зыкIыщытыр.\nЦIыфыр адырэ псэ зыпыт пстэумэ зэратекIрэр – игупшысэ бзэм илъэу, изекIуакIэ хабзэм тетэу зэрэщытыр ары.\nАдыгагъэр – лъэпкъгъэпс лъапс\nАдыгэм иадыгагъэрэ ихабзэрэ илъэпкъышъхьэ къыдэхъугъэх. Лъэпкъ пстэури зэрэзэфэдэр – лъэпкъымрэ ащ илъэпкъ хабзэрэ зэрэзэлэгъухэу, къызэрэзэдэхъугъэхэр ары. Адыгэ хабзэм ар дэгъоу хэолъагъо ыкIи къегъэшъыпкъэ. Зэгорэм адыгэм уцогъу къыфэхъугъэгъэ лъэпкъхэм, непэ къегъэтIысэкIыгъэ лъэпкъхэри зэрахэтэу, уахаплъэмэ, емрэ шIумрэ, дэгъумрэ дэимрэ, екIурэмрэ екIурыджэмрэ зэхэзгъэушъхьафыкIрэ хэбзэгъэуцугъэр илъэпкъыцIэ рипхыгъэу зи ахэплъагъорэп.\nАр зигупшысакIэрэ зибзэгъэпсыкIэрэ къыхэфагъэр адыгэхэр ары: адыгэ - адыгагъ.\nА гущыIэгъэпс зэпышIапIэм адыгэ лъэпкъымрэ адыгагъэмрэ зэкIэрыпчын умылъэкIынэу тарихъ гъогууанэм къызэрелыгъэхэр нафэ къешIы.\nЕмрэ шIумрэ дунэе гупшысэм щызэпызышIэрэ ыкIи щызэхэзгъэушъхьафыкIрэ философие шIэныгъэм икъежьапIэ зэ кIэкIэу къыфэдгъэзэжьын. Илъэс 2400-рэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, ижърэ урым (грек) шIэныгъэлэжьэу Аристотель этикэр зы шIэныгъэ Iахьэу философием къыхигъэушъхьафыкIыгъ. Ащ цIэу фиусыгъэр "чIыпIэ" зыфиIорэ гущыIэм къытырихыгъ. Гурыт лIэшIэгъухэм латинабзэ зыIулъ лъэпкъхэм ягупшысэ мы мэхьанэ дэдэр зиIэ терминэу "мораль" зыфиIорэр "шэны – темперамент" къызэрыкIрэ гущыIэмкIэ щагъэунэфыгъ. Я XVIII-рэ лIэшIэгъум мы мэхьанэр иIэу "нравственность"-р апэрэу урысыбзэ гущыIалъэм къыдэхьэ. Ащи гущыIэгъэпс лъапсэ фэхъугъэр "шэны - нрав, характер" зыфэпIощтыр ары. Мы терминыр игущыIэгъэпс шъуашэкIэ латинабзэм икалькэу урегъэнэгуе. Адыгабзэм къызэрэтIуагъэу, гущыIэу "этика, мораль, нравственность" мэхьанэ зиIэм гущыIэгъэпс лъапсэ щыфэхъугъэр лъэпкъыцIэр ары: адыгэ - адыгагъ.\nЗэкIэмэ анахь гупшысэ шъхьаIэу мыщ узфищэрэр – адыгэмкIэ уадыгэнри гъэсэныгъэ, пIуныгъэ икъу пхэлъынри зы: уадыгэмэ "шIум", "дэхагъэм", "этикэм", "моралым" адиштэрэ гупшысакIэ, зекIуакIэ, дунэететыкIэ уиIэн фае – адыгагъэ пхэлъын фае.\nЕ нэмыкIэу къэпIон хъумэ, мыгъасэу, цIыфыгъэмрэ гукIэгъумрэ ашъхьащыкIрэ зекIуакIэр зинэшэнэ нэбгырэр адыгэ лъэпкъ шэн-хабзэм диштэрэп, "сыадыг" ыIоныр ифэшъуашэп, тефэрэп.\nАщ къикIрэп адыгэ пстэури зэфэдэу талымкIэ гъэсагъэу, изекIуакIи ипсэукIи хэбзэ гъэуцугъэм ишапхъэ ит зэпытэу. ЩыIэп лъэпкъи, уахъти, чIыналъи емрэ шIумрэ щызэмыдаоу. Еми шIуми язехьакIор, якIэщакIор цIыфышъхьэр ары. Лъэпкъ горэм къыхэмыкIыгъэ цIыфышъхьэ джыри дунаим къытехъуагъэп. ЦIыф дэири, цIыф дэгъури зы лъэпкъ горэм ищылъф, зы лъэпкъ горэм къыхэкIыгъ. Зигугъу тшIырэр – лъэпкъымрэ цIыфышъхьэмрэ чIыпIэу щыIакIэм щызфагъэшъошэжьрэр ары.\nЛъэпкъ зэфэшъхьафхэм ятарихъ шэн-зекIуакIэм щиубытрэ чIыпIэм адыгэ хабзэр зыкIэ адештэ. Ау ащ зэрашъхьащыкIрэр – шапхъэу ижъырэм къыщегъэжьагъэу зыфигъэуцужьыгъэм адыгэр лъэпкъ зэрехъулIагъэр, адыгагъэр, хабзэр лъэпкъгъэпс лъапсэу, лъэпкъгъэпс амал зэрэфэхъугъэр ары. АщкIэ адыгагъэр – дунэе культурэм щысэ щызимыIэ цIыфыгъэ шапхъ, философие лъапс.\nАдыгагъэм, адыгэ хабзэм лъэпкъымкIэ а ямышIыкIэ пшъэрылъыр зэшIуихыгъ.\nАдыгэмкIэ хабзэр лъэпкъгъэпс лъапсэ хъугъэ. Мыр апэрэ пшъэрылъэу адыгагъэм ыгъэцэкIагъэр ары. Бзэм игъусэу хабзэм лъэпкъыр зэкIиугъоягъ.\nНэмыкI лъэпкъхэмкIэ къэралыгъо зэгъэзэфэныр, тхьазэкъо диныр лъэпкъ зэкIэугъоен амалэу бэрэ мэхъу.\nДунэе тарихъ гъогум урыплъэмэ, нафэ хъурэр зы – зы бзэ, зы щыIэкIэ-псэукIэ, зы культурэ рылэжьэрэ купым изыкIыныгъэ зыгъэпытэрэ гъэпсыкIэхэр къахихзэ, цIыфлъэпкъым лъэпкъ-лъэпкъэу зызэригощыгъэр ары. А Iофым икIыгъо зэфэшъхьафхэри къыфиугупшысыгъ. Ахэмэ зэу ащыщ лъэпкъыбэмэ апэкIэкIыгъэу къэралыгъо щыIакIэр. Лъэпкъэу къэралыгъо зэхэзыщагъэу, ар зиIэшIагъэм имызакъоу, уцогъу ащ щызэфэхъурэ пстэури епсыхьэх. Сыда пIомэ, лъэпкъ зэфэшъхьафэу зы къэралыгъом щызэрихьылIэхэрэр зыпкъырыплъыхьажьын, ашъхьэ къаухъумэжьын, ялъэпкъкIэ зишIуагъэ къэкIощт Iофыгъохэм акIэдэун фаеу мэхъушъ ары. Зы къэралыгъом щыпсэурэ лъэпкъхэр зэкIырыплъыжьынхэ фаеу мэхъух, ары пакIошъ, зыщзэнэкъокъухэрэ уахътэри лъэпкъ зыкIыныгъэм телажьэ.\nКъэралыгъом лъэпкъым ылъапсэ зыгъэпытэрэ Iофыгъуабэ къыпкъырэкIы.\nАпэрэмкIэ, лъэпкъыр зы Iорэ-зы шIэрэ тетэу къэралыгъом щыпсэун фаеу мэхъу. Зэрэмыгъэпщ – зэрэмыгъэгощэ лъэпкъкIоцI щыIакIэр къэралыгъом дэкIодышъ, зыпкъ ит псэукIэм еуцуалIэ.\nЯтIонэрэмкIэ, хъызмэтыр унэгъокIоцI шапхъэм, шъхьэзэкъо-шъхьэфэлэжьэ хъупкъэп екIышъ, щэн-щэфэн сатыу шъуашэм еуцо. Ащ къыхэкIэу лъэпкъкIоцI ыкIи IэкIыб Iофхэм хъызмэтыр кIэщакIо афэхъу, ащ лъэпкъхэр зэфещэх, ялэжьакIэ зэрегъапшэ, нэрылъэгъу щысэкIэ зэусэжьынхэ фаеу мэхъух.\nЯщэнэрэмкIэ, ащ фэдэ зэхэхьэ-зэхэкI щыIакIэм тхыбзэр къыдежьэ. Лъэпкъыбзэм тхыбзэр ипытапI, ишыукIэ къал. Тхыбзэм зиакъыл илъ лъэпкъым ыпсэ псыхьагъэу, игупшысэ узэзыгъэу, кIэзыгъэнчъэу лIэшIэгъухэр зэпечы.\nАрышъ, къэралыгъор лъэпкъым имэшIоихыжьыпI, лъэпкъым имыкIосэрэ джэгупашъхь.\nАдыгэм итарихъ къэралыгъо щыIакIэр огъу-огъоу щыхэгъэщэгъагъ.\nЗинасып къыхьрэ лъэпкъыр зэгорэм кIочIэгъу фэхъуишъ зэригъэуIугъэ къэралыгъо щыIакIэр ионэгу шъхьантэу непэ къызнэсыгъэми шыбгым ис. Адыгэм ынатIэ хъугъэр нэмыкI тарихъ гъогу. Илъэс минитIурэ ныкъорэ фэдизкIэ тапэ адыгэхэр къызтекIыгъэ лъэпкъхэу синдхэм ежь ягукъыдэчъкIэ ижърэ къэралыгъо агъэпсыгъагъэу тарихъ тхыгъэжъхэмрэ археологиемрэ къаушыхьаты. Ар Синд къэралыгъор арыгъэ. ЛIэшIэгъу фэдиз тешIагъэу урымхэу (грекхэу) ижърэ Адыгэ шъолъырымрэ Къырымрэ къарытIысхьагъагъэхэм Боспор пачъыхьэгъур зэрагъэзафэ. Мы къэралыгъуитIур – Синдикэмрэ Боспорымрэ – илъэсишъэрэ шъхьаф-шъхьафэу гъунэгъугъэ зэдызэрахьэзэ мэпсэух. Христос къэхъуным ыпэкIэ 380-рэ илъэсым Синдикэр Боспорым хэхьан фаеу мэхъу. Ащ щегъэжьагъэу ижърэ адыгэ лъэпкъхэмрэ Кавказым къитIысхьэгъэ урымхэмрэ илъэс 700 фэдизрэ а зы къэралыгъом зэдыщэпсэух, зэдэлажьэх, а зы тарихъ гъогууанэр зэдаIэты. Ары пакIошъ, илъэс 330-рэ фэдизэ (Христос къыпэрэ 438-рэ илъэсым щегъэжьагъэу I09-рэм нэсэу) ижъырэ адыгэ лъэпкъэу меотхэм ащыщ лIакъом илIыкIо Боспорым пачъыхьагъур щызэрихьагъэу уезгъэнэгуерэ тарихъ къэбархэри ижъырэ тхыгъэхэм къахэнагъ. Ау илъэс мин Iэпэ-цыпэ зэпызычыгъэ къэралыгъо гъэпсыкIэр гунн кощырыпсэухэм якIодылIагъэу алъытэ. Ащ щегъэжьагъэу адыгэм зыкъызэригъэгъунэжьын амалэу къыфэнэгъэ закъор ицIыфышъхь, илъэпкъ зыкIыныгъ.\nЩэч зыхэмылъыр, къэралыгъо гъэпсыкIэу ижъырэ адыгэхэм анэгу кIэкIыгъэр лъэпкъ зэкIэугъоеным изылъапсэу, изыкъежьапIэу зэрэщытыгъэр ары. Ащ ишыхьат ижъырэ лъэпкъыцIэхэм къарыкIуагъэр. Апэрэ ижъырэ грек тхыгъэхэм зэраIорэмкIэ, адыгэ шъолъырым, Темыр-ТыгъэкъохьэпIэ Кавказым, лъэпкъи 10-15 фэдиз цIэ унаехэр яIэу щыпсэущтыгъэ. Ар Христос къэхъуным илъэс шъих фэдиз къыпэу арыгъэ. Ащ ыужрэ лIэшIэгъухэм лъэпкъыцIэ жъугъэу тарихъ тхыгъэхэм узщарихьылIэщтыгъэхэр тIэкIу-тIэкIузэ нахь макIэ мэхъух, нэужым зытIу-зыщым нэсыжьы: синд, меот, зих. Ау Христос илъэхъанэ ижъырэ адыгэхэр зы лъэпкъыцIэ закъо яIэу рехьылIэх. Ар зих зыфиIорэ ижъырэ этнонимыр ары. БзэшIэныгъэлэжьхэм зих лъэпкъыцIэр икъэхъукIэкIи (иэтимологиекIэ), игущыIэ гъэпсыкIэкIи лъэпкъыр джы непи зэрэзэджэжьрэ гущыIэу адыгэ-м епхыгъэу алъытэ: адыгэ-адзыхэ-зих.\nМыщкIэ бзэшIэныгъэлэжьхэм IэубытыпIэ ашIырэр, апэрэмкIэ, адыгабзэмрэ абхъазыбзэмрэ зэдыряе гущыIэ лъапсэхэу зы мэхьанэ зиIэхэм мэкъэзэращэхэу [д]-мрэ [дз]-мрэ зэрэзэпыщытхэр ары: адыгэ гущыIэм хэт мэкъэзэращэу [д]-м сидыгъокIи абхъаз гущыIэм [дз]-р щытефэрабгъу: адыг.: а-д-ыгэ; абхъ.: а-дз-ыхэ.\nЯтIонэрэмкIэ, мэкъэзэращэхэу [дз]-мрэ [з]-мрэ – цэпэ-бзэгупэ макъэх ыкIи бзэ зэфэшъхьафхэр зызэрихьылIэкIэ, зы макъэм ычIыпIэ адрэ макъэр агъэфедэу бэрэ мэхъу. Ащ къыхэкIэу лъэпкъыцIэу "адзыхэ"-р ижъырэ урымыбзэм "зих" щыхъугъэу этимологхэр енэгуех.\nХэгъэунэфыкIыгъэн фаер, лъэпкъыцIэу зих-мкIэ я XVI-рэ лIэшIэгъум иублапIэхэми адыгэхэм къызэряджэщтыгъэхэр ары. Ащ ишыхьат Генуе илIыкIоу Дж. Интериано иIофшIагъэу "Черкесхэм (зихкIэ заджэхэрэм) яхьылIэгъэ тхыгъэ къэбар кIэкI" зыфиIоу 1502-рэ илъэсым къыдэкIыгъэр. Мы зэпстэум уарыгъуазэмэ, адыгэхэр ежь зэрэзэджэжьырэ лъэпкъыцIэр "зих" шъуашэм итэу илъэс 2000-м ехъурэ тхыгъэ тарихъым щызекIуагъ. А эндоэтнонимыр (адыгэ-зих зыфиIорэр) адыгэм ихэшыпыкIыгъэ цIэ закъоу агъэфедэ зыхъугъэр Христос къэхъуным ыпэрэ лIэшIэгъу зытIур ары.\nЦIыф купыр ежьыри зы лъэпкъыцIэкIэ зэджэжьэу, фэшъхьафрэ лъэпкъхэри зы цIэкIэ къеджэхэу зыхъурэр а цIыф купым илъэпкъ гъэпсын зы гъунапкъэ горэм нэси, ыбзэкIи, икультурэкIи, гупшысакIэкIи зэдыряе нэшанэхэр яIэу, языкIыныгъэ ежьми зыдашIэжьэу, къягъэтIысэкIыгъэ лъэпкъхэми янэрылъэгъу зыхъукIэ ары.\nАщ укъыпкъырыкIмэ, адыгэр адыгэ зыхъугъэр, зы лъэпкъэу зызилъытэжьрэр лIэшIэгъу 20-22-рэ фэдиз мэхъу. Ащ хэлэжьагъ ыкIи ащ къыдэхъугъ лъэпкъ нэшанэмэ анахь бэгъашIэу, лъэпкъым сыд ынэгу кIэкIыгъэми, зыпкъ итэу къызэтезгъэнэрэ адыгэ хабзэр.\nА гупшысэм лъапсэу иIэр, джыри зэ хэдгъэунэфыкIын: лъэпкъым ицIыфышъхьэ чIылъэм щидзырэ лъэубэкъу пэпчъ гъуазэ фэхъурэ хабзэм ыцIэ лъэпкъыцIэм къызэрэтекIыгъэр ары: адыгэ-адыгагъ. А зэпышIапIэу лъэпкъымрэ лъэпкъ хабзэмрэ азыфагу илъыр ары адыгэм непэ икIэпсакIэри инеущ зыпшъэ ифэщтыри.\nЛъэпкъ гъэпсынымкIэ амалышIумэ зыкIэ ащыщ тхьэзэкъо динри. Адыгэхэр, тхьэбэ диныр IэкIыб дэдэ амышIыгъэми, ар IуагъэкIоти, пасэу тхьэзэкъо Чырыстан диным ихьагъэ лъэпкъмэ ащыщых. 526-рэ илъэсым щегъэжьагъэу я XVIII-рэ лIэшIэгъум нэс а дин дунэееплъыкIэм адыгэхэр рыгъозагъэх. ДиншIэныгъэлэжьхэр зэренэгуехэрэмкIэ, адыгэхэр лъэпкъ хъугъахэхэу Чырыстан диным рихьылIагъэх. Ащ къыхэкIэу адыгэм илъэпкъ зэкIэугъоен Чырыстан диным ифэшъошэ чIыпIэ щиубытынэу хъугъэп.\nИслъам диныр адыгэхэм кIасэу (я XVIII-рэ лI.) аштагъ. А лъэхъаным адыгэм илъэпкъгъэпсын гъунэпкъэ гъэнэфагъэм зышъхьапырыкIыгъэр илъэс минитIу фэдиз текIыгъэхагъ. Ащ къыхэкIэу ислъам диныр лэпкъ зэкIэугъоеным адыгэхэмкIэ охътабэкIэ пэIэпчъагъ.\nКIэкIэу къэпIон хъумэ, хабзэр, адыгагъэр, адыгэм илъэпкъгъэпсын, изэкIэугъоен лъэпсэ шъхьаIэ фэхъугъ.\nАдыгагъэр – культурэгъэпс амал\nЛъэпкъ культурэм икъежьапIэр ыкIи ылъапсэр лэжьэныр ары. Тыкъэзыуцухьэрэ дунаим цIыфым ищыIакIэ хэгъэщагъ. ЧIыопсым изытет къыпкъырыкIрэ нэшанэхэр иIэубытыпIэу цIыфым ищыIакIэ ащ арегъэкIу. Ар цIыфым ылэжьрэм изылъэныкъу. АдрэмкIэ – цIыфлъэпкъым илэжьыгъэкIэ дунаир, чIыопсыр къызфегъэфедэ, къызфегъэIорышIэ. А лъэныкъуитIур игъогупэу илъэс мин пчъэгъабэмэ къакIоцI омрэ чIымрэ азыфагу цIыфым ищыIэныгъэ щегъэпсы. Ащ фэдизым ылэжьыгъэр ары непэ цIыфлъэпкъым ипсэукIэ зыхиуIучIыкIыгъэр.\nДунаем тет цIыф лъэпкъ зэфэшъхьаф пэпчъ ежь чIыналъэу лъэпкъ зэрыхъухьагъэм елъытыгъэу икультурэ гъэпсыгъэ: чъыIэлъэ-осылъэ чIыналъэм къыхэхъухьэгъэ лъэпкъым иуни, ищыгъыни, игъомылапхъи ащ тегъэпсыхьагъ (иунэр – хъурышъу, ищыгъыныр – джэдыгу, игъомылэр – къыушэкIурэр ары…). Пшэхъолъэ тыгъэнэстырым къыщыхъугъэ лъэпкъым икультурэ а чIыналъэм утезгъэзэгъэщт амалкIэ узэндыгъэ.\nАдыгэр къушъхьэлъэ хыIушъомрэ къушъхьэ лъэпэ чIышъхьэзафэмрэ къарыхъухьагъ. ИкIымафэ кIэкIэу, игъатхэ пасэу, игъэмафэ гъэбэжъулъэу, ибжыхьэ гъэжъыем икушъэу дунэе джэнэткIэ зэджэхэрэ чIыпI Адыгэ шъолъырыр. ЧIы Хъураем узщарихьылIэрэ чIыопс шъолъыр пстэури адыгэ чIыгужъым тхьэм къыфигъэшъошагъ: къушъхьэ шыгу егъэшIэрэ мылышъхьэ мыжъужьрэм къыщежьэшъ къушъхьахъоу къэлъ-гулъ уцыпцIэм къырехы, мэзылъэ къушъхьэ чапэр ичъыгыхэтэ IэрыгъэкIэу, хы ШIуцIэ Iушъоу фэбалъэр, Темыр къушхьэ лъэпэ шъофхэр илэжьыкIупIэхэу адыгэ лъэпкъыр лэжьагъэ. А зэпстэур ицIыфыпсэ фигъэIорышIагъ, а зэпсэтэум ицIыфышъхьэ ригъэдэхагъ.\nЦIыфыр чIыопсым изакъоп зыхэзэгъэн фаер. ЗэкIэмэ анахь Iофыр – цIыфым ицIыфышъхьэ зымыгъэпыутэу унагъом, чылэм, лъэпкъым, зэрэдунаеу ичIыпIэу тефэрэр щигъотыныр, ащ щыгупсэфыныр къэзгъэгъунэщт шапхъэр, хэбзэ гъэуцугъэр ары. Хабзэр адыгэмкIэ культурэгъэпс амалхэм яIэташъхьэу хъугъэ. Ащ ищыс адыгэм идунай зэрэщытэу.\nУнэ-щагу гъэпсыкIэр пштэмэ, хапIэм икъыхэхынрэ изэтеутыкIэрэ къащегъэжьагъэу иунэ зэIыхыкIэ щыкIэкIыжьэу хабзэкIэ узэндыгъэ, хабзэкIэ гъэншIыгъэ. Лъэпкъ пстэуми хьакIэм епхыгъэ хабзэхэр яI. Ау адыгэхэмкIэ хьакIэн хабзэхэр гъогурыкIор е Iахьыл-благъэр зэрэбгъэгупсэфыщт закъор арэп зэхьылIагъэр. Лъэпкъыр къэзгъэгъунэрэ пшъэрылъхэри, мылъку фэныкъор чIыпIэ зэжъум зэрипщыжьыщт амалхэри, сэнэхьатым цIыфыр цIэрыIо зэрехъулIэщт Iофыгъохэри хьакIэн хабзэм зэшIуихыщтыгъэх. Ащ ыпкъ къикIэу хьакIэ фэIо-фашIэхэр зыщагъэцэкIэщт чIыпIэр хэушъхьафыкIыгъэу, унэ шъхьаф хьакIэр щызэращэнэу, ащ илъэгъунхэр щаухэсынэу адыгэ щагум щашIыгъ. ХьакIэщыр цIыф кIуапIэу, хъулъфыгъэ тIысыпIэу, лъэпкъ къэбар зекIуапIэу, гъэсэпэтхыдэ зыщаIуатэрэ чIыпIэу лIэшIэгъухэм къапхырыкIыгъ. А зэпстэур къызпкъырыкIыгъэр хьакIэн хэбзэ ямышIыкIэу адыгэ лъэпкъым игупшысэ, идунай тетыкIэ хэфытэгъагъэр ары.\nХьакIэщ хабзэхэм ащыщ хьакIэр щагум къыдэпсыхэу хьакIэщым зихьакIэ, хьакIэщ сэламым къыпэу хьакIэм Iашэ-шъуашэу пылъыр къызпихынышъ, бысымым къыритын дэпкъым пыригъэлъэныр. Ащ къыхэкIыгъ адыгэ унэ зэIыхыкIэм изынэшанэу Iашэр дэпкъым палъэныр.\nБысымым иIашэ-шъуашэ хабзэмкIэ унэшхом гуащэм ипIэшъхьагъ палъэжьыщтыгъэ. Ащи унэкIоцI культурэгъэпс нэшанэ къыпкъырыкIыгъ.\nХабзэр къежьапIэ зыфэхъугъэмэ ащыщ унэшхом изычIыпIэу, изыIахьэу пшъэшъэунэр зэрэхъугъэри. Пшъэшъэунэм изэгъэзэфакIи, хьап-щыпэу щызэрахьэри, пшъэрылъэу адыгэ лъэпкъ щыIакIэм щигъэцакIэрэри – зэкIэми хабзэр яублапI. Бзылъфыгъэм ищыIэныгъэ гъогу лъэпкъ псэукIэм хещэ, пшъашъэр игупшысэкIи, идунэееплъыкIэкIи лъэпкъ щыIакIэм щыхъурэ-щышIэрэм ифэшъошэ уасэ фишIышъунымкIи, нахьышIум ылъэныкъокIэ лъэпкъым зишIуагъэ къекIыщт гукъэкIхэр хасэм ыпашъхьэ рилъхьанымкIи пшъэшъэунэм имэхьанэ лъэгапIэу зынэсрэр къэгъэгъунэгъуай.\nНыбжьыкIэхэм, анахьэу бзылъфыгъэм инасып ежь иIорэ-ишIэрэкIэ зэригъэзэфэнымкIэ, зыфэдэ къамылъэгъугъэ икIыпIэу пшъэшъэунэр щытыгъ. Бзылъфыгъэ ныбжьыкIэр ышъхьэ ифэшIу ихьанымкIэ пшъэшъэунэм фитныгъэу лъэпкъым лъэхинэрэм фэдэ зикультурэ хэгъэщагъэу макIэ цIыф лъэпкъэу зыцIэ къепIон плъэкIыщтыр. Пшъашъэм иакъыл уцунымкIэ, игупшысэ зиужьынымкIэ, идунэееплъыкIэ зиушхунымкIэ анахь мэхьанэшхо зиIэщтыгъэр – мафэ къэс хъулъфыгъэхэр гущыIэгъу зэрэфэхъущтыгъэхэр ары. Ары пакIошъ, пшъэшъэ щысыр хъулъфыгъэмкIэ упчIэжьэгъоу, джэнджэшэгъоу, шъэфэгъоу, ныбджэгъу цыхьэшIэгъоу щытыгъ. Загъори хъулъфыгъэр пшъашъэм къыкъонэжьэу хъущтыгъэ. А зэпстэум тегъэкIапIэу, лъапсэу яIагъэр хэбзэ гъэуцугъэр арыгъэ.\nАдыгэ унэшхом изыIахьэмэ ащыщ лэгъунэр. Зэшмэ анахьыжъым къещэфэ лэгъунэр кIэлэ-гъолэ тIысыпIэщтыгъэ. ХабзэмкIэ мыр зэшхэмрэ ащ яныбджэгъухэмрэ ятIысыпIэ къодыягъэп: яIэнэ зехьапIэуи, ячэщрыпщ ихыпIэуи щытыгъ. Унэм ыцIэу лэгъун зыфиIорэми зытегъэпсыхьагъэу зыфэгъэхьыгъэр къеIуатэ.\nАдыгэ щыIакIэм анахь къыхэщэу, анахь къахэзгъэушъхьафыкIэу щытыгъэмэ ащыщ зэдэIэпыIэжьыныр. ЩыIэныгъэм илъэныкъо пстэуми а шэн-зэфыщытыкIэр ахэгъэщагъ: цIыфым итхъагъуи илIагъуи дэпIэтыныр, игушIуагъуи икъинихьагъуи дэбгощыныр анахь зыпкъ ит хабзэхэм ащыщ. Сабый къэхъугъакIэм уетэныр, нысэ къэщэгъакIэм зэрычылэу гъэшIуагъэ рихыныр адыгэ хабзэм изынэшэнэ шъхьаI. Ащ фэд лэжьакIэр пштэмэ: жъон-пхъэным щегъэжьагъэу лэжьыгъэ Iухыжьын-Iожьыным нэсыфэ зэкIэ губгъо Iофхэр зэрэчылэу зэдагъэцакIэщтыгъэ. Хабзэм къыдилъытэщтыгъэ хашъом узэрэдэкIыщтри пхъэIашэр зызэкIэпшIэщтри зызэкIэптIыкIыжьыщтри, жъонакIохэм ямэщIуси, языгъэпсэфыгъуи – зэкIэри шэпхъэ гъэнэфагъэм итын, зэокIэу зэрэщытын фаери хабзэм къыдилъытэщтыгъэ. Жъоныгъопэ хасэкIэ зэдыдэкIхэмэ жъоныгъокIэ джэгукIэ къызэдыдэхьажьхэу, лэжьыкIупIэ пщыпIэм къэтыфэхэкIэ чылэм пшъэшъэ икъугъэу дэсхэр яшъхьашъуаплъэхэу, ащкIэ лэжьакIо дэкIыгъэхэр агъэгушхохэу, агъэшъуашIохэу зэрэщытыгъэр ар культурэ псэу, системэ зэгъэзэфэгъэ псэу икъущтыгъэ. АщкIи адыгэр зэрыгъуазэщтыгъэр хэбзэ гъэуцугъэр ары.\nЧылэр гузэжъогъу горэм хафэмэ (огъу, зао) е чылэм щыщ унагъо горэ фэIэс-лъэсы хъумэ къыкъонэжьынхэу хабзэ щыIагъ хьамбар мыгощ къоджэ гузэгум щызэрагъафэу. Ащ зэкIэ чылэдэсхэм шъхьадж гъэлэжьыгъэу къыхьыжьыгъэм ызыпшIанэ къырищалIэщтыгъэ. Гъатхэ гъуй-сыим чэщIус щыкIагъэ, е чылапхъэ зыфыримыкъурэ горэ къыхэкIмэ, чIыпIэ зэжъум ращыжьынымкIэ ар икIыгъо дэгъугъ. Ар къэзгъэгъунэщтыгъэри хэбзэ гъэуцугъэр ары.\nКIэкIэу къэпIон хъумэ, лъэпкъ культурэм лъапсэ фэхъугъэ нэшэнэ шъхьаIэ пэпчъ – сабый пIуным, унэгъо кIоцI Iофхэм язэшIохын, лэжьэкIэ-псэукIэм, лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ахэзэгъэным, дунэе Iофхэм гупшысэрэ акъылрэкIэ ахэуцоным – зэпстэум якъежьапIэщтыгъэри яухыжьыпIэщтыгъэри, лъэпкъ культурэм илъэныкъо пстэуми ятегъэкIапIэщтыгъэр хэбзэ гъэуцугъэу зэкIэмэ зэдаштагъэу, зэкIэм якъабылэу зэрыгъуазэщтыгъэхэр ары.\nЗэкIэмэ анахь мэхьанэшхо зиIэр – адыгэм адыгагъэр культурэгъэпс лъапсэ зэрэфэхъугъэр ары. Ащ ишыхьатыр – адыгэр сыд фэдэ дин рылэжьагъэми – тхьэбэ дини, чырыстан дини, ислъам дини, – сыд фэдэ лъэпкъ уцогъу къыфэхъугъэми, ахэм яфэмэ-бжьымэ къытырихьагъ, ау джырэкIэ ахэр культурэ лъэпсэзэблэхъу ушъхьагъу фэхъугъэхэп.\nЦIыф лъэпкъыр лъыкIуатэ къэси, гу лъимытэу зыгорэхэр чIенэ, е хъурэм щыгъуазэу, ышIэ пэтзэ зыгорэхэр зыIэпегъэзы, ахэр пэрыохъу къыфэхъу фэдэу къыщэхъушъ, имыщыкIэгъэжькIэ елъытэ. Ау уахътэ текIы, блэкIыгъэм, чIинагъэм зэманэу зыщыпсэурэм илъэгапIэ тетэу хэплъэжьы, акъылыкIэ езыжьышъ, хэшыпыхьажьы, тыгъуасэ къыримыдзэжьыщтыгъэу непэ ищыкIагъэр, тегъэкIапIэ фэхъущтыр къештэжьы, джырэ шъуашэм регъапшэшъ, неущрэм хегъэщэжьы. Аузэ блэкIыгъэр итегъэкIапIэу, непэрэр иIэубытыпIэу, къэкIощтыр ихъопсапIэу цIыф лъэпкъыр ыпэ лъэкIуатэ.\nАщ фэдэ чIыпI непэ тызэрытыр, ушэтыгъэ амалхэр къэдгъэфедэнышъ, лъэпкъым игъогупэ икIыпIэ къыфэдгъотын фае. АщкIэ адыгагъэр – IэпыIэгъу, псэбэб, IэубытыпI.\nКультурэм ежь щыIэкIэ шъхьаф иI зезыхьэрэ лъэпкъым шъхьащыгъэкIотыгъэу.\nАр сыд фэдэрэ лъэпкъ культури, ащ исыд фэдэрэ Iахьи инэшан. Хабзэм итарихъ гъогуи ар къыхэщы. Тарихъ гъогууанэр лъэпкъым къызэренэкIыфэ, хабзэми, культурэми яшъуашэ зэблахъу. А зэхъокIыныгъэхэм лъэпкъыр арагъэуцуалIэ, арагъэзэгъы, лъэпкъэу зиIэшIагъэм зырагъаштэ.\nКъешIэкIыгъэ дунаим хабзэм зыхегъэзагъэ, лъэпкъзэхэдзэ, культурэ зэхэдзэ чIыпIэ зифэкIэ, кIуачIэ къызфегъотыжьы, иегъэшхо емыкIэу ышъхьэ хехыжьы, зы лъэхъанэ горэм нэсыфэкIэ ар фызэшIокIы.\nКъешIэкIыгъэ хымэ культурэм хэплъэ, ежь диштэн фэдэ нэшанэхэр къыхехы, ышъхьэ регъапшэшъ, зыгорэхэр зыхещэ, ештэ, егъэкIэракIэ, ыпэ лъегъэкIуатэ. Ари зы шIыкIэ, амал.\nА гъогу мыпсынкIэм тетэу кIозэ, хабзэм зыгорэхэр лъэпкъ культурэм къыхедзы, мы чIыпIэм, мы уахътэм къехьылъэкI горэхэр къызхегъэзы. А зэпстэур зэпищэчзэ, купкIэу, гупшысэ лъапсэу иIэр къеухъумэ, лъэпкъэу зиIэшIагъэм сыдигъокIи инэплъэгъу икIрэп, зыщигъэгъупшэрэп, дэдзыхы ышIырэп.\nХабзэр, лъэпкъыр, культурэр къэзэрымышIэжьхэу, зэпэIапчъэ зыхъукIэ, щыми апсэ хьафэу атынышъ, ежьхэри зэдэкIодыжьын фае мэхъу.\nАдыгагъэр лъэпкъкIоцI зэпышIапI\nАдыгэхэр аужырэ лIэшIэгъу зытIущым лъэпкъ субэтнос I2-оу зэтефыгъагъэх. Ахэр адыгэ шъолъырым ичIынэлъэ гъэнэфагъэхэм куп-купэу ащыпсэущтыгъэх. Ащ ащыщэу непэ ижърэ адыгэ хэкужъым къинэжьыгъэу щыпсэурэр лъэпкъибл: шапсыгъэхэр ежьхэм ялъэпкъ хэгъэгоу хы ШIуцIэ Iушъом чылэ зыбгъу-зыпшIэу щэпсэух. Ащ фэшъхьафэу Адыгэ Республикэм шапсыгъэ чылиплI ис. Адрэ адыгэ лъэпкъихыр чылэ-чылэу республикэм щэпсэух: абдзахэхэр – зы чыл, бжъэдыгъухэр – чылэ 21-рэ, бэслъынэйхэр – зы чыл, къэбэртаехэр – чылищ, кIэмгуехэр – чылэ 11, нэтыхъуаехэр – зы чыл. Зэрынафэу къэбэртаехэмрэ бэслъынэйхэмрэ республикэ шъхьафхэр яI, ащыщхэр Мэздэгуи Шъхьащэфыжь лъэныкъоми чылэ-чылэу ыкIи зыхэсхэм ахэпхъагъэуи ащэпсэух. Адыгэм инахьыбэр IэкIыб къэралхэм ащэпсэу.\nАу тыдэ щыпсэурэ адыги зэзыпхэу, адыгэм лъэпкъкIоцI щхэпсэу иIэ нэшэнитIум язырэр хабзэр ары.\nАдыгэ хабзэм ыкупкI тыдэ щыпсэурэ адыгэ пстэуми ящыIэкIэ шапхъ, язекIокIэ тамыгъ, ялъэпкъыпсэ иунапI.\nНепэ адыгэхэм лъэпкъиплIэу Россием идемографие зыкъыщагъэлъэгъуагъ: адыгейцы, черкесы, кабардинцы, шапсуги. ЗэкIэ адыгэ лъэпкъкIоцI купхэр шапсыгъэмэ къащегъэжьагъэу къэбэртаемэ ащыкIэкIыжьэу зы хабзэ рэлажьэх, абзэкIэ зэгурэIох (литературэбзитIу арэлажьэх нахь мышIэми).\nАу языкIыныгъэ дакIоу зы шэн-хабзэ горэхэр зэшъхьащыкIэу мэхъу. Ащ фэд нысэщэ джэгум къешIэкIыгъэ хабзэхэр. ЗэкIэмэ анахь хэбзэ ямышIыкIэхэмкIэ узэндыгъэр шапсыгъэ нысэщэ джэгур ары. Ащ фэдэ хэбзэ ишыпыкIыгъэхэр шапсыгъэ джэгум ижъкIэ къыздиштагъэу щытыгъ. Непэ нысэепчъ орэдхэр анахьыбэу къызхэнэжьыгъэхэр шапсыгъэхэр ары. Нысэепчъыр зытырашIыхьэрэ мэтазэр, пхъорэлъфым нысащэм чIыпIэу щиубытрэр, нысэтын Iудэнэ блэрыр, дэжъыем хэшIыкIыгъэ хьап-щыпэу джэгум къырахьылIэрэм ипчъагъэрэ ар зыфагъэшъуашэхэмрэ, пшъэшъэ тхьаматэм ифэIо-фашIэхэр, пшъэшъэхэщхэм язекIокIагъэр, хъулъфыгъэхэм нысэщэ пIэстэ-щыпсым игъэхьазырын зэряпшъэрылъыр – мы зэпстэур непэ къызнэсыгъэми Шапсыгъэ узщырихьылIэрэ хьагъо-шIагъох ыкIи фэшъхьафрэ адыгэ лъэпкъхэм яджэгу хабзэхэм къахафэжьырэп.\nКъэбэртэе джэгу хабзэхэр анахь къахэзгъэщрэр – джэгур пшъашъэм янэ-ятэхэм яунэ зэрэщырагъажьэрэр, осэхашIэ зэрэкIохэрэ шIыкIэр, джы къыздаштэгъэ хабзэкIэ уезгъэнэгуеу машинэхэр "зэрафапэрэ" шIыкIэр ыкIи нэмыкIхэр.\nНепэ анахь джэгу хэбзэ гъэкIэкIыгъэхэр адыгэ щыIакIэм щызэзгъэзэфагъэхэр бжъэдыгъухэр ары. Ижъырэм илъэс Iоф къызпыкIыщтыгъэхэ джэгу хабзэхэр джы зы чэщзымафэкIэ зэшIуахы хъугъэ. Ар непэрэ щыIакIэм, охътэ щымыIэм къыхэкIыгъ (зэкIэ непэрэ нысэщэ джэгум хэлажьэхэрэм, нысэмрэ кIалэу къэзыщагъэмрэ къащегъэжьагъэу, къэралыгъо къулыкъу Iоф ашIэ) ыкIи зэмыусэжьхэу, амыухэсэу Адыгэ хэкум щызэдаштэгъэ хабзэ хъугъэ. Мы Iофыгъор уахътэу цIыфлъэпкъыр зыщыпсэурэм ичъэ бэ зэрэхэхъуагъэм ишыхьат. Ау лъэпсэгъэуцу хабзэхэр зэфэдэу къахэнагъ абдзэхэ джэгуи, бэслъынэй джэгуи.\nТыркуем ис адыгэхэм янысэщэ шIыкIэ хэкужъым щахэзыжьыгъэ шэн горэхэр къыхэнагъ: шыоу унэм ихьанхэу ежьэнхэр, кIалэхэр пшъашъэхэм яIэпэщысэхэм акIэдэунхэр (ижърэм дышъэидэ чысэмрэ кIэпщыпсхэмрэ акIэдэущтыгъэхэмэ, нэужым IэпэплъэкI хэдыкIыгъэхэм ялъыхъуакIощтыгъэх), нысэр тещэрыпIэм щагъэтIысыныр ыкIи фэшхьафхэр. Ащ дакIоу адыгэхэр зыхэс лъэпкъхэм яхэбзэ фэмэ-бжьымэхэри джэгу хабзэхэм ахэплъэгъощт. Ау щэч зыхэмылъыр, джэгу хабзэм ылъапсэ тыдэрэ лъэныкъуи, сыд фэдэ адыгэ лъэпкъи къыхэнагъ, хэкужъ адыги, хэхэс адыги: нысэм фэджэгунхэр, дэрмэн фэлъаIоу нысэ тепхъэ ашIыныр, джэгу пчэгум нысэм щетэнхэр ыкIи щехъохъунхэр, нысэщэ шхын зехьаныр зэрыхьаблэу зэдаIэтыныр (нысащэр чылэм щашIмэ), осэхьын-кIэлъыхьыжь Iофхэмрэ тыщасэмрэ зэкIэлъагъэкIоныр – мы хабзэхэр адыгэ лъэпкъкIоцI куп пстэуми зэдагъэцакIэ.\nАщ фэд сабыигъом ихабзэхэри: цIэус джанэр, мэфэ тIокIитIу охъуфэ щагум дамыхыныр, гъунэгъу унэ апэрэу зырахьэкIэ, кIэнкIэ занэкIэ къетэнхэр, нэтемыгъэфэ тIэтIые ышъхьац хагъэпкIэныр, а мурад дэдэр яIэу сабыир гъогу тырахьан зыхъукIэ ынатIэ пкIэгъуасэ щафэныр ыкIи фэшъхьафхэр.\nЦIыфым сыд ынэгу кIэкIыгъэми, сыд ытхъыгъэми, сыд къинихьагъу пэкIэкIыгъэми илъагъо зыфищэрэр идунай ыухыныр ары. Узым, лIэныгъэм къяшIэкIыгъэ хабзэхэр зыщызэтекIи къыхэкIми, мы шэн-зекIуакIэхэр анахь зыпкъ итхэм ащыщ.\nХьадагъэр, гъэеныр, щыгъыныр тыралъхьэжьын-тырахыжьыныр, шъыгъоныр, жъамэ гъэуныр – а зэпстэур адыгэ лъэпкъ пстэуми зэдагъэцэкIэрэ хабзэх.\nКIэкIэу къэпIон хъумэ, щыIэныгъэм илъэныкъо пстэухэм къяшIэкIыгъэ хабзэхэр лъэпкъ зэкIэугъое амалэу, лъэпкъ зыкIыныгъэр къэзыухъумэрэ Iофыгъу. Дунаим щыхъурэ-щышIэрэм щыгъозэн (унагъом икъэлапчъэ Iухыгъэмэ – хьадакIэ рахыгъ; унашъхьэм быракъ хэгъэнагъэмэ – нысащэ яIэщт ыкIи фэшъхьафхэр), нэбгыритIоу гъогум рыкIохэрэм чIыпIэу зыдэщытхэм елъытыгъэу аныбжьи, блэгъэгъэ-IахьылыгъэкIэ зэрэзэфыщытхэри къэпшIэн (бзылъфыгъэр исэмэгумэ, къакIохэрэр зэшъхьагъусэх), шыоу къакIорэм тетыгъоу иIэм щыгъуазэ ухъун (сэхътан маистэ плъыжь щыгъэу, мэфищ шъынэшъо пэIо кIыхьэ щыгъмэ – пщы) – а бзэмыIу къэбархэр цIыфым къыфэзыхьыщтыгъэр хэбзэ гъэуцугъэу адыгэ лъэпкъкIоцI куп пстэуми зэдашIэщтыгъэр ары.\nАрышъ, адыгэмкIэ адыгагъэм, адыгэ хабзэм лъэпкъыр къэбаркIэ, дунэееплъыкIэкIэ, гупшысакIэкIэ абдзах, шапсыгъ, бжъэдыгъу ыIоу зэхимыдзэу зэрипхыщтыгъэ, зэкIиугъуаещтыгъэ.\nХабзэр лъэпкъым идунэе хащ\nКавказыр лъэпкъыбэ чIыналъ. Ижъырэ кавказ лъэпкъхэри, кощырыпсэу лъэпкъхэу зэгорэм Темыр Кавказыр тIысыпIэкIэ хэзыхыгъагъэхэри мыщ щэпсэух.\nАдыгэхэми илъэс мин пчъагъэхэм къакIоцI цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафыбэ къахэтIысхьагъ. Ахэр зэкI пIоми хъунэу адыгэхэм ахэкIосыхьажьыгъэх. Урымхэу, ермэлхэу, тыркубзэ зыIулъ лъэпкъхэу адыгэ чIыналъэм гурыт лIэшIэгъухэм къитIысхьагъэхэм непэ адыгабзэ аIулъ ыкIи, нэмыкI тарихъ лъапсэ зэряIэр ашIэми, янахьыбэм адыгэкIэ залъытэжьы.\nАдыгэхэм лъэпкъ зэфэшъхьафхэр къахэкIухьажьыным телажьэщтыгъэмэ зэу ащыщ адыгэ хабзэри. Хэбзэ гъэуцугъэм къыдилъытэщтыгъэ зэфыщытыкIэхэр щымыщ цIыфышъхьэри нэмыкI лъэпкъ горэм изы купи адыгэм хэзэгъэнымкIэ амалышIущтыгъэ.\nАщ изыщыс хьакIэзещэн хабзэр:\nунагъом щымыщ пстэури хьакIэу зэралъытэщтыгъэр;\nцIыфэу къарихьылIагъэр мэфищ зыхъукIэ унагъом щыщэу зэралъытэщтыгъэр;\nхьакIэр зыщыкIэрэ пстэури Iэрылъхьэ фишIыныр бысымымкIэ узэмыджэнджэшыжьын пшъэрылъэу зэрэщытыгъэр;\nхьакIэр зыфэе-зыфэшIухэр унагъомкIи, хьаблэмкIи, чылэмкIи зэдыряIофэу зэрэщытыгъэр ыкIи нэмыкIхэр.\nЯтIонэрэмкIэ, адыгэ псэукIэ-лэжьакIэр, адыгэ лIэкъо зэхэтыкIэр, тарихълэжьхэм къызэраушыхьатырэмкIэ, кавказ цIыф лъэпкъхэмкIэ щысэтехыпIэу щытыгъ. Ащ фэд адыгэ гъукIэхэм, тыжьынашIэхэм, онашIэхэм яIашIагъэхэр дэгъугъэмрэ дэхагъэмрэ яшапхъэу зэрэщытыгъэхэр. Адыгэ хъулъфыгъэ Iэшэ-шъуашэр, адыгэ шыум итеплъэ, ишэн-зекIуакIэ, гъогурыкIо хабзэу зэрыгъуазэрэр, лIыгъэм, лIэблэнагъэм зэрадэлажьэщтыгъэр, зэракIэнэкъокъущтыгъэр зэрэ Кавказэу пIоми хъунэу ящысэтехыпIагъ. Ащ осэ лыягъэ фыуегъэшIы шIэныгъэлэжь цIэрыIоу, кавказ культурэмрэ тарихъымрэ адэлажьэрэ пстэуми зэлъашIэщтыгъэу, ылъэпкъкIэ осетинэу, Гарданэ Батраз итхылъ щитхырэм: "Урыс ыкIи IэкIыб къэралхэм яшIэныгъэлэжьхэм зыжэу хагъэунэфыкIыщтыгъэр – адыгэхэм яIэдэкъэчIэкI псэуалъэхэмрэ хьап-щыпхэмрэ яшIуагъэрэ ядэхагъэрэ узкIэхьан умылъэкIыщт щысэтехыпIэхэу зэкIэ Темыр Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэмкIэ зэрэщытыгъэр ары. Адыгэ шхончышIхэм ыкIи тыжьынашIэхэм, шъуашIэхэм ыкIи онашIэхэм, шэкIыр зышъэщтыгъэхэм ыкIи дакIохэм ящытхъу зэрэ Кавказэу щыIугъэу щытыгъ. Щыгъыным, Iэшэ-шъуашэм идэхапIэкIэ адыгэхэр хэтрэ лъэпкъкIи унэшъошIхэу, щысэтехыпIэхэу щытыгъэх, модэм непэ итым икъежьапIэщтыгъэхэр адыгэхэр (щэрджэсхэр) арыгъэ. ИпытагъэкIи, идэхагъэкIи, ипсынкIагъэкIи, иIэкIуагъэкIи адыгэ IэшIагъэм ыпшъэ кIон щыIагъэп. Ащ къыхэкIэу шыонэ IапIэм къыщегъэжьагъэу цые-сэе зэпылъ адыгэ шъуашэм щыкIэкIыжьэу зэрэ Кавказэу зэдаштэгъэ шъуашэ хъугъэ. Ары адыгэ хъулъфыгъэ шъуашэм "черкеска" цIэр иIэу урысыбзэм зыкIыхэхьагъэри".\nАдыгэ хабзэм изы лъэпсэгъэуцу нэшанэмэ ащыщыр – ихъулъфыгъэ лIыгъэкIэдэоу, щынагъор зэпичыным фэхьачымэу, ишъаохэр "лIэнымрэ лIынымрэ" ахигъадэу зэрэщытыгъэр ары.\nАщ ишыхьатмэ ащыщэу зы къэбар: гурдж (грузин) бзылъфыгъэм ишъхьэгъусэу къэрэбгъагъэр къызэбэкIрэм игухэкI шъхьакIо къыхэкIэу тхьаусыхэ орэд ыусыгъагъ. Ащ мырэущтэу къыщеIо: "Мы сишъхьэгъусэ шъхьахынэжъ гущэр сыдэущтэу згъэчеркесын гуща?!". Ар зытыриIухьэрэр – адыгэ хъулъфыгъэр лIыгъэм ишапхъэу гурдж гупшысакIэм къызэрэхэнагъэр ары.\nКавказ лъэпкъхэу абадзэхэм яныбжьыкIэ шIыкIае горэ агъэупабжьэ ашIоигъо зыхъукIэ: "Арэп, уадыгэба?!" - аIозэ ешхыдэщтыгъэх. Къушъхьэхэр (осетинхэр) зы кIалэ идахэ аIо ашIоигъоу щытхъунхэ зыхъукIэ: "Къэбэртаем фэдэу лIэблан!", "Къэбэртаем фэдэу шIыкIашIу!" - аIощтыгъэ.\nКавказыр дунаим дахэкIэ ахэзгъэщагъэхэм адыгэхэр апэ ит пIоми егъэлыягъэ хъунэпщтын. Сыда пIомэ, адыгэ чIыналъэр ижъырэм къыщегъэжьагъэу лъэпкъыбэмэ якIуапIэу щытыгъ. Илъэс минитIурэ шъихрэ мэхъу индо-европей лъэпкъхэм Кавказыр, Адыгэ шъолъырыр ягъэшIэгъуапIэу, яхъопсапIэу, ятаурыхъ IотапIэу, ятарихъ хэгъэщапIэу зыщытыр. Адыгэхэм якъэбар хэгъэушъхьафыкIыгъэу заIуатэрэр лIэшIэгъу тIокI фэдиз мэхъушъ, пшысэм ифэшъошэ нэшанэхэм къащегъэжьагъэу лъэпкъым ипсэукIэрэ ишэн-хэбзэ зэхэтыкIэрэ нэм къыкIэзгъэуцорэ тхыгъэхэм ащыкIэкIыжьэу уарехьылIэ.\nТарихъ къэбархэр щыгъыжъыем фэдэу зэкIэзыугъоерэ IудэнакIэу ащ апхырыщыгъэр – адыгагъэр, адыгэ хэбзэ гъэуцугъэр ары.\nЗекIолIхэм, щэкIо-щэфакIохэм, къэралыгъо къулыкъу зезыхьэрэ лIыкIохэм, шIэныгъэлэжьхэм ятхыгъэхэм, лъэпкъитIу азыфагу щызекIорэ Iофыгъохэм яшыхьат дефтерхэм (документхэм) уахаплъэмэ, адыгэм игъомлэпхъэ хэшыкIыгъи, иIэнэ зехьакIи, иунэ-щагу гъэпсыкIи, ишъуаши, ибзылъфыгъэ нэхъой-шъхьалъытэжьи, ипшъашъэ тхьаIофытэ идэхагъэрэ ибжьышIуагъэри, икIэлэ-гъуалэ ишъхьакIэфагъи хабзэкIэ гъэшIыгъэу, ушэтыгъэу, шапхъэкIэ гъэунэфыгъэу зэрэщытыгъэр къызэрафэIотэжьы екъу.\nИлъэс шъитIу-шъищкIэ узэкIэIэбэжьмэ адыгэхэм къахэхьагъэу, илъэс зытIо ахэсыгъэхэм зэмызэщэу, агъэшIагъоу къаIотэжьырэр адыгэм ишъырытыгъ, изыпкъ ит шэн, нэплъэгъу лыерэ лъэбэкъу лыягъэрэ зыщамыдзрэ зекIуакIэр ары.\nЗэмыкIокIыжьрэ хьакIэщ хабзэр, чылэкIоцI зекIуакIэр, адыгэр мэзым изакъоу хэтми дунаир зэкIэ ежь къыкIэлъыплъэрэм фэдэу зэрэзекIощтыгъэр апчъыжьмэ, агъэшIагъоу, тхакIохэм зэIапахмэ, зым ипсалъэ адрэм итегъэкIапIэу, иIэубытыпIэу, ежь ягулъытэ зынэсыгъэ нэшанэхэр ащ пагъэщэжьзэ, къэкIощт лIэшIэгъухэм адыгэ лъэпкъым ыпсэ лъызгъэкIотэн къэбархэр тарихъым къыханагъэх.\nАщ фэдэх инджылызэу Дж. Белл имэфэтх тхылъ адыгэ лъэпкъ шхынхэм яIэшIугъэ, ахэр пчъагъэу зэрэзэтефыгъагъэр (зы унагъом ихьакIэ Iанэ шхыныгъо 42-рэ, адрэ унагъом – шхыныгъо 45-рэ а зы мафэм ащыхэIэн фае хъугъагъэ), адыгэ хьакIэщ тепIон-кIэлъыным ишынкIыгъэ Европэм ианахь хьакIэщ гъэшIуагъэхэм зэрапеIэщтыр, адыгэ лIы хафэм ишъэбагъэ гур ыщэфэу зэрэщытыгъэм, Тыгъужъыкъо Къызбэч илIыIо-лIышъуагъэр акIыгъужьэу дунэе лъэпкъшIэныгъэм осыет пIалъэ къэбарэу къыхинагъэмэ ащыщых.\nАнахь игъэкIотыгъэу адыгэхэм къапытхыхьагъэмэ ащыщ французэу Дюбуа де Монпере. Мы зекIолIым гу зылъимытагъэрэ, нэшIукIэ зыхэмыплъагъэрэ адыгэ щыIакIэм зи къыхэмынагъэу къыпщэхъу.\nЯ XIX-рэ лIэшIэгъум Урысыем илIыкIохэу – шIэныгъэлэжьы орэхъу, дзэлIы орэхъу – бэ адыгэмэ къяолIагъэр, къахэхьагъэр. Ахэмэ ащыщыбэхэм адыгэ шэн-хабзэм агъэшIэгъон фэдиз халъэгъуагъ ыкIи къатхыжьыгъ. Ащ ащыщ Н.Торнау: урыс дзэлIэу абдзахэхэм гъэры ашIыгъэу илъэситIо ахэсыгъ ыкIи игукъэкIыжьхэр къытхыжьыгъэх. Анахь ямышIыкIэ хъулъфыгъэ зекIокIэ хабзэу Н. Торнау хигъэунэфыкIрэмэ ащыщыгъэр – нэбгыритIоу урам къуапэм щызэрихьылIагъэхэр уяплъымэ, ныбджэгъу гуфэбагъэ зыхэлъ псалъэ зэфашIэу щыт пшIошIзэ, язырэм къэмапIэм къыригъэкIотыгъэ къэмэкур тыгъэм къызыпэшIэткIэ, итIум зэмзэгъыныгъэу азыфагу къитэджагъэм ыкIуачIэ къызэрэбгурыIощтыгъэ къодыер ары. Н. Торнау "ар урыс чылагъом щыхъугъагъэмэ, чыжьаплъэкIи лIитIур зэрэзэшIонагъэхэр къэпшIэщтыгъэ, - еIо, - сыда пIомэ, мэкъэ IэтыгъэкIэ зэдэощтыгъэх, Iэо-лъаозэ зэдэгущыIэщтыгъэх, бжымыри къыхэхьангъэкIи мэхъу". ЛъэпкъитIур зэригъапшэзэ, шIогъэшIэгъон зекIокIэ хабзэр тхакIом къеIуатэ, урегъэгупшысэ.\nАдыгэ щыIакIэмрэ лъэпкъ хабзэмрэ хэшыпыкIыгъэ гупшысапIэу хэзыхыгъэхэмэ ащыщых Урысыем илъэныкъокIэ Н. Дубровиныр, П. Паллас, Г.Ю. Клапрот, К.Кох, И.Ф. Бларамберг, Л.Люлье, Ф.И. Леонтович, И. Клинген ыкIи фэшъхьафхэр.\nАдыгэ гъэсагъэу я XIX-рэ лIэшIэгъум зилъэпкъ зиушэтыпIэу, илъэпкъышъхьэ къырыкIощтыр зимафэ къэс гупшысапIэу щытыгъэхэмэ ащыщых Нэгумэ Шорэ, Хъан-Джэрые, Бырсэйкъо Умарэ, Тамбый Пагор ыкIи нэмыкIхэр. Мыхэмэ ялъэпкъ, яхэбзэ гъэуцугъэ уасэу фашIыжьыщтыгъэмрэ гукIэ, гупшысэкIэ къагъэгъунэщтыгъэмрэ яIофшIагъэхэр яшыхьат.\nЗэфэхьысыжь псалъэм щыгъэунэфыгъэн фаер – Адыгагъэр, Адыгэ Хабзэр нэмыкI лъэпкъ культурэхэм ахэгъэщагъэ зэрэхъугъэр, нэмыкI къэралхэр, нэмыкI лъэпкъхэр адыгэм нэшIукIэ къезгъэплъыщтыгъэ нэшэнабэ хэбзэ гъэуцугъэм щыпсыхьагъэу зэрэщытыгъэр ары.


Бизнесым Iоф зэрэдашIэщт шIыкIэм тегущыIагъэх | АДЫГЭ ДУНАЙ | АДЫГЭ ДУНАЙ | АиФ Адыгея\nАдыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ КъумпIыл Мурат Краснодар краим ибизнесменхэм ащыщхэм тыгъуасэ аIукIагъ\nАдыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ КъумпIыл Мурат Краснодар краим ибизнесменхэм ащыщхэм тыгъуасэ аIукIагъ.\nIофтхьабзэм хэлэжьагъэх АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, федеральнэ инспектор шъхьаIэу Сергей Дрокиныр, Адыгэкъалэ имэрэу Хьатэгъу Налбый, Адыгеим иофициальнэ лIыкIоу Краснодар краим иадминистрацие ипащэ дэжь щыIэ Трахъо Тимур.\nРеспубликэм ипащэ пэублэ псалъэ къышIызэ, шъолъырым инвестициеу къыхалъхьэрэр нахьыбэ шIыгъэным Адыгеим мэхьанэшхо зэрэщыратырэр, ащкIэ предпринимательхэм яшIоигъоныгъэхэр къыдалъытэнхэм зэрэфэхьазырхэр къыхигъэщыгъ. Непэ регионым общественнэ-политическэ зыпкъитыныгъэ зэрилъым экономикэ хэхъоныгъэхэр ышIынхэмкIэ амалышIухэр къызэритырэр къыхигъэунэфыкIыгъ.\n«Республикэм инеущырэ мафэ зыфэдэщтым ыгъэгумэкIыхэрэр, обществэм ишIоигъоныгъэхэр къыдэзылъытэрэ пстэури тигъогогъух, ахэм Iоф адэтшIэным, тизэпхыныгъэ дгъэпытэным тыфэхьазыр. Непэрэ зэIукIэгъум хэлэжьэрэ предпринимательхэм опытышхоу аIэкIэлъыр къызфэдгъэфедэн фае. Республикэмрэ краимрэ зэгурыIоныгъэ азыфагу илъэу лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ зэдэлажьэх. Джырэ уахътэм пшъэрылъ шъхьаIэу тиIэр экономикэм хэхъоныгъэхэр ышIынхэр ары, ащ бизнес-сообществэр нахь чанэу къыхэлэжьэным тэркIэ мэхьанэшхо иI», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.\nЭкономикэм хэхъоныгъэхэр ышIынхэмкIэ амалышIу къэзытын зылъэкIыщт лъэныкъохэр АР-м и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцакIэрэм къыхигъэщыгъэх. Инвесторхэм рэхьатэу Iоф ашIэнымкIэ Адыгеим апигъохын ылъэкIыщтхэм ягугъу къышIыгъ. Ащ хэхьэх инфраструктурэм хэхъоныгъэхэр ышIынхэр, промышленнэ паркхэм ягъэпсын, инвесторхэм хьакъулахь фэгъэкIотэныгъэхэр яIэнхэр, административнэ пэрыохъухэр щымыIэнхэр, нэмыкIхэри.\n«Социальнэ пшъэрылъхэр зэрэдгъэцэкIэщтхэм дакIоу, промышленнэ предприятиехэу къызэIутхыхэрэм япчъагъэ нахьыбэ шIыгъэныр пшъэрылъ шъхьаIэхэм ащыщ. АщкIэ бизнесым бэкIэ тыщэгугъы. ЗекIон отраслэм зиушъомбгъуными тынаIэ тет. Илъэсым къыкIоцI тиреспубликэ зыщызыгъэпсэфхэрэ цIыфхэм япчъагъэ нэбгырэ мин 400-м кIэхьагъ. Аужырэ илъэсхэр пштэхэмэ, мы отраслэм иинфраструктурэ изэтегъэпсыхьан сомэ миллиарди 5 фэдиз пэIудгъэхьагъ. ГумэкIыгъоу къэуцухэрэр дэгъэзыжьыгъэнхэмкIэ бизнесым хэщагъэхэм Iоф адэтшIэным тыфэхьазыр. Тэ талъэныкъокIэ къыттефэрэр зэрэдгъэцэкIэщтым щэч хэлъэп», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.\nКраим ибизнесменхэм ащыщхэу нэужым къэгущыIагъэхэм къызэраIуагъэмкIэ, Краснодар краим Iоф щашIэми, Адыгеим инеущырэ мафэ зыфэдэщтым лъэшэу егъэгумэкIых. СубъектитIур зэикI экономикэ шъолъырэу зэрэщытыр къыдалъытэзэ, шIуагъэ къэзытын зылъэкIыщт проектхэр щыIэныгъэм щыпхыращынхэм, Адыгеим мылъку къыхалъхьаным зэрэфэхьазырхэр къыхагъэщыгъ.\nЗэдэгущыIэгъур шъхьэихыгъэу зэрэкIуагъэм мэхьанэшхо ратыгъ, ащ дакIоу ежьхэр зыгъэгумэкIыхэрэ Iофыгъохэр дэгъэзыжьыгъэнхэм республикэм ипащэхэм анаIэ тырагъэтынэу закъыфагъэзагъ.\nЗэфэхьысыжьхэм пшъэрылъхэр къакIэлъэкIох 0\nАР-м и ЛIышъхьэ республикэ стадионым IофшIэнхэр зэрэщыкIохэрэр ыуплъэкIугъ 0\nIофыгъо шъхьаIэр — ЕГЭ-м изэхэщэн 0\nГъэстыныпхъэ шхъуантIэр ящэлIэгъэныр 0\nЗигъо Iофыгъохэм атегущыIагъэх 0


Эвакуатор Адыгейск ДЕШЕВО: 8 918 607 11 11\nСтоимость эвакуации в Адыгейск\nЭвакуация легковушек по Адыгейск от 1 000 руб.\nПеревозка мото/квадротехники по Адыгейск от 1 000 руб.\nЭвакуация автобусов, троллейбусов по Адыгейск от 4 000 руб.\nПеревозка тралом, перевозка спецтехники по Адыгейск от 4 000 руб.\nЭвакуация внедорожников и кроссоверов по Адыгейск от 2 000 руб.\nЭвакуация грузовиков MAN по Адыгейск от 7 000 руб.\nУслуги манипулятора-эвакуатора по Адыгейск от 1 300 руб./час\nПеревозка газелей и микроавтобусов по Адыгейск от 2 000 руб.\nЕсли вам нужен эвакуатор в Адыгейске – стоит обратиться именно в нашу компанию.\nВот, что нужно о нас знать: