Адыгэ Республикэм дэгушІуагъэх - Jıneps Gazetesi\nAna Sayfa Haber Адыгэ Республикэм дэгушІуагъэх\nАдыгэ Республикэр загъэпсыгъэр илъэс 26-рэ зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэ мэфэкІ зэхахьэхэр чъэпыогъум иапэрэ тхьамафэ бэу къызэкІэлъыкІуагъэх. ХьэкІэ лъапІэу республикэм къеблэгъагъэхэм хэхэс адыгэхэр бэу ахэтыгъэх. Куп ин хъухэу тилъэпкъэгъухэр Иорданием, Тыркуем, Израиль къикІыгъэх. Къэралыгъо филармонием щыкІогъэ зэІукІэ иным ахэр хэлэжьагъэх, къэлэ шъхьаІэу Мы\nАдыгэ Республикэр загъэпсыгъэр илъэс 26-рэ зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэ мэфэкІ зэхахьэхэр чъэпыогъум иапэрэ тхьамафэ бэу къызэкІэлъыкІуагъэх. ХьэкІэ лъапІэу республикэм къеблэгъагъэхэм хэхэс адыгэхэр бэу ахэтыгъэх. Куп ин хъухэу тилъэпкъэгъухэр Иорданием, Тыркуем, Израиль къикІыгъэх. Къэралыгъо филармонием щыкІогъэ зэІукІэ иным ахэр хэлэжьагъэх, къэлэ шъхьаІэу Мыекъуапэ игупчэ щызэхащэгъэ къэгъэлъэгъонхэм, концертхэм яплъыгъэх, хэкум къэзгъэзэжьыгъэ адыгэхэм агъэпсыгъэ Мэфэхьаблэ, джащ фэдэу Сирием къикІыжьыгъэхэр жъугъэу зыщыпсэухэрэ Пэнэхэс кІогъагъэх. Анахь мэхьанэ зиІэ зэІукІэу хъугъэр Адыгэ Республикэм и ЛІышъхьэу КъумпІыл Мурат зэІукІэгъоу дыряІагъэр ары. ЛІыкІо купыр пстэуми апэу ЛІышъхьэр иІэнатІэ зэрэІухьагъэмкІэ фэгушІуагъэх. Адыгэ республикэм ихэхъоныгъэ фэІорышІэнэу, адыгэхэм якультурэ, яшэн-хабзэхэр, абзэ къэухъумэгъэным, лъэпкъым изегъэужьыжьын фэІорышІэнэу зэрэщыгугъухэрэр КъумпІыл Мурат раІуагъ. Ежь хьакІэхэми лъэшэу зэрафэразэр ыкІи игуапэу зэраІукІэрэр КьумпІыл Мурат къыхигъэщыгъ.\nКьумпІыл Мурат – Адыгэ Республикэм и ЛІышъхь:\nТикъэралыгъо щыпсэурэ лъэпкъхэм абзэ, якультурэ ухъумэгъэным Урысыем и Президенти, и Премьер-министри мэхьанэ раты. Мыдэныгъэхэр е пэрыохъухэр ащкІэ тиІэхэп. Къэралыгъо программэ пчъагъэхэр адыгабзэм, шэн-хабзэхэм язэгъэшІэнкІэ, якъэухъумэнкІэ мэлажьэх. Тилъэпкъ тыухъумэзэ, тиэкономики тешІушІэзэ, тыпсэущт. АщкІэ шъори сэнаущыгъэу шъухэлъыр дгъэфедэщт. Мары, мы къихьащт мазэм, шэкІогъум и 8-І0-м апэрэ дунэе инвестиционнэ форум ин зэхэтщэщт. Ащ шъухэлэжьэнэу шъукъеблагъэмэ тигопэщт.\nСатыум тегъэпсыхьагъэу проект гъэшІэгъэнхэр Адыгеим зырэщагъэцэкІэшъущтхэр, ІэкІыбым щыпсэурэ сатыушІхэм адэлэжьэнхэм зэрэфэхьазырхэр, ащкІэ Республикэм иамалхэр зэрэиныр, чІыпІэу зыдэщытыр зэрэгупэсэфыр КьумпІыл Мурат хьакІэхэм ариІуагъ. Инвестиционнэ проект зэфэшъхьафхэр зэрэщыІэхэр, ахэр ашІогъэшІэгъон хъумэ нахь игъэкІотыгъэу адэлэжьэнхэу зэрэфэхьазырхэр Адыгеим и ЛІышъхьэ къыхигъэщыгъ. Мы упчІэхэм алъыпыдзагъэу гьэсэныгъэмкІэ, культурэмкІэ, социальнэ мэхьанэ зиІэ ыкІи экономикэ ІофхэмкІэ Адыгеим зэпхыныгъэу дыряІэн ылъэкІыщтхэм хьакІэхэр къатегущыІагъэх. Кавказ лъэпкъыхэм къахэкІыгъэ сатыушІыхэм я федерациеу Тыркуем щызэхащагъэм итхьэматэу Юсыф Таймаз зэІукІэгъум гугъэпІэ инхэр репхых. КъызэриІуагъэмкІэ, федэ афэхъоу Урысые къэралыгъом бизнес щагъэпсы зышІоигъо сатыушІыхэр бэу я Кавказ федерацие хэтых.\nЮсыф Таймаз – Кавказ сатыушІыхэм я Федерацие итхьэмат\nАдыгэ Республикэр экономикэ гупчэу тиІэу, шъолъырым ихэхъоныгъэ тиІахь къыхатлъхьэ тшІоигъу. ЛІышъхьэм дэтшІыгъэ зэдэгущыІэгъум а гухэлъхэр къыддэхъунымкІэ гугъапІэхэр къытеты. Адыгэхэм афэгъэхьыгъэ упчІэхэр бэрэ дунаим къыщаІэтых. Тыбзэ, тикультурэ зэрэтІэкІэкІырэм ыгъэгумэкІыхэ фэдэу тимылъэпкъэгъухэми зыкъагъэлъагъо. Сэ сызэреплъырэмкІэ, тэр-тэрэу тызфэгумэкІыжьын фае. Тиэкономикэ дгъэпытэмэ, адыгабзэри, шэн-хабзэхэри нахь къэтыухъумэн тлъэкІыщт. Тыркуемрэ Урысыемрэ зэдэлэжьэныгъэу зэдыряІэм тыдыхэтэу, тэ адыгэхэми а зэфыщытыкІэхэр шъхьапэ къытфэхъухэу, тызэдэлэжьэн фае. Хэкум тыдэлэжьэным тэ тыфэхьазыр.\nІэкІыб хэгъэгухэм ащыпсэурэ адыгэхэм экономикэ зэпхыныгъэ адэгъэпсыгъэным пае адэлэжьэщт лІыкуи агъэнэфагъ. Ар Зэфэс Рэщыд. Апэрэ Дунэе инвестфорумэу Мыекъуапэ щыкІощтым хэлэжьэщт бизнес купхэм якъегъэблэгъэн ар фагъэзагъ. КъызэриІуагъэмкІэ, форумым щагъэлъэгъощт проектхэр хьазырых. ІэкІыб сатыушІыхэм ахэр ашІогъэшІэгъоныщтых.\nХьэкІэ купым Тыркуем и Кавказ Хасэхэм я Федерацие илІыкІохэри ахэтыгъэх. Ахэм ащыщэу Илдыз Шекерджи зэдэгущыІэгъоу дэтшІыгъэм къызэрэщыхигъэщыгъэмкІэ, ІэкІыбым щыпсэурэ адыгэхэр сидыгъокІи хэкужъым ылъэныкъокІэ къаплъэх. Адыгэ Республикэм ихэхъоныгъэхэр ежьхэм яхэхъоныгъэу къащэхъух.\nИлдыз Шекерджи – Кавказ Хасэхэм я Федерацие хэт, «Нерис» игенеральнэ секретарь\nАдыгэ Республикэм и ЛІышъхьэу КъумпІыл Мурат зэдэгущыІэгъоу дэтшІыгъэм лъэшэу тигъэрэзагъ. КъытэдэІугъ, тызэхихыгъ. Тэ тызфаер тиадыгэ лъэпкъ псэуныр, щыІэкІэ дэгъу иІэныр ары. ІэкІыбым тыщэпсэуми, тихэку щыхъурэм тегъэгумэкІы. Политикэ Іоф къыхэмыфэу, тикультурэ тыухъумэным тыфэІорышІэнэу тыфай, ащкІэ тиягъэ хэти едгъэкІыщтэп. Урысые ыкІи Тыркуе къэралыгъохэм арылъ шъапхъэхэм атетэу, экономикэ зэдэлэжьэныгъэ тшІыным Адыгеем и ЛІышъхьэ фэхьазырэу къыІуагъэшъ, тэри ар дгъэфедэщт.\nГуфэбэныгъэ зыхэлъ лъэпкъ зэІукІэгъухэр яІагъэхэу, мэфэкІ программэ баим хэлэжьагъэхэу ыкІи анахь шъхьаІэу шъхьапэ афэхъугъэ зэдэгущыІэгъухэр Адыгэ Республикэм и Правительствэ илІыкІохэм адыряІагъэхэу хьакІэхэм агъэзэжьыгъ. ШэкІогъум щыІэщт Дунэе зэфэсым иным хэлэжьэнхэу теубытэгъэ пытэ ашІыгъ. Арышъ, охъэтабэ темышІэу хэкужъым къагъэзэжьыщт, лъэпкъ лъэмыджыр къызэпачыщт.\nАдыгэ Республикэм изаслуженнэ журналист


Iэлы - это... Что такое Iэлы?\nнеобученный, необузданный, дикообразный\n◊ Iэлы хъун\nСмотреть что такое "Iэлы" в других словарях:\nIэлы — (Iэлыр, Iэлыхэр) дикий, ая, ое къып. Iас Шы Iэл Чэм Iэл … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ\nдэIэлыгъ — (дэIэлы) лъым., дэшI. 1. бесился, лась, лось вместе с ним Iэлым (мыIасэм) игъусэзэ, Iэлы дэхъугъ Шы Iэлым игъусэзэ дэIэлыгъ 2. загорелся, лась, лось вместе с ним Мурад дишIыгъ Иныбджэгъу кIалэу еджакIо кIорэм ежьри дэкIонэу дэIэлыгъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ\nкъэIэлыгъ — (къэIэлы) лъым. одичал, а, о 1. Iэлы къэхъугъ Шыр шэхъогъум гъэм зыхэтым къэIэлыгъ 2. ехьщ. взбудораженный, ая, ое КIалэр къалэм зэкIом ащ щеджэмэ шIоигъоу къэIэлыгъэу къэкIожьыгъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ\nIас — (Iасэр, Iасэхэр) смирный, ая, ое, тихий, ая, ое, кроткий, ая, ое, къып. Iэлы ЦIыф Iас Шы Iас Iасэ хъугъэ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ


Къуекъо Асфар: Адыгэ гущыIэжъмэ алъапсэхэр »\nКъуекъо Асфар: Адыгэ гущыIэжъмэ алъапсэхэр\nКуек А.С. Истоки адыгских пословиц\nАннотация. Рассматриваются аутентичные фольклорные материалы в виде пословиц и поговорок на предмет их связи с реальными событиями, запечатленных в народной словесности. Показано, что единичное событие преломляется в общую историю народа так же, как случайность и закономерность находятся в неразрывной связи. Отмечается, что адыгские пословицы и поговорки аккумулировали мудрость поколений, они служат народным институтом воспитания молодежи. Установлено, что мораль, заложенная в них и переданная через событийный процесс, быстрее усваивается в сознании последующих поколений.\nКлючевые слова: пословицы, поговорки, хабары, мораль, нравственность, связь поколений.\nАдыгэ ябынкIэ купкI зыкIоцIылъ гущыIэжъми, гущыIэ щэрыоми тиIэр бэ. Ахэр зэкIэ щыIэныгъэм къыхэхыгъэх, джары «адыгэм зиIокIэ укIэмыупчIэжь» зыкIаIорэр. Хъугъэ-шIагъэм теIукIыгъэ гущыIэжъым лIэшIэгъухэр зэпечых, ахэмэ алъапсэ хъугъэхэр инахьыбэм хэкIодэжьых, ары гъэнэфэгъуае зыкIэхъурэр. Мыхэмэ къэбарыжъхэр апылъ, илъэсишъэ пчъагъэхэр къызэранэкIыгъэх, хэкум рахыжьыгъэхэу, тадэжь къыщамышIэжьэу хэхэхэс адыгэмэ къахэнэжьыгъэуи мымакIэу ахэт. Ахэри тызтелэжьыхьэрэ Iофым къетхьылIэщтых.\nЕр къызэрыкIырэр кIэнкIэ зан\nМыр бжъэдыгъу пщышхохэу Ахэджагохэмрэ ШэрэлIыкъо лIэкъолIэшхэмрэ зэфэгубжынхэу зыкIэхъугъэм фэгъэхьыгъ. ШэрэлIыкъомэ япхъу Ахэджагомэ янысагъ. Ахэджагохэр бгъэшхъо шэкIонкIэ Iэзагъэх, бгъашхъохэр къырырагъэщыщытыгъэх. ШэрэлIыкъомэ япхъу зы бгъэшхъо кIэнкIэ ытыгъуи, ытыщ ритыгъ. Ахэджагомэ ар къызашIэм зэфэгубжыгъэх. Джары «Ер къызэрыкIырэр кIэнкIэ зан» зыкIаIуагъэр.\nАу а ШэрэлIыкъо дэдэхэр мыхъомышIэу акъолъхэм пае шапсыгъэхэр ауж къызехьэхэм, хьакIэшI бжъэдыгъумэ кIякIолIагъэх. Ахэр зэрармытыжьыгъэхэм къыхэкIэу шапсыгъэмэ абдзахэхэр гъусэ къашIыхи, бжъэдыгъумэ кIязэогъагъэх. Бэрэтэрэ Хьисэ къызэриIорэмкIэ Бзыикъо заом бжъэдыгъоу хэлэжьагъэр 1200 хъущтыгъэ. Нэджыдэ шъоф заор зыщыкIуагъэр. Джырэ Новодмитриевскэм дэжь. Хьаджэмыкъо Батчэрыеу бжъэдыгъумэ япэщагъэм икъэтх Тэхъутэмыкъое гъошъум ит, заор зыщыкIуагъэм пэблагъ.\nЕжьмэ апкъ къикIэу адыгэ лъэпкъитIур къин зэрэхэфагъэхэм ШэрэлIыкъохэр егупшысэхи, я II-рэ Екатеринэу пэчъыхьэ гуащэм елъэIухи, Пшызэ иджабгъубгъоу адыгэхэр къызытырафыгъэхэм яцIыфхэр ягъусэхэу кощыжьыхи, Гырунэхьаблэ чылэр щагъэпсыжьыгъ. Урыс-Кавказ заор аухыфэ нэс ащ Iусыгъэх, етIанэ къызIуагъэкIыхэм, чылэ зэфэшъхьафымэ ахэтIысхьажьыгъэх: Джарымэхэр Еджэркъуае кIуагъэх, Едыуаджэхэр – Аскъэлае, нэмыкIхэри кощыгъэх, джащ фэдэу хъугъэ ШэрэлIыкъомэ яIоф.\nБжъэдыгъумэ хьакIэшI къафэкIуагъэхэр зэрамытыжьыгъэм игугъу къышIызэ, Иорданием Уадсир къуаджэм щыщ Шапсыгъэ (Мэджаджэкъо) Индырысэ кIигъэтхъыщтыгъэ адыгэ хабзэм елъытыгъэу бжъэдыгъухэр зэрэзекIуагъэхэр. Шапсыгъэмэ «мыхэр къытэшъутыжь» заIом, «Алам темыукIи, хьакIэшIэу къытэкIолIэжьыгъэр шъыдэущтэу шъоттыжьын, яни, цIыфыгъэми екIурэп, тэрджи хъурэп, уигугъу рашIынэуи дэхэ дэдэуи зыгорэу щытэп, марджэ хъужьын, мыйджэ тешъумыгъэз, – бжъэдыгъумэ алъабжъэ раси, уцугъэх. – Тэрджэ хъурэп мыр, шъыдэущтэу хъухэн, зи къулай фэдгъотырэп, етIолIэни тшIэрэп, мы дэдэмджэ тешъумыгъэз. Шъукъытэзэон шъуIомэ шъоры зиIофыр…» .\nАщ дакIоу мы хъугъэ-шIагъэм нафэ къешIы лIэкъолъэшхэр зэрэзэрэIыгъыщтыгъэхэр, зэрэзэдеIэщтыгъэхэр. ШэрэлIыкъохэмрэ бжъэдыгъупщыхэмрэ, Ахэджагомэ анэпэмыкIэу Къунчыкъокъохэри пштэмэ, мы хьакIэшI Iофым имызакъоу ахэр зэзыпхыхэрэ нэмыкI Iофхэри щыIагъэх.\nКъунчыкъохьаблэ щыщ ХъокIо Ибрахьимэ къызэриIотэжьыщтыгъэмкIэ, бжъэдыгъупщыхэу Джэджыкъохэмрэ Къунчыкъокъохэмрэ ашъо джанэм къикIи, зызэшIокIодыхэм, Джэджыкъомэ зэкIэ Къунчыкъокъомэ яхъулъфыгъэхэр аукIыгъэх. Ау зы нысэ зэпкъаджэу щытыгъэти, пщым ягуащэ фэсакъызэ сабый къэхъуфэ ежагъ, шъэожъыеу къычIэкIыгъэти, Джэджыкъомэ ари якIодылIэжьынкIэ щыни, пIурэу зэритын лъыхъузэ, фэкъолI унэгъо фэшIыгъэу, зыщыгугъыжьэу щытыгъэхэ Шъакумыкъомэ Iахыгъ. «Шъакумыкъомэ яныо пщы кIалэр кушъэм хипхагъ», – еIо къэбарIуатэм . Мыщ узэгупшысэн хэлъ, сыда ежь пщы кIалэм пщы кушъэ иIагъэба? ИIагъ. Адэ сыда ащ къыхихи, ежьмэ яфэкъолI кушъэ ныом хипхагъ. Ар къэбарым хэогъуатэ.\nЗы къэбарым къызэриIорэмкIэ, Шъакумыкъомэ пщы кIалэм илэгъоу яIагъэр пшъэшъэжъый, кушъэмэ ахэлъхэр зырэзэбладзыгъэми мэхьэнэшхо иIагъ. «АмыIорэ щыI, амыIотэжьырэ щыIэп» аIо, къэбарым къызэриIорэмкIэ Шъакумыкъомэ Къунчыкъокъомэ яшъао пIурэу зэраштагъэм икъэбар анэсыгъэти, яунэ къиуагъэх, пщы кушъэм хэлъыр пшъашъэти, зи рамышIэу икIыжьыгъэхэу къеIо. НэмыкI къэбармэ къызэраIуатэрэмкIэ, кушъитIоу зэбладзыгъэмэ ахэлъыгъэхэр шъэожъыех, фэкъолIым икушъэ хэлъыгъэр Къунчыкъокъо кIалэр арыгъэ, мыдрэм – ежьмэ яшъау. Джэджыкъохэр къызякIухэм пщы кушъэм хэлъ шъэожъыер аукIи кIожьыгъэхэу къэбар щыI.\nСыдэу хъуми, фэкъолI кIалэм ипIур шъэожъые Iэтахъо охъуфэ ыдэжь щыIагъ, кIочIэ лые хэлъыти (Къунчыкъокъохэр пелыуан лъэпкъ аIощтыгъэ, ябзылъфыгъи яхъулъфыгъи иныхэу, кIочIэшIухэу, ухигъэплъыхьанэу ятеплъэкIэ зэкIужьыхэу щытыгъэх), ежь фэдэ шъэожъыемэ ахахьэмэ, атекIоу, бэлахьэу чылэм къэдэтэджагъ. Арыти, Джэджыкъомэ къашIагъ пщы кIалэр зэрэпсаур. Шъакумыкъо фэкъолIыр къекIунхэкIэ щынагъэ, афырикъущтэп, адрэхэр зэрэпхъашэхэм фэдэу жъалымымэ къапэу, кIалэр пIурэу нэмыкI горэм къыкъонэн ылъэкIынэу ритынэу ыужы ихьагъ. Джаущтэу джы Краснодар зытесым щыпсэущтыгъэ Кущмызэкъоу, зэгорэм къэбэртэепщыщтыгъэу, ау бжъэдыгъупщымэ къазэрэкъонэжьыгъэм пае яоркъ хафэу щытыгъэм дэжь зы тIэкIурэ щыIагъ. Ащ ыуж шапсыгъэ ШэрэлIыкъомэ пIурэу аIыгъыгъ. Нэужым Очэпщ я Плъыжь ыдэжь къэнагъ, ащ лIыгъэшхо хэлъэу, аущтэу уекIунэу амал иIагъэпти, Джэджыкъопщыхэр шIолIыкIыщтыгъэх. Аущтэу кIалэр илъэс пшIыкIухым зынэсым Очэпщ я Плъыжь ипIур игъусэу Къырым хъаным джэжь кIуагъэ. А лъэхъаным пщыхэр Къырым хъаным джэжь илъэсым зэ щызэрэугъоищтыгъэх. КIалэр зэрэпщы лъэпкъыр хъаным риIуагъэти, адрэм Джэджыкъохэмэ къариIуагъ: «Мы кIалэм ышъхьац налъэ ефэхымэ шъутезгъэкIодэщт», – ыIуи. Джаущтэу пщы кIалэр къани, ащ Къунчыкъокъо лIакъор текIыжьыгъ, ыпэкIэ ШэрэлIыкъомэ зэряпIурыгъэр щыгъупшагъэп.\nХьэсасэ иIэшIагъа мыр?\nМы къэбарыр Шам, Сирием щыщ ЛIыхъукIэ Рэджэб, къыIотэжьыгъэмэ ащыщ. Ар къызэрэтIэкIэхьагъэм къэбар гъэнэфагъэ пылъ. Германием щыпсэурэ СташIу Ихьсан а лIыр инэIосэшIоу, Сирием кIожьы къэс Рэджэб къызэримыгъэлъэгъоу къэкIожьыщтыгъэп. «Мыщ ышIэрэ купыр сыдэу хъумэ хэкужъым къынэзгъэсыжьын?», – ыIуи Ихьсан егупшысагъ. КъыкIэлъыкIорэ кIогъум мэкъэубытырэ (магнитофонрэ) кассетэхэмрэ фищэхи, елъэIугъ икъэбархэр ахэмэ къатыритхэнэу.\nКъызыIехыжьхэм, хэкужъым къакIуи, тиинститут Шъхьэлэхъо Абу дэжь къеолIагъ. Къэбарым зыщегъэгъуазэм Абу къысаджи, «мы хэхэс къэбармэ адэлажьэрэр Асфарышъ, мыщ къет» ыIуи, джаущтэу ЛIыхъукIэ Рэджэб икъэбар шIагъомэ садэлэжьэнэу амал згъотыгъэ. Непэ тызтелэжьыхьэрэ Iофым епхыгъэу ащ икъэбаритIу щысэу къэтхьыщт. Апэрэр «Хьэсасэ иIэшIагъа мыр?» зыфиIорэр ары. Къэбарыр ежь къызэриIотагъэм фэдэу къэтэтыжьы, сыда пIомэ ижъырэ бзэжъыр ащ ахэлъ, архаизмэ хъужьыгъэхэу, джащ фэдэу хэхэс адыгэмэ ягущыIакIэ зы кIэхэри къыхэхьагъэх, ахэр еджэрэм шIогъэшIэгъон хъун алъэкIыщт, анахьэу бзэм дэлажьэхэрэм.\n«ЗэшитIу щыIагъ, зэр баеу, зэр тхьамыкIэу, – къеIуатэ ЛIыхъукIэ Рэджэб. – ТхьамыкIэр лIагъэ, кIэлитIу къыкIэни. Мы тхьамыкIэм икIалэхэр тхьамыкIэх, шъхьамджэрэ лъэшэу лIыгъэ яхэлъэу кIалэх. ТхьамыкIагъэм щэхъурэ хьэйнапэ апылъэп.\nАдрэ баим, айи кIэлитIу иI, зэр урысыдзэм забытышкоу хэт, адрэр коим Iоф ышIэу, хьэйуанэмэ, былымымэ япылъэу дэс. Мыхэр зэхахьэхэу щытэп, якъалэхэр зэпэгъунэгъух, ау зэхахьэхэрэп. Шъыд, мыхэр тхьамыкI, мыхэр бай.\nМафэ горэм кIэлэ баир къэкIуагъ ятэшым икIалэ дэй. Э-эй, Эдхьэм ыцI, ыIуагъ, тхьамыкIэм. Мы Эдхьэмым дэжь къызыдахьэм, хьакIэщи иI ыIуагъ, игъэшIэгъуагъ.\n– Олахьэ слъэгъурэр гъэшIэгъонджэрэ, – риIуагъ ятэшым икъо Ахьмэды.\nМыхэр быслъымэн зэхъухэм хъугъэ Iоф. Быслъымэныр ялъынэсыгъагъ.\n– Э-эй, шъыд плъэгъугъэр серэу? – къеупчIыгъ.\n– Слъэгъугъэр укъызэрэдэхьагъэр ары садэжь.\n– Сера зэшымэ якIалэхэр зэлъыкIонэр?\n– Серэп, амэ уихабзэпышъ ары, – ыIуагъ.\n«СыкъэкIуагъ» ыIуагъэти, «еблагъ» ыIуи, ыгъэIысыгъ. Адрэм къыриIуагъ ыIуагъ:\n– Эдхьам, уадэжь сыкъызкIэкIуагъэр – усIофтэт.\n– КъаIо, сыпсэ къурмэн къыпфэсшIын.\n– Хьэсасэ шIу слъэгъугъэ, укIонышъ усфыкIэупчIэт, – ыIуагъ, –усфеупчIыт, ижэ сфэплъыхъут.\n– Къолай ар, боу сыкIон, – ыIуагъ Эдхьам.\n– УмыкIозэрэ тхьэ къысфэпIот шъуазыфагу ихъуахьырэ гущаIэр къысэпIожьынэу.\n– Э-эй, дэгъу, – ыIуи, тхьэ фиIуагъ.\nЭ-эй, кIуагъэ ыIуагъ мыр. Удрэ Ахьмэдэри иунэ кIожьыгъэ. Эдхьамэм пшъашъэм лIыкIо фишIи, «тыкъэкIот» зеIом, хабзэм тетэу ипэ рапшIэу пшъашъэм хьазырлыкъ иIа-имыIа (хьазыра-мыхьазыра – А.Къ.), римыIоу хъутэп кIонэр, пшъашъэм «ерэблагъ» ыIуи къызыфеIопщыжьым, кIуагъэ. Пшъашъэри къыпэгъокIи ишIэнэр ишIагъ, шъуатэр къыфихьыгъ. ЕтIанэ риIуагъ ыIуагъ:\n– СыкъызкIэкIуагъэр джы къэсIон, Хьэсас, – мыр къызкIатIорэр къаIуатэ гущэIэжъэу, зы IэшIэгъэ дахэ горэ залъэгъурэм «Хьэсасэ иIэшIагъ», «Хьэсасэ иIэшIагъа?» яIотыгъ. Ар зыкIаIуагъэр ары мыр къызкIасIорэр.\n– Адэ къэпIон, къэмыIотмэ укъэкIона, къаIо, – ыIуагъ.\n– Сятэшым ыкъо Ахьмэды пае сыкъэкIуагъ, къыпфай, уигъэрэзэнэу уфэрэзэнмэ.\n– Укъыздэмыхьащх, Эдхьэм, – къыриIуагъ.\n– Уздэхьащхына, къыуасIорэр шъыпкъэ.\n– Хьау, сэ къыуасIорэр укъыздэмыхьащх, – ыIуагъ.\n– Шъыда мыр къызкIапIорэр? – риIуагъ.\n– КъызкIасIорэр уятэшым ыкъорэ сэрырэ тызэпэчыжьэшъ ары. Уятэшым ыкъо ипсэукIэрэ ищыIакIэрэ, сэ сипсэукIэрэ сищыIакIэрэ шъхьафы. Сэй фэдэ тхьамыкIэ горэ къыхэсхыт нахьджэрэ, уятэшым ыкъом фэдэм сыдэкIошъутэп, – къыриIуагъ. – Адыгэмэ «шы гъотыгъакIэ Iэдажэ» зэраIорэм фэдэу, зы мазэрэ сигъэшIон, силъытэн, зы илъэсырэ сигъэшIон, силъытэн, етIуанэмэ «сэры мыхъугъагъэмэ ухъутгъагъэп» къысиIоу, ситхьамыкIагъэ къысихъонэу, къогъупэу слъэгъурэм сыкъуахьэмэ сыщыгъэу, синэпсырэ сиIулъхьэрэ зэхэлъэу сыкъэнэт. Ары зыхъуджэ сыфаеп, – къыриIуагъ.\n– Хьау, ар гущаIэп, аигъум зыгорэм уфэрэзагъ, – риIуагъ.\n– Хьау, сыфэрэзагъэп.\n– Уфэмырэзагъэмэ «хъун» пIотыгъэ, амэ уфэрэзагъ.\n– Сызэрэфэмырэзагъэр пшIошъы гъэхъу, – ыIуагъ, – уфаемэ идэдэм ощ паеджэ сыфэрэзэн. О пшъхьэ фэлажьэри, сыкъыбдэлэжьэт, сыпфэрэзэт.\n– Шъыд пIорэ?\n– Джары, – ыIуагъ, – улIымэ, мейданым къихь, сэры Iори, идэдэм тызэгурыIот, сыбдэкIот, сыпфэрэзэт.\n– Аигъум сэри усэгъэразэ, – ыIуи, Iэлъын иIэ рилъхьи, къэкIожьыгъ.\nЫдж тхьарыIуагъэ ишIыгъэу щыт хъурэр ыIожьынэу. Иунэкъощы дэжь къэкIожьи, Ахьмэдым дэй:\n– Ахьмэд, тхьи къыпфэсIуагъ, хъугъэри къыпфэсIон, – ыIуагъ.\n– Гъогу фэзгъотыгъэп ощ паеджэрэ. КъысиIуагъэри мыры, зыхэсэлъытапэм, мыхъунэу ар зыблэсэгъэкIым, «хъутэп, зыгорэм уфэрэзагъ» зысэIом, «сызэрэфэмырэзагъэр пшIошъы гъэхъу» къысиIуагъ, «о улIымэ къихьэри пчэгум сыпфэрэзэт» къысиIуагъ. КъызсеIом хьа оры, хьа сэры, къэзгъэрази сыкъэкIожьыгъ.\n– Аигъум упыйба? Сэщ паеджэ узгъэкIуагъэу, ощ паеджэрэ къэбгъэрази укъэкIожьэу. Хэт ур ышIагъ ой нэпэмыкIы?\n– Олахьэ хъугъэр ары къыуасIорэр.\n– Аигъум упый, – къыриIуагъ.\n– Э-эй, упыймэ упый, пшIэтэр шIэ, аигъум мэкъэнчъэ ори усшIырэп, непэ щегъэжьагъэу сэри усипый, – Эдхьэмым ыIуи, губжи, мырэу плъэгъурэм зыкъыгъэчIылъи, къыдэкIыжьыгъ.\nМэфэ пIуалъэр къэси, мы пшъашъэу плъэгъурэр шъузыщэшходжэрэ къащагъ. Къащи, джэгори яухи, чэщым дихьажьыгъ Эдхьэмэр. КIо, адыгэ хабзэмджэрэ, эй, гъэсэпэтхыдэ яIоти, яунэгъо-унашъо, яхабзэрэ ябзыпхъэрэ кIалэм къищагъэм риIотыгъ. Ежь зыфэетымрэ зыфэмыетымрэ, разэ ышIытымрэ ымышIытымрэ, илъытэтымрэ имылъытэтымрэ зэкIэ ригъашIэтыгъ. «Мы Хьэсасэр гъэсагъэу щыт», – ыIуагъ, иджыр мы пIохэр къигъэIылъыжьыгъ. Гъэсэпэтхыдэхэри риIуагъ, «чырэ сянэрэ яфэразэ пшIытэр, сэ рыразэ сыпшIытымэ» peIo. Арзэрэ лъэмакъэ къэIугъ. КъызэIум, мы Хьэсасэм ешIэ языфагу гущаIэу ихъуахьыгъэр, пый зэриIэр. Зэхыримыгъэхыным паеджэрэ Эдхьэмэр пIэгум игъолъхьажьыгъэу, ипэм иджы батарий зыфатIорэм фэдэ щыIэтыгъэп, чэмышъо гъэтэджыгъэхэр ятехъуагъэтыгъ, ай фэдэ чэмышъо гъэтэджыгъэ горэ моу ипIэ лъапэ щылъыти, лIым инэIу ридзагъ.\n– Сыбгъэмэхъэшагъ, Эдхьэм, унэIу ихъу, – лъэмакъэр зэхыримыгъэхынэу.\nКъыпэкIэрэIи, чэмышъор къиубыти, къэщхыпцIи къыриIуагъ:\n– Хьэсас, о зэхэпхыгъэ лъэмакъэр сэри зэхэсхыгъ, цIобгъэкIодынэу сауж укъихьагъ шъхьаемджэ, цIобгъэкIодытэп лъэмакъэр, – ыIуи, къэтэджыгъ къикIынэу, зэригъэшIэнэу лъэмакъэр къыздэIурэр.\nХьэсасэр инэIу къиуцуи къелъэIугъ:\n– Лъэмакъэми иужы икI, япэрэ чэщэу тыщызэIукIагъэм тичэщи мэзахэ умышIы, Эдхьэм, усэлъэIу, хьатыр горэ сиIахэмэ уимыкI, – къыриIуагъ.\n– Шъыдэу симыкIэу! – ыIуишъ, мы лIыр къикIыгъ, фэубытына лIыр, фэубытыгъэп.\nЗекIым, хьэ горэ Iэгум дэлъ, ыIуагъ, хьэр къогъу горэм мачъэшъ, мэзахэшъ нэм къыкIэIабэрэр плъэгъурэп, къегъэзэжьы ыIуагъ. Зэплъэм, зы шIуцIэгъакIэ горэ щытэу илъэгъугъ. Ай хьэр мачъэшъ къэчъэжьы, къызегъэзэжьым хьэм ицапэ дэлъэу шэкI парчэ горэ къычIидзыгъ. КъызчIедзым шэкIэр къышти унэм, нэфынэм, къырихьагъ. Къызырехьэм, цые парч (шэкI такъыр – А.Къ.) ыIуагъ. Адыгэ шъуашэм щыщ цыер. Адыгэ шъуашэр шъошIэба, адыгэ шъуашэхэр? Эй, шъхьарыхъонэр щыIэтыгъ, къэптан кIэкIэр щыIэтыгъ, цыер, хъазырхэр илъэу, чепкез гъочэджэр пылъытыгъ, местэр пылъытыгъ, ахэр адыгэ шъуашэтыгъ. Ай шыун зыхъуджэ кIакIор яIоти кIакIом зэкIэ игъэбылъытыгъ: шыори, шым тесэри, лIэри игъэбылъэу афэдэу щытыгъ.\nЦые парч ыIуагъ. Цыем мы пшъашъэр къызеплъым мы пшъашъэр пшъашъэу щысызэрэ Ахьмэдым фигъэхьыгъагъ мы шэкIэр цые къыригъэшIынэу. Ежь ышIыгъэ цыети ышIэжьыгъ ыIуагъ. ЕIи шконч кIэкIэр пихи, лIэр икIынкIэ зежьэм, атбэм иуцуи, риIуагъ ыIуагъ:\n– Эдхьэм, Тхьэм ыцIэкIэ тхьэ сэIо сымыукIытымэ уисымыгъэкIынджэрэ мый. Мы цыер зицыер Ахьмэд. УукIыми уукIытэр уятэшым ыкъу, укъиукIыми укъэзыукIырэр уятэшым икъу, нибжьи адыгэм къыхэнэт, нэбгырэ мыгъо яунэ ихьагъ къысямыгъаIу, – иIуи зеуцом, фырикъуна, къиубыти къыIуидзи, Эдхьэм икIыгъ.\nЗекIым, хьэр зыдачъэрэм мачъэ, пэблагъэ зишIи еджагъ ыIуагъ:\n– Ухэт о? Сыкъыомыозэрэ къаIо, усэлъэгъу!\nКъэгущыIагъэп. Зэ риIуагъ, тIо риIуагъ, ящанэрэм зи къызыремыIом, тыриушкуи шкончымджэ еуагъ. Шкончым, ипэм щыIэгъэ шкончыхэр шъошIэ, зы пцашIо илъытыгъ, а пцашIор зиухыджэ итIуанэмэ, дэхьа, хьазырымджэ ригъэхъот, шъошIэ, къэтIожьын фаеп, мы шкончэр иунэкIыгъ, ыIуагъ. ЗеунэкIым зыгорэ къеджагъ. Хэт къеджэрэр? Ахьэмэдэр ары, унашъхьэм тес, ыIуагъ.\n– Эдхьэм, Эдхьэм, арэп лIыхэр зэрэохэрэр! – ыIуи, икIыбкIэрэ къеуагъ.\nКъызеом иныбэ къыриутыгъ ыIуагъ. Иныбэ къыриути къебэджыгъ.\nКъызебэджым хэтым зэхихыгъ, Эдхьэмым янэ мы лъэмакъэри зэхехы, икъо игущыIэ макъи. Мэзахэ иджи, къихъушъутыгъ ныор, шкончыо макъэм игъэщыни, хъугъэр имышIэу. Къызехъушъутым мэзахэм зыдакIорэр имылъэгъоу, мый икъо иныбэ къиутыгъэу щылъ, ебз лъапэм кIэлъ, арти еджагъ ыIуагъ:\n– Тян, сипкIэтыймэ уакъхэуцо, зэкIакIо, – къыриIуагъ.\nКъызыреIом кIигъэпцIыикIи ныор кууагъэ:\n– Сыхьатмыгъуиблэ сежьи, нэбгырэ мыгъо къысфащи! – иIуи.\nЗэкуом Хьэсасэ итхьаIумэ нэIусэ ридзагъ, ежь зэнэгуерэ дэдэр хъугъэ.\nМы Эдхьэмэ ишнахьыкIи зэхихыгъэ, ыIуагъ, мы гущаIэр. Зызэхехым къихъушъутыгъ. Къызехъушъутым, ишнахьыжъы къышъхьарылъэдагъ. Къызшъхьарэлъадэм къыриIуагъ ыIуагъ:\n– Сикъош, – къыриIуагъ, – сэ гъогоу сызытехьагъэм сылъынэсыт, бащэ къэнагъэп, узэрэсэлъэIурэр хьэлIакIэу сымыгъалI, мы ебзым сыхэмыгъэлIахь, сикIакIо сыкIоцIыгъэлIахь. Къысэуагъэр уятэшым икъо Ахьмэд.\nАр зеIом, илъэдэжьи кIакIор къырихи, кIакIом кIоцIалъхьи, нымрэ къомрэ рахьажьыгъ, ыIуагъ. Рахьажьи лIагъэ. ЗэлIэм ныом тхьэ иIуагъ:\n– Мы кIым иныбэ уисымыгъэхьанджэ мы узыукIыгъэр уяпэ имыхьэу.\nЭдхьэмы ишы тхьэ иIуагъ:\n– ЦIыф зэхэс сыхэмыхьанджэрэ, мы коим сыкъыдэмыхьанджэрэ узыукIыгъэр сымыукIэу.\nХьэсасэм тхьэ иIуагъ:\n– Ныбжьым, сэ згъэшIэтым бзылъфыгъэ зэхэс сахэмыхьанджэрэ, цхьашыгу хъулъфыгъэ исымгъэплъэжьынджэрэ.\nЕIи, ыIуагъ, кIэрэхъуитIу зыгуилъхьи, мы Эдхьэмым иш дэкIыгъ. ЗыдэкIым хэт къэзылъэгъугъэр? Ятэшэр Iут ыIуагъ мэкIозэуазэшъ, хъугъэр ишIэрэпышъ. Ты гущэм къедэIухэрэп икIалэхэр, а хъугъэр зэкIэ шIоигъоп. КъыриIуагъ ыIуагъ:\n– А сикIал, сызэгоуты шъыд хъугъэр?\n– Хъугъэр Ахьмэдым Эдхьэмыр къиукIыгъ, – ыIуагъ.\n– Алахьэм къеукI, – ыIуагъ, – къэлэшком кIуагъэ. – КъезгъэшIагъэр зэкIэ адрэ бэлахьэр ары (икъо пай), адрэ урысым забытэу хэтэр ары.\n– Эй, дэгъу, сфашIэрэр сшIэн сэри, – ыIуи, зэнкIабзэу кIуагъэ ыIуагъ. ЕшIэ ятэшым икъо икъали.\nНэсыгъэу ипэ Ахьмэдэр, къыфеIуатэ ишы ыIуагъ:\n– ЗэрэпIуагъэм фэдэу, кIэсэIуи пхъэр, шъуашэ щыслъи, езгъауи ишкончыкIэ, сыукIыгъэ.\nКъыриIуагъэу щыт а забытым: «Эдхьэмы уфырикъутэп, зэогъуджэ ипсэ зыхэмыхыджэ, къыоожьышъуны зыхъуджэ, къызыуаоджэ уIэпыкIытэп. Арышъ, ишконч апэ дэдэ ебгъэунэкIыт. Тафэдэу ебгъэунэкIыт, – къыфигъэпсыгъ, ыIуагъ, зэрэпсэутэр, – пхъэ кIэпIунышъ, шъуашэ щыплъэнышъ, мэзахэм къэлэ-балыкъы пшIынышъ, къызикIырэм, къэгущэIэна пхъэр, къэгущэIэтэп, къеот, къызэреуагъэм тетэу о уеот. Амырмэ фурсэт къызептыджэрэ, уахътэ къызептырэм иузэндыжьынэу, щэ-гын ритэкъонэу къыоот, къызыуаоджэрэ уIэкIэкIытэп».\nАхэр къыреIожьых, ыIуагъ, «зэрэпIуагъэм фэдэу кIыгъэ ыджи, сыукIыгъэ ыджы» иIозэ, мыдрэр ипкIагъ икIэрахъохэр иIыгъэу. ИпкIи, риIуагъ ыIуагъ:\n– Орэп зыукIыгъэр, о лIы укIыкIэу уукIыгъэп, амэ сэ зэраукIырэр озгъэлъэгъут!\nЗэрихьагъэм тетэу адрэ забытэр ечъэлIагъ кIэрахъор Iубырылъым къырихынэу. ЗэречъалIэрэм тетэу еуи япэ дэдэ ишъхьэ зэтыриутыгъ. Мыдрэ Ахьмэдыми иблыпкъ гуиути, мы кIэрахъом зэреIэтыр, ятIонэрэ щэогъумджэ еуи, ыпсэ хиути зыкъызегъазэм, мы забытышком (дзэ тхьэмат, офицер – А.Къ.) пэсакIохэр иIэу щыт, къеуагъэх, ыIуагъ. Къызеохэм унэм къырагъэзыхьагъ. Унэм къырагъэзыхьи, яомэ къеожьхэзэрэ къызэрэугъоигъ, ыIуагъ, пэсакIохэр, забытым гъусэхэр имыIэ хъуна, хьыкумэтылI (хэгъэгулI – А.Къ.). Къеомэ яожьызэрэ нэбгырибгъу иукIыгъ. Щэ-гынхэр иухыгъ, яожьышъурэп, амэ хэт къихьаны къырищыт, мэки, мыр къызэрэтэон иIыгъ» яIошъ къихьашъухэрэп.\nЗыгорэм шъыд къариIуагъэр? «Мы унэр ежъугъэбэджи кIэшъуукIахь, щэхъурэ гъогу иIэп». Ипэм унэу щыIэтыгъэхэр инахьыбэ чыджэ шIыгъэу, игъэу щытытыгъэх, нахь джы щыIэ мыжъо унэхэри щыIэтыгъэхэп, ипэм инахьыбэм щыIэтыгъэр чыун. РакIыкIи кIаукIахьыгъ, ыIуагъ, мы Эдхьэмым иш. КъычIахыжьыгъэх хьадэхэр, къызычIахыжьыхэм хъэбар къамыты хъуна, коим джэназэр къахьыжьыт, лIы къагъэкIуагъ. КъызагъакIом япэ дэдэ дырекIуи, а лIыжъым риIуагъ ыкъуитIу къызэрахьыжьырэр. Ныомди къыдахьи, фэтхьаусыхи риIуагъ: «Адрэ уикIали къахьыжьыт». ЗыреIом:\n– Зыджэ сыоупчIыт, сикIал, иукIыкIэ къысэпIоныр ары. ЛIы лIакIэу лIагъа, хьэ лIакIэу лIагъа? ЛIы лIакIэу лIагъэмэ, быдзыщэу естыгъэр хьалэлы фэсэшIы, хьэ лIакIэу лIагъэмэ, быдзыщэу естыгъэр ахърэтыджи дунаеджи фэзгъэгъурэп, – ыIуи къыриIуагъ.\n– А тян, ай фэдэу, дэхьа, зи лIагъэп, лIы лIакIэу лIагъэ, нэбгырибгъу дихьыжьыгъ, яфэукIыгъэп, унэр ракIыкIи чIаукIахьыгъ, – ыIуагъ.\n– Аигъум непэ сибирам, – ыIуагъ, – непэ сызыфаер къыздэхъугъ.\nКъызахьыжьым, ежь зэпшъашъэм пщынэ горэ иIагъ, пщынаоу щытыгъ ныор, ипщынэ къыштэжьи, ыгъэIылъыжьыгъэу пхъуантэм дэлъэу щытыти, пщынэр зэкIищи, имакъэ лъэшэу игъэIуи, эй, зэхахыгъэу щыт, ыIуагъ, мы хьаблэми, чылэми хъугъэр зэкIэ, кууагъэ, иныо гъусэмэ яджагъ:\n– Неп сикIалэмэ къызащагъэр, шIу сызылъэгъурэм гъусагъэ къыздерэшI сиджэгуджэ!\nАр ыIуи зэкуом мы ихьэблэ ныохэр зэкIэ ыдэй кIуагъэх. ХьадитIор зэголъэу, адрэ иунэкъощымэ, иунэкъощ хьадэхэр чIалъхьэфэхэ нэс пщынэ пхэнджэр иIыгъэу, гъыбзэр къиIомэ ныохэр дэгъыхэзэ, гъыбзэ орэдыр къиIуагъ икIалэмэ яшъхьагъ итэу. Адрэхэр зыкIалъхьахэм итхьарыIо пцIы мыхъуным паеджэрэ етIанэ ежь икIалэхэри кIалъхьагъэх. КIалъхьи, иджыр кIалэми итхьарыIо дэзыгъ, ныоми итхьарыIо дэзыгъ.\nХьэсасэр иныбжьым иунэ ишIахьыгъэу ис, цIыф зыригъэлъэгъугъэп, цIыф лъыкIуагъэп, джафэдэу итхьарыIо игъэтэрэзыгъ. Шъыд ишIэт, IэпэIэсагъэджэрэ хьахъучысэр ишIыгъ, IэпэIэплъэкIхэр ишIыгъ, шъхьарыхъонхэр ридагъэх, шъуашэхэр ишIыгъ. Нахь Iазэ, нахь IэпэIасэ щымыIэу хъугъэ, арары зыкIаIуагъэр «Хьэсасэ иIэшIагъа мыр?». Ар хъугъагъэмэ ящыщ .\nХэты сиIотэн, тэтэркон сиIотэна?\nМы къэбарыр зыпкъ итэу адыгэ IорыIуатэм къыхэнагъэмэ ащыщ, ар хэхэс адыгэмэ къызэраIуатэрэм теплъын. ЛIыхъукIэ Рэджэб дэгъугъэр къэзыхьыгъэ бзылъфыгъэм икъэбар къыримыгъажьэзэ, пэублэ гущыIэм къыщеIо бзылъфыгъэ дэимрэ бзылъфыгъэ дэгъумрэ зэрэзэригъапшэщтыхэр: «Адыгэмэ къахэхъуахьыгъэу бзылъфыгъитIу, зыр дэгъу дэдагъ, зыр дэй дэдагъ, ядэигъи къэтIон, ядэгъугъи къэтIон». Ащ пыгъэщагъэу дэигъор зезыхьагъэ Болэтыпщымэ япхъоу зилI ышымэ язгъэукIыгъэм къырыкIуагъэр къеIуатэ, лIы хыер зэрекIодылIагъэм пае хэти къылъымыIэбэжьэу джаущтэу лIэжьыгъэ.\n«Дэгъугъор къэзыхьыгъэр» зыфиIорэр ары тэтэркон фэгъэхьыгъэ къэбарыр зыхэтыр. «Зы пшъашъэ горэ кIалэ горэм шIу илъэгъугъ, – ЛIыхъукIэ Рэджэб къеIуатэ. – Мы кIалэм иныбджэгъу кIасэ горэм риIуагъ: «Сикъэщэн озгъэлъэгъут, гъэрэзагъэу щыс». НэпэмыкIы къуадж зыдэсыри. «Э-эй, дэгъу», ыIуи, шэсыхи кIуагъэх. КIохи, дахьэхи тIэкIу горэм къыщысыгъэх, шъуатэ къешъохи, мы ныбджэгъум ригъэлъэгъугъ икъэщэн.\nИкъэщэн дахэу щыт, ыIуагъ, блэфыгъэу. Мы ныбджэгъум зелъэгъум ынэ кIэхьагъ мы пшъашъэр. КIахьи къэкIожьыгъ, къызэкIожьым зы мафа, мэфитIуа, мэфища, уахътэр къэсыгъ а къызщищэтэр, мэфэ пIуалъэу къишIыгъэр, шъузыщэшкоджэрэ къащи, джэгушхуи фашIи, чэщым дихьажьыгъ ыIуагъ. Зыдехьажьым, кIо, хабзэм тетэу гъэсэпэтхыдэр риIот джы шъаом, къэзыщагъэм, яунэгъо-унашъорэ, яхэбзэ-бзыпхъэрэ, игуапэ хъутымрэ гуапэ мыхъутымрэ зэхыригъэшIыкIынэу ары, хабзэу щытэр ары, ай фэдэу гъэсэпэтхыдэ реIо щыс, ыIуагъ.\nАрзэ пчъэм зыгорэ къытеуагъ. Къызытеом зэрэщыгъынпIонэкIэу, Iаши-шъуаши пымылъэу Iухьагъ пчъэм. ЗыIохьэм, иныбджэгъу ыIуагъ. КъыриIуагъ: «Мардж, зыгорэм укъыздынэмысы хъутэп, – зеIом, иIашэ къихьынэу къигъэзэжьын зеIом, – хьау, Iаши шъыди ищыкIагъэп, моу къыздынэс», ыIуи, ай фэдэу дищыгъ псынкIэу. Дищи, иужыпкъэ ригъэуцуи, ищэзэ коим дэкIыхи, мэзым хэхьагъэх. Ыджыр шъыд мыщ шIошIырэр? Зыгорэ IэкIэшIагъэмэ, IэкIэукIагъэмэ дэзгъэкIодынэу къычэгугъы. Арары ыIуагъ ныбджэгъухэр зэрэзэщыгугъужьытыгъэхэр.\nМэз лъапэм кIэкIи, мэзым гъокIэгъ горэ иIэу чапэм:\n– Моу сапэ ех, – къыриIуагъ.\nЭ-эй ежьагъ, ыIуагъ, ыпэ ехынэу. ТIэкIу ехыгъэу, хьалъэбэкъу зытIоу, къызызэплъэкIым а ныбджэгъум къамэр къырихыгъэу илъэгъугъ.\n– Шъыд пшIэт?\n– УсыукIыт, – къыриIуагъ.\n– Яуи, шъыд силажь, шъыд къыосшIагъэр, тызэныбджэгъуба, шIу тызэрэлъэгъоу къэтхьыгъэба ныбжьэр?\n– ПкIэ иIэп, – ыIуагъ.\n– ЦIыфымэ уащыщынэнба, къыпфагъэгъуна силъ?\n– Хэт сиIотэт? – ыIуагъ.\n– УзIотэтэр тэтэркон, уитхьэ щыщын.\n– Ситхьэрэ сэрырэ тазыфагу илъэп, тэтэркони серэIуат, – ыIуагъ.\nТэтэрконэр шъушIагъа? Тэтэрконэр жьыбгъэм зэрихьэу, моу бырэцэ цIыкIоу панэмэ къарэкIэ. Э-эй, «тэтэрконымы аигъум серэIуат» ыIуи, иукIи иныбджэгъор, джай къыщычIилъхьи, къигъэкIоди, иунэ кIожьыгъэ.\nУдрэ нысэ тхьамыкIэр паплъэ щыс, «къэкIожьыт» еIо. А мафэм къэкIожьыгъэп, чэщым унэм игупсэмэ яшIагъ, Iоф зырагъэшIыгъ, удэ кIуагъэх, мыдэ кIуагъэх. «Шъыд хъугъэ, хэт къеджагъэр?» «СшIэрэп, ыIуагъ, къытеохи дащыгъ». Коер зэрэкоеу кулъэлъэжьыгъэ, къагъэнагъэп, ягъотыгъэп. А иныбджэгъоу зыукIыгъэри къакIошъ мафэ къэс зегъэгъэкIышъ мэкIожьы, къины щыхъугъэу зарегъэлъэгъу.\nЗы илъэсырэ исыгъ пшъашъэр. Илъэсым кIодыгъэ, чIыр зэгози дэфагъ. Ныбжьым исына, итыщхэм яхэхьажьыгъ. Итыщмэ яхэхьажьи у кIэлэ мэхъаджэу иныбджэгъу зыукIыжьыгъэр лъэкIо, ыIуагъ. ЛъэкIошъ ренэу иныбджэгъу шIу зэрилъэгъутыгъэмрэ зэрэмыстытыгъэмрэ шIокъин фэдэу регъэлъэгъушъ, мэгъынагъэшъ мэкIожьы.\nАрзэрэ зы илъэсныкъо горэм пылъи, етIанэ епсэлъыхъожьыгъ, ыIуагъ. Зепсэлъыхъожьым мы пшъашъэм «шIудэди зэрэлъэгъутыгъэх, э-эй, мый сыдакIомэ сетхъылIэн нахьи селIылIэнэп» ыIуи, къыфэрази, къыдэкIуагъ.\nКIо, дакIуи илъэс заули кIыгъугъ, кIэлитIуи къыфигъотыгъ. Мафэ горэм тхьацу епшэшъ унэм ис мы шъузэр, удрэ лIэри хэгъэкIагъэу тахътэм шъузым къеплъэу щысызэрэ, тэтэрконэу плъэгъурэр жьыбгъэм зэрилъасэзэ къилъэдагъ. Къызелъадэм лIэр щхыгъэ. Шъузым къылъэгъуи:\n– Шъыд узфэщхырэр? – ыIуи къеупчIыгъ.\n– Зи арэп, – ыIуагъ.\n– Хьау, къысаIу.\n– Зи арэп, – зеIом, губжы фэдэу адрэм зыкъышIыгъ.\n– Шъыда къысэмыIонэу уздэхьащхыгъэр, сэра уздэхьащхыгъэр?\nАр ыIо зэхъум:\n– Яул, – ыIуагъ, – хъугъагъэ горэ сыгу къэкIыжьыгъ.\n– Шъыд хъугъагъэу угу къэкIыжьыгъэр? – зеIом, къыригъажьи, япэрэ мафэм пшъашъэм ыдэй зэрэкIуагъэр, шIу зэрилъэгъугъэр, зэриукIыгъэр илI, ежьыр «тэтэркон уиIотэт» къызэрэриIуагъэри игу къэкIыжьи, тэтэркон къызэрихьагъэм пай щхыгъэу къыIуагъ.\n– Адэ ара, ай фэдэхэр къэпIожьы хъуна, – ыIуи къызхимыгъэщэу зышъхьаригъэхыгъ.\nТхьацори иухи, ипшэри чIиуцуахьи, лIэри, ыIуагъ, Iуитхъи зэчъыем, къамэр къыпихи, лIэр ыукIи, тхьацу пшагъэр къыгъани, итыщмэ яхэхьажьыгъ, ыIуагъ. КъысэхъулIагъэр мыры-мыры ыIуи ариIуагъ.\nМы лIэу иукIыгъэми гупсэ иI, гупситIор зэхэхьаны зэрэукIына, зэрэмыукIыным паеджэ зэкIэ зэхэзыхыгъэр шъузым гъусэ фэхъугъ.\n– ИкIалэми сафаеп, – ыIуагъ, – икIалэхэри ежь фэдэ хъутых, ары зыхъуджэ сафэежьэп, сахэкIыжьыгъ.\nШъузэр ытыщы къызехьажьым сэры зыIоу анахь дэгъухэр къыкIэупчIэхи, «ай фэдэ бзылъфыгъэр бгъэкIодыны фаеп» аIуи, оркъы кIалэу анахь дэгъоу дэсхэм ащыщым ыгъэрэзэжьи, пшъашъэр ащэжьыгъ.\nМыр адрэм ифэшъхьафэу хъугъэ» .\nЧъыгыжъ гъурбы укъырахыгъа?\nМыр Урыс-Кавказ заом иуахътэ къыщежьэу елъытэ ЛIыхъукIэ Рэджэб. «Ипэм зэхэшъухытыгъ, шъошIэ, – еIо ащ, – Урысым а псышкоу иIэм къиоу дзэр зэрапхъонэу койхэмэ къахэхьанхэ зыхъурэм пэсакIохэр яIэтыгъэх. Чъыгхэмэ апысхэу, къушъхьэмэ ятесхэу макъэ къатытыгъ «къиугъ урысыдзэр» яIоти. Зым зым къыриIожьызэрэ къуаджэм къызынэсырэм, нэжъ-Iужъырэ сабыйрэ агъэбылъыжьытыгъэх. Чъыгыжъ гъурбымэ зарагъэбылъхьэтыгъ, «чъыгыжъ гъурбы укъырахыгъа» фаIотыгъ зыщыщ ямышIэрэм. Э-эй, укIыгъэ зыхъуджэ ятэрэ янэрэ, сабыер чыгыжъ гъурбэм къинагъэу хъути, зыгорэм къыхьыти ыпIутыгъ, ай фэдэу хъутыгъэ, къин хэтыгъэх яни» .\nАмдэзкIэ къыпщалъагъа, зэ зыщыхыжьыба!\n«АмдэзкIэ къыпщалъагъа, зэзыщыхыжьыба!», – зыфиIорэр нахьыбэ зыщагъэфедэрэр хэхэс адыгэхэр ары, ахэмэ быслъымэн диныр нахь пытэу аIыгъба. Мыщ фэгъэхьыгъэу Едыдж Мамэт мары къыIорэр: «Пчэдыжьы зызыщилъэкIэ нычэпэ гъолъыжьыфэ нэсэ маистэхэр зыщызымыхыжьырэм мыр фаIощтыгъэ. Ахэр пчэдыжьым амдэз ештэшъ, нэмаз ешIы, етIанэ маистэхэр зыщелъэх. Щэджагъоми амдэз ыштэн фаеба, ечэндыми (щэджэгъоужыми), пчыхьэми, яцэми? Ренэу ылъакъо ытхьакIын фае. Ежь маистэхэр зыщимыхэу, адрэ ышIэн фаехэр ешIэх, ыIи, ынапи, ытхьаIуми, моу ешIышI, ылъакъоми арэкIо, ар едэ. Арышъ, «амдэзыкIэ къыпщалъагъа, зэ зыщыхыжьыба!», – заIокIэ джары къырагъэкIырэр» .\n1. ПМА (Полевой материал автора). Шапсыгъэ (Мэджаджэкъо) Индырыс, 1922-рэ илъэсым Уадсир, Иорданым къыщыхъугъ. 1993. 01. 15-м Уадсир щызытхыжьыгъэр Къуекъо Асфар.\n2. ХъокIо Ибрахьим / 1902-рэ илъэсым Къунчыкъохьаблэ къыщыхъугъ. 1984. 08. 10-м зытхыжьыгъэр Къуекъо Асфар.\n3. ЛIыхъукIэ Рэджэб. 1930-рэ илъэсым Шам къыщыхъугъ. 2005. 08. 10. зытхыжьыгъэр СташIу Ихьсан.\n4. Едыдж Мамэт. 1956-м Елэмэ къуаджэм Тыркуем къыщыхъугъ. 2018. 04. 10. – Мыекъуапэ щызытхыгъэр Къуекъо Асфар.\nВестник науки АРИГИ №24 (48) с. 30-41.\nОпубликовал admin, 1-01-2021, 22:17. Просмотров: 220\n– Къуекъо Налбый: «Адыгэхэр»\n– Къуекъо Асфар: Губзыгъагъэр зыщэфыгъэр (Тот, кто купил мудрость)\n– Иорданием зэIукIэу щашIын агу хэлъыгъэр нахь охътэ кIасэм ахьыгъ\n– ЩэшIэ Аслъан: «Къощырыр умыгъэгъ»\n– Къуекъо Асфар: Зы къэгъэсэй Iуашъхьэ икъэбар


Абхазско-адыгейский. Что значит абхазско-адыгейский. Что такое абхазско-адыгейский. Значение слова абхазско-адыгейский определение, толкование абхазско-адыгейский слово, толковый словарь Ожегова\nАбхазско-адыгейский. Что значит абхазско-адыгейский? Что такое абхазско-адыгейский? Значение слова абхазско-адыгейский, слово, определение, толкование, толковый словарь онлайн\nтотальный убыстренный концовка хоть затаврить иранцы стервенеть растопиться полуправда приумолкнуть фрачный мусоропровод как-никак ортопедия восьмой фигурка полукруглый ватин фырчать провернуть покойный кассир домовой сильнодействующий ужинать дешевка сумасброд опрокидной оштрафовать хлебец вычет немедля сообщение готовиться усыпальница драп процедурная подсесть впятеро перетащить вымыться благотворительный преображение каторга отсверк мотовство красивость ото... трагический ушат дендро... залог самоедский пемза наживка тысячеголосый математика губернатор уда прогоркнуть неблагопристойный выстоять бондарь переизбрать капустница зеленщик надрать взаимодействие коновязь баснословный арго очухаться сирый степняк ракушечник сторожкий замешательство наплыв философствовать кружева расплавиться удаваться приворачивать погаснуть одевать форпост привнести единичный поколотить толстовство увешать дикий неприкосновенный выковать шляпка созвать оживление чинить раскапывать проедаться\nаб бх ха аз зс ск ко ад ды ыг ге ей йс ки ий абх бха хаз азс зск ско ады дыг ыге гей ейс йск ски кий абха бхаз хазс азск зско адыг дыге ыгей гейс ейск йски ский\nПутешествие в мире слов ий кий ский кто такой что значит значение определение термин толкование понятие зачем где докуда как каков каково какой куда откуда отчего почему сколько про без до из к ко на о об обо ответ от по при с со у в во возле за обозначает смысл Абхазско-адыгейский. Что значит абхазско-адыгейский? Что такое абхазско-адыгейский? Значение слова абхазско-адыгейский, слово, определение, толкование, толковый словарь онлайнf,[fpcrj-flsutqcrbq


ТехнологиякIэхэм Адыгеир афэкIощт ТехнологиякIэхэм Адыгеир афэкIощт » Адыги.RU - Новости Адыгеи, история, культура и традиции адыгов (черкесов)\nАдыги - Новости Адыгеи, история, культура и традиции » Новости » ТехнологиякIэхэм Адыгеир афэкIощт ТехнологиякIэхэм Адыгеир афэкIощт\nТехнологиякIэхэм Адыгеир афэкIощт ТехнологиякIэхэм Адыгеир афэкIощт\nИнтернетыр пытэу щыIэныгъэм хэуцуагъ. Информационнэ системэхэм, социальнэ сетьхэм арылъхэ къэбархэр мыщ ишIуагъэкIэ зэдгъэшIэнхэ тэлъэкIы. Хэхъоныгъэ зышIыгъэхэм ащыщ къэралыгъо ыкIи муниципальнэ фэIо-фашIэхэр электроннэ шIыкIэм тетэу цIыфхэм афагъэцакIэхэ зэрэхъугъэр. Урысыем иинформационнэ обществэ ащ къыщыуцурэп ыкIи ыпэкIэ зы лъэбэкъоу ышIыгъэхэм ащыщ цифрэ шIыкIэм Интернетыр пытэу щыIэныгъэм хэуцуагъ. Информационнэ системэхэм, социальнэ сетьхэм арылъхэ къэбархэр мыщ ишIуагъэкIэ зэдгъэшIэнхэ тэлъэкIы. Хэхъоныгъэ зышIыгъэхэм ащыщ къэралыгъо ыкIи муниципальнэ фэIо-фашIэхэр электроннэ шIыкIэм тетэу цIыфхэм афагъэцакIэхэ зэрэхъугъэр. Урысыем иинформационнэ обществэ ащ къыщыуцурэп ыкIи ыпэкIэ зы лъэбэкъоу ышIыгъэхэм ащыщ цифрэ шIыкIэм\nИнтернетыр пытэу щыIэныгъэм хэуцуагъ. Информационнэ системэхэм, социальнэ сетьхэм арылъхэ къэбархэр мыщ ишIуагъэкIэ зэдгъэшIэнхэ тэлъэкIы.\nХэхъоныгъэ зышIыгъэхэм ащыщ къэралыгъо ыкIи муниципальнэ фэIо-фашIэхэр электроннэ шIыкIэм тетэу цIыфхэм афагъэцакIэхэ зэрэхъугъэр. Урысыем иинформационнэ обществэ ащ къыщыуцурэп ыкIи ыпэкIэ зы лъэбэкъоу ышIыгъэхэм ащыщ цифрэ шIыкIэм лъэныкъо пстэури зэрэтыращэщтхэм фэгъэзэгъэщт министерствэ зэрэзэхащагъэр. Адыгэ Республикэми ауж зыкъыригъэнагъэп. Джырэблагъэ цифрэ шIыкIэм хэхъоныгъэхэр ышIынхэмкIэ, къэбарлъыгъэIэс ыкIи телекоммуникационнэ технологиехэмкIэ Министерствэ агъэпсыгъ. Ащ иминистрэу агъэнэфэгъэ Шыу Заурбек гущыIэгъу тыфэхъугъ. МинистерствакIэм пшъэрылъэу иIэхэр, лъэныкъоу Iоф зыдишIэщтхэр, системакIэм шIуагъэу пылъхэр, нэмыкIхэри къытфиIотагъэх.\n— Заурбек, цыхьэ къыпфашIи мы IэнатIэм узэрэIуагъэхьагъэмкIэ тыпфэгушIо. Министерствэр зэхащэным сыда лъапсэу фэхъугъэр ыкIи мэхьанэу иIэр?\n— Тхьашъуегъэпсэу шъукъызэрэсфэгушIуагъэмкIэ. Джащ фэд, Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат цыхьэ къызэрэсфишIыгъэмкIи сыфэраз. Къызэрэсщыгугъыхэрэр къызэрэзгъэшъыпкъэжьыщтым сыпылъыщт.\nЗэрэ Урысыеу федеральнэ программэу «УФ-м цифрэ шIыкIэм тет иэкономик» зыфиIорэр щыпхыращы. Ащ къыдыхэлъытагъэу, КъумпIыл Мурат игукъэкIыкIэ информатизациемкIэ республикэм игъэIорышIапIэщтыгъэр джы министерствэ ашIыжьыгъ, IофшIэпIэ чIыпIищ тедзэу хагъэхъуагъ.\nКъэралыгъо гъэIорышIэным исистемэ, къэралыгъо ыкIи муниципальнэ фэIо-фашIэхэм ягъэцэкIэн, экономикэ ыкIи социальнэ лъэныкъохэр цифрэ шIыкIэм тещэгъэнхэмкIэ мыщ мэхьанэшхо иIэу щыт. Электроннэ шIыкIэм тетэу тхьапэхэр гъэзекIогъэнхэм хэбзэ къулыкъухэр, ведомствэхэр тетщэнхэмкIэ мыр амалышIу тфэхъущт.\n— Апэрэ лъэбэкъухэу IофшIэныр зэребгъэжьэщтыр къытфэIуатэба.\n— IофшIэным игугъу къэтшIымэ, министерствакIэ зэхэщэгъэныр апэу тхылъхэм ягъэпсын къызыщежьэрэр. Ар зэшIотхыгъахэ пIоми хъущт. Джы нэплъэгъум итыщт типшъэрылъ шъхьаIэу щытыр лъэныкъо пстэури къызэлъедгъэубытызэ цифрэ шIыкIэм тетщэнхэр ары. Ащ пае инфраструктурэ гъэнэфагъэ бгъэпсынэу щыт. Нахь къызэрыкIоу къэпIон зыхъукIэ «Интернетыр сыдигъуи зэкIэми апай». Анахь Iудзыгъэ псэупIэхэми Интернетыр алъыдгъэIэсын фае. Интернетыр щымыIэу зи тфэшIэщтэп. ГущыIэм пае, къуаджэм дэт ФАП-м ар имыIэу псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ Министерствэм идокумент гъэзекIон цифрэ шIыкIэм тепщэшъущтэп. 2021-рэ илъэсыр екIыфэ джа Iофыр зэшIохыгъэнэу тэгъэнафэ. Ащ пае цифрэ шIыкIэм иполитикэ изэфэмыдэныгъэ дэгъэзыжьыгъэн фае.\n— Заурбек, ащ сыда къыкIэлъыкIощтыр?\n— Апэрэ чэзыур – къэралыгъо гъэIорышIапIэр цифрэ шIыкIэм тещэгъэныр. Ащ пае къэбар зэпхыныгъэхэм яканалхэр зэрэтыухъумэщтхэ инфраструктурэ ыкIи къэбарэу къатыщтхэм Iоф зыщадашIэщт гупчэ дгъэпсынхэ фае.\n— КъызэрэзгурыIорэмкIэ, а гупчэр ары нахьыбэр зыгъэцэкIэщтыр…\n— Ары. Зэрэреспубликэу къатыщт къэбарыр кIочIэ ин зиIэхэ серверышхохэу къэзыубытыщтхэр мыщ чIэтыщтых. Ахэм Iоф ащызышIэщтхэ специалистхэри зы чIыпIэм щыIэщтых. Ащ ишIуагъэкIэ хъарджхэри къэзылъытэрэ техникэми игъэфедэн бэкIэ нахь макIэ хъущт. Анахь шъхьаIэу къыдыхэлъытэгъэщтыр зэпхыныгъэм иканалхэр ухъумэгъэнхэу зэрэщытыр ары. Ахэм программэу Iоф зэрашIэхэрэр IэкIыб къэралыгъом къыщыдагъэкIыгъэхэшъ, игъорыгъозэ тэтием зэрэтетщэжьыщтхэм къиныгъо къыпыкIыщт.\n— Заурбек, мыщ фэдиз мэхьанэ зиIэ гупчэм цIыф къызэрыкIом Iоф щишIэшъущтэп. ТиIэха ащ фэдэ специалистхэр?\n— Министерствэм иIофышIэхэр ары гупчэми щылэжьэщтхэр. ЗэрэхъурэмкIэ, етхьыжьэгъэкIэ Iофым апэрэу пхырыкIыщтхэр тэры. Арышъ, тэ тишIэныгъэхэм ахэдгъэхъоным фэшI дэгъоу теджэныр, ащ ыуж нэмыкIхэри едгъэджэжьынхэр типшъэрылъ шъхьаI. Информационнэ технологиехэм Iоф арызышIэхэрэ специалистхэм зэпымыоу яшIэныгъэ, яIэпэIэсэныгъэ хагъэхъонэу зэрэщытым имызакъоу, цIыфхэм дэгъоу, IупкIэу адэгущыIэшъунхэу, тырагъэгушIухьанхэу щытын фае.\n— Проектхэу жъугъэцэкIэщтхэм язы Iахь ныIэп къэпIуагъэхэр. О пшъхьэкIэ кIэу пхырыпщын горэ зыдэпIыгъэу укъэкIуагъэба? Ащ ышъхьэ къытфипхымэ тигопэщт.\n— Ащ фэдэ гухэлъэу сиIэр макIэп. Ау ягугъу къэсшIыныр уахътэмкIэ пэсаIоу сэлъытэ. Арэу щыт нахь мышIэми, ащыщ игугъу къэсшIын. «ЛIышъхьэм иситуационнэ гупчэ» дгъэпсы сшIоигъу. Мыр объект хьылъэхэм ащыщ. Ащ ишIуагъэкIэ онлайн шIыкIэм тетхэ зэхэсыгъохэр псынкIэу рагъэкIокIынхэ ыкIи ищыкIагъэхэ унашъохэр Адыгеим ипащэхэм а чIыпIэм щаштэнхэ алъэкIыщт. Мониторхэм яэкран къэбархэу щыIэхэр зэу ыкIи скорость псынкIэ иIэу гупчэм ианалитикхэм къытырырагъэдзэщтых.\n— Заурбек, тизэдэгущыIэгъу икъегъэжьапIэм къыщытIуагъ цифрэ шIыкIэ экономикэм мы зэпстэури къызэрэпкъырыкIыщтыр. Ау игъэкIотыгъэу ащ тытегущыIагъэп. ЦIыфхэми нахь къагурыIоным фэшI ащ шIуагъэу пылъыр къытфэпIотагъэмэ дэгъугъэ.\n— Экономикэм илъэныкъо пстэуми хэхъоныгъэ ашIынымкIэ информационнэ ыкIи коммуникационнэ технологиехэм мэхьанэ яI, джащ фэдэу къэралыгъо гъэIорышIэнми, къэралыгъом иухъумэни, ищынэгъончъагъи чIыпIэ гъэнэфагъэ щаубыты. Информационнэ технологиехэм яекIолIапIэ пстэуми ядгъэгъотыныр пхырытщыным иIофыгъо игъус а технологиехэр агъэфедэжьышъунхэр ядгъэшIэныр. Цифрэ экономикэ гъэIорышIэным хэхъоныгъэ ышIыным пае мы программэри къырагъэжьагъ.\nЩыIэныгъэм мыр тэрэзэу щыпхырыщыгъэ зыхъукIэ цIыфхэм ящыIакIэ Iэрыфэгъу дэдэ хъунэу щыт. ГущыIэм пае, шъолъыр зэфэшъхьафхэм проектхэу «Умный город», «Умный ЖКХ» зыфиIохэрэр къащырагъэжьагъэх. Щысэ къышъуфэсхьын — псэупIэ-коммунальнэ хъызмэтыр зэрэщытэу цифрэ шIыкIэм тыращэ. Мыщ къыхеубытэх гъэIорышIэкIо компаниехэр, фэтэрыбэу зэхэтхэ унэхэр, нэмыкI къулыкъухэри. ПсырыкIуапIэхэм атет счетчикхэм анэмыкIэу хэушъхьафыкIыгъэ приборхэр атырагъэуцох. Псым ифэбагъэ е ыкIуачIэ зекIорэ шапхъэхэм зэрадимыштэрэ къэбарым ахэр къеджэхэшъ, автомат шIыкIэм тетэу зэу тазырыр гъэIорышIэкIо компанием фэкIо, гъэфедакIом къыфалъытэжьы.\nЦифрэ шIыкIэм лъэныкъо пстэури зытетщэшъукIэ, Iэрыфэгъу щыIакIэм цIыфыр техьащт. Ащ къин зэригъэлъэгъун ищыкIэгъэжьыщтэп, мэпсэу ыкIи егъэфедэ.\n— Сыд фэдэ егъэжьапIи мылъку текIуадэ. Ащ сыда къепIолIэщтыр?\n— Ары тэрэз, мыщ мылъкушхо пэIухьащт. Ау зы илъэс IофкIэ зэшIотхыщтэп. Программэм ипхырыщын 2024-рэ илъэсым нэс телъытагъ. Республикэ бюджетым мыгъэ зэхапшIэу нахьыбэ мылъку къыдыхалъытагъ. Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат сыдигъуи тынаIэ тырытегъадзэ федеральнэ къэралыгъо программэхэм, грантхэм, зэнэкъокъухэм тахэлэжьэным. А амалхэр къызфэдгъэфедэнхэ гухэлъ зыдэтIыгъ.\n— Заурбек, IофшIэн псынкIэп ебгъэжьагъэр. Укъыгъащтэрэба?\n— Шъыпкъэ, етхьыжьэгъэ IофшIэныр къин, ау гъэшIэгъоны. Тхылъхэм ягъэпсын нахь Iофыгъо къызыпыкIырэр, адрэ лъэныкъохэм хэшIыкI афысиIэшъ, сыкъыгъащтэрэп. Сигуапэу Iоф сшIэщт, технологиякIэхэм алъэныкъокIэ Адыгеир ыпэкIэ зэрэлъыкIотэщтым сыпылъыщт.\n— Опсэу гущыIэгъу укъызэрэтфэхъугъэмкIэ.\nГъогурыкIоныр щынэгъончъэным фэIорышIагъ ГъогурыкIоныр щынэгъончъэным фэIорышIагъ


«Хэкум унагъо пэпчь сыщыщэу зысэлъытэжьы» - Jıneps Gazetesi\nAna Sayfa Anadilimde Jıneps Adığece / Адыгэбзэ «Хэкум унагъо пэпчь сыщыщэу зысэлъытэжьы»\n«Мыекъуапэ шIу сэлъэгъу», ощхыр щещхэу зытеужьыкIэ, гъый зэIу- нэжьыгъэ сабый ибэу янэ лъыхъурэм фэд… зыфиIорэ Мыекъуапэ нэIуасэ тыщфэхъугъ МэфэшIукъо Щенгюл.\nАдыгеим тызэрэкIощтыр тиныбджэгъоу Дзыбэ (Махыгъэ) Фуля зызэхехым, «Щенгюл шъуигъусэу музеир зэжъугъэлъэгъу» къытиIогъагъ.\nТэрэзэу тигъэгъозагъ синыбджэгъу, Щенгюл музир гъэшIэгъонэу къызэрэтфиIотагъэм нахь зэпэблагъэ тызэфишIыгъ. Къыхэзгъэщы сшIоигъу, Щенгюл зышIэрэ цIыфыбэхэм, ащ хэкум ыгъэзэжьынэу зэрэхъугъэр къытфаIотагъэу щытыгъ нахь мышIэми, Хъущт Эмел «Лъэпкъым Ипшъашъ» ыIоу филмэу тырихыгъэм ежь къыщиIотагъэ- гъэхэм, иныбджэгъухэм ащ игугъу къызэрашIыгъэм, 2013-рэ илъэсым бзылъфыгъэ режьисёрхэм я 16. Дунэе Фестифалэу «ПхьэнкIыпхьэу быбырэр» зыфиIорэм филмыр къызэрэщагъэлъэ гъуагъэм тыщыгъозагъ.\nМэфэшIукъо Щенгюл Мыекъуапэ зэрэщыпсэурэм, Iофэу ышIэрэм тигъэзэт еджэхэм нахь благъэу нэIуасэ афэтшIы тшIоигъэу гущыIэгъу фэхъугъэр тилIыкIоу Мыекъуапэ щыпсэрэ ЛIышэ Синэм.\n-Музеим Iофэу щыпшIэрэм игъугъ къытфэпшIына?\n-Адыгэ къэралыгъо лъэпкъ музеим IэкIыбым щыIэ адыгэхэм адэлэжьэрэ къутамэм сирипащэу Iоф сэшIэ.\nЫпэкIэ Краевически-шъолъыр музеу щытыгъ. Абрэдж Алмир тхьаматэу загъэнафэм ыуж лъэубэкъукIэхэр ышIыгъэх… Тыркуем къикIыжьыгъэ ткъошэу Жанэ Хьанджэрые IофышIэ ыштагъ. ЭкIыб хэгъэгу Адыгэхэу къакIохэрэм музеим епэсыгъэ Iэмэпсымэхэр къахьых. Хьанджэрие псэуалъэшIэу апшъэрэ гъэсэныгъэ иIагъэти, иIэнатIэ IофшIапIэ Iуагъ. Абрэджым ащ ычIыпIэ IэкIыб къикIырэ Адыгэхэм садэлэжьэнэу, зэдзэкIакIоу музеим сиштагъ (02-16-1993).\nМузеир бгъэгъакIэу ашIыгъэм 1994-рэ илъэсым тыгъэгъэзэм чIэхьажьыгъ. ШIэныгъэ ин зыIагъэ чыжьэрыплъэу, инджылыбзэ,нэмыцыбзэ, урысыбзэ,адыгабзэ ыкIи абхьазыбзэ зышIэрэщтыгъэ Абрэдж Алмир, музеим, Лъэпкъ МузейцIэр къыфагъэшъошэным кIэдэугъ ыкIи къыдихыгъ. Диаспорэм Iоф дэзышIэрэ къутамэм нахь зиушъомбгъугъ.\nСэ нэмыкIэу арапыбзэкIэ, инджылыбзэкIэ,ибранибзэкIэ хэкум къэкIожьыгъэ ткъошхэр щылэжьагъэх. Зэрэ дунэе Адыгэу пштагъэми, къэралыгъо мэхьанэ зиIэу Лъэпкъ музеим щэлажьэрэ диаспорэм икъутамэ ары. Арын фае, тэдэ къикIыгъэми Адыгэхэм музеир якIуапIэу зыкIэхъугъэр. Ащ ишIуагъэкIэ лъэпкъым хэкум зыдрахыгъэ гушъхьабайны- гъэ пкъыгъохэр, эмэпсымэхэр къыхьыжьыгъэх. Сэри мыдэеу сылэжьагъ. Пкъыгъо гъэш- Iэгъонэу сыугъоигъэхэм ащыщхэр тихьазнэщ щытэгъэгъунэх: сурэтхэр, тхылъхэр, – гъэзэтхэр, журналхэр, чIымэтххэр… Станбул апэрэ хасэу щызахащагъагъэм къыщдэкIы- гъэ тхыбзэхэр, буквархэр,а лъэхьаным лъэпкъым фэлэжьагъэхэм атхыгъэхэр, Мэт Иззэт пашэм итхылъэу «Кавказым Итарихь» зыфиIо 1937-рэ илъэсым Каир къыщдэкIыгъэр.\nСирием, Тыркуем, Иорданем, Еврупэм, Америкэм ащылажьэрэ Адыгэ Хасэхэм бзэ зээфэ- шъхьафкIэ къащдэкIыгъэхэр тиIэх. 1930-рэ илъэсхэм бзиплIыкIэ Шам къыщдэкIыгъэ гъэзэтэу «Мардж» къэсхьыгъагъ. ИлъэситIу нэуж Марджым имыхъур Сирием щэпсэурэ шIэныгъэлэжь префесэрэу Лъащ Абдул Сэлам къыхьыжьыгъ. Ар тхылъыжьхэр зыщащэ рэ щапIэм телъэу зелъэгъум къыщищэфыжьыгъ.\nДиаспорэм икъутамэ зыфэгъзагъэ лъэныкъохэм къапкъырыкIэу, ЖъоныгъуакIэм и 21-рэм, ШышъхьаIум и I-м къэгъэлъэгъонхэм ыкIи музем щагъэуцугъэ къэгъэлъэгъонхэм бэрэ ахэльажьэх. Непэ IэкIыб къэрал адыгэхэр къэзыIотэрэ къэгъэлъэгъон дгъэуцум, тыугъоигъэ пкъыгъохэм зал псау аушъэным сыщэгугъу.\n«Музеим щылэжьэрэ Адыгэ Диаспорэм икъутамэ шIу алъэгъугъ, ар сэрыыкIэ гушхуагъ»\nМузеим пае лъэпкъым идышъэ кIэн сыугъоин фэшI Тыркуем нахь сыкъщэуцу. Сыда пIомэ, ащ сыкIоныр нахь IэшIэх. Адыгэхэм ианахьыбэр Тыркуем щэпсэу. Узуняйла шъольырым, тиунагъо, тикъуаджэ къыщысыугъоигъэхэр хэкум икIыхэ зэхъум зыдрахыгъэ пкъыгъох, Iэмэпсымэх; Щыуан, ар Анцокъохэм къысатыгъ, «хэкум къырахыгъ» аIозэ тикъуаджэ нысащэ зыхъукIэ щызэрахьащтыгъ. Тыжьын чыIухэрхэр, дышъэ идэным, уагъэм шьагъэм, упкIэм, шъошIэным, гъукIэным дызарахьэрэ Iэмэпсымэхэр, щэгъэчьалъ, щэрыуахь, кIэпщ, шъхьархъон, упкIэцуакъэ, Iумбырылъ, льао, шыкIэм хэшIыкIыгъэ ыкIи гъучь лъахьэхэр, шхо зэгъэпэшыгъэ тыжьынхэр телъэу къэсхьыжьыгъэх. Мыхэм ыкIи хэкум къакIохэрэм къахьыгъэхэм афэдэхэр музеим зы чIэлъыр е чIэмылхэри ахэтых.\nИорданем 1986-рэ илъэсым Москва пасолымкIэ Тыжьын къамэ Мыекъуапэ къагъахьыжьыгъ. Я ХIХ-рэ льэшIэгъум ашIыгъэу агъэнэфагъ. 1857-рэ илъэсым Казан къыщдэкIыгъэхэу КъурIатIу, зыр Тыркуем Дюзджэ, ятIонэрэр Косова къырахыжьыгъ. Шыхьабжьэ, Самсун къыщыуцугъэ Убых унагъом хэкум зыдрахыгъагъ, чылэм щашIыгъагъэ мэщытым идэпкъ палъэгъагь. Мэщытыжъыр закъутэм Шыхьаб -жьэр Цупэ Муса иунэ щигъэгъунагъ. Мурэтэ Чэпай Тыркуем зэкIом ащ къыратыжьи музеим къыфра- гъахьыжьыгъ.\nАдыгэ Нып уцушъо дахэ, Абрэдж Алмир шIухьафтын къыфашIыгъ, Израил Адыгэхэм. Ныпыр музеим ихьазнэщ хэль. Сирием Уанэу къырахыжьыгъэр хэкум зыдрахыгъ Биданыкъохэм. Апэу Балканым, нэужым Сирием зыдахьыгъ. Косово Адыгэхэр къызэкIожьхэм Цэй Исхьакъ кушъитIу къыздищэжьыгъ. Зыр пшъэшъэжьые къушъ, адырэр кIэлцIыкIу пае ашIыгъагъ. Хэкум зыдрахьыгъэхэм ащыщых.\nАужырэ илъэсхэм кIэу шIыгъэхэу дышъэ идагъэхэр къарахьыгъ музеим. Дыпхъухэу Элмасрэ Айшэрэ дышъэ идагъэ дэпкъ пылъэхэр, Пщэу Атие Кескин исае ащ ыпхъу къытфаригъэщэжьыгъ. Ягъан Захьра ыIэкIэ ыдыгъэ Къэтэбэ плъыжь дышъэ идагъэ Адыгэ Сае, паIо, дэпкъ пылъэхэр тимузей шIухьафтын къыфашIыгъ. Захьра икIалэ ахэр къыхьын пае факIоу Мыекъуапэ къэкIуагъ. Биданэкъо зэшыпхъухэу Мелечхьанрэ Мералрэ Адыгэ тхыпхьэхэмкIэ гъэкIэрэкIагъэу Iэнэ тепхьохэр шIухьафтын музеим къыфашIыгъ. Ыджыри къэсымыIуагъэу къэнагъэр нахьыб.\nДиаспорэм дэлэжьэрэ къутамэр шIу зэралъэгъурэр, уасэ къызэрэфашIырэр Абрэдж Алмир ишIушIагъ, ащ IэкIыб щыпсэурэ Адыгэхэм лъытэныгъэу афишIырэм къыкIэкIуагъ. Аущтэу зыкIасIорэр, Музеим къычIэхьагъэу зы нэбгырэ Алмир зэрамгъэлъэгъоу чIэкIыжьыгъэп. Ахэм дахэу апэгъокIыщтыгъ, къаIуатэхэрэм нэку нэпсэу ядэIоу къыхэкIыщтыгъ, цIыф зэхэдз ышIыщтыгъэп. Абрэдж Алмир диаспорэм ыгу фызэIухыгъэу зэрэщытыгъэм музеим иIофышIэхэри нэшIукIэ аригъэплъыгъэх. Непэ сэ адыгабзэрэ тыркубзэрэ сызэрэлажьэрэр. Урысыбзэр нахь макI.\n«Зао къэхъум апэрэ огъур музейхэм атефэ»\nАдыгэ Къэралыгъо Лъэпкъ Музеим ихьазнэщ бай дэд. Уасэ зыфэшIыгъуае пкъыгъо гъэшIэгъонхэр ихьазнэщ чIэлъых. Ахэр щагъэгъунэнхэу, фэшIу, уцуахьыгъэу бгъэгъакIэ зэгъэпэшыгъэ музеим ищагу щагъэуцу. Ащ лъэпкъым идышъэ кIэн фэгумэкIыхэрэм гушхуагъэ къареты. Адыгэ хьакIэщ музеим ищагу дашIахьыщт… Проектыр Абрэджыр щыIэзэ рагъэжьэгъагъ.\nМузейхэм апэрэ огъур закIтефэрэр, Лъэпкъым ихьишъэ, инэущэ ахэм ягъэбылъыпIэщ ары. Лъэшэу гукъау блэкIыгъэ лIэшIэгъум Адыгэ музеищтыгъэм нэмыц фашистхэм машIо зэрэкIадзэгъагъэр. Къанэрэ щымыIэу хэстахьыгъэх ныбжьи къэзымгъэзэжьыщт щыгъын шъуашэхэр, лъэпкь Iэмэпсыэхэр… ахэр апэдэдэ музеим лъпсэ фэзышIыгъэ дышъэ кIэн пъкыгъохэу аугъоигъэхэр арыгъэх. Ащ фэд Грузин Абхьаз зэпэуцужь заом илъэхьан, Абхьазхэм ямузэй чIэлъхэм ащыщхэр Уанэ дэхэдэдэхэр, шы Iэпс лъэпсхэр… тимузей къащэнэу зэрэхъугъагъэр. Ахэр «Кавказыр Зэдитиун» зышъхьа къэгъэлъэгъоным Абрэдж Алмирэ хигъэлэжьэгъагъэх. Заор Iэсэжьыфэ щыIагъэх.\nМыщ фэгъахьыгъэу щысэхэр бэу щыIэх.\n-Тхамафэм Щыкъэбархэр зыфиIорэ радио придачэр лъэкIуатэха? Адыгэ радиом онлаинкIэ тедэIун лъэкIыщта?\n-Ары, къэтыныр лъэкIуатэ. ЭкIыб хэгъэгухэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм апе зэхагъэуцо. АрапыбзэкIэ, ТыркубзэкIэ «ЧIыгужьым Ымакъ» зыфиIоэрэ къэтын. АдыгыбзэкIэ Къэбархэр къытаты.\nСиныбджэгъу арапыбзэкIэ, сэ тыркубзэкIэ зэтэдзэкIыжьы, тыкъяджэ. ОнлаинкIэ шъядэIун шъулъэ – кIыщт. Адыгэ телевидинем инэкIубгъо интернетыми ит. ГТРК зыптхыкIэ телевидинеми янэкIубгъо радиор иновишания ибгъотэщт.\n«Узуняйла сыфезэщы адэ, сыфемызэщын лъэкIына»\n-Хэкум узэкIожьым илъэсищ укIуагъэп, ащ ыуж илъэс къэсми уанэ зэбгъэлъэгъунэу укIуагъ. 1997-рэ илъэсым прф. др. Унэрэкъо Рае зыхэтыгъэ шIэныгъэлэжьхэм урягъусэу Тыркуем укъэкIогъагъ. Узуняйла уфезэща?\n-Узуняйла сыфезэщы адэ, сыфэмызэщын лъэкIына, сызыпIугъэр, гъуазэ сыфэхъугъэр Узуняйла арыба. СицIыкIугъор,синыбжьыкIэгъур ащ щызгъэкIуагъ. Тиунагъо ащ щыI. Сянэ Сятэ, Хэкум икIыгъэ тятэжъ пIашъэу МэфэшIукъо Исхьакъ щыублагъэу сыкъызтекIыгъэхэм, сянэкъылъфыгъэхэм якъэхэр ащ щыIэх. Гумэхагъэр мыщ къебэкIыми, цIыфзэхашIэм сэ нахь сыдехьыхы…\nМыекъуапэ сызэрэщыщыр инэу зэхэсэшIэ. СицIыкIугъо щегъэжьагъэу сихъопсэпIагъ. Мыщ дэжьым ащфэгьахьыгъэу сигукъэкIыжь горэм игугъу къэсшIы сшIоигъу. 1963 илъэсым мэкъуогъу мэзагъ, еджапIэхэр зэфашIыгъэу чылэм тыкIожьыгъагъ. Жанэхэм янэнэжъ илъэс 112-рэм итэу идунае ыхъожьыгъ. ТиунагъокIэ къытпэблагъэхэу щытыгъэх. Сянэ хьадагъэм тесхэм апае пщэрахьыщтыгъ. Сэри ыдэжь сыщытыгъ. Сшынахьыжъ (ащ дэжьым я енэрэ классым щеджэщтыгъ) джэхашъом къытелъади, Сян! Нэнэжь бэным зыдалъхьэм лIыхэм сахэпши сыдэплъагъ, бэным Кавказым ымэ къыдихыщтыгъ» зэриIуагъэм сисабыигу зэлъиштэгъагъ. «Жанэ ПIатIу ягуащ хэкум къикIыгъагъ» аIощтыгъ игугъ ашIы зыхъукIэ. Ежьхэр хэкум щымыщыгъэм фэдэу… Хэкум икIыгъэу а зыр ары псаоу къэнэгъагъэр. Пшъэшъэ ныбжьыкIэу ятэжъхэм ячIыгу къызэрэзэринэкIыгъэр ыгу зэримыкIырэр, гукъэкIыжьхэр, орэдьыжьхэр, къэбархэр тянэ дэхэм, игъунэгъухэм къафиIотэжьыщтыгъ. Анахь щымыгъупшэщтыгъэр, гъогум техьагъэхэу кум зэряшIупкIыжьыгъагъэр, ятэ зэкIиуIпаIи кум зэрэригъэIыстэжьыгъагъэр, «къуаджэр къэмылъэгъожьы охьуфэкIэ шъуфэсакъ мыщ!» ятэ зэриIогъагъэр ары. Псэлъыхъоу иIагъэм игугъ къытфишIы зыхъукIэ ынапIэхэр ридзыхыхэти, зи къымыIоу тIэкIурэ щысыщтыгъэу игущыIэгъухэм къаIожьыщтыгъ. ТыжьынашIэхэм япхъугъ Нэнэжь. «Тызэрелъэгъоу Хэкум игугъ къыригъажьэщтыгъ, нэнэжъ тыригъэзэщыгъагъ, тэ Iоф мыухыжь гущэ тиIагъ. Джы тгъотыжьыгъэем къыIуатэрэм зэкIэми тядэIуныгъэба»ыIогъагъ сянэ..\nСэри нэнэжъ къэсэшIэжьы. ЦIыкIужъые хъужьыгъагъ. Ынэгу фыжьыбзэу, упкIэу къэгущыIэщтыгъ, дэеу зэхихыщтыгъ. Бирам мафэхэм ПIатIу адэжь тызихьакIэ тлъэгъущтыгъ. Яунэ чапэм кIэрытыгъ, ар ти, гъэмафэм тыгъэм зыригъэунэу пчьэIупэм къыращыщтыгъ. Сда ащ фэдиз илъэсым Жанэхэм янэнэжъ сищыIэныгъэ зыкIхэтыгъэр. Ащ пае «Хэкум къикIыгъ» зэраIощтыгъэр сэрыкIэ хэушъхьафыкIыгъэу зыкIэхъущтыгъэр… Нэнэжъ ибэн къыдихыгъэ Кавказым ымэ сыд фэдэгъа? Сщыгъупшагъэхэп. Си Мыекъуап! шIу усэлъэгъу..\n«ЕджапIэм сызчIахьэм тыркубзэ сшIэщтыгъэп»\n-Щангул игущыIакIэ, игупшысэхэм ялъапсэ янэ къыпкъырихыгъ» еIо професэрэу Унэрэкъо Рае. Непэ ныдэлъфыбзэм изытет сыдым фэда, хымэ чIыгур е хэкур пштэмэ?\n-Ныдэлъфыбзэр ным къыпIуилъхьарэ бзэр арыба! Сэ ар исабыигъом зынасып къыхьыгъэхэм сащыщ. Къалэу Кайсери тызэкощым тыркубзэ сымышIэу еджапIэм сычIэхьагъ. Мэзих нээуж еджэнымкIэ зэнэкъокъум ти класс сащтекIуагъ. Ащ лъэшэу сырыгушхогъагъ… Тиунагъо сшыхэр, сшыпхъу нахьыжь, тигупсэхэр къалэм зэрэщыпсэухэрэм пае бэрэ сэри къалэм сыщыIэнэу хъущтыгъэ. Илъэс 23-м сыдэсыгъ сIоми хъун. Ау тиунагъо тиныдэлъфыбзэкIэ тыщыгущыIэныр зэ нэмыIэми зэпыугъэп. Сятэрэ Сянэрэ ныбжь яIагъ, ахэр адыгабзэкIэ гущыIагъэх. Тэри тыбзэ тщыгъупшагъэп, нахь кIуачIэу хъугъэ нахь.\n«Хэкум сыщыгупсэфынымкIэ Сянэ ишIуагъэ инэу къэкIуагъ»\nАры, Сянэ ары зишIуагъэр. Тиныдэлъфыбзэ, орэдэжьхэр, гъыбзэхэр, IорыIуатэхэр ренэу титхьакIумэ ригъэтыгъэх, шIу тигъэлъэгъугъэх. Адыгэ гущыIэжъхэр бэрэ щысэ къыхьыщтыгъ Джы сегупшысэщ, сыдэу губзыгъагъа сянэ, этнограф шъыпкъагъ. Зэ зэхихырэр щыгъупшэщ тыгъэп. Псыхъохэу Лабэ зыдэщыIэр, Шъхьагуащэ зэрэчьэрэр, ахэм къэбарэу апылъыр тынэгу къычIигъэуцоу къыIуатэщтыгъэх. Хэкум ехьылIагъэ къэбархэр ятэшыпхъоу Хьагожь къыфи Iотагъэр непэ зэхихыгъэм фэдэу къыIожьыщтыгъэх. Хьагожь, «илъэс 15-16-м ситыгъ, Хэкум тыкъызрагъэкIым, пкIышъхьа мэшъхьахэр дгъэгъунхэу чыим тетлъхьагъагъэх, тхьацу Iанлъэр игъэжьэгъу къэсыгъэу къэдгъэнагъ…» зэриIощтыгъэр сянэ нэку нэпсэу къытфиIотэжьыщтыгъ Ащ исае ары сянэ къызащэм нысэ джанэу щыгъыгъэр. Дышъэидэу тедэгъагъэхэм ащыщ зытIу сэри къызнэсыжьыгъ, сэгъагъашIох, сэгъэбылъых…\nАхэр зэкIэ зэхэбгъэхьожьымэ, Хэкум сыщыщныр, сыщыгупсэфыныр сянэ ишIуагъэу сэлъытэ. Ныдэлъфыбзэм иIоф урыгущыIэныр псынкIагъоп. Ау щысэ зытIу къэсхьын. Адыгабзэр гъощэным ежьапIэр хэхэс чIыгур ары. АщкIэ зы щысэ сыгу къэкIыжьы, сыкъэкIожьыгъакIэу Тыркуем къикIыгъэ хьакIэхэр музеим къэкIуагъэх, ныбжьыкIагъэхэп, адыгабзэ ашIэщтыгъэп, е мэкIэдэдэу къызгурыIохэрэр ахэтыгъ. Лъэшэу сыгу хэкIыгъагъ. Узуняйла джыри адыгабзэр щылъэшыгъ, тыркубзэри ащ фэдизэу ахэхьагъагъэп.\nАу 1970-рэ илъэсхэм телевизерхэр уна- гъохэм арыты зэхъум ащи чылэхэм мэкIэ макIэу тыркубзэр щыIоу ыублэгъагъ. Ащ чыжьэу къежьэгъэ политически лъапсэ иIаъ. ЛъыкIуатэ къэсми мулт икхэм, сериялхэм адыгабзэр ацIыцIыгъ. Тыркубзэ зыщамышIэщтыгъэ къуаджэхэм адыгабзэр амышIэжьы хъугъэ. Тэ тиунагъокIи сыдэу зытэшIи тыпэлъэшыгъэп.\nИлъэс пчьагъэ хъугъэу Тыркуем адыгабзэр къагъэнэжьыным пае Iофыгъубэ зэрахьэ. Джы аужырэ илъэсхэм Хэкуми ащ фэдэу ныдэлъфыбзэм иIоф къыщыхьыльагъ. Бэ темышIэу Iэ- кIыбым щыIэ адыгэхэм афэдэу ныдэлъфыбзэр тхылъыпIэхэм къатенэным сегъэщынэ… мы Iофым зэрэлъэпкъэу тишъыпкъэу тыпылъын фае. Тилъэпкъ къелыщтэп тыдэмылажьэм технологиякIэу къежьагъэм.\nСовет хабзэм лъэпкъхэм я литературэ, якултурэ адиргъаштэщтгъэ. НыдэлъфыбзэмкIэ тхэрэ тхакIохэм, усакIохэм щытхъу тхылъкIэ ятэщтыгъ, ыгъашIощтыгъэх.\nАр зэхэтэкъуи «Шъхьадж ышъхьа херехехыжь» заIом, Адыгэхэм ялъэпкъ Iофхэр махэ хъугъэ АдыгабзэкIэ тхылъэу къыдэкIхэрэр мэкIаймэ атекIырэп. Илъэс пшIы ужым адыгвбзэкIэ тхэрэ еджэрэ къэмынэжьыным ищынагъо къэуцу. Лъэпкъыр сыдым къыкъонэжьыщта.\n«Адыгэ бзылъфыгъэр лъэпкъым ибайныгъэ кIочIэгъу зэрэфэхъугъэр нафэ»\n-IэкIыб Адыгэхэм ялъэныкъокIи, Хэкум ылъэныкъокIи бзылъфыгъэным еплъыкIэу уиIэм тыщыбгъэгъозэна…\n-ШъыпкъэмкIэ гуфаплъэу узяплъырэм къыбгурэIо, тибзылъффыгъэхэм социялнэ щыIакIэм чIыпIэу щыряIэр зэрэзэфэдэр. ЫбгъуитIукIи тибзылъфыгъэхэр къэралыгъо къинхэм якъин (мыщ игъэкIоты гъэу тегущыIэгъэн фае) зехьакIох. БгъуитIуми тибзылъфыгъэхэр културэ, бзэ, дин зэфэшъхьафхэр зылэжьырэ цIыф лъэпкъхэм адагощы ящыIэныгъэ. Ахэм яфэмэбжьымэ къазэрэтирихьарэм щэч хэлъэп. ЗэрэзэтекIхэрэ лъэныкъор пштэмэ, тырку хэгъэгум егъэпшагъэм, мы лъэныкъор еджэным, апшъэрэ гъэсэныгъэм нахь пасэу зэрэнэсыгъэр ары. Бзылъфыгъэм ышъхьа ыIыгъыжьын амал ащ аритыгъ. Шъхьафитэу гупшысэнхэр аригъэшIагъ. Адыгэ бзылъфыгъэхэри ригъэшIокIуагъэх. Къэралыгъом иIофшIапIэхэм ащэлажьэх. Унагъо бысымгуащэу, Адыгэ бзылъфыгъэу зэрэщытым имызакъоу, дунэе културэ щыIакIэм изыIахьых. ГущыIэм пае, илъэс 80 зыныбжь Нанэм, Совет хабзэм иунашъохэр, нэмыкI къэралыгъохэм яполитикэ, ялъэпкъхэм, ящыIакIэ къатегущыIэн елъэкIы. Адыгэ хабзэр игъуазэу зэрэщытым инэу рэгушхо. Зы урысыбзэ гущыIэ ымышIэу чылэм дэкIыгъагъэу апшъэрэ гъэсэныгъэ иIэу хэкум къегъэзэжьы… Бзылъфыгъэ шъхьазакъоу къэнагъэр арыми, ибын унагъо, янэ ятэхэр, зыхагъэ лIакъор къегъэгъунэ; Ны, нысэ, шыпхъу… ипшъэрылъ щыгъупшэрэп. Шъыпкъэ зэкIэ зэфэд пIоныр къин, уахьтэм къыздихьыщтыр къэшIэгъуай, ау сэ нахьыбэрэм слъэгъу гъэр арары. Мы лъэныкъомкIэ Тыркуем иадыгэ бзылъфыгъэхэр нахь гупсэфых сIом сыхэукъонэп къысшIошIы.\nСыдэущтэу пльытагъэми, ти Адыгэ бзылъфыгъэхэм, Адыгэм лъэпкъым илъэпкъ зэхашIэ, ныдэлъфыбзэр непэ къызэрагъэсыгъэр нафэ.\n-Уи усэхэм тяджагъ, тядэIугъ, хэкум цIыф гъэсагъэхэми ахэм уасэ афэшIыгъ. Зэхэубытагъэу ахэр къыдэбгъэкIынхэу угу хэльба?\n-Мыщ дэжьым апэу къэсIонэу сызфаер, силэжьыгъэ уасэ къыфэзышIыгъэхэм, сезгъэджагъэхэм, къуачIэгъу къысфэхъугъэхэм зэкIэхэми инэу шъхьашъэ афэсэшIы.\nСиусэхэр сыугъоижьхэу тхылъцIыкIу къыдэзгъэкIыным сыкIэхъопсы. Ау сыусакIо чьэпхьыгъэу сыкъызщыхъужьырэп. Ащыщхэр Узуняйла щыстхыгъэх. Кирил тхакIэ сэшIэ сшIошIызэ. Зэримыкъугъэр хэкум сыкъзэкIожьым къызгурыIуагъ. ЩыкIагъэхэр яIэми, сызеджэжьыкIэ сынэпс къэзгъакIохэрэр ахэтых. «УнэцIыкIу щытиIагъ» зыфиIорэр хэкум сыкъфезэщыгъэу стыхыгъагъэ. ТIэшъу Ясин Мыекъуапэ щыIагъэу зэрэкIожьыгъэр журналым итэу седжагъагъ. Ащ къыпкъырыкIэу стхыгъэ усэр. Тиунэ цIыкIоу усэм хэтыр къызэрэдгъэнагъэу щытым фэдэу сынэгу ренэу чIэтыгъ. Мыекъуапэ итыгъэкъокIыпIэ лъэныкъо IошъхьацIыкIум кIэрытыгъ.\n«ЗэкIэ зэлъытыгъэр о зэреплъэгъурэр, угукIэ узэрэфыщытыр ары»\n-Хэкум зыгъэзэжьынэу фаехэм сыд япIом пшIоигъор? О къин дэхэкIае ппэкIэкIыгъ, ахэр амыушэтынхэм фэшI сыда зэрагъэпэшын фаер?\n-Хэкум къэзгъэзэжьынэу зыгу хэлъхэм «афэзгъэпытэщтхэр» сIоным ычIыпIэ, сигупшысэхэр къасIом нахь игъоу сэлъытэ.\nХэкум Гъэзэжьыныр Тхьа псалъэ унашъоу лъаIпIэ; ар пшIошъ зэрэхъурэмкIэ уицахь зытелъыжьын, Хэкум узэрэщыгугъурэм фэдэу, О хэкум фэпшIэщтыр гукIэ зыдэпштэн, Уныдэлъфыбзэ, е унагъом щыщэу зынэбгырэм адыгабзэр ышIэн, УзкъоIэбэжьым къэпштэнэу зызэбгъэпэшым фае.\nМатериалнэу узэгъэпэшыгъэныр зэкIэм апшъа? пIом, ари хэку шIулъэгъум ипкъэоп-сIон. Сыда пIомэ, гущыIэм пае, бэу дэгъоу зэгъэпэшыгъэхэр якIэджыб ушъагъэу къэкIожьыгъагъэх, ау зэIо зашIэу къыздикIыгъэм агъэзэжьыгъ. Ахэм, хэкум нэшIукIэ цIыфхэр къырагъэплъыгъэхэп.\nХэкум къэкIожьыныр АдыгэхэмкIэ Iахь мыгощ, пшъэрылъ… ГукIэ, ПсэкIэ «ащ сэ сышыIэн фае, сыд фэдэми арары сихэку» ыIон фае. Ащ фэдэу зымыштэрэр гъогу къытемыхьахэм нахьышIу…\nХэкум къэкIожьыщтхэмкIэ сэ сыщысэ техыпIа? хьау, сыщысэ техыпэп: сэрсэрэу, сэ зыкъэспхъути сыкъэкIожьыгъ. УнагъоукIэ къэкIожьыщтхэм яIоф нэпэмыкI, ар зы, ятIонэрэу, сыкъзэкIожьым, лъэпкъыр къырищэлIэжьыным Хэкур фэхьазырыгъэп. Хэгъэгушхоу зыхэтыр гъогу зэхэкIыпIэм щытыгъ. Анахь макIэм, телефонкIэ узщыщым уадэгущыIэщтым тхьамафэрэ оежэнэу щытыгъ. бэрэ Сэ ащ фэдэ хъопсапIэ сиIагъэп, Тыркуем, сянэ къуаджэм щыIагъ, ащ джыри телефон дэтыгъэп…\nСилъэпкъ ичIыгу зэрэщыпсэурэм, зэрэщыгушхорэм кIуачIэ къыситыгъ. Агу зэIухыгъэу зэгупсэхэр, унагъохэр зэрэзэхэтым сигугъэ къыIэтыгъ. Сятэжъ пIашъэхэм ячIыгу, Мыекъуапэ ижь къэсэщэ сэрыкIэ ар осэнчь. Гукъабзэу, сыкъызфэкIожьыгъэр зэхэзышIыкIыгъэхэр къызэрэсфэгу мэкIыхэрэм сазэрщыщым гугъэ къыситыгъ… Мыхъурэ алъэгъумэ, сыгу къыдащэягъ, къысэушъыигъэх…\nТэ «къинэу плъэгъугъэр амылъэгъун фэшI» зыфиIорэ упчьэм иджэуап къептым, непэ ра шIошъ хъугъаенкIи мэхъу.Къэралыгъоми, хэкуми щыыIакIэм бэ зэхъокIыгъэ щыфэхъугъ.\nУнэ симыIэу илъэс дэхэкIае сыпсэугъ. СиIахьылхэм, синыбджэгъухэм адэжь сисыгъ. сигъэцыхагъ. Урысыбзэ сшIэщтыгъэп, ыджы фэдэу унэ зэтетхэм цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэр, Тыркуем, Сирием къикIыжьыгъэ унагъохэр ачIэсэу щытыгъэп. Бэрэ пэмытэу, илъэсиплIы Адыгэ унагъохэм атырэ унэ фэтэр сэри сыубыти сачIэсыгъ. Илъэсих Косово къыкIыжьыгъэ адыгэхэр зычIэс унэм хэт пэщым сиунаеу сисыгъ. Сыдыгъуи ты гумэкIэу къысшъхьащытыгъ Абрэдж Алмир къыслъыIэсыгъ. Ар къызэрэсшъхьагущыIэ кIырэм Лъэпкъым итхэкIо цIэрыIоу МэщбэшIэ Исхьакъ зэрэхэгущыIагъэм ишIуагъэкIэ, 2006-рэ илъэсым, хабзэм унэ къыситыгъ. Непэ тизэдэгущэIэгъу сгъэфедезэ, Хэкум, Мыекъуапэ сыщыгупсэфынымкIэ, сылъэ сытеуцонымкIэ кIочIэгъу къысфэхъугъэ пстэум шъхьащэ зэрафэсшIырэр къасIо сшIоигъу. КъэкIожьытхэм ясIо сшоигъор, Хэкум о угукIэ узэрэфыщытым фэд, унэкIэ зэрэплъэгъущтыр ары.\n-Гъэзэтэу Жьынэпс еджэхэрэм ацIэкIэ бзылъфыгъэ гушхохэу ЛIышэ Синэмрэ МэфэшIукъо Щенгюлрэ тхьашъоегъэпсэу шъосэIо.\nУзуняйла шъолъырым ит къуаджэу Пэдысые къыщыхъугъ. Хэкур шIу ылъэгъуным, ащ ыгъэзэжьыным гу тырезгъэшIахьыгъэр янэ къыфиIотэжьыщтыгъэ хэку къэбархэр ары. Ышнахьыжь игъусэу Хэкум зэдэкIожьынхэу арыгъэ, ау ащ къыдэмыхъугъэп, Щенгюл, Совет къэралыгъощтыгъэр ззэхэтэкъуи пчьэхэр зэIуихыгъэ зэхъум 1991-рэ илъэсым изакъоу Хэкум ыгъэзэжьыгъ. Ыпэрэ мазэхэм иныбджэгъоу Налчык кIожьыгъэу янэрэ ежьырырэ щыпсэущтыгъэ ипшъшъэгъу ыдэж, Мыекъуапэ зэкIожьым илъэситфым иIахьылхэм, иныбджэгъухэм адэжь щыпсэугъ. Илъэсым ехъурэ Адыгэ лъэпкъ Iэпэщысэхэр, тхылъхэр зыщащэрэ щэпIэ цIыкIум Iоф щылэжьагъ. ЦIыфыбэмэ ащ щызэлъашIагъ, шIу алъэгъугъ, ащыщ хъугъэ. Хэкум зыдрахыгъэ ныдэлъфыбзэр зэмыхъокIыгъэм фэдэу зэригъэIорышIэрэм, итхыхэрэм, цIыф гъэсагъэхэм гулъатагъ. Мыекъуапэ дэт музеим IофышIэ аштагъ. Адыгэ Къэралыгъо Университетым лъэпкъ факултетыр къыухыгъ. Адыгэ радиом «Фсыжьапщи» зыфиIорэ радио къэтынхэр Унэрэкъо Рае игъусэу ыгъэхьазырыгъэх. Филм кIэкхэр, декументалнэ фимхэр адыгабзэкIэ-тыркубзэкIэ зэридзэкIыгъ, текстхэм къяджагъ. ИIофшIагъэхэм Адыгеим щагъэшIуагъ, Урысые Къэралыгъо Теле Радио Компание уасэ къафишIыгъ, щытхъу тхыл къыфагъэшъошагъ.\nМэфэшIукъо Щенгюл непи, Адыгэ Къэралыгъо Лъэпкъ Музеим IэкIыб къэрал Адыгэхэм адэлэжьэрэ къутамэм ипащэу, Адыгэ радиом IэкIыб къэралхэм апае бзыщкIэ къыдэкIырэ «ЧIыгужьым Ымакъ» зыфIорэ къэтыным тыркубзэм фэгъэзагъэу ащэлажьэ.\nÖnceki İçerik«Дыгъуасэ жэщ зы пщIыхьэпIэ слъэгъуат… СIуэтэжми, зэхэфщIыкIынукъым… Убыхыбзэщ зэрыслъэгъуар…» Зэишъу Тэвфикъ Эсэнч (1906 – 8.10.1992)\nМазэм и бынхэр (2)\nХэкужъым къэзыгъэзэжьыгъэм и Мафэ фэгъэхьыгъ


Лъэпкъ искусствэм иIахь ин хилъхьагъ — Адыгэ макъ\nЛъэпкъ искусствэм иIахь ин хилъхьагъ\nРедактор 24.12.2020 24.12.2020 КУЛЬТУРЭР, КЪЭБАРЫКlЭХЭР\nЛIыхэсэ Мухьдинэ иорэдхэр, ипоэмэхэр, ипьесэхэр\nЛIыхэсэ Мухьдинэ ыныбжь илъэс 65-рэ зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэ ситхыгъэу «Адыгэ макъэм» къыщыхэсыутыгъэм иорэдхэм, ипоэмэхэм, ипьесэхэм афэгъэхьыгъэу зи хэтэп. Сыда пIомэ, зэкIэ зы гупшысэ-псалъэкIэ, зы тIысыгъокIэ къэIогъуай, къэтхыгъуай. Мары иорэдышъохэм, игущыIэ макъэхэм уахахьэми ар нэрылъэгъу къыпфашIы. Джары ЛIыхасэм иорэдхэр, ипоэмэхэр, ипьесэхэр шъхьафэу къызкIыхэтхыгъэхэр.\nПстэуми апэу адыгэ орэдым гущыIэу хэлъи, иорэдышъуи, ижъыкIэ ар адыгэ лъэпкъ искусствэм къызэрэхэхьагъэми афэгъэхьыгъэу къыIуагъэхэм, ытхыгъэхэм шъхьафэу уакъытегущыIэныри ифэшъуаш. Апэу зыцIэ къепIонэу щытыр «Лъэпэмаф» зыфиIорэр ары. Якъоджэ губгъо ихьагъэу ар пстэуми апэу ышъхьэ къихьагъ, ышыпхъу нахьыкIэу зидунай зыхъожьыгъэри ыгу къэкIыжьыгъ. Ежь къызэриIожьыгъэу, ар псаоу ыпашъхьэ итэу къызшIуигъэшIызэ, гущыIэхэри зэхилъхьагъэх, орэдышъоми рилъхьагъэх:\nХымэ унагъом о ухэхьан –\nТыгъэр икIыни, мазэр къихьан –\nIахьыли гупси зэунэкIын –\nГу цIыкIур бэрэ къызэплъэкIын. –\nАщ къыкIэлъыкIуагъэх нэмыкI орэдхэри — «ШIулъэгъур къаджэ», «ДэхэкIай», «КъэошIэжьа бжыхьэ чэщхэр?», «Хъяр», нэмыкIхэри.\n«Чылапхъэ хъужьыщт орэдхэр» зыфиIорэм шъхьафэу игугъу къэпшIыныр ифэшъуаш. Ар адыгэмэ ядунэе фестиваль фэгъэхьыгъэу ытхыгъагъ ыкIи «Тятэжъмэ яорэдхэр» сценэм къызытехьэхэм гум къитэджэгъэгъэ гупшысэх. Гугъэ инхэр къэзыгъэтэджыгъэ усэу ар щытыгъ, лъэпкъым къыкIугъэ гъогу къиным, щыIэкIэ хьылъэм уахищэжьэу гъэпсыгъэ. Арэу щытми, икIэух мыщ фэд:\nАщ фэдэу орэдым цIыфхэр чIыгум зэпэблагъэ ышIыхэу, шIумрэ дэхагъэмрэ афищэхэу ЛIыхэсэ Мухьдин иусэ-орэдхэм бэрэ къахэкIы. Ахэм загъорэ нэмыкI лъэхъани ухащэжьы, узэплъэкIыжьын, нэмыкI лIэшIэгъухэм уахэплъэжьын фаеуи уашIы. Ащыщхэр гъыбзэ хъугъэх. Ащ фэдэ усэхэу «ГъэшIэ псаур», «НэмыкI орэдхэр» зыфиIохэрэм лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ уакъытегущыIэн плъэкIыщт.\nМыщ дэжьым къыхэбгъэщыми хъущт ямэхьанэкIи, ядэхагъэкIи мымакIэу узфащэу, орэдышъом иплъхьан плъэкIынэу ЛIыхасэм усабэ зэритхыгъэр. Ахэм афэдэ усэ заулэ дэмытэу, апэрэм къыщегъэжьагъэу зы тхылъи къыдигъэкIыгъэп. ЫужыкIэ къыдигъэкIыгъэ усэ угъоигъэ тхылъ инхэу зыцIэ къетIуагъэхэм «Орэдхэр» шъхьэу афишIыгъ. Ахэм ащыщ горэми «Усэхэмрэ орэдхэмрэ» ыIуи еджагъ.\nАдыгэ орэдыр дунаим тезыхьэгъэ, цIыфмэ ахэзыщэгъэ адыгэ пщынэми, шыкIэпщынэми гущыIэ дэхабэ ащыфиIуагъ. «Адыгэ пщын», «СишыкIэпщын» зыфиIорэ усэ-орэдым. Ахэм арыгушхоу, «гупшысэ IэшIукIэ» апэгъокIэу «НэмыкI орэдхэр» зыфиIорэм уащыIукIэщт. Ау «бэмэ уаштэжьырэп, адыгэ пщын» еIошъ ащ фэдэ сатырэхэри хэтых. Адыгэ орэдым фэгъэхьыгъэ усэ дэхабэу ытхыгъэхэм апае ущымытхъун плъэкIынэп. Апэу зыцIэ къепIощтхэм ащыщ «Сиорэд» зыфиIорэр. Ар зыфэмыдэ щыIэп – чъыг тхьэпаби, лъэныкъо гупсэм иощхбыби, чIым хэлъ лэжьыгъацэу къыдэкIоещти. Джащ фэдэу къэплъытэн плъэкIыщтыр бэ – «ЛIэшIэгъумэ ашъохэр» къызэрэзэIуихырэ усэу «Орэдыр», «Чылапхъэ мыхъужьыщт орэдхэр», «Спсэ зыхэлъ орэдхэр» зыфиIорэм дэхьагъэу «ШыкIэпщын», «Сиорэд», «Орэдусыр», «Орэдыр къанэмэ», «Сиорэд лIэшIэгъумэ зэIэпахын» зыфиIохэрэр, нэмыкIыбэри.\n«Орэдхэр» зыфиIорэм игугъу къэтшIыгъ. Ащ дэт усэхэм ащыщыбэр орэдышъом илъхэу ихэку имызакъоу зэрэдунаеу къабыбыхьэу зэрэщытми уебгъукIон плъэкIыщтэп. Дунаим щызэлъашIэрэ орэдус цIэрыIоу Тхьабысымэ Умар изакъоу ЛIыхэсэ Мухьдин иусэ 20 фэдиз орэдышъом рилъхьагъ. Ар хэку гъэзетэу «Адыгэ макъэми» (тыгъэгъазэм и 21-рэ, 2001-рэ илъэс) щыхагъэунэфыкIыгъ.\nА орэдхэм ащыщых дунаим ичIыпIабэмэ ащызэлъашIэрэ орэдхэу, пстэуми якIасэхэу «Лъэпэмаф», «ШIулъэгъур къаджэ», «КъэошIэжьа бжыхьэ чэщхэр», «Гъэ мин огъашI», «Хъяр», «ДэхэкIай» зыфиIохэрэр, нэмыкIыбэхэри. Тыдэми, чIыпIэ горэм къызыщыIухэкIэ, хэта ахэр гукIэ, загъори макъэкIэ къыдэзымыIохэрэр? Ар къызхэкIырэри гурыIогъуаеп. ГущыIэу, гупшысэу ахэлъхэр загъорэ къызэрыкIо дэдэхэу къыпщэхъухэми, ахэр мафэ къэси тлъэгъурэ, тыкъэзыуцухьэрэ щыIакIэм, тигумэкI-гушIуагъохэм къахэхыгъэх. Сыд фэдиз гузэхэшIэ кIуачIа хэлъыр, гущыIэм пае, «ШIулъэгъур къаджэ» зыфиIорэр. Е «Лъэпэмаф» зыфиIорэ лирическэ орэд шъэбэ гохьми нэшхъэигъэ тIэкIуи, гушхоныгъи, шIуфэIо псалъи къыплъигъэIэсэу щыт. «ДэхэкIаир» адэ? Сэмэркъэуа, гукIая мыщ хэлъыр? Мафэ къэси тлъэгъурэ сурэтба ар зэпхыгъэр? Арэу щытми, къэшъо орэд гъэшIэгъонэуи лъакъор къыуегъэпхъуатэ.\nАщ нахь псынкIа орэдым псэ къыпыбгъэкIэныр! КъызэрэпщыхъущтымкIэ, усэ псалъэри мэкъамэри къызэдакIохэу ары. ЛIыхасэм иусэ зэфэшъхьафхэр орэдым ралъхьагъэх. Ау нэужым ежь иуси иорэди къызэдакIоу, зыгум къиIукIыхэу зэрэхъугъэри умыгъэшIэгъон плъэкIырэп. Гушхоныгъэр къызэбэкIэу ахэм ахэтыр макIэп. Ащ фэд, гущыIэм пае, «Тыгъэм инурэ», адыгэмэ афэгъэхьыгъэ гъэшIобзэ закIэу ар зэхэт. «Уидахэ сэIо», «Сиадыгабз», «Оры — сиорэд», «СигугъэпIэ жъуагъу» зыфиIохэрэри, нэмыкIхэри гум къеIукIых. Мыщ дэжьми занкIэу къэIогъэн фае: ЛIыхасэм иорэд мэкъамэхэм чIынэлъабэхэр къабыбыхьэх, адыгэ лъэпкъым зэлъишIагъэхэу, къэшъо орэд хъугъэу ахэтыри макIэп.\nА орэдхэм яусын къиныбэ пелъагъоу иусэхэм къащеIоми, гухахъо зэрахигъуатэрэр ыушъэфырэп. «СигъэлIэщт мы орэдым,// Сыгу къыдихыгъэу еупIэ!» —ыIоуи зэхэпхыщт. Ау тыгъэу къохьажьырэм «арыба егъашIэм узкIэхъопсыгъэр?» къызыриIокIэ, кIэух гупшысэри нэмыкI.\nСыкъегъэхъужьы. («Алъэгъурэп нахь»)\nАщ ыуж «Орэдым гур еукъэбзы» ыIуи зэритхыгъэри бгъэшIагъорэп. НэмыкI гупшысэу орэдым пигъохырэри макIэп. «Зы орэд закъом гъэшIэ псау къыгъэгъунэу, лIэшIэгъу псауи къыубытэу къыхэкIэу» еIо усакIом. («ГъэшIэ псау»). Джахэм зэкIэм пшIошъ агъэхъу «ЛIэшIэгъумэ ашъохэр» зыфиIорэ тхылъ угъоигъэр къызэрэзэIуихырэ усэу «Орэд» зыфиIорэм хэлъ гущыIэхэр:\nО шъыпкъэ Iори,\nСэ орэд сыусын…\nА гупшысэ дэдэхэмкIэ – «Сиорэд лIэшIэгъумэ зэIэпахын» еIошъ зэфешIыжьы тхылъ усэугъоигъэу «Псэм ылъапсэхэр» зыфиIорэр (2019).\nОрэдэу псэ кIыхьэ зиIэм\nЗэфагъэм ымакъэ еIэты.\nГущыIэм къымыхьырэ зэфагъэр\nМэкъамэм, зэхашIэм къахьын.\nАщ фэдэ орэд сфэусышъумэ,\nЛIыхэсэ Мухьдинэ ипоэмэхэр\nЛIыхэсэ Мухьдин иусэхэм афэгъэхьыгъэ статьяу къыхэтыутыгъэм поэмэ зытIу горэмэ ягугъуи къыщытшIыгъагъ, анахьэу «Ны», «Шъхьагъус» зыфиIохэрэм. Апэрэр якъоджэ ныоу Мэзыужьэкъо Мамырхъан Нэхэе Даутэ ишъхьэгъусэгъэ Мария Сергеевнам къытегущыIэщтыгъэ.\nДжы тызылъыIэсыщтхэр «Псэм ылъапсэхэр» зыфиIорэ тхылъ угъоигъэшхом (2019) къыщыхиутыгъэхэу «Тым игущыI», «ЛIыгъэ», «Адыиф илъагъохэр» зыфиIохэрэр ары. Мыхэри ежь ЛIыхэсэ Мухьдинэ итхэкIэ-гупшысакIэ къызыдихьыгъэ произведение гъэшIэгъоных.\n«Тым игущыI» зыфиIорэ поэмэ кIэкIыр нахьыбэрэмкIэ философие гупшысэм зэлъиIыгъ, зы хъугъэ-шIагъэ гори хэтэп, герой хэхыгъэ горэми ущыIукIэщтэп. Гупшысэ-зэфэхьысыжь зэфэшъхьафхэм зэлъаIыгъхэу, сатыр плIырыплI хъухэу 50 фэдизэу зэхэтых. А сатыриплI усэхэр, анахьэу МэщбэшIэ Исхьакъ епхыгъэхэу, тилитературэ къызыхэхьагъэхэр тIэкIу шIагъэ. Джы мары ащ фэдэ усэ гъэпсыкIэм ЛIыхасэм зыфигъэзагъ.\nА сатыриплIхэм гупшысэ гъэшIэгъонхэм уахащэ. Ахэр зэкIэ зэпщэлIэжьынхэ, зэфэпхьысыжьынхэ плъэкIынэп. Ау узэлъызыубытэу, уизэхашIэ къылъыIэсэу ахэтыр макIэп. Ащ фэдэх, гущыIэм пае, шъхьахынэр, шэнычъэр, шэнышIор, къаигъэр, къошIур, къо бзаджэр, баир, тхьамыкIэр, шъофыр, мэзыр, тыгъэр, уашъор, нэмыкIыбэри. Иусэ зэфэшъхьафхэм язэфэхьысыжь фэдэхэу сатыриплI горэхэр къыпщэхъух. Аущтэу гъэпсыгъэ мыри:\nУиIофшIэн шIу лъэгъури,\nЦIыфым шIу уалъэгъун.\nЦIыфмэ анэшIу къыоплъымэ,\nЩыIэп нахь лъапIэу тын.\nМыхэр зэкIэ поэмэм шъхьэу фишIыгъэм елъытыгъэу тым игущыIэх. КIэух сатыриплIыми а нахьыжъ гупшысэм имэхьанэ къыщыхеушъхьафыкIыжьы:\nТижъмэ нахьыбэ агъашIэ къэс\nСигъашIи хахъоу къысщэхъу.\nЖъым ишIушIагъэ кIэм инамыс –\nСабыим насып къыдэхъу.\nАщ къыкIэлъыкIуагъ ятIонэрэ поэмэу «ЛIыгъэ» зыфиIорэр. Ар Советскэ Союзым илIыхъужъэу Нэхэе Даутэ фэгъэхьыгъ. ИзэхэлъыкIэкIэ ари ямышIыкIэу гъэпсыгъэ, гукъэкIыжь шъхьафхэу зэхэтэхых. Пэублэ гущыIэм ыуж Даутэ ишъхьэгъусэщтыгъэу Мария Шатохинам игукъэкIыжьхэр къыкIэлъэкIох. Ащ къыIотэжьын икъун ышIэщтыгъэ. Ар Даутэ готэу дэзэуагъ, заом Iутхэзэ шъхьэгъусэгъу зэфэхъугъэх. Заор заухыми и Сыбыр чыжьэ мыкIожьэу Даутэ кIыгъоу Очэпщые къуаджэм къыдэнагъ, игъашIэ инахьыбэри адыгэ унагъом щигъэкIуагъ. Зы кIалэрэ зы пшъашъэрэ къащыфэхъухи, ахэри ыпIугъэх. Джы непэ Юрэрэ Людмилэрэ Мыекъуапэ щэпсэух. Ежь Даутэ ЛIыхасэм къылъэгъужьынэу хъугъэп. Ау ишъхьэгъусэ Мариерэ ежь Мухьдинэрэ Пчыхьалъыкъое гурыт еджапIэм илъэс пчъагъэрэ Iоф щызэдашIэжьыгъ.\nМыщ дэжьым сырыгушхоу къыщысIо сшIоигъу Марие игукъэкIыжьхэм ащыщхэр сэ ситхылъэу Даутэ фэгъэхьыгъэу стхыгъэгъэ «СыщэIэфэ» зыфиIорэм зэрэхэтхэр, усакIоми къызэрахихыгъэхэр. Сыдэу щытми Марие игукъэкIыжьхэм узыIэпызыщэнэу ахэтыр бэ. Апэу зигугъу къэпшIыщтхэм ащыщ урыс пшъэшъэ дзэкIолIыр заор къызаухым Сыбыр мыкIожьэу, ишъхьэгъусэ кIыгъоу адыгэ къуаджэм, адыгэ унагъом къазэрэхэнэжьыгъэр, гуащи, пщыпхъуи ащыщ шъыпкъэу зызэришIыгъэр, нэужым адыгабзэри зэрэзэригъэшIагъэр. Адыгэ хабзэр, шэн- зэхэтыкIэхэр ипкъынэ-лынэ зэрэхэхьагъэхэр. Бэ Марие игукъэкIыжьхэм къахэпхын плъэкIыщтыр. Даутэ зыфэдэгъэ цIыфыр ахэм IупкIэу уапашъхьэ къырагъэуцожьы.\nСэ ситхылъэу «СыщэIэфэ» зыфиIорэм къыхихыгъэ зэфэхьысыжь кIэкIхэми яшIуагъэ къэмыкIуагъэу щытэп. Ахэр анахьэу зыфэгъэхьыгъэхэр лIыхъужъым илIыгъ, изекIуакI, иIофшIакI, чыли, гъунэгъу къуаджэхэми ащыпсэурэ цIыфхэм зэрафэгумэкIыщтыгъэр ары. Анахьэу зигугъу къышIыжьырэр Даутэ илIыгъэрэ игупытагъэрэ къызщылъэгъогъэ хъугъэ- шIагъэхэр ары. Ахэм ащыщ Очэпщыерэ Пчыхьалъыкъуаерэ зэзыпхыхэу Псэкъупсэ телъыгъэ лъэмыдж кIэшIагъэм къызэрикIыгъагъэр. Жьыбгъэр лъэшэу къепщэу, лъэмыджыр хъэринэм фэдэу зэридзэу зэрэщытзи, лъэкъо закъомкIэ ащ къытехьагъ. БэщитIоу диIыгъыри ерагъэу ыгъэIорышIагъ. ЦIыфэу ар зылъэгъугъэр зэкIэ лъэмыдж пэкIитIуми къащызэрэугъоигъэх. Ежь Даутэ, зи мыхъугъахэм фэдэу, зипэщэ гурыт еджапIэу псыхъо нэпкъым тетым IофышIэ кIон фаети, а пстэур къызэпичыгъ.\nАщ фэдэу сэ ситхылъми, нэмыкIхэм къаIотэжьыгъэхэми къахихыжьызэ усакIом гум къыгъэкIыжьыгъэр бэ. Ахэм ащыщых Даутэ Iоф дэзышIэщтыгъэ тикIэлэегъэджагъэу ШъхьапцIэжъыкъо Хьисэ. Ар ипащэ «Ныбджэгъу хьалэлкIэ» еджагъ. Ащи къыIотэжьын икъуни ылъэгъугъ ыкIи ышIэщтыгъэ. Ау усакIом ахэми къахихыгъэр зы. Ар еджапIэм ишыкузэкIэт аритызэ, мыкIы агъэстыщт пхъэр унагъохэм, анахьэу шъузабэхэм, къазэрафыригъащэщтыгъэр ары. Колхози, Совети зэрэзэхэтхэу къуаджэм шыкузэкIэт зытIущ нахьыбэ зэрэдэмытыгъэр къыдэплъытэмэ, ащ фэдэ зекIуакIэри лIыгъэ екъу.\nАхэм анахь гъэшIэгъон макIэп зы бзылъфыгъэ хэкIотагъэ игукъэкIыжьи. Илъэси 9 нахь ымыныбжьэу Даутэрэ ежьыррэ зы нысэщэ джэгу зэдыхэфагъэх, къызэдэшъонхэ фаеуи хъугъэ. Даутэ бэщитIур ыгъэтIылъи, пхъэ лъакъор зыкIигъэуци а пшъэшъэжъые цIыкIум къызэрэдэшъогъагъэр усакIом къытхыжь зыхъукIэ, ари умыгъэшIэгъон плъэкIырэп. Ащ ыцIэр «ЛIыхъужъым икъашъу».\nАщ ыуж Нэхэе Даутэ имузееу Пчыхьалъыкъое гурыт еджапIэм къыщызэIуахыгъэм тычIещэ. Ащи икIэрыкIэу Даутэ фэгъэхьыгъэ гупшысэ гъэшIэгъонхэм уахещэжьы.\n«Адыиф илъагъохэр» зыфиIорэ аужырэ поэмэу мы тхылъым дэтым усакIор драматическэкIэ еджагъ. Шъыпкъэ, поэмэм нахьи драмэм ар нахь фэщагъ, театрэ сценэм пае тхыгъэ фэдэуи къыпщэхъу. Ау тэркIэ пстэуми анахь шъхьаIэр цIыфэу хэтхэр арышъ, ахэм нахь зафэдгъэзэн.\nУблэпIэ шъыпкъэм тхакIом къызэрэщиIорэмкIэ, хъугъэ-шIагъэр я XIX-рэ лIэшIэгъум иуахътэ къыхеубытэ. Хэлажьэхэу зыцIэ къыриIохэрэмкIи къэшIэгъуаеп: пщэу Пщыкъан, ащ ышыпхъоу Зунэ, оркъ шъхьаIэу Бэчмыз, унэIутхэу Зухра, Дарихъан, фэкъолIхэу ЛIымаф, Хьасан, нэмыкIхэри. Гупчэм итыр адыгэ пшъэшъэ ныбжьыкIэ дахэу Адыиф. АхъщэкIэ ар зыщэфыни, пщэу Пщыкъан фэдэу шъхьэгъусэкIэ дэзыхы зышIоигъуи ахэтых. Ахэр зэкIэ зыхэлэжьэрэ зэнэкъокъум, зэбэн-зэпыщытым Адыиф хэкIодагъэу къыпщэхъу. Апэрэ едзыгъом икIэуххэм адэжь ышнахьыжъэу Къадырбэч хьаджэм IэкIэкIодагъэу зыIохэри къахэкIых.\nАры шъхьае, ятIонэрэ едзыгъом икIэухым Пщыкъанэрэ ащ иоркъ шъхьаIэу Бэчмызэрэ зэдэгущыIэхэзэ, оркъым къеIо Адыиф ежь ыукIыгъэу. Пщым шIу ылъэгъущтыгъэ Адыиф Iэлъынэ гъэшIэгъонэу ритыгъагъэри къырегъэлъэгъужьы. Мыщ дэжьым аущтэу зэдэгушыIэхэу щытхэзэ, къыздизыгъэри амышIэу Адыифэу щымыIэжьэу алъытэщтыгъэр къахэхьажьы. Бэчмызэ зэкIакIозэ шIункIым хэкIодэжьы. Пщыкъанрэ Адыифрэ гущыIэхэр зэфадзыхэзэ, Бэчмызэ итекIыжьыкIэ фэдэу мыдрэми фантастикэм ухещэжьы, ар кIэухэуи фэхъу.\nМы произведениеу зигугъу тшIырэм, нахьыпэкIэ къызэрэтIогъагъэу, тхакIор драматическэ поэмэкIэ еджагъ. А жанрэм икуупIэ ухэзыщэрэ нэшанэхэри ащ мымакIэу хэлъых. Зы зэдэгущыIэгъу горэм М. ЛIыхасэм «О ухэт, удраматурга, уусакIуа, укомпозитора?» аIуи упчIэ зыщыратым, иджэуап мыщ фэдагъ: «Усэхэр дэтхэу тхылъитф къыдэзгъэкIыгъэми, зыпкъ иуцогъэхэ усакIоу зыслъытэжьырэп… Драматургием нахь лъэшэу сызфекъудыи, сыдраматургэу зысэлъытэжьы», Шъыпкъэ, мы гущыIэхэр къызиIогъагъэхэр 2001-рэ илъэсыр ары. (А илъэсым тыгъэгъазэм и 21-м «Адыгэ макъэм» къыхиутыгъагъэх). Ащи узэгупшысэныбэ хэлъ. Ахэм ащыщ нэмыкI жанрэхэмкIи Мухьдин зэрэтхэщтыгъэр.\nЛIыхэсэ Мухьдинэ идраматургие\nДраматургическэ тхыгъэхэу ащ икъэлэмыпэ къычIэкIыгъэхэм адыгэ театрэм лъэуж ин къыханагъ. ПIопэн хъуми иусэхэм, ипоэмэхэм ащыщхэм драмэм илъэныкъо горэхэм узэращыIукIэрэми диалог, монолог зыфэпIощтхэр зэрахэтми бэмэ уарагъэгупшысэ. Ащи изакъоп, гупшысэу ахэлъхэмкIэ зэтырихьэхэуи къыхэкIы.\nМары, гущыIэм пае, «ТэлIэми тэтхъэ» зыфиIорэ пьесэмрэ «Щэнаут псын» зыфиIорэмрэ зэдитхыгъэх. Мы пьесэу зыцIэ къетIуагъэр театрэм щагъэуцу зэхъум гупчэр щызыIыгъыгъэмэ ащыщ а щэнаут псынэр. НэмыкI пьесэу «Нэфын» зыфиIорэм игугъу пшIыщтмэ, ари усэхэмкIэ, орэдхэмкIэ ушъагъэ. Арэущтэу жанрэ зэфэшъхьафхэр ЛIыхэсэ Мухьдин итхыгъэхэм ащызэтырихьэхэу, Iофыгъоу къыIэтхэрэм а зы гупшысэ куум ухащэу зэрэщытыр, сценэм ихабзэхэр ащ дэгъоу зэришIэхэрэр ыгъэгъуащэрэп.\nТеатрэм, сценэм апае ытхыгъэ пстэуми ягугъу къэпшIын плъэкIыщтэп. Ау зыцIэ къетIогъэ «ТэлIэми тэтхъэ» зыфиIорэм зэ къыфэдгъэзэжьын. Пьесэм ыцIэ бэмэ уарегъэгупшысэ. УрысыбзэкIэ занкIэу зэдзэкIыжьыгъуай. Адыгабзэр зэрылъым шIокIыгъуай. Мыщ ущхызэ унэпсхэр къегъакIохэми, комедиекIэ уеджэн плъэкIыщт. Ащ фэдэ шъхьэчIабзи иI: уфаемэ щхы, уфаемэ гъы. Аущтэу озыгъаIорэри гъэнэфагъэ: псэу тызашъорэми, гъомылапхъэу тшхырэми щэнаут ахэлъ, псынэм къитхырэ псыри зэрахэтэу. Пшъхьэ къимыхьан плъэкIырэп —тыцIыфа, тышъуая. Спектаклэр къагъэлъагъо зыхъукIэ сценэм къытеIукIэуи зэхэпхыщт: щыIакIэу тиIэм нахьи шъое шъхьафитэу шъофым тисымэ нахьышIуба. Джа пстэур зэпэпщэчызэ пьесэм уеплъы зыхъукIэ, загъорэ пшъхьэ къехьэ — мы сценэм тетхэу пьесэр къэзышIыхэрэм ашъхьэхэр псауха, хьауми тIэкIу къащэкIа?\nПIопэн хъумэ, ЛIыхасэм сценэм пае къаритыгъэ тхыгъэри, режиссерэу Сулейман Юныс ыгъэуцугъэ спектаклэри тызэсагъэхэм афэдэп, егъэлыегъащэхэу, Iужъухэу, зэшIодзэгъащэхэу чIыпIэхэр хэтхэу къыпщэхъу. Ар етIани икIыгъэ лIэшIэгъум ия 90-рэ илъэсхэу гурыIогъоябэхэр тищыIакIэ къыхэзылъхьагъэхэм ялъэхъан. Ар зиягъэ къытэкIырэ гупшысэкIэ-екIолIэкIэ зэфэшъхьафыбэр къыт- фэзыхьыгъэ, тызэсэгъэ щыIакIэм илъэныкъо дэгъу зэфэшъхьафхэр тIэкIэзыхыгъэ илъэсыгъэх, лъэхъаныгъ.\nШъыпкъэныгъэм, щыIэкIэ тэрэзым тхэкIо-усакIор зэралъыхъурэр иусэхэм язакъоп къыплъызыгъэIэсырэр. Гугъэ IэшIумрэ нэфынэмрэ цIыфым ищыIакIэ къыхэзылъхьэрэ пьесэу гъэпсыгъэ «Нэфын» зыфиIоу Сулейман Юныс ыгъэуцугъэри. 2000-рэ илъэсым зэхащэгъэгъэ зэнэкъокъум ащ апэрэ чIыпIэр къыщихьыгъагъ. Зэхэзыщэгъагъэри культурэмрэ искусствэмрэ IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэнымкIэ фондэу Адыгэ Республикэм и Президент дэжь щыIагъэр ары.\nМы пьесэм игугъу нахь игъэкIотыгъэу къэтшIын. Герой шъхьаIэу хэтыр бзылъфыгъэ ныбжьыкIэу Нэфын. ИлъэсипшI хъугъэу зихэку къэзыгъэзэжьыгъэ цIыф, иреспубликэ фэлажьэзэ шIуагъэ къыфихьыным нэмыкI гухэлъ иIэп. IофшIэпIэшхо горэм пэщэныгъэ дызэрихьанэу загъэнафэми, шIуагъэ къызэрихьыщтым нэмыкI гупшысэ иIагъэп, лэжьэкIо дэгъухэу ежьхэм ашъхьэ нахьи хэкум, хэгъэгум яфедэ ыгъэгумэкIыхэрэр гъусэ ышIыгъэх. А пстэур къыфэзыгъэхьылъэщтыгъэр Чэчэным щызэорэ кIалэм икъэбар зэримышIэрэр, ар кIодыкIае хъугъэу макъэ къызэрэрагъэIугъэри ары. Джащ фэдэзэ цIыф нэшанэхэр психологическэ драмэ куухэм къащызэIуехых тхакIом.\nЛIыхэсэ Мухьдинэ непи уцуи, гъэпсэфи имыIэу иIофшIэн хэщагъ, цIыфхэм, уахътэм, зэкIэ къэзыуцухьэрэ дунаим икъоджэ Хьалъэкъое гупсэ, икъоджэгъухэм ядахэ зэриIощтым, ягумэкI зэрадиIэтыщтым пылъ. Итхыгъэмэ ащыщэу «Усэр сэлэжьы» зыфиIорэм мырэущтэу къыщеIо:\nЗэхашIэм ыкIуачIэ сиIыгъэу\nГунэс орэдыр сэусы.\nАр мы драматургиеу зигугъу къэтшIыгъэм изакъоп, зэкIэ тхакIом иIэшIэгъэ пстэуми афэгъэхьыгъ.\nПредыдущая Пытагъэ зыхэлъ бэнакIу\nСледущая ЦIыфхэм ящынэгъончъагъэ къэухъумэгъэныр анахь шъхьаI


2004-рэ илъэсым Жэнэ Къырымызэ къызыхъугъэр илъэс 85-рэ зэрэхъугъэм ехьылIагъэу Кощбэе Пщымафэм ытхыгъэу Зэкъошныгъ зыфаIорэ альманахым дэт очеркыр:\nЖэнэ Къырымызэ къызыхъугъэр илъэс 85-рэ зэрэхъугъэм ехьылIагъ.\nСитхыгъэ шъхьэу фэсшIыгъэм ычIэгъ чIэзгъэуцогъэ гущыIэухыгъэм ыпэкIэ изгъэуцуагъэхэп тызэсэгъэ гущыIэхэу «цIэрыIо, зэлъашIэрэ» зыфэпIощтхэр, ытхыгъэхэр жанрэу зэрылъхэм афэгъэхьыгъэхэр.\nСэ сымытхыгъэми, Къырымызэ цIыф жъугъэмэ зэрэзэлъашIэщтыгъэр нафэ, зыфатхэщтыгъэхэри ытхыщтыгъэхэри зэфэшъхьафыгъэх: усэхэр, поэ-мэхэр, орэдхэр, сэмэркъэухэр, сатирэр, цIыкIумэ афэгъэхьыгъэ усэхэр, пшысэхэр, аужырэ илъэсхэм — сэмэркъэур, адыгэ хэбзэ-шэн дахэхэр къызэбэкIрэ новеллэхэр, пьесэхэр, нэмыкIхэр... Ахэр зэкIэ ситхыгъэ ышъхьэ ычIэгъ чIэфэщтыгъэп, арышъ, абзац шъхьафкIэ къэсэты.\nЖэнэ Къырымызэ цIыф гъэшIэгъонэу дунаим тетыгъ, амал иIэу цIыф иягъэ ригъэкIыщтыгъэп, къыпэблагъи къыпэчыжьи, ышIи ымышIи\nынатIэ пкIантIэ къехэу къызеуалIэкIэ, фэлъэкIыщтымкIэ ишIуагъэ римыгъэкIэу блигъэкIыщтыгъэп. ЦIыфым фэгумэкIынхэр, фэулэунхэр шэны зэрафэхъугъэм паен фай Шъхьаплъэкъо Хьисэрэ Жэнэ Къырымызэрэ зэныбджэгъу благъэхэу дунаим зыкIытетыгъэхэр. НэбгыритIуми сапэблэгъагъ, ныбджэгъу нахьыкIэу аIоти, анахьэу Къырымызэ, якъэбархэр къысфаIуатэщтыгъэ. Илъэс шIукIаеу згъэшIагъэм ыуж зышIогъэшIэгъонхэр гукъэкIыжьхэм нэIуасэ афэсшIынхэу амал згъотыгъэ.\nИлъэс бэкIае тазфагу илъыгъэми, Къырымызэ гущыIэгъу сызыфэхъукIэ, тигупшысэхэр зэтефэу, тикъэтэджыкIэхэр зэфэд пIоми хъунэу бэ къыхэкIыщтыгъэр. Унэгъо фэшIыгъэ къихъухьагъэти, IофшIэныр шIу ылъэгъоу, Iофым ыIэ екIоу Къырымызэ къэтэджыгъ. КIэлэ такъыр зэрэхъугъэм щыкIэдзагъэу, ышнахьыкIэ Чэрымэ игъусэу, унагъом щишIэн фаехэр зиухыкIэ, гъунэгъуми адеIэщтыгъэ. ЦIыфыгъэ-дэхагъэр зыхалъхьэрэ кIалэм хэти зыфэныкъор псынкIэу ылъэгъущтыгъ, хъулъфыгъэ зэрымысыжь унагъохэм пхъэ афызэпиупкIыти, афызэпихыти ыкъутэжьыщтыгъ, ежьыри ятэ-янэхэми щытхъур къафихьыщтыгъ.\nГъэсэпэтхыдэхэр Къырымызэ зыхихыщтыгъэхэр ны-тымэ язэкъуагъэп, гъунэгъухэми, Iахьылхэми, чылэм щыщхэу хъун къезыIохэрэми ядэIущтыгъэ, пчыхьэрэ яхьакIэщ къыщызэрэугъоирэ лIыжъхэм ашъхьарытэу, яIофтабгэу, къаIуатэрэр зэкIэ ыгу риубытэу бэрэ къыхэкIыщтыгъэ. Пшысэхэу, тхыдэхэу, орэдыжъхэу тижъымэ къаIоу зэгорэм зэхихыгъагъэхэр щымыгъупшагъэхэу къыIотэжьыщтыгъэх.\nКъырымызэ зэрэхъупхъэр, Iэдэб зэрэхэлъыр зэрэчылэ ашIэщтыгъэти, зэкIэмэ апэ аIофтэщтыгъэр ары. Бжыхьэ жъоныр къызысыкIэ, кIалэ зимыIэхэр шаокIэ апэ дэдэ къызаджэщтыгъэхэр Къырымыз арыгъэ. Сыд фэдэ IофкIэ къелъэIугъэхэми, ыгуи ыпси хилъхьэу, хьалэлэу ыгъэцакIэщтыгъэ. Ащ пае нахьыжъхэм язакъоп къыфэрэзагъэр, ежь ипкъэгъулэгъухэр шъэогъу благъэ къыфэхъущтыгъэх.\nЗыгорэм фэдэ хъущтыр цIыкIузэ къэошIэ. Ежь шъэожъыем ар зыдишIэжьыщтыгъэп, усакIо хъущтыми ышъхьэ къимыхьэщтыгъэнкIи хъун, куоу шъхьэкуцIым къыщыущыгъэ зэхашIэм зыфыригъэкъудыищтыгъэ гущыIэ чаным, орэдым, пшысэжъым, къэбар гъэшIэгъоным, нэмыкIэу псалъэкIэ цIыфыр зыгъэбаин зылъэкIыщтым. ЕтIанэ тхэным къызыфэущыкIэ, гу лъетэжьы хьаулыеу хьакIэщхэм пчыхьэхэр зэрэщимыгъэкIуагъэхэр, мафэрэ нэнэжъым къыIуатэрэмэ зэрядэIущтыгъэр пкIэнчъэ зэрэмыхъугъэр. Ахэр зэкIэ Къырымызэ зыхиугъоягъэхэу еджэным пыуцогъагъ.\nИлъэс пшIыкIутфым итэу Къырымызэ чылэ еджапIэр къыухи, кIэлэегъэджэ училищым чIэхьэгъагъ. Ащ еджэныр шапсыгъэ кIалэм зэрэщыригъажьэу анахь ныбджэгъу благъэ щыфэхъугъагъэр абдзэхэ кIалэу Андырхъое Хъусен арыгъэ. ЩыIэныгъэ гъогум джыри темыуцуагъэхэу, сэнэхьат зэзгъэгъотынэу зэдеджэнхэр езгъэжьэгъэ кIэлэкIитIум апэ илъыр зыми ышIэщтыгъэп, нэбгыритIури гушхуагъэх, агухэр етыгъэхэу еджэщтыгъэх. Хъусен хьисапыр къехьылъэкIыми, усэ дэгъухэр зэритхыхэрэм пае фэмыгъэхъурэр фагъэгъущтыгъэ. Къырымызэ пкъыгъо пстэухэмкIи дэгъоу еджэщтыгъэ, усэ тхыными къыфэущыгъэхагъ. Ары, а усэр ары кIэлэкIитIур апэ дэдэ зэфэзыщагъэр.\nКъырымызэ нэужым къызэриIотэжьыщтыгъэмкIэ, Хъусен усэ тхыным нахь фэIэзагъ, литературэ чъэпхъыгъэм чылэм щезгъэджагъэхэм къыфагъэущыгъэхагъ. Училищыр къызеухым, Андырхъуаер Iоф щишIэнэу хэку гъэзетым иредакцие Iухьэгъагъ, Къырымызэ илъэситIу хъурэ кIэлэегъэджэ институтым чIэхьэгъагъ.\nЫныбжь зекъум, Хъусен къулыкъу ыхьынэу дзэм ащагъ. Охътэ шъхьафитэу къыфыдафэрэм шIу ылъэгъурэ шъэогъум емызэщыжьэу тхылъхэр къыфитхыщтыгъ. Дзэм зэрэщырагъаджэрэм, арагъашIэрэм кIэкI дэдэу Хъусен къытегущыIэти, игъэкIотыгъэу тхэн Iофым фэгъэхьыгъэ гупшысэхэр къыриIотыкIыщтыгъэх…\nИлъэсхэр тешIагъ. Къырымызэ усэкIо цIэрыIо хъугъэ. Адыгэ тхакIохэм япащэу зыхадзым, сэри ахэмэ ясатыр илъэс заулэ хъугъэу сыхэуцогъагъ. Къырымызэ уахътэ иIэ зыхъукIэ, кIэу ытхыгъэхэм, ытхы шIоигъохэм сащигъэгъуазэу къыхэкIыщтыгъэ. Ащ фэдэ мафэ горэм Андырхъое Хъусен къыфигъэхьыщтыгъэ тхылъхэр сапашъхьэ къырилъхьагъ. СIапэхэр къастымэ, къагъэфабэмэ сымышIэу щэнэбзэу гъэплIэгъэ тхьапэмэ сатеIэбагъ. ГъэшIэгъонхэр къытхыщтыгъ Хъусен. Къырымызэ зэджэгъэ тхылъхэм ацIэхэр фитхыгъагъэти, шъэогъум къегыизэ джэуап къыретыжьы. «А тхакIохэу узаджэхэрэм акъылышхо ахэпхыщтэп, узфагъэсэщтыр макIэ,— къытхыщтыгъэ Хъусен,— едж урыс классикэм, Пушкиным, Лермонтовым, Толстоим, Чеховым, тилъэхъан итхакIоу Маяковскэм. Очеркхэр птхы пшIоигъомэ, Овечкиным, Кольцовым ятхыгъэхэр зэгъэгъоты. Ахэр ары дунаим нэхъоу ухэзгъэплъэщтыр, художественнэ гупшысэр зэхэпшIыкIэу, къыппкъырыхьэу узэхъулIэщтыр...»\nА лъэхъаным сшIэщтыгъэ Андырхъое Хъусен иусэхэр къыгъэшъыпкъэжьэу, лIыгъэшхо зэрихьэзэ заом зэрэхэкIодагъэм пае Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ щытхъуцIэр къыфагъэшъошагъэти, ащ ыгъэгушхуагъэу, Жэнэ Къырымызэ Хъусен къыкIэныгъэ усэхэр, нэмыкI тхыгъэхэр ыугъоищтыгъэх, мызэу-мытIоу усэкIо лIыхъужъым итхыгъэхэр тхылъ тедзапIэм фигъэхьазырхи къыдигъэкIыгъагъэх. Ахэмэ ауж хэкIодэгъэ кIэлакIэхэм ясурэтхэр, атхыгъэхэр дэтэу тхылъ цIыкIу къыдигъэкIыгъагъ, нэужым хэгъэхъонхэри зэхъокIныгъэхэри фишIи, ятIонэрэу къытыраригъэдзэжьыгъагъ. КIэкIэу къэпIон хъумэ, Хъусени нэмыкI шъэогъухэми афишIэн ылъэкIыщтыр Къырымызэ ышIэгъахэм фэдагъ, ау зыгорэм ыгу зэрэкIэмытIасхъэрэр садэжь къычIахьэми, сэ ыдэжь сыкIоми къыхэщыщтыгъ. Адыгэ радиом тхьаматэу Iотыфэ творческэ ныбджэгъуныгъэ зыдишIыгъэу, радиом урысыбзэкIэ къытыхэрэр зыIэкIэкIэу Надежда Федоровна Резниковар Къырымызэ щыгъупшэщтыгъэп, ежьыри радиом бэрэ чIахьэщтыгъэ, бзылъфыгъэми тхакIохэм яунэ икIопIагъ.\nАндырхъое Хъусен ицIыкIугъом щегъэжьагъэу зэо утыгум щэфэхыфэ гъогоу ыкIугъэр, ышIагъэр, ытхыгъэр угъоигъэнымкIэ, зэгъэфэжьыгъэнымкIэ Къырымызэ IэпыIэгъушхо къезытыгъэр Надеждэ Резниковар ары. Ащ ихьатыркIэ, ичаныгъэкIэ Хъусен зыщыфэхыгъэ къуаджэу Дьяковрэ къызщыхъугъэ чылэу Хьакурынэхьаблэрэ зэблагъэ хъугъэх. КъоджитIумэ адэтыгъэ колхозхэм «Зэкъошныгъэм игубгъохэр» ащагъэнэфагъэх. Илъэс къэс Дьяковэ лэжьакIохэр къикIхэти Зэкъошныгъэм игубгъо Хьакурнэхьаблэ лэжьакIохэм ягъусэхэу лэжьыгъэр щыIуахыжьыщтыгъ, хьакурынэхьаблэхэри Дьяковэ кIохэти, джа Iоф дэдэр щагъэцакIэщтыгъэ, культурэм илIыкIохэр зэлъыкIощтыгъэх. Сэри илъэс горэм культурэм иIофышIэ куп сыригъусэу Дьяковэ сыкIогъагъ, къошныгъэ-гуфэбэныгъэ ахэлъэу украинцэхэр къызэрэтпэгъокIыгъагъэхэр непэ къызнэсыгъэм сынэгу кIэт. ЛIыгъэ зэрихьэзэ Хъусен зыщыфэхыгъэ Iуашъхьэм, ихьадэ зыхэлъ къэм, паркэу саугъэтыр зыдэтым тащыIагъ, тыдэкIи къэгъагъэхэр атетлъхьагъэх. Ащ фэдизым сызигъусэгъэ тхэкIошхоу Лъэустэн Юсыфрэ сэрырэ Жэнэ Къырымызэ дахэкIэ игугъу тшIыщтыгъэ. Хъусен Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ щытхъуцIэр къызэрэфагъэшъошагъэм къешIэкIыгъэу, ащ фэдэ лIыхъужъхэу тиIэхэм къызэрахэщырэр зыгъэунэфыгъэр Къырымыз ары. Ащ ихьатыркIэ Хъусен усэкIо дэгъоу къызэрежьэгъагъэр хэгъэгум щызэлъашIагъ. Къырымызэ ичаныгъэ къыздихьыгъ Андырхъое Хъусен ыцIэкIэ агъэуцугъэ журналист шIухьафтыныр. Илъэс пчъагъэ тешIэжьыгъ а шIухьафтыныр сэри къызысфагъэшъошагъэм. Хъусен иусэхэр згъэфедэзэ, «Зэкъошныгъэм игубгъо» пчэгум изгъэуцуи, Хьакурынэхьаблэ щыщ кIэлэ лэжьэкIуитIум Дышъэ жъуагъохэр къызэрахьыгъэр къызщызгъэлъэгъогъэ тхылъым пае, Андырхъуаем зэуапIэм щишIагъэр мыдырэмэ лэжьэнымкIэ зэрэлъагъэкIотагъэм пае а шIухьафтыныр сэри къызнагъэсыгъагъ.\nАндырхъое Хъусен псэум фэдэу, лIыхъужъэу, усакIоу, хэгъэгум ицIыфэу ичылэ къыдэзгъэуцожьыгъэр, республикэм ыцIэ нахь лъэшэу щызгъэIугъэр Жэнэ Къырымыз, лIыхъужъым ишъэогъу хьалэл ары. Ау Хъусен фишIагъэр джыри зэрэшIомакIэр Къырымызэ игущыIэ-гумэкIхэм къахэщыщтыгъ. Сэ зэ зыкъысиусэигъагъ.\n— Къызхэпхынэу сиIэр хъои, Андырхъуаем фэгъэхьыгъэу тхыдэ дэгъу птхын плъэкIыщт,— къысиIокIыгъагъ мафэ горэм.\n— Хьау, Къырымыз,— есIожьыгъагъ сэри,— о Хъусен зэрэпшIэщтыгъэм фэдэу хэти ышIэрэп, о тхы.\n— Ары шъхьаем зыпарэкIи прозэкIэ сытхагъэп.\n— Ащ игъуи къэсыщт. Пушкиным ыIогъагъэба илъэсхэм прозэ пхъашэм уфащэу...\n— Теплъын, теплъын,— ыIуи, зэришэнэу гущыIэхэр къызэтырипхъанкIи, тызэгокIыжьыгъагъ.\nЗыфэтIогъэгъэ илъэсхэр зэблэкIыхи, Къырымызэ прозэкIэ тхэнэу гу ышIыгъ, зытыришIыхьагъэр, гу езгъэшIыгъэр ищыIэныгъэ щыщ хъугъэ шъэогъум лIыхъужъныгъэу зэрихьагъэр, гъэшIэ кIэкIэу пэкIэкIыгъэм зэхилъхьэгъэ усэхэм ахэлъыгъэ цIыфыгъэр, зэфагъэр, шъыпкъэныгъэр, лIыхъужъныгъэр къыгъэшъыпкъэжьхэу зэрэзекIуагъэр ары.\nТхылъ Iужъу Къырымызэ ытхын ылъэкIынэу Хъусен фэгъэхьыгъэу бэ дэд ыугъоигъагъэр, ау а гъогум рыкIуагъэп, тхыдэ кIэкIым къыIо шIоигъор ригъэфагъ. Адыгэ тхылъ тедзапIэм редактор шъхьаIэу апэрэ мафэу сызагъэкIуагъэм Къырымызэ итхыдэ къыдэкIыгъэ къодыеу столышъхьэм къысфытыралъхьэгъагъ, сшIогъэшIэгъонэу а мэфэ зытIум седжэгъагъ.\nАндырхъое Хъусен фэгъэхьыгъэ тхыдэм къэхъукIэ зэфэшъхьафхэр псынкIэу ыгъотыгъ. Къырымызэ ар урысыбзэкIэ зэраригъэдзэкIыгъ. Урыс тхакIохэу тхыдэм нэIуасэ фэхъугъэхэм драматург къахэкIыгъ. Ар Къырымызэ гъусэ къыфэхъуи, хэгъэгум илIыхъужъ фэгъэхьыгъэ тхыдэр драматическэ сценэм къытырахьагъ. Режиссерхэри егугъухи, спектаклэр гъэшIэгъонэу, узIэпищэу, гупшыси, гуузи, шIулъэгъу зэхашIи хэгощагъэу агъэуцугъ. Залымэ цIыфхэр ачIэмыфэжьхэу, тыдэ къыщагъэлъагъоми, спектаклэхэм къякIуалIэщтыгъэх. Апэрэ спектаклэр Мыекъуапэ къызщагъэлъагъом, Андырхъое Хъусен ышыпхъурэ ышырэ сценэм къыдэкIуаехи, Къырымызэ рэзэ гущыIэ фабэхэр къызэрэраIогъагъэхэр, анэпсыхэр къыкIэтэкъухэзэ, тшы къэбгъэхъужьыгъэм фэдэу къытщыхъугъ къызэрэраIогъагъэр непэ хъугъэм фэдэу джы къызнэсыгъэм сынэгу кIэт.\nИныбджэгъу лIыхъужъ ишIэжь напэ ыгъэлъэпIэным пае Къырымызэ ышIагъэмэ джыри зы IофышIу ахигъэхъогъагъ. Хъусен зыфэхыгъэр илъэс щэкIрэ тфырэ зыщыхъурэ илъэсым ехъулIэу анахь усэ чъэпхъыгъэу иIэхэр къыхиххи, тхылъ тедзапIэм зыкъыфигъэзагъ урысыбзэкIэ зэрядгъэдзэкIынхэшъ, бзитIукIэ зэголъхэу кIэджыбэм ифэн тхылъ кIэракIэ къыдэдгъэкIынэу. КIэкI шъыпкъэу, ау гуфэбэныгъи, машIуи, шIулъэгъуи хэлъэу гущыIапэр ежь Къырымызэ къытхыгъ, тиусэкIо цIэрыIоу Валентина Твороговам усэхэр урысыбзэм редгъэлъхьагъ, сурэтхэри кIышъори Кириченко Юрэ едгъэшIыгъэх. Тхылъ цIыкIур гъэшIэгъон хъугъагъэ, цIыфхэр къыкIэлъэIухэу, афимыкъу зэхъум, икIэрыкIэу тырядгъэдзэжьыгъагъ. Хэкум хьакIэу къыфакIохэрэм апагъохэу, тэри зыгорэм тыкIомэ зыдэтхьэу, илъэс пчъагъэм «Сыпсаоу сышъулъыт» зыцIэгъэ тхылъыр тиIагъ.\nХъусен фитхыгъэ тхыдэм ыуж Жэнэ Къырымызэ прозэкIэ тхэным нахь гу тыришIыхьи, новеллэ кIэкIхэр зыдэт тхылъ Iужъу Москва къыщыдигъэкIыгъагъ. Ащ дэхьэгъэ новеллэхэр адыгабзэкIи Мыекъуапэ къыщытырадзэгъагъэх. Адыгэ новеллэхэу Къырымызэ ытхыгъэхэр урысыбзэм иплъхьанхэр къиныгъэх ыкIи псынкIэгъуагъэх. Къин къэзышIыщтыгъэр новеллэ пэпчъ щыIэныгъэм къыхэхыгъэу, адыгэ шэн-хабзэхэр художественнэ шъуашэхэмкIэ новеллэхэм ахэхъыхьагъэхэу къызэритыгъагъэхэр ары. Адыгэхэр дэгъоу зышIэрэ тхэкIо-зэдзэкIакIо Iофым ищыкIэгъагъ. Къырымызэ итхыгъэмэ ящыкIэгъэ шъыпкъэр къыгъотыгъ. Лазарь Плескачевскэр илъэс пчъагъэрэ тихэку исыгъ, урысыбзэкIэ къыдэкIырэ хэку гъэзетым иредакцие щылажьэщтыгъ, бэрэ адыгэ чылэмэ адахьэщтыгъэ, адыгэ унагъомэ арыхьэщтыгъ, чэщхэр ащырихэуи къыхэкIыщтыгъ, адыгэ благъэу, ныбджэгъоу иIагъэр бэ хъущтыгъэ, адыгэ шэн-хабзэхэр дэгъоу зэригъэшIэгъагъ. Новеллэхэр зэрыригъэдзэкI шIоигъоу Къырымызэ зызыфегъазэм, Лазарь игуапэу къезэгъыгъ, ыгу етыгъэу Iоф адишIагъ. «Аул Шапсуг улыбается» шъхьэу иIэу тхылъыр Москва къыщыдигъэкIыгъагъ. Сэмэркъэу дахэр зыхиз новеллэхэр зыдэт тхылъыр хэгъэгум псынкIэу щызэбгырыкIыгъагъ, ащ пае къыфэразэхэу тхылъеджэхэри къыфатхэщтыгъэх.\nНэужым, Къырымызэ зыщымыIэжьым ыуж илъэсищ тешIагъэу, Москва къыришIыкIи, телефонкIэ Плескачевскэр къысфытеогъагъ. «Шапсыгъэ къуаджэу IугушIукIырэм» дэмыхьэгъэ новеллэхэр зэридзэкIыгъахэхэу къызэрэнагъэхэр къысиIуагъ, къэнакIэу афэхъугъэми сащигъэгъозагъ. А лъэхъаным планым хагъэуцогъэ тхылъым ииныгъэ къызебгъэхъукIэ, къелырэр хыуагъэгъэкIыщтыгъэ. «Бэп къэнагъэр,— ыIуагъ Лазарь,— зы тхылъ цIыкIу хъущт. КъыдэбгъэкIмэ, цIыфмэ ашIогъэшIэгъоныщт...»\nIэпэрытхыр зэдзэкIакIом къезгъэгъэхьыгъ, новеллэмэ нэIуасэ зафэтшIыгъ, тыгу рихьыгъэх. 1987-рэ илъэсым тхылъым «Короткий разговор» шъхьэ фэтшIи, къыдэдгъэкIыгъ.\nЖэнэ Къырымызэ а лъэхъаным цIыкIуми иными афитхырэ усэхэмкIэ цIэрыIо хъугъагъэ. Ежь зэрэцIыф чэфым, ахэхьан-ахэкIыным, купхэр ыгъэгушхонхэм, зэрищэнхэм зэрэфэIазэм диштэу, цIыфыгъэшхо хэлъыгъ, цIыфмэ гукIэгъу афыриIагъ, сыд фэдэ IофкIэ хэт щыщ тефагъэми, фэлъэкIыщтыр фимышIэу блигъэкIыщтыгъэп. ШIугъэр, дэхагъэр, цIыфыгъэр ежь ыгу къикIыхэу иусэхэм ахилъхьэщтыгъ. Ахэр къызэрыкIохэу, еджэгъошIухэу, къэIогъошIухэу зэригъэпсыщтыгъэхэм пае зэкIэ тикомпозиторхэм зыфакъудыищтыгъ. Тхьабысымэ Умари, Натхъо Джанхъоти, Бысыдж Мурати, Тыкъо Къэплъани, Сихъу Рэмэзани, КIыкI Хьиси, нэмыкIхэми Къырымызэ игущыIэмэ арылъхэу орэд бэ дэдэхэр атхыгъ, цIэрыIо хъугъэхэу къахэкIыгъэхэри макIэп. «Синанэрэ» «О унитIурэ» ащэхъу ымытхыгъэми, Къырымызэ ыцIэ адыгэ лъэпкъым хахьэщтыгъэ. А орэдхэр Адыгэ Республикэм исхэми IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ адыгэхэми непэ къызнэсыгъэм ягуапэу къаIо, адыгэ лъэпкъым орэд шъхьаIэ фэхъугъэх пIоми хъущт.\nКъырымызэ игущыIэмэ арылъ орэдхэм тамэ къагокIэнымкIэ ишIогъэшхо къэкIуагъ Адыгэ радиом итхьаматэу Iоф зэришIагъэм. Ащ ыпэкIэ, уIэгъэ хьылъэ телъэу къызегъэзэжьым, заор джыри кIощтыгъэ. Адыгэ чIыгум фашистхэр зырафыжьыгъэм ыуж къыдэкIэу езгъэжьэжьыгъэгъэ хэку гъэзетым Къырымызэ IофышIэу Iухьэгъагъ, мэкъу-мэщым пылъ отделым ипэщагъ. Ащ илъэс пшIыкIуплIэ Iутыгъэу, Адыгэ радиом тхьаматэ фашIыгъагъ. Ащыгъум сэ еджэныр сыухынкIэ зы илъэс къысфэнэжьыгъагъ, нэмыкI тхакIохэу тиIэхэм афэдэу Къырымызи сшIэщтыгъэ. Гъэзетым сызыIохьэм, журналистмэ бэрэ Къырымызэ игугъу дахэкIэ ашIыщтыгъ, анахьэу ащ фыщыкIэщтыгъэхэр секретариатым Iусыгъэхэр арых. НэкIубгъор афимыгъэкъоу е «гъуанэхэр» къызынэхэкIэ, ренэу дэзыщыжьыщтыгъэхэр Къырымыз ары. Ащ тхыгъэ горэхэр гъэхьазырыгъахэхэу иIэщтыгъэх, гуIэхэу зилъэгъухэкIэ, къафихьыхэти, къэбар кIэкIхэри нэмыкI тхыгъэхэри къыдэкIы пэтрэм раригъэгъэуцощтыгъэ. Джарэу емызэщыжьэу, мыпшъыжьэу Iофэу зыфэгъэзагъэр ыгъэцакIэщтыгъэ, ащ дакIоу усэхэр, поэмэхэр ытхыщтыгъ, тхылъхэр къыдигъэкIыщтыгъэх, цIыфмэ афишIэщтми къыщигъакIэщтыгъэп.\nСэ институтыр къызысэухым, илъэс хъугъэу Къырымызэ Адыгэ радиом итхьамэтагъ. КIалэ горэм сыригъусэу ыдэжь сызычIахьэм, сыкъишIэжьыгъ. Систудентыгъом литературнэ кружокыр зэрэзесщэщтыгъэр, усэ тхыным сызэрэпылъыгъэр, тизэIукIэхэм къызэредгъэблагъэщтыгъэр ыгу къэкIыжьыгъ, къысфэчэфэу къыспэгъокIыгъ:\n— Тыдэ Iоф щыпшIэн угу хэлъ?\n— Хэку гъэзетым саштэн фэдэу къысаIуагъ.\n— Аущтэу хъумэ, оркIэ нахьышIу, ау зыгорэкIэ укъэзгъэгугъагъэхэр кIэгъожьыхэмэ, садэжь къакIо, сэ усштэщт,— сигъэгушхоу къысиIогъагъ Къырымызэ.\nIофшIэныр хэку гъэзетым иредакцие щезгъэжьагъ, ащ дакIоу Къырымызэ радиом тхьаматэу Iотыфэ, къэтынхэу агъэхьазырхэрэм бэрэ сахигъэлажьэу къыхэкIыгъ. Зэрэнахьыжъым, тхэкIо цIэрыIо зэрэхъугъэм пае зыхимыIэтыкIэу, сэри нэмыкI кIэлакIэхэу тхэным пылъхэм телефонкIэ къытфытеощтыгъэ, урамым тыщыIукIэмэ, иIофшIапIэ тычIищэщтыгъ, радиом фэдгъэхьазыры шIоигъохэм ягугъу къышIыти, тызыфаер къыхытигъэхыщтыгъ. Сэ ащыгъум рассказхэр стхыхэу езгъэжьэгъагъэти, ахэмэ ащыщхэр пчыхьэ зытIущхэм зэлъыпытэу къаригъэтыщтыгъ, артист цIэрыIохэр къыригъэблагъэхэти, рассказхэм, усэхэм къаригъаджэщтыгъэх.\nЗэкIэмэ анахь къэтын гъэшIэгъонэу радиомкIэ Къырымызэ зэхищэгъагъэр «Гумзагъэ къежьагъ» цIэу зыфиусыгъагъэр ары. А къэтыныр къырагъэжьэнкIэ сыхьат фэдиз щыIэу чылэмэ адэс ныо-лIыжъхэр, гурытхэр, ныбжьыкIэхэр репродуктормэ ятIысылIэщтыгъэх. Джарэу гъэшIэгъонэу къэтын пэпчъ ыгъэпсыщтыгъэ. Адыгэ чылэ Гумзагъэ дэмыхьэу къыгъанэщтыгъэп, тыдэ щыхъурэ мыхъо-мышIэхэр ылъэгъущтыгъ, гущыIэ чанхэмкIэ бзэджашIэхэр хиутIаргощтыгъэх, мыскъарэ ышIыщтыгъэх. ШъхьакIо зиIэхэм гъогу занкIэр къагъотыжьынымкIэ Гумзагъэ ишIогъэшхо къыгъакIощтыгъ.\nДжа Гумзагъэ къешIэкIыгъэ къэбархэр ары Къырымызэ новеллэхэр къызхихыгъагъэхэр, ахэр арых Москви Мыекъуапи бзитIумкIэ къащыдэкIыгъэгъэ тхылъхэм лъапсэ афэхъугъагъэхэр. Къэтын гъэшIэгъонхэу зэхищэщтыгъэхэм художественнэ зэфэхьысыжьхэр афишIыхи, новеллэ чъэпхъыгъэхэу тхылъхэм адэхьэгъагъэх.\nПрозэкIэ тхыгъэ тхылъхэм чIыпIэ гъэнэфагъэ Жэнэ Къырымызэ итворчествэ щаубытыгъ, ау адыгэ литературэм ащ лъэпсэ пытэ зэрэщидзыгъэр поэзиер ары. Къырымызэ ыныбжь илъэс 60 зэхъум, мары ащ адыгэ усэкIо инэу Бэрэтэрэ Хьамидэ фитхыгъагъэр: «ЦIыфыгъэм идэхагъэ бгъэлъэпIэн плъэкIыныр насыпыгъ. Жэнэ Къырымызэ иусэхэм анахь игъэкIотыгъэу чIыпIэ ащызыубытырэр цIыфыгъэм игъэлъэгъон, шэн-зэхэтыкIэ дахэм игъэлъэпIэн, шIугъэ нэфыр Iэтыгъэныр арых. ГущыIэм пае, произведение зэфэшъхьафхэм зафэбгъазэмэ, ахэмэ ашъхьэхэм язакъоми, мы къэтIуагъэр къагъэшъыпкъэжьы. «ЦIыфыIэмэ яорэд», «ЦIыфыр зыкIыщыIэр», «Сэ сырабоч», «Къэгъагъэри цIыфым фэд», нэмыкIхэри. Бэ щысэу къэбгъэлъэгъон плъэкIыщтыр. Мы стихотворениеу зыцIэ къетIуагъэ пэпчъ ыкIуачIэкIи имэхьанэкIи зэфэдэхэп, ар зыкIи ищыкIагъэп поэзием. Поэтым иамал къызэрихьэу, шъыпкъагъэрэ дэхагъэрэ зэдиштэ хэлъэу иусэхэр гъэпсыгъэх, ахэр гушIуагъом, цIыфыгъэм иорэдых».\nИлъэс тIокIищ ыныбжь зыщыхъущтым тхылъ щэкIым ехъу къыдигъэкIыгъэу Къырымызэ екIолIэгъагъ, ащ ыужи тхылъ пчъагъэ къытыраригъэдзэгъагъ, узыр къыфыримыкъугъэмэ, ытхы шIоигъоу бэ ыгъэхьазырыгъагъэр. Адыгэ тхакIохэм я Союз ипащэу илъэс пчъагъэ Iоф зешIэм, ныбжьыкIэхэр Союзым хигъэхьагъэх, тхэным фигъэчэфыгъэх. Ащ ыпэкIи Адыгэ радиом зыIотыми ригъэжьагъэу общественнэ Iоф инхэри ышIэрэм дигъэцакIэщтыгъэх. Хэку Советым идепутатэу зыхадзыкIэ, цIыфмэ бэ афишIэщтыгъэр. Мамырныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ хэку комитетым итхьаматэу щэтыфэ ищытхъу краими Урысыеми щыIущтыгъ, джарэу чанэу комитетым Iоф ригъашIэщтыгъэ. Ыгу етыгъэу ыпкIэ къызкIыратрэ Iофхэри, общественнэ Iофхэри, тхэнри зэрэзэдигъэцакIэхэрэм, цIыфхэм ыпсэ аIуилъхьэу зэрафэлажьэрэм пае Къырымызэ заом къырихыгъэ тын лъапIэхэм къыфыгуагъэхъогъагъ орденхэу Трудовое Красное Знамя, «Знак Почета» зыфиIохэрэр, медаль зэфэшъхьафхэр. Литературнэ шIухьафтынэу Николай Островскэм ыцIэкIэ щытыр къыфагъэшъошэгъагъ.\nТворческэ лъэгапIэу Къырымызэ зытеуцуагъэр къыдэхъунымкIэ зишIогъэшхо къэкIуагъэмэ ащыщ А. Пушкиным, И. Крыловым, Н. Некрасовым, А. Чеховым атхыгъэмэ ащыщхэр адыгабзэм зэрэрилъхьагъэхэр. Ахэмэ итворческэ гупшысэхэр, итхэкIэ амал-шIыкIэхэр къаIэтыгъэх, дунаим нахь нэхъоу хагъэплъагъ.\nКъырымызэ къыгъэшIэгъэ илъэс 64-м ышIагъэр бэ, инхэми цIыкIухэми афэтхагъ, сценэм фэлэжьагъ, общественнэ Iоф зэфэшъхьафхэр ыгъэцэкIагъ, хэкум ис цIыфхэм агъэлъапIэу, шIу алъэгъоу, игущыIэ дахэ зэхахымэ гушIохэу, ынапэ алъэгъуным кIэхъопсыхэу щыIагъ. Ежьырырэ ишъхьагъусэу Къэралхъанрэ шъэуитIу апIуи, алэжьи, гъэсэныгъэ куухэр арагъэгъоти, щыIэныгъэ гъогум тырагъэуцуагъэх. Къырымызэ адыгэлI шъыпкъэу зэрэщытыгъэр, хэбзэшхо зэрылъ унагъо къызэрихъухьэгъагъэр къэзыушыхьатыщтыгъэр, тэщ фэдэу, зыщытIысрэм икIалэхэм ягугъу щишIэу зэхэпхыщтыгъэп, ау унагъом теубгъогъагъ, шъхьагъусэри икIалэхэри зыми щимыгъакIэхэу ыгъэпсэугъэх. Янэ-ятэхэр непэ щымыIэжьхэми, Долэти Заури шIэжь дахэ ахэмэ афыряI, цIыфыгъэм, адыгагъэм ябыракъэу Къырымызи Къэралхъани лъагэу аIыгъыгъэр къырамыгъэIыхыным Жэнэ зэшитIоу Къырымызэ ыкъохэр хьалэлэу фэлажьэх.\nИлъэс пчъагъэ хъугъэ Жэнэ Къырымызэ зыщымыIэжьыр, ау цIыфмэ ащыгъупшэрэп, ыцIэ дахэкIэ къыраIо, зэрэцIыфышIугъэм, гукIэгъушхо зэрэхэлъыгъэм пае джыри къаготэу къадакIорэм фэдэу къащэхъу. Ащ фэдэ зэхашIэ язгъэшIырэр тхылъ гъэшIэгъонхэу къытфыщинагъэхэр, ыкъуитIоу тиныбжьыкIэхэм шIэныгъэ куухэр арагъэгъотыным агу етыгъэу фыщыIэхэр арых. Тыр цIыфмэ афыщыIагъ, ылэжьыгъэр цIыфмэ апай, Долэти Заури тым иIоф зафэ непэ лъагъэкIуатэ. Арышъ, Къырымызэ ыцIи, иIэшIагъэхэри, игупшысэхэри, ихъопсэпIагъэхэри адыгэмэ ахэлъыщтых.