Стамбул дэт УФ-м иконсульствэ зычIэт унэм ыпашъхьэ Адыгэхэр щызэрэугъоигъэх » NatPress.NET - Национальное Агентство Новостей России\nNatPress.NET - Национальное Агентство Новостей России » В Мире » Диаспора » Стамбул дэт УФ-м иконсульствэ зычIэт унэм ыпашъхьэ Адыгэхэр щызэрэугъоигъэх\n16:05 Вторник 0 5 642\nДиаспора 5 642 0\nСтамбул дэт УФ-м иконсульствэ зычIэт унэм ыпашъхьэ Адыгэхэр щызэрэугъоигъэх\nБэдзэогъум и 24 общественнэ движениеу «Адыгэ Хэкум ипатриотхэр» зыфиIорэм ыкIи адыгэ купэу «Тызэфэд» зыфиIорэм хэтхэр Стамбул дэт УФ-м иконсульствэ зычIэт унэм ыпашъхьэ щызэрэугъоигъэх. ЗэIукIэм ушъхьагъэу фэхъугъэр бэдзэогъум и 19 къалэу Налщык общественнэ движениеу «Хасэ» зыфиIорэм ипащэу Ягъэнэ Ибрахьим къытебанахи шъобж хьылэхэр зэрэрахыгъ ары.\nЗэрэугъоигъэхэр урамэу Истикал рыкIохи УФ-м иконсульствэ нэсыгъэх. Ахэмэ адыгэ быракъыхэр ыкIи лозунгхэу «Ибрахьим изакъоп» зытетхагъэхэр аIыгъыгъэх. Митингым хэлэжьагъэр резолюциеу аштагъэм къеджагъэх. Ащ зэритхагъэу, УФ-м иправительствэ адыгэхэр зыщыпсэущтыгъэ чIыгум щыхъурэм лъыплъэн фае, общественнэ движениехэм япащэхэм зэратеIункIэхэрэм ыкIи къызэратебанэхэрэм пэуцужьынэу щыт, бзэджашIэхэм пшъэдэкIыжь ягъахьыгъэн фае.\nЯгъэнэ Ибрахьимэ джырэ уахътэм сымэджэщым къычIащыжьи унэм къащэжьыгъ. Ежь къызэриIорэмкIэ, къытебэнагъэхэр – шъхьэзэкъо ухъумакIо предприятиеу «Синдика» зыфиIорэм ыкIи бзэджэшIэ купхэм хэтхэр ары.


Адыгэ Хэку Таймс: ГАЛСТУКЫМ ТЕТХЬАЛЭ - Быгъушъэ Эдуард (псэупIэу Инэм)\nГАЛСТУКЫМ ТЕТХЬАЛЭ - Быгъушъэ Эдуард (псэупIэу Инэм)\nБэшIагъэ адыгабзэр зэрэтшIокIодырэм тызтегущыIэрэр. ШIэгъэн фаеу къаIуагъэри, къатхыгъэри бэдэдэ мэхъух. Ау зышIэнхэ фаем шIагъоу игугъу ашIырэп, сыдыми гущыIэхэр жьым хэхьажьыхэрэм фэд. Адыгэ Хасэми, министерствохэми адыгабзэм иIофыгъохэр зэрахьэ фэдэуй тэлъэгъу, ау сыдэу щытми, адыгабзэм изытет нахь дэгъу зэрэмыхъурэр тинэрылъэгъу.\nБэмышIэу, адыгабзэм изытет фэгъахьыгъэу, къэтхагъ МэщфэшIу Нэдждэт, зигугъу къышIыгъэхэр зэкIэхэри тэрэзы фэдэу къысщэхъу.\nМары сапашъхьэ илъ Чэмышъо Гъазий и статьяу «Уныдэлъфыбзэ умышIэныр емыкIу» зыцIэр. Гъазий игъэкIотыгъэу шIэгъэн фаемэ къатегущыIагъ, бзэр зыкIэкIодрэми «диагноз» къыфишIыгъ. ЗэкIэри дэгъоу къэIуагъэ фэд, ау ушъэфыгъэ горэ мы Iофым хэлъ фэдэу сэ сеплъы. Ащи шIэгъэн фаехэр зипшъэрылъхэми, мышIагъэхэр зилажьэхэми ягугъу къышIыгъэп. Мыщ хэхъухьэрэр Гъазий ымышIэн ылъэкIыщтэп, илъэс пчъагъэрэ правительствэм щылэжьагъ, лъэпкъ Iофхэми ишъыпкъэу адэлэжьагъ. Ушъэфыгъэу мы Iофым хэлъыр Нэдждэты и статья макIэу, гущыIитIукIэ къыщыхигъэщыгъ, «къыддэджэгухэрэм фэд» ыIуи, занкIэу къыфэмыIошъугъэ горэ зэрэхэлъыр ащкIэ къэошIэ.\nСэ еплъыкIэу мы Iофыгъом фысиIэм шъущызгъэгъуазэ сшIоигъу. Зигугъу къэсшIыщтхэр Iоф къызэрыкIохэу щытхэп, зыгу римыхьынхэри къышъухэкIыщт, арышъ нахь зэхэшIыкIыгъошIу хэти фэхъуным паекIэ, ублапIэ фэсшIын фае.\nАпэрэу, адыгабзэр зыкIытшIокIодырэм «диагнозэу» Гъазий къыфишIыгъэм къыфэдгъэзэжьын, ар – глобализациер, интеграциер, ассимиляциер ыкIи потребительскэ психологиеу адыгэхэм яIэ хъугъэр арых. Мыхэмэ зэкIэхэми шъыпкъэ гъэнэфагъэ горэхэр ахэлъых, щыбгъэзыенхэ умылъэкIынхэу. Ау ахэмкIэ зэкIэри къэIуагъэ хъурэп, сыда пIомэ ахэмэ ауж мыщ фэдэ упчIэхэр къэмыуцIунхэ ылъэкIырэп:\n- Къоджэ цIыкIуитIу нахь мыхъоу Израиль ис адыгэхэм сыда абзи, яхабзи зыкIашIомыкIодырэр, ар хэгъэкIыри, хэхъоныгъэхэр зыкIашIырэр?\n- Сыда Югославием исыгъэ адыгэ тIэкIумэ абзи, яхабзи зыкIашIомыкIодыгъэр?\n- Лъэпкъы макIа дунаем тетыр хэгъэгуи ямыIэу, тэдэ кIуагъэхэми къырафэкIыхэу, ау абзи яхабзи амыгъэкIодыгъэу.\n- Чэчэн лъэпкъым къинэу пэкIэкIыгъэхэр макIэп, ау ыбзи ихабзи щысэтехыпIэу къыухъумэнхэ ылъэкIыгъэба?\n- Адыгэхэр нахьыбэу зыщыпсэухэрэ чIыпIэхэм сыда нахь псынкIэу абзи яхабзи зыкIашIокIодырэр? ЗыгорэкIэ адыгэхэмэ я «потребительскэ психологие» ар епхыгъэщта?\nДжа упчIэхэмэ яджэуапхэр тэрэзэу къэдгъотынхэр зэкIэхэмкIи ти анахь пшъэрылъ шъхьаI. Ахэмэ шъхьарыхыгъэу татегущыIэн фае.\nБзэр тшIокIоды тэIо, ау бзэр изакъоу кIодырэп ныIа. Бзэр лъэпкъ культурэм изы IахьышIоу щыт. Лъэпкъ культурэм зэхъокIыныгъэу фэхъухэрэр бзэм нахь псынкIэу къыхэщых, бзэм ипшъэрылъ егъэцакIэ, занкIэу къеIо лъэпкъ зэхашIэм изытет, индикаторым фэд. ЦIыфыр зэрэгупшысэрэ бзэр ары зэрэгущыIэрэри. ЗэкIэри зэлъытыгъэр цIыфым игупшысакIэрэ, и акъыл къэкIуапIэрэ лъапсэу яIэр ары. Ахэр щыIэныгъэу зыхэтым къыхехы, классикым зэриIуагъэу «бытие определяет сознание». Тызэрэщыгъуазэу, акъылым къэкIопIищ иIэр.\nАпэрэр, гупшысэр ары. «Гупшысэр акъылым ян» -аIуагъ адыгэмэ. Гупшысэм къыдэкIорэ акъылыр зэкIэми анахь лъаг, анахь къабз. Ау сыдэу пшIын, гупшысэн ылъэкIынэу Тхьэм къыгъэхъугъэр мэкIэ дэд.\nЯтIонэрэр, щысэ техыныр ары. Щысэ акъылыр- хымэ акъыл. Зыгорэм ышIэрэр кIишIыкIыжьыным, нэкъокъоным лъапсэу яIэр- щысэ техыныр ары. ЦIыфмэ янахьыбэр зэрэпсэурэр хымэ акъылыр ары.\nЯщэнэрэр, щыIэныгъэм утынэу къыуихырэм хэпхырэ акъылыр ары. Ащ зэреджэхэрэр- ужыпкъэрэ акъыл.\nМыхэр сыдыкIэ адыгабзэм иIоф къыхахьэхэрэ пIони плъэкIыщт. Ау сэ сызэреплъырэмкIэ, цIыфым акъылэу иIэм икъэкIуапIэ елъытыгъ идунэе тетыкIи, илъэпкъ зэхашIи. ЗэрэхэдгъэунэфыкIыгъэу, цIыфмэ янахьыбэрэмэ акъыл къэкIуапIэу яIэр щысэ техыныр ары.\nАдэ хэта цIыфхэмэ щысэтехыпIэ афэхъухэрэр? Ахэр тинэрылъэгъуба – национальнэ элитэкIэ тызаджэхэрэм хахьэхэрэр арых: чиновник зэфэшъхьафхэр, депутатхэр, интеллигенциер, бизнесмен лъэрыхьэхэр – кIэкIэу къэпIон хъумэ, щыIэныгъэм дэгъоу хэгъозагъэхэр арых.\nНациональнэ элитэм хахьэхэрэм ящыIэкIэ-псэукIэ тэрэзым ишапхъэу цIыфхэм къагурэIо, щысэ техыпIэу афэхъу. НыбжьыкIэхэр ахэмэ яхъуапсэх, ясатыры хэуцIонхэм кIэхъопсых. Ащ мыхъун горэ хэслъагъорэп. ЩыIэныгъэр тэди ары зэрэщыгъэпсыгъэр. ЗэкIэри зэлъытыгъэр национальнэ элитэм щысэу къыгъэлъагъорэр, лъэпкъыр зытырищэрэ гъогур арых. Национальнэ элитэр къэралыгъоу тызэрысым и элитэ щыщ, ыкIи ащ ихабзэхэмкIэ мэзекIо, къэралыгъом иполитическэ гъэпсыкIэ ахэмэ алъапс.\nАдыгэмэ я Хэку зашIокIодым, зэрысы хъугъэхэ Осмэн ыкIи Урыс империехэм я къэралыгъо гъэпсыкIэхэр зэфэдэ хьазырэу щытыгъэх. Зы пэчъахьы фэIорышIэрэ хабз арылъыгъэр. Непи ащ бэкIэ кIэлъырыкIынхэ алъэкIыгъэп. Ахэмэ афэдэх Сириери, Иорданиери. А хабзэ гъэпсыкIэм Россием зэрэщеджэхэрэр «вертикаль власти», лъэшэуи рэгушхох ыкIи агъэлъапIэ. Нахьыпэм ащ зэреджэщтыгъэхэр – «феодальная лестница». Ашъхьагъырэ лъэуянэм пэчIыхьэр (султаныр, царьэр, королыр) тет, ычIэгъыкIэ щыIэр ышъхьагъы тетым фыдэплъые, иунашъо зэригъэцэкIэщтым фэхьазырэу, зэрэфэшъыпкъэри ренэу къегъэлъагъо. Сыда пIомэ ычIэгъыкIэ щыIэр ренэу кIэхъопсы нахь лъагэу дэкIоеным, нахь лъагэу тетым фитыныгъэу иIэр нахьыб, пшъэдэкIыжьэу иIэр нахь макI. Ащ фэдэ зэфыщытыкIэм «вертикалыр» зэрепхы ыкIи егъэпытэ. Ащ хэтхымэ яфедэхэр зэтефэхэшъ «вертикалым» икъэухъумэн пшъэрылъ шхьаIэ афэхъу, ащ дэзымыштэхэрэ хабзэхэр щыгъэзыягъэ ешIых. Конституцием, фэшъхьаф хабзэхэми ауасэ къырагъэIыхы, ахэр гъэкIэрэкIалъэ фэдэхэу къанэх. ЦIыфэу гупшысэ зиIэхэр (вольнодумцэхэр) «вертикалым» къызхедзых,IорышIэхэр, шъхьащэ зышIыхэрэр зыхещэх, ащ зэреджэхэрэр – «отрицательная селекция» Ахэр обществэм пащэ фэхъух. ЦIыф зэфыщытыкIэхэри, вертикалым» ихабзэхэм адиштэу гъэпсыгъэ мэхъух, ахэр шъхьащэ шIыныр, зыгъэцIыкIуныр, цIыфыр путы зышIырэ зекIуакIэхэр.\n«Вертикалым» хэт чиновникхэр сословие шхьаф фэдэу щытых, ахэр цIыфхэмэ акIэрычыгъэ мэхъух. Лъэпкъ зэфэшъхьафыхэм къахэкIыгъэхэу, къэралыгъо элитэм зыхищагъэхэр, ежь ихабзэхэм атетэу епIух, елэжьых. Пшъэрылъэу ахэмэ афишIырэр, къызхэкIыгъэхэ лъэпкъыхэр ежьыхэмэ яфедэ фигъэIорышIэнхэу ыкIи нахь псынкIэу ассимилировать ышIынхэу ары. Мыхэр колонизаторхэм Iашэу зыдаIыгъхэм зэу ащыщ. МыхъомышIэу тикъэралыгъо ихъухьэхэрэр «ветрикалым», феодальнэ зэфыщытыкIэхэмэ къахэкIыгъэ «узых». Ахэмэ ащыщых законым уасэ фэмышIыныр, коррупциер, казнокрадствэр. Къин зыпимылъагъоу ыгъотырэ мылъкум цIыфыр псынкIэу зыIэпещэ, нэепсые ешIы, и психологие зэщегъакъо. Джары «потребительскэ психологиекIэ» тызаджэрэм къежьапIэ фэхъурэр.\nЦIыфэу, къылэжьырэмкIэ щыIэм, нэепсыягъэр иджагъу. Адыгэ лъэпкъым инахьыбэрэр къылэжьырэмкIэ мэпсэу, ащ «потребительскэ психологие» иIэ хъугъэ пIоныр тэрэзэп.\nЛIэшIэгъу пчъагъэ хъугъэу, зигугъу къэсшIыгъэхэ мыхъомышIэхэм, адыгэ лэжьакIохэр агъэгумэкIыщтыгъэ, ыкIи зэрафэлъэкIэу апэуцужьыщтыгъэх. Адыгэ фольклорым а сословнэ зэпэуцIужьыным чIыпIэшхо щеубыты. Ащ фэгъэхьыгъэмэ зэу ащыщ «фэкъолIышIу иорэд» зыфиIоу Шхьэлэхъо Абу итхылъэу «МыкIосэрэ жъуагъохэр» зыфиусыгъэм дэтыр (нэкIу. 85).\nАдыгэмэ янасыпынчъагъэкIэ, зэрэсы хъугъэхэ къэралыгъохэм арылъ хабзэхэр джа «вертикаль»- феодальнэ зэфыщытыкIэхэр арых. Адыгэ лъэпкъ элитэу тиIэри а хабзэхэм арыпсэун фаеу чIыпIэ иуцIуагъ. Тыркуеми, Россиеми япащэхэм зыпарэкIи зыфагъэуцIужьыгъэп пшъэрылъ, цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафыхэм яфитыныгъэхэр къаухъумэнхэу, фэгъэкIотагъэ горэхэр афашIыгъэхэми. Ахэмэ зэрахьэрэр ассимиляционнэ политикэр ары, ащыкIэ къэралыгъор агъэпытэу къащэхъу. Тыркуем а IофымкIэ жъалымагъэ хэлъэу адыгэмэ ащыдэзекIуагъэх. Россием къинагъэмэ яфитыныгъэхэр нахь ухъумагъэ хъугъэх, СССР-ыр зэхащэ зэхъум щыIэгъэ национальнэ политикэм ишIуагъэкIэ. Ащ зэреджэщтыгъэхэр- «Сталинская национальная политика». Гъэсэныгъэм ыкIи культурэм ылъэныкъокIэ лъэпкъ зэфэшъхьафэу хэгъэгум исыхэмэ хэхъоныгъэхэр ашIыгъэх. Адыгабзэр тхылъыбзэ хъугъэ, лъэпкъ автономие тиIэ хъугъэ. Ахэр арых лъапсэ фэхъугъэхэр непэ тиIэ Адыгэ Республикэм.\nИкIыгъэ лIэшIэгъум, я 60-рэ илъэсхэм ыкIэхэм къащегъэжьагъэу лъэпкъ политикэу къэралыгъом щызэрахьэрэм зэхъокIыныгъэ инхэр фэхъугъэх. КПСС-ым иунашъокIэ, лъэпкъ зэфэшъхьафыхэр зы лъэпкъ, «Советский народы» шIыжьыгъэным фежьагъэх. Идейнэ Iашэу а политикэм иIагъэр интернационализмэр арыгъэ. Интернационализмэр кIэлъэныкъо гъазэу щытыгъ. Лъэпкъыбзэхэр зыми имыщыкIэгъэжьхэу, лъэпкъ хабзэхэри «пережитки прошлого» аIозэ цIыфмэ къагурагъаIощтыгъэ. Адыгэ хабзэхэм ачIыпIэ шъхьэгъэшIожь ыкIи юбилей зэфэшъхьафыхэр къихьагъэх. Нысащэхэри зэблэхъугъэ хъугъэх. Ахэмэ зэкIэми ешхэ-ешъо зэхэсыныр алъапсэ хъугъэ, ешъоным лъэшэу зиушъомбгъугъ. Ащ тхьамыкIагъоу къыпыкIыгъэр гъунэнчъ, цIыфыби екIодылIагъ. Хъулъфыгъи бзылъфыгъи зэхэсыхэу, зэдешъохэу непэ хабзэ тфэхъугъ. Адыгэмэ егъашIи зэрамыпэсыжьыгъэ зекIуакIэхэр къытхафэ хъугъэх.\nКПСС-ым иполитикэ игъэцэкIэн пэрытыныгъэр аIыгъэу «национальнэ кадрэхэри» хэлажьэщтыгъэх, щысэ цIыфхэм къарагъэлъэгъущтыгъэ.\nМафэ горэм, райком КПСС-ым икоридор нэбгырэ заулэ тыхъоу тыдэтэу, адыгабзэкIэ тызэрэгущыIэрэр къызэхихыгъ, секретарь райкомэу щытыгъэ адыгэлIым. КъыткIэлъырыхьи, машIор къыдгуигъэкIэу къытэцIэцIагъ « адыгабзэкIэ государственнэ учреждением шъущэгущыIэ» ыIуи. Урысыбзэр - интернационалистым ыбзэу, илъэпкъ фэгумэкIырэр – националистэу ары зэралъытэщтыгъэр. Ары непи адыгэхэмкIэ, интернационалистыр бэу зыкIытиIэр. Илъэс пчъагъэрэ аущтэу цIыфхэр агъэплъэхъуджагъэх. Ахэр зэкIэ лъэпкъ зэхашIэмкIи, лъэпкъыбзэмкIи утынышхо тфэхъугъэх. Непэ цIыф чъэпхъыгъэу хэкум исыр зэкIэри мы тыкъызытегущыIэгъэ лъэхъаным къыхэхъухьагъэх, я пIун-гъэсэни а лъэхъаныр ары лъапсэ зыщыфэхъугъэр. Лъэпкъ элитэу непэ тиIэм инахьыби ахэмэ ащыщ.\nДжы къафэдгъэзэжьын Израиль ис адыгэ къуаджэхэу Квар-камэрэ Рихьаниерэ. Тызэрэщыгъуазэу, ахэм адэс адыгэхэу, нэбгырэ миниплI нахьыбэ мыхъурэмэ абзи, яхабзи ашIокIодыгъэп, хэхъоныгъэхэр ашIыгъэх нахь. Сыда ар къызхэкIыгъэр? ЫпшъэкIэ зигугъу къэсшIыгъэмэ уарыгъуазэмэ, ащ иджэуап къептыжьын плъэкIыщт.\n- Апэрэр, Израиль демократием рыпсэурэ къэралыгъу, иIэп ащ «вертикаль власти" зыфаIорэ гъэпсыкIэр.\n- ЯтIонэрэр, Адыгэу ащ исхэм яIэп лъэпкъ элитэ «вертикалым» ыпIугъэу, лъэпкъ зэхэшIыкIыр зэIэзгъэхьан, щысэ дэйхэр къязгъэлъэгъун . Хьалэлэу мэлажьэх, ашъхьэ алъытэжьы, абзи яхабзи агъэлъапIэ.\n- Ящэнэрэр, къэралыгъоу зэрысхэр IэпыIэгъу къафэхъу, лъытэныгъэ къафешIы.\nДжы къыфэдгъэзэжьын ти Адыгэ Республикэ адыгабзэм иIофхэм язытет зынэсыгъэм. Адыгэу республикэм щыпсэухэрэм инахьыбэрэр (70% фэдизыр) зэхэубытагъэу къуаджэхэм ащэпсэух. Адыгэ къоджэшхохэу Тэхъутэмыкъуае, Пэнэжьыкъуае, Хьакурынэхьаблэ ыкIи Кощыхьаблэ район гупчэх. Адыгэкъали дэсым инахьыбэр- адыгэ. Къуаджэхэр арых адыгэ хабзэми, адыгабзэми якушъэу тлъытэрэр. Джы тежъугъэплъ, адыгэ ехъу зыщымыпсэурэ чIыпIэхэм адыгабзэм иIоф изытет. Илъэсэу икIыгъэм цIыфыбэхэр зыхэлажьэхэрэ мэфэкIыхэр, юбилей зэфэшъхьафхэр ащекIокIыгъэх. ЕджапIэр къэзыухыгъэмэ апае мэфэкI зэхахьэхэри ащызэхащагъэх. Ахэр зэкIэри ибгъотэщтых интернетым, шъулъэгъунхэ шъулъэкIыщт. Зигугъу къэсшIыгъэхэр зэкIэри урысыбзэкIэ рекIокIыгъэх. Адыгэ ехъу зыдэщымыIэ зэхахьэхэм адыгабзэр ащыIэжьэп. Ахэр зэхэзыщэхэрэри, зезыщэхэрэри адыгэ лъэпкъым щыщ чиновникых. Джащ фэд сыдрэ Iофи, чиновникхэм зэхащэрэр зэкIэри урысыбзэкIэ зэрагъафэ. Тинасыпмэ къин Iофым къыхэхьанхэп, джа зыр ары адыгабзэкIэ зэрахьэу къытфэнагъэр. Непэ, зы урок нахь тхьэмафэм зимыIэ кIэлэегъаджэм адыгабзэм иIоф ыпшъэ илъы хъугъэ. Чиновникыхэр мы Iофым зэрэхэмылажьэхэрэм нахь Iоф, щысэ пхэнджыхэр цIыфхэмэ къарагъэлъэгъоу зэрэщытыр. Сыдэущтэу кIэлэегъаджэми, кIэлэеджакIоми гуетыныгъэ къызхагъэфэщта, пащэу яIэхэмэ адыгабзэр агъэупутымэ? Чиновникхэмэ зэратекIыхэрэ щыIэп ти интелигенции. Бэрэ урехьылIэ, адыгэ лъэпкъым, адыгабзэм яIофхэр урысыбзэкIэ зэрагъафэхэу. Лъэпкъым щымыщ горэ къызахахьэкIэ псынкIэу адыгабзэр агъэтIылъыжьы- «интернационалист» шъыпкъэ къэхъух. Мы зигугъу къэсшIыхэрэр Iофым изытет изы Iахь цIыкIу ныIэп. Ащ фэдэу мафэ къэс тызэуалIэрэм гъунэ иIэп, шъуяплъ хэбзэ гъэIорышIапIэу къуаджэмэ адэтыхэм бзэу ачIэлъым. Зыми къытиIорэп шъуикъуаджэхэм адыгабзэкIэ шъуащымыгущыI, адыгабзэкIэ, адыгэхабзэкIэ шъуимэфэкIхэр зэхэщъумыщэх.\nДжы агу къэзгъэкIыжьы сшIоигъу чиновникхэмрэ, депутатхэмрэ лъэпкъ автономиехэр зыкIызэхащагъэхэр. Апэрэ пшъэрылъэу лъэпкъ автономиемэ яIэр лъэпкъыбзэмрэ, лъэпкъ культурэмрэ якъэухъумэн ыкIи хэгъэхъонхэр ахэмэ ягъэшIыгъэнхэр ары. Сыдыми тылэжьыни тышхэжьыщт нэмыIэмэ, фэшъхьаф субъект тыхэтыгъэми хъуныеба. ЯзекIуакIэ къыгъэлъагъорэр, ежьхэмэ апае республикэр зэхащагъэу, дэгъоу рыщыIэнхэу IэнатIэхэр къаратыгъэхэу къащыхъоу ары.\nАдыгабзэм иIоф ыгъэгумэкIыхэрэмэ къаIоу зэхэтэхы, Адыгеим ипарламент адыгабзэр синхроннэу щызэдзэкIыжьыгъэн фаеу, зи мытэрэз ащ хэслъагъорэп. Шыпкъэ ащ мылъкуи, ащ фэгъэсагъэхэ цIыфхэри ищыкIагъэх. Адэ сыдэу хъущтыха тиадыгэ районхэм ядепутатхэм язэхэсыгъохэр? Ахэмэ анахьыбэрэр адыгэх,- ахэми синхронный преводчикхэр ящыкIагъэба, зэрэхъурэмкIэ. МыщкIэ къасIомэ сшIоигъор икъу фэдизэу адыгабзэм иIоф зынэсыгъэр цIыфмэ къагурыIорэп, е амышIэрэм фэдэу зашIы, мафэ къэс уинэрылъэгъур умышIэн плэкIыщтэп. Адыгабзэр къызэрыхъухьэгъэ кушъэм, зи галстук пытэу пхыгъэхэ чиновникхэмэ, ратхьэлахьыжьы. Республикэм ипащи, министрэхэми, депутатхэми зигугъу къэсшIыгъэхэр амышIэу пIон плъэкIыщтэп, ар хэгъэкIыри, ежьхэмэ щысэу къагъэлъагъорэр ары зэрэзекIохэрэр чIыпIэмэ ащыIэ чиновникхэр.\nIофымэ язытет ыгъэгумэкIыхэрэм фэдэу зэIукIэхэр зэхащэх, бэрэ рэгущыIэх, ау лъэубэкъу гъэнэфагъэ ахэмэ язэшIохынкIэ адзыгъэу къэбгъэлъэгъон плъэкIыщтэп. Сыд фэдэ лъэубэкъуа адзымэ сшIоигъохэр:\nАпэрэр, республикэм и парламент ыгъэуцIун фае хабзэ, адыгабзэм ыкIи адыгэ культурэм иIофхэм афэгъэхьыгъэу, адыгэхэр зэхэубытагъэу зыщыпсэурэ чIыпIэхэм апае. Адыгеим и конституцие адыгабзэри къэралыгъуабзэу зэритыр къыдилъытэзэ, ащ ифэшъуашэ чIыпIэ адыгэхэр зыщыпсэухэрэ чIыпIэхэм ащиубытын зэрэфаер къыщиIон фае. Ахэмэ язэшIохын фэгъэхьыгъэ программи игъусэн фае.\nЯтIонэрэр, республикэм ипащэ къыдигъэкIын фае унашъо, хабзэу зигугъу къэсшIыгъэм игъэцэкIэн фэгъэхьыгъэу, хэти пшъэдэкIыжьэу ащыкIэ ыхьырэр къыдилъытэзэ. Кадрэхэм якъыхэхын къыдилъытэн фае унашъом игъэцэкIэн фытегъэпсыхьагъэхэу ахэр зэрэщытынхэ фаехэр.\nЯщанэрэр, республикэм ипащэ къыщегъэжьагъэу, анахь чиновник цIыкIум нэс (адыгэ лъэпкъым щыщхэр) адыгэ культурэм ыкIи адыгабзэм язехьанкIэ щысэтехыпIэу щытынхэу, ар хабзэ афэхъунэу.\nЯплIэнэрэр, адыгэ республикэм ыкIи адыгэ лъэпкъым афэгъэхьыгъэхэ мэфэкIыхэр ыкIи фэшъхьаф зэхахьэхэр адыгэхэр зыщыпсэухэрэ районхэм игъэкIотыгъэу ащызэхащэнхэу . Ахэр адыгэ зэхэхьэ шъыпкъэхэу, адыгабзэкIэ зэхэщагъэхэу щытынхэу .\nНыбджэгъухэр, мыхэр сэ апэ сшъхьэ къихьагъэхэр арых, культурэм ыкIи бзэм Iоф дэзышIэхэрэмэ ащ къыхагъэхъон икъун зэрашIэрэм тыщыгъуаз.\nМы зигугъу къэсшIыгъэхэмэ мылъку горэ апыкIодэнэу щытэп. НэмыкI лъэпкъ горэми ифитыныгъэхэр ыукъохэрэп. Мыщ ищыкIагъэр уилъэпкъ плъытэжьыныр, убзэкIэ угущыIэныр ары ныIэп. Шъыпкъэ, ар къины къызщыхъоу тиIэр макIэп. Апшъэ ифэна, ялIыгъэ къыхьына типащэмэ адзынэу а лъэбэкъу заулэр?\nИнэу сащэгугъу, сыд Iо фаеми Республикэм пащэ фэхъугъэр адыгэ кIэлэ ныбжьыкI, къызхэхъухьагъэри фэшъхьаф уахът. Амал иI, егъэшIэрэ щытхъур лъэпкъымкIэ къылэжьынэу, лъэпкъым итарихъ къыхэнэнэу.\nНахь шъэбаIоу къэстхы сшIоигъуагъ, ау сфэлъэкIыгъэп, лъэпкъым иуз щэIэгъуае.\nДунаем щызэлъашIэрэ лIитIу ягущыIэхэмкIэ джащ къыщысыухын.\n«Не так страшен шовинизм великоросса, как шовинизм обрусевшего инородца» В.И. Ленин.\n«Элита воспитанная колонизаторами является главным врагом своего народа». Махатма Ганди.\nТхьэм ынэшIу къышъущеф.\nБыгъушъэ Эдуард – псэупIэу Инэм


Тихомиров Лев Александр ыкъом игукъэкIыжьхэм ащыщ пычыгъу\nКъокIыпIэ Кавказыр кIуачIэкIэ заштагъэм лъыпытэу, джыри Темрюк тыщыIэзэ, КъохьэпIэ Кавказым адыгэхэр къырафыхэу рагъэжьэгъагъ. Щамиль, Дагъыстан афэгъэхьыгъэ хъугъэшIагъэхэм сэ сызэращыгъуазэр литературэ зэфэшъхьафхэм къарысыджыкIыгъэмкIэ ары. Ау КъохьэпIэ Кавказым Iофыр фэгъэхьыгъэмэ, мы тарихъ тхьамыкIэгъошхоу сынэгу кIэкIыгъэр я IV - VII-рэ лIэшIэгъухэм Европэм щыкощынхэ фаеу зэхъуми лъэпкъхэм къинэу ащэчыгъэм зыкIи ебгъэпшэнэу щымытэу сэлъытэ. Мы лъэныкъомкIэ тхыгъэу щыIэхэми дэгъоу сащыгъуаз. Архив документхэми тIэкIу хэшIыкI афысиI. Урысхэм силъэныкъо гупсэ зэраштагъэм итарихъ 1887-рэ илъэсым стхынэу зызгъэхьазыры зэхъум Екатеринодар иушэтэкIо цIэрыIоу Фелициным зэпхыныгъэ дысиIэнэу хъугъагъэ, ЦIэмэз (Новороссийскэ) округым иархив документхэри къызIэкIэзгъэхьэгъагъэх.\nКъэсыугъоигъэ материалхэр, статистикэ таблицэхэр, планхэу, картэхэу згъэтхъыгъэхэр адрэ ситхьэпабэмэ ягъусэу революцием илъэхъан кIодыгъэх. Ау тхылъхэм арытхэм, архив документхэм сызэращыгъуазэм нэмыкIэу, КъохьэпIэ Кавказым икъушъхьэчIэсхэр ячIыпIэжъ зэрэрафыщтыгъэхэм икъэбари сэшIэ мы хъугъэшIагъэхэм ахэлэжьагъэхэм къаIотэжьыгъэхэмкIэ, етIани къэсIон ахэр зэрэрафыгъэхэр сынэгу зэрэкIэкIыгъэр.\nСэ ащыгъум илъэсипшI-пшIыкIутIу нахь сымыныбжьыгъэми, сигулъытэ бэмэ алъыIэсэу щытыгъ, хъугъэ-шIагъэхэм ахэлэжьагъэхэм ягукъэкIыжьхэр охътэ зэфэшъхьафхэм, 1887-рэ илъэсым нэс, зэхэсхынхэу хъугъэ. Зыгорэ сщыгъупшагъэми е зэхэзгъэкIокIагъэми, сынэгу кIэкIыгъэхэм, шыхьат сызыфэхъугъэхэм документальнэ осэ гъэнэфагъэ яIэу сэлъытэ.\nМыщ фэдэ пэублэ къызыкIэсшIырэр сикъэбар литературэу щыIэм икъоу зэрэдимыштэрэр сэшIэшъ, ау ушэтынхэм апылъ специалистхэм апашъхьи сигущыIэхэр къыщызгъэшъыпкъэжьыным сыфэхьазырышъ ары.\nЗэIукIэм планитIу къащыхалъхьэгъагъ. Генералэу Филипсон адыгэхэмкIэ гукIэгъу къызхагъэфэн фаеу, урысхэм дзэ кIочIэшхо зэряIэр ахэм арагъэлъэгъунышъ, зэо-бэнэ пхъашэ арамышIылIэу Урысыем къыгохьанхэм къырагъэзэгъын алъэкIынэу ылъытэщтыгъ. Ау ащ зи къызэримыкIыщтыр нэфагъэ.\nЕвдокимовым еплъыкIэу иIагъэр нэфэшъхьаф шъыпкъэу щытыгъ. Ащ ишIошIыкIэ, «адыгэхэм уадэпсэуни, зыгорэущтэу къызыпыпщэнхи плъэкIыщтэп, Урысыем ищынэгъончъагъэ пае рэхьатэу, зи ятымыпэсэу ахэр щыдгъаIэхи хъущтэп. Зэо лъэхъаным къохьэпIэ къэралыгъохэмрэ Тыркуемрэ къушъхьэчIэсхэр къызкъуащэнхэ алъэкIыщт». Урысыем ифедэ пае адыгэхэр зэкIэ гъэкIодыгъэн фаеу Евдокимовым ылъытэщтыгъ. АщкIэ анахь хэкIыпIэшIоу щыIагъэр Тыркуем ахэр фыгъэнхэр ыкIи ахэм ячIыгу уIэшыгъэ къэзэкъхэр игъэтIысхьэгъэнхэр ары. Барятинскэ пщым Евдокимовым къыIуагъэм дыригъашти, аужырэм иеплъыкIэ пхырыкIыгъ.\nАдыгэхэр ячIыгухэм зэрарафыгъэм лъыпытэу Линейнэ, хы ШIуцIэ дзэхэм яполк псаухэр ахэм къарагъэтIысхьанэу рахъухьэщтыгъ. Ау мы дзитIуми ахэт къэзэкъхэм ащ фэдэ планым къызэрэдырамыгъаштэрэм ишыхьатэу зыкъаIэти, кощыным къызэремыуцуалIэхэрэр, IашэкIэ къазэрапэуцужьыщтхэр къаIуагъ. Арыти, Евдокимовыр планым хэIэзыхьажьын фаеу хъугъэ ыкIи къэралыгъо ахъщэшхо аратызэ Пшызэ шъолъыр къыпэIулъ чIыпIэхэм арысыгъэ къэзэкъхэм анэмыкIхэу, донской, терскэ къэзэкъхэм яунагъохэри купышхо мыхъухэу мыщ къагъэкощынхэу унашъо ышIыгъ.\nАдыгэхэм Iофыр афэгъэхьыгъэмэ, ахэр хэдэнхэ - къушъхьэхэм къяхынхэшъ, Мыекъуапэ пэгъунэгъоу къэтIысынхэ е ячIыгу гупсэ къабгынэнышъ, Тыркуем кощынхэ фэягъэ. Ау къинэнхэ аIопагъэкIи, адыгэхэм а чIыпIэр афикъущтыгъа? Нэбгырэ мини 100 фэдиз ныIэп ар зытелъытэгъагъэр. Арыти, къушъхьэчIэсхэм япчъагъэ зэрэхъурэмкIэ пцIы аусыщтыгъ, фэди 5-кIэ е фэди 10-кIэ ащ къыщагъакIэщтыгъ. Илъэси 2 - 3 тешIи, рафыхэрэм япчъагъэ къалъытэ зэхъум, ар зэрэмытэрэзыгъэр къэнэфагъ. Ау зыфэягъэхэр къадэхъугъэхагъ, Петербург дэсхэри пачъыхьэри агъэплъэхъугъэхагъ.\nАшIэзэ къушъхьэчIэсхэм япчъагъэ къызэрэрагъэIыхыщтыгъэм иягъэ къэкIони ылъэкIыщтыгъэ. ЯчIыпIэхэм къарынэжьхэми, ащ фэдизэу зипчъагъэкIэ мэкIэ къушъхьэчIэсхэм щынэгъошхо къапыкIына зыфэпIощт гупшысэхэр ащ цIыфхэм ашъхьэ къыригъэхьан ылъэкIыщтыгъэ. Ащ епхыгъэу Урысыем къушъхьэчIэсхэм бзэ къадигъотын, ахэр къыригъэшIун ымылъэкIынэу пачъыхьэм гурыгъэIогъэн фэягъэ. 1861-рэ илъэсым Евдокимовым ар къыдэхъугъ, а лъэхъаным ехъулIэу Барятинскэ пщыр къеIэзэнхэу IэкIыб хэгъэгум кIогъагъэ.\nЧеркес Iофыгъор зэшIохыгъэным пае Императорэу я II-рэ Александр 1861-рэ илъэсым Темыр Кавказым къызэрэкIощтыр Евдокимовым ешIэти, хъоршэрыгъэ горэхэм яусагъ. Ащ адыгэ нэIуасэу иIэхэр къыугъоихэу ыкIи ахэр шIу зэрилъэгъухэрэр, ячIыпIэхэм арафыхэ ежь зэрэшIомыигъор, ахэм апэшIуекIоныр Барятинскэ пщым иунашъо къызэрэпкъырыкIырэр къафиIуатэу ригъэжьагъ. Джы мары пачъыхьэр къызэрэкIорэр ыкIи ышъхьэкIэ ар адыгэхэм ялIыкIохэм адэгущыIэ зэрэшIоигъор, къушъхьэчIэсхэм ягумэкIхэр зэкIэ ащ къыфаIотэн, ахэр къафигъэцэкIэнхэм щыгугъынхэ зэралъэкIыщтыр, ащ фэдэ амалыр зыIэкIатIупщы зэрэмыхъущтыр Евдокимовым агуригъэIогъагъ.\nЕвдокимовым инэIосэ адыгэхэм агу ащ фэдэ гугъапIэхэм къаIэтыгъэу ядэжь агъэзэжьи, ашIошъ агъэхъугъэхэр нэмыкIхэм тыдэкIи щафаIуатэу рагъэжьагъ. Политикэм хэшIыкIышхо фызимыIэгъэ къушъхьэчIэсхэр псынкIэу агъэпцIагъэх. 1861-рэ илъэсым пачъыхьэр Фарзэ дэжь щытыгъэ тиотряд къэкIуагъ ыкIи шапсыгъэхэм, натыхъуаехэм, убыххэм ыкIи нэмыкI лъэпкъхэм ялIыкIохэр мыщ дэжь къыщызэрэугъоигъэх. Ахэр пачъыхьэм зыIокIэхэм урыс пытапIэхэу ячIыгу итхэр акъутэжьы, дзэхэр аращыжьыхэ зэрашIоигъор, урыс псэупIэхэр ячIыгухэм ащагъэпсыным, сыд фэдэрэ урыс администрации щыIэным зэрэдырамыгъаштэрэр раIуагъ. Ащ фэдэ лъэIухэр урыс пачъыхьэм къазыфигъэцакIэкIэ, мамырэу зэдэпсэунхэм зэрэфэхьазырхэр къаIуагъ.\nУрысыем анахь пый пхъашэми ащ фэдэ даохэр зэрэфимыгъэцэкIэщтхэр нэфагъэ. Адыгэхэм зэзэгъыныгъэ гори адэпшIыным Iофыр темытэу ылъыти, мы чIыпIэм пачъыхьэм Евдокимовым ипланхэм щадыригъэштагъ. Ащ къыщыублагъэу ахэм ягъэцэкIэн нахь агъэпсынкIагъ.\nМыщ дэжьым хэгъэунэфыкIыгъэн фае къушъхьэчIэсхэр Европэмрэ Тыркуемрэ къакъоуцонхэм зэрэщыгугъыщтыгъэхэр. Ахэм ялIыкIохэр а хэгъэгухэм агъэкIогъагъэх. Нэтыхъоепщэу Костэныкъор Инджылызым къызэрикIыжьыгъагъэр къэсэшIэжьы. Ари игъусэхэри псыхъоу ЦIэмэз дэжь къыщыуцугъэхэти, ЦIэмэз къалэ удэтэу ахэр дэгъоу къэплъэгъущтыгъэх. ТинэIуасэхэм ащыщэу докторэу Дорошевич ары Костэныкъом иунагъо ихьэщтыгъэр. Ау лIыкIохэм узгъэгушIон къэбар къахьыгъагъэп. Ахэм IэпыIэгъу гори агъотыгъагъэп. Тыркуе закъор ары кощыжьыхэрэр зичIыгу изыгъэтIысхьаным къезэгъыгъагъэр. Типравительстви ишъыпкъэу ар къазэрадэхъущтым ыуж итыгъ. Адыгэхэр нахь благъэу хыIушъом къыIуагъэзыхьэхэзэ, ахэр зэрэзэпыращыщт къухьэхэр бэу нэпкъым Iутынхэм, амал зэриIэкIэ къушъхьэчIэс нахьыбаIо Тыркуем агъэкощыным тэтыехэр щыгугъыщтыгъэхэн фае. Сыд ишIыкIэми, къушъхьэчIэсхэм ячIыгу нахь псынкIэу къызэрарагъэбгынэщтым пылъыгъэх. ЗишIоигъоныгъэкIэ кощыхэрэм афигощынэу Евдокимовым сомэ мини 100 къэралыгъо мылъкоу къаIихыгъагъ. Ау а ахъщэр бэмэ зэрафимыкъущтыр нэфагъэми, ар зыфэягъэр ахъщэ IэпыIэгъу зэраритырэм икъэбар нэмыкIхэм зэхаригъэхынэу ыкIи къэралыгъо ахъщэ къаратыным щыгугъыхэзэ нахь псынкIэу ахэм ячIыгу къабгынэным ригъэнэцIынхэу ары.\nХэбзэнчъэу егъэзыгъэкIэ адыгэхэр ячIыгу рафыщтыгъэх. ЫпэрапшIэу ахэм зыкъагъэгъунэжьыщтыгъ, купэу зэхахьэхэти, апсэ пэтыфэ къязэожьыщтыгъэх. Ау тыдэкIи ахэр щызэхагъэтакъо зэхъум, цIыкIу-цIыкIузэ агу кIоди, зыкъамыухъумэжьэу хъугъагъэ. Урыс дзэкIолIхэр зэбгъурытхэу кIохэзэ, къушъхьэчIэсхэр зэкIафэщтыгъэх ыкIи ахэр зэраукъэбзыкIыгъэ чIыпIэхэм станицэхэр ащагъэпсыщтыгъэх. Ахэм ауж итхэу къэзэкъхэр къэкощыжьыхэти, афагъэпсыгъэ станицэхэм адэтIысхьэщтыгъэх.\nАдыгэхэм янахьыбэмэ агу зэкIодыпэм зи амышIэу, зэрымыр хъугъэхэм фэдэу хъурэм лъыплъэщтыгъэх, ахэр къапэуцужьыщтыгъэхэп, ау ячIыгуи къабгынэщтыгъэп. Ащ лъыпытэу зызэкIаугъоен, ашIэщтыр, зыздагъэзэщт лъэныкъор ахэм къыхахын алъэкIыщтыгъа? Ау ахэр рахъухьанэу охътэ лые къаратыщтыгъэп. ЧIыпIэ пстэуми дзэкIолI куп мыинхэу агъакIохэрэр нэбгырэ заулэ зыхэхьэрэ купхэмкIэ зэтыраутыщтыгъэх. Ахэр зэкIэри къызэдырагъэубытэу лъыхъущтыгъэх, къоджэ, унэ горэхэр е зэбгырафыгъэ адыгэхэм зызщагъэбылъыгъэ чэл къызэрыкIохэр къагъотыщтыгъэх. А къуаджэхэр, унэхэр, чэлхэр тырагъэжъыкIыщтыгъэх, ямылъку зэрапхъощтыгъ е агъэкIодыщтыгъ, былымхэр аубытыщтыгъэх, хъулъфыгъэхэр, бзылъфыгъэхэр, кIэлэцIыкIухэр зэбгырафыщтыгъэх. Зыдэчъэщтхэр амышIэу ахэр шъхьэчъэ-псачъэу зэбгырычъыщтыгъэх, мэзхэм, джыри зэрамыпхъогъэ къуаджэхэм защагъэбылъыщтыгъ, ау ахэм шъхьэегъэзыпIэ зыщагъотыгъэ чIыпIэхэми лъэпкъгъэкIод заор шъхьасынчъэу къалъыIэсыщтыгъ. Япчъагъэ хэхъо зэпытзэ, купышхо хъухэу адыгэ насыпынчъэхэр къохьапIэм екIущтыгъэх, урысыдзэм хэтхэр ахэм алъэб итхэу Кавказ къушъхьэтхымкIэ зэпырафыщтыгъэх ыкIи хы ШIуцIэ Iушъом Iуагъэзыхьэщтыгъэх.\nПсаоу къэнэгъэ къушъхьэчIэсхэр къухьэхэмкIэ ыкIи къошъо къызэрыкIохэмкIэ Тыркуем ащэщтыгъэх. Рафыхэрэм япчъагъэ нэбгырэ миллионныкъо фэдиз хъущтыгъэ. Ащ фэдиз цIыфхэр хым зэрэзэпыращыщт къухьэхэмрэ къуашъохэмрэ къэбгъотыныр псынкIагъэп. Мэзэ псаукIэ ахэр ячэзыу къызысыщтым ежэхэу къыхэкIыщтыгъ. Ахэр зэрэзэпыращыщт шIыкIэм пэшIорыгъэшъэу хэти егупшысэгъагъэп.\nТыркуем иправительствэ ащ фэдиз къушъхьэчIэс яхэгъэгу къэкощыным щыгугъыгъэп. Типравительствэ Урысые обществэм икъухьищрэ дзэ къухьэ заулэрэ анэмыкI а гухэлъым пае зыкIимыгъэфедагъэри сшIэрэп. Рафыхэрэм япчъагъэ тэрэзэу къызэрамыгъэлъагъорэм ар ыгъэплъэхъугъэщтын, ахэр нэбгырэ минишъэ пчъагъэ хъуным ежэщтыгъэпщтын. Унэе предпринимательхэм къушъхьэчIэсхэм ахъщэшхо къаIахызэ, якъухьэхэмрэ якъуашъохэмрэ цIыфхэр араубэщтыгъэх. Тифымрэ нэмыкI узхэмрэ апкъ къикIыкIэ къушъхьэчIэсыбэхэр а къухьэхэм е къуашъохэм ары лIыхьэщтыгъэх.\nИлъэсиплI фэдизрэ адыгэхэм ауж лъэшэу афыгъ, анахьэу насыпынчъэ дэдэ зыхъугъагъэхэр 1863-рэ илъэсыр ары. Ахэм хьазабэу арагъэщэчыгъэр къэIогъуай. Ауж къэзыфыхэрэм зашIуагъэбылъызэ, къушъхьэчIэсхэр чъыIэр градус 20-м зыщынэсыщтыгъэ лъэхъанми бгъагъи, ашхыни ямыIэу къекIокIыщтыгъэх. КIымафэхэри а лъэхъаным пхъэшагъэхэшъ адэ. Адыгэхэр уз Iаехэм, анахьэу тифым, арылIыкIыщтыгъэх. Унагъохэм арысхэр зэпэзырыз хъущтыгъэх, ны-тыхэм якIэлэцIыкIухэр ашIокIодыщтыгъэх. Бгъагъи ямыIэу, быхэм арысхэу ахэр лIэщтыгъэх.\nАдыгэхэр ячIыгу зэрэрафыгъэхэр, тхьамыкIагъоу апэкIэкIыгъэр сынитIукIэ слъэгъугъэ. Ашъхьэ рарагъэхьыжьэжьын Iофыр ЦIэмэзи къызылъэIэсым, ЦIэмэз кIэимрэ хытIуалэмрэ къэзыуцухьэрэ къушъхьэхэм ахэс къуаджэхэр тырагъэжъыкIхэу аублагъ. ТIуакIэ пэпчъ Iугъор Iужъоу шъхьарытыгъ, машIор щыхъушIэщтыгъ. Тикъушъхьэхэм ащ фэдиз цIыф ащыпсэугъэми тшIагъэп. Мазэ фэдизрэ ащ фэдэ гугъэуз тхьамыкIагъохэр тынэгу кIэтыгъэх.\nКъуаджэхэм лыгъэу арадзыгъэр лъыкIуатэзэ, мэзхэми машIор алъыIэсыгъ. Илъэсыбэмэ къакIоцI псыхъоу ЦIэмэз къыпэIулъ мэз дахэм машIом ылыпкIэгъэ чъыгыпкъ шIуцIэхэр уапэ къыщифэщтыгъэх. Зыгу кIодыгъэ адыгэхэм а уахътэм зи ащыщынэжьыщтыгъэп, ЦIэмэз пэмычыжьэу мэзэу стыщтыгъэм сэри зэ сыздащэгъагъ. Илъэс-илъэситIу фэдиз тешIагъэу рагъэжъыкIыгъэ къуаджэхэм ястафэхэр слъэгъунэу хъугъагъэ. Тикъутыр зыщыдгъэпсыгъэ чIыпIэми а къуаджэхэм ащыщ щысыгъ.\nКъушъхьэчIэсхэу гъаблэм, чъыIэм, узхэм агъэлIагъэр зыфэдизыр Тхьэ закъор ары зышIэрэр. Мэзхэмрэ къокIэ-бгыкIэхэмрэ хьэдэ пчъагъэу ахэлъыр хэти къылъытагъэп, къэплъытэн плъэкIынэуи щытыгъэп. ХыIушъом IулIыхьэгъэ пчъагъэри тэрэзэу къалъытэщтыгъэп. Зэпахырэ узхэр къяутэлIэнхэм тещыныхьэхэзэ, ахэм яхьадэхэр псынкIэу чIатIэжьыщтыгъэх. Ахэр зыщычIатIэжьыгъэ чIыпIэхэр нэужым сятэ къысигъэлъэгъугъагъэх, хьадэхэм етIэфхэр зэратыратакъощтыгъэр, ахэр бэ зэрэхъущтыгъэр къысфиIотэгъагъ. Ау пчъагъэр зыфэдизыгъэр хэти риIуагъэу зэхэсхыгъэп. Ащ фэгъэхьыгъэу тхылъ горэми зи къисхыгъэп. Тыркуем кощыгъэ адыгэхэм ащыщэу мафэ къэс нэбгырэ 200-м фэдизмэ хьадэгъур къазэралъыIэсыщтыгъэм фэгъэхьыгъэ къэбар зэетIуаехэри зэхэтхыщтыгъэх. Ау тадэжькIи ахэм яIоф щынахьышIугъэп. Тыркуем ащэщтхэр хы ШIуцIэ Iушъом ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм аIуащыщтыгъэх, ау къушъхьэчIэсхэм ягъэкощынкIэ чIыпIэ шъхьаIэу щытыгъэр ЦIэмэз ары. Официальнэ статистикэм тетэу хым зэпыращыгъэ нэбгырэ мин 500-м щыщэу нэбгырэ мини 100-р къухьэхэм ЦIэмэз дэжь щырагъэтIысхьагъэх.\nКъушъхьэчIэс зэетIуаемэ къушъхьэ къокIэ-бгыкIэхэм защагъэбылъынэу игъо зэрифэгъагъэхэр хэгъэунэфыкIыгъэн фае. ШъыпкъэмкIэ, ахэр бэ хъущтыгъэхэп. Загъорэ тичIыпIэхэм адыгэ хъулъфыгъэ зырызхэр ащалъэгъущтыгъэх, гъэхъунэр зэпачызэ ахэр мэз цунэм хэлъэдэжьыщтыгъэх. Ащ ыуж илъэсыбэ тешIагъэу къэзэкъхэр адыгэ купмэ заIокIэхэм, ахэм зэратебэнагъэхэр, зы къэзэкъ къызэраукIыгъагъэр, адыгэхэр зэрэзэбгырычъыжьыгъагъэхэр къаIотэжьэу зэхэсхыгъ. Я 80-рэ илъэсхэм къушъхьэчIэс нэбгыришъэ заулэу илъэс 20-рэ зызыгъэбылъыгъэхэр къушъхьэм къехыхи, хыIушъом пэблагъэу къоджитIу щагъэпсыгъ. Ахэм яIагъэхэп, рэхьатэу псэунхэу афадагъ.\nКъушъхьэчIэс мини 10 - 20 фэдиз хъурэ купхэр ренэу ЦIэмэз дэжь Iуплъагъощтыгъэх. Зыхэр къухьэхэм арагъэтIысхьэхэти Iуащыщтыгъэх, ау зэпыу имыIэу нэмыкIхэр къыIухьэщтыгъэх. Ахэр шъое-цыеу фэпэгъагъэх, кIочIаджэу щытыгъэх, сымэджабэ ахэтыгъ. КIэлэцIыкIу ибэхэр ахэм бэу зэрахэтыр зэу нэм къыкIидзэщтыгъ. Адыгэхэр пытапIэм къыпэблагъэу, е псыхъоу ЦIэмэз иорыжъылъэ нэпкъ, е хытIуалэм иадырабгъу дэжь къыщыуцущтыгъэх. Серебряковскэм иунэгъэ ныкъозэхэкъутэр ахэмкIэ Iэрыфэгъоу щытыгъ. Ащ ышъхьэ темылъыжьыгъэми, дэпкъхэм акъоуцохэзэ, жьыбгъэхэм защаухъумэщтыгъ. НэмыкI чIыпIэхэм Iофхэр нахь ащыхьылъагъэх. Бэщхэр зыкIэгъэкъогъэ чэлхэр ахэм агъэпсыхэти, агъотырэмкIэ ахэр абгъэщтыгъэх. Бэмэ коу къызэрыкIуагъэхэр ары псэупIэу яIагъэр. Къызыщыуцугъэ чIыпIэм охътабэ щигъэкIонэу хэти ышIагъэп, непэ-неущэу ахэр Iуащынхэу гугъэщтыгъэх.\nКъухьэхэм яжэхэу хыIушъом Iотыфэхэ ахэр анахьэу зыпылъыгъэхэр ябылымхэр, яунэгъо хьапщыпхэр: алырэгъухэр, хьакъушыкъухэр, пхъуантэхэр ыкIи нэмыкIхэр щэгъэнхэр ары. Адыгэхэм а пстэур цIыф кIуапIэу сыдигъуи щытыгъэ сатыу шIыпIэм къахьыщтыгъэх е къафыщтыгъэх. ЦIэмэз дэсхэри ахэр къызыщыуцурэ чIыпIэхэм якIущтыгъэх агу рихьырэ щыIэмэ къащэфынэу. Товархэр ащ фэдизэу шIэгъуагъэхэпти, пыут дэдэу ащэщтыгъэх. Шы дэгъу дэдэхэр къахафэщтыгъэх, ау нахьыбэрэмкIэ ахэр шыушыгъэх. Унэгъо хьапщып дэгъухэр ахэм ахэлъыгъэп пIоми хъущт. Анахьэу аIыгъыгъэхэр пхъэм хэшIыкIыгъэхэр, адыгэхэм тхьацур зыщапшэрэ Iэнэ лъхъанчэхэм афэдэхэр ары. КъокIыпIэм къыращыгъэ фаянс хьакъу-шыкъур мэкIагъэ. Нахьыбэу ахэлъыгъэхэр гъоплъэ къошынхэр, гъучI щыуанхэр ыкIи нэмыкIхэр ары. Загъорэ къэмэ дэгъухэри къахафэщтыгъэх. Адыгэ пхъэнтIэкIухэр лъхъэнчэ дэдагъэх, пхъуантэхэми алырэгъухэми уяхъопсэнэу щытыгъэп. Адыгэхэм тхылъыпIэ ахъщэхэр аштэщтыгъэп, тыжьын ахъщэ нэмыкI къаIахыщтыгъэп. А лъэхъаным ЦIэмэз дэсхэми дышъэ ахъщэхэр яIагъэп.\nКъэлэдэсхэм адыгэхэр зэрэсымаджэм ыкIи гъаблэ зэригъалIэрэм гу лъатэщтыгъ ыкIи къушъхьэчIэс бзылъфыгъэхэмрэ кIэлэцIыкIухэмрэ агу ягъузэ щыгъынхэмрэ шхынхэмрэ къафахьыщтыгъэх. ГукIэгъушхо зыхэлъыгъэ сяни апэ дэдэ ахэм афэгумэкIыгъэхэм ащыщыгъ. Адыгэхэм IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэным пае ЦIэмэз дэс бзылъфыгъэхэм шIушIэ обществэ зэхащэгъагъ. Бэмэ зянэ-зятэхэр зышIокIодыгъэ сабый ибэхэм агу ягъути, ядэжь ащэщтыгъэх. Къэзэкъ унэгъо зырызхэми ащ фэдэ сабый ибэхэр апIугъэх. Докторэу, сэнэшIэу Пенчул Михаил Федот ыкъом кIэлэцIыкIоу ыштагъэр ылъэкъуацIэкIэ аригъэтхи, икъутыр ыгъэкIуагъ ыкIи хъызмэтзехьаным фигъэсагъ.\nА кIэлэцIыкIоу СергейкIэ зэджагъэхэр Iушэу ыкIи шэнышIоу къычIэкIыгъ. Ащ зыкъызеIэтым, Пенчул Михаил Федот ыкъом сэнэшIынымкIэ Магарачскэ училищым щыригъэджагъ. ЫужыкIэ Сергей унагъо ышIи, сатыу Iофым ЦIэмэз щыпылъыгъ, общественнэ IэнатIэхэр зэрихьагъэх, къэлэ пащэуи щытыгъ. Ащ лъэкIышхо иIагъ, къэлэдэсхэми лъытэныгъэ къыфашIыщтыгъ.\nСяни сабый ибитIу - адыгэ пшъэшъэжъыеу Кафезэрэ шъэожъыеу Бжизэрэ ыпIунхэу тадэжь къыщэгъагъэх. НэбгыритIури чыристан диным ригъахьэхи, урысыцIэхэр афиусыгъагъ. Кафезэ зыкъызеIэтым пшъэшъэ ищыгъэ дэхэ дэдэ хъугъэ. Iасэу, IорышIэу, шъырытэу ар щытыгъ. ЦIэмэз къыдэтIысхьэжьыгъэ дзэкIолI горэм Кафезэ шъхьэгъусэ фэхъугъ ыкIи иунэгъо насып дахэу зэпыфагъ.\nБжизэ (АлексейкIэ теджэщтыгъ) тиунагъо щапIунэу къызащэм илъэс 14 фэдиз ыныбжьыгъ. Ар губжыпхэу, къаигъэу щытыгъ, IофшIэным зыщидзыещтыгъ, псаоу къэзыгъэнэжьыгъэхэм, гъаблэм езымыгъэгъэлIагъэхэм лъытэныгъэ афишIыщтыгъэп, сянэрэ сятэрэ джэгъогъуныгъэ горэ къафыриIагъ. Ар зыфэягъэр офицер хъунэу ары.\nАу Алексей къыгурымыIощтыгъэр ащ нэсыным пае Iэдэбышхуи хэлъын, шIэныгъэ гъэнэфагъи иIэн зэрэфэягъэр ары. УрысыбзэкIэ дэгъоу гущыIэу зыригъэсэгъагъэми, ар шъэожъые Iушэу щытыгъэп. Алексей нэхэе зэпытэу, губжыпхэу щытыгъ, щынагъо горэ къыпыкIыным утыригъэщыныхьэщтыгъэ, унагъом щыпIыгъыныр псынкIэгъуагъэп. Ар къытэтыгъуи, хьапсым чIэфагъ, нэужым къырыкIуагъэр хэти ышIэрэп. Алексей сытегущыIэныр къин къысфэхъу. Ащ ыгу хэти фызэIуихыщтыгъэп. ЯчIыгу гупсэ зэраубытыгъэм фэшI ащ урысхэр фэлъэгъущтыгъэхэпщтын. ИIуплъи зы ебгагъэ горэ хэлъыгъ: бгъэшхъуапэм фэдэу ыпэ къэгъэщыгъагъ, ынэ къыптыригъэдыкъэзэ пхырилэу къыпIуплъэщтыгъэ.\nШъыпкъэ, адыгэхэм урысхэр афэмылъэгъунхэмкIэ, гухьэгужъ афыряIэнымкIэ лъэпсэ икъу щыIагъ. Темыр Кавказым лъэпкъ псаур зэрэщагъэкIодыгъэм фэдэм тарихъым бэрэ ущырихьылIэрэп. Хы ШIуцIэ Iушъом къыщегъэжьагъэу Лабэ нэс щыпсэущтыгъэ къушъхьэчIэсхэм япчъагъэ зэрэхъущтыгъэр тэрэзэу къэсIонэу сшIэрэп, ау ар миллионым нэсыщтыгъэу къысщэхъу. Ахэм ащыщэу чIыпIэ зэшъхьэзашъом кощи псаоу къэнагъэр нэбгырэ минишъэ ныIэп. Адыгэ мин 500-м ехъумэ шъхьэегъэзыпIэкIэ Тыркуем загъэзэгъагъ, ау ахэм ащыщыбэ къухьэхэми, ежь Тыркуеми ащылIагъ. ЯчIыгу рафыхэ зэхъум, хыIушъом ахэр нэмысызэ ыкIи ащ зынэсхи, заом, хьазабым узхэм, гугъуехьхэм адыгэ минишъэ заулэмэ хьадэгъур къафагъэсыгъэу сэгугъэ...\nДжащ тетэу хэкушхо, хэку баим лIэшIэгъу пчъагъэрэ щыпсэугъэхэр лъэпсэкIодэу «раукъэбзыкIыгъэх»...\nКъушъхьэчIэсхэм пый шъыхьахьым фэдэу тафэлъэгъущтыгъэп, къухьэхэм ахэр арагъэтIысхьэхэ зыхъукIэ, орэд къаIозэ, урысхэм нэлат арахыщтыгъ, ячIыгу гупсэу къабгынэрэм елъэIущтыгъэх джаурхэм лэжьыгъэ къаримытынэу.


Жъогъо нэфэу щытыщт — Адыгэ макъ\nЖъогъо нэфэу щытыщт\nУрысыем гъэсэныгъэмкIэ иотличникэу, Адыгэ Республикэм и Президент ыцIэкIэ щыт премиемрэ «Лига Мира» зыфиIорэ организацием ишIухьафтынрэ ялауреатэу, нахьыжъхэм я Советэу Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ дэжь щыIэм хэтыгъэу Гъыщ Айдэмыр Къэсэй ыкъор щыIагъэмэ, мазэу икIыгъэм илъэсишъэ хъущтгъагъэ. Ар Теуцожь районым ит къуаджэу ПчыхьэлIыкъуае чъэпыогъум и 5-м 1920-рэ илъэсым къыщыхъугъ. Мы чылэм сэри сыкъыщыхъугъ ыкIи сыщеджагъ. ПчыхьэлIыкъуае чылэ дэхэ дэдэу щытыгъ. Зы бгъумкIэ мэзышхо дахэм унагъохэр Iусыгъэх, адырэмкIэ Псэкъупсэ речъэкIыщтыгъ. Мэзым мэзчэтхэр, тхьакIумкIыхьэхэр бэу хэсыгъэх. ШэкIогъур къызежьэрэ уахътэм тятэхэм ахэр къахьыщтыгъэх. Пырэжъыий, хьамшхунтIи, къужъи, мыий бэу мэзым къыщыкIыщтыгъэх. Ахэр къэтыугъойхэти, дгъэгъущтыгъэх. Мы мэзым къэгъэгъэ дахэхэр къыщыкIыщтыгъэх. Ахэм мэIэшIу дэдэ къапихыщтыгъ. ТикIэлэегъаджэхэм мэфэкI мафэхэм афэтхьыщтыгъэх. Псэкъупсэ икъуладжэ идэхагъэ къиIотыкIыгъуай. Псыхъом псынэкIэчъыбэ иIагъ. Чылэм дэс цIыфхэр ащ къыхахырэ псым ешъощтыгъэх. Псыр къэбзэ дэдагъ, IэшIугъэ, пцэжъые лъэпкъ зэфэшъхьафыбэ ащ хэсыгъ. КIымафэм ар зыщтыкIэ, мыл Iужъоу техъорэм Iэжэ цIыкIухэр тIыгъхэу тыкIощтыгъ, тыщыджэгущтыгъ.\nМыщ фэдэ чIыпсэ дахэу, Тхьэм къыгъэхъугъэм инэпкъ Iушъо Гъыщ Айдэмыри, сэ сыкъызыщыхъугъэ унагъори Iусыгъэх. Ау Краснодар псыубытыпIэу ашIыгъэм ыпкъ къикIыкIэ цIыфхэр агъэкощыгъэх. Адыгэкъалэ щыпсэунхэу агъэкIуагъэх… Iофым зыпари хэпшIыхьан плъэкIынэу щытыгъэп. IэнэтIэшхо зыIыгъ пащэхэр чыжьэу плъагъэхэп. Мы тхьамыкIагъор Гъыщ Айдэмыр егъашIэм гууз-лыузэу иIагъ, ащ ехьылIагъэу бэрэ зэIукIэхэм къащыгущыIагъ. Ау щыIэныгъэр ыпэкIэ зэрэлъыкIуатэрэр, ущыIэн, упсэун зэрэфаер къыгурыIощтыгъ. Адыгэкъалэ ихэхъоныгъэхэм Айдэмыр ащыгушIукIэу, иIахь хилъхьэу щэIэфэ псэугъ. Сыд фэдэ Iофыгъуи хэкIыпIэ къыфигъотыщтыгъ.\nКIэлэегъэджэ IэпэIасэу, общественнэ IофшIэнымкIэ чаныгъэрэ лIыгъэрэ зыхэлъ цIыфэу щытыгъ. Адыгабзэр лъэпкъым ыпсэу зэрэщытыр къыгурыIощтыгъ. Тиныдэлъфыбзэ изэгъэшIэн, адыгэ хабзэм шэн дахэу хэлъхэр ригъаджэхэрэм алъигъэIэсыным ынаIэ лъэшэу тетыгъ. «Адыгабзэм иегъэджэнкIэ методическэ IэпыIэгъу» зыфиIорэр, кIэлэеджакIомэ апае тхылъхэр, ятIонэрэ классым адыгэбзэ грамматикэмкIэ агъэфедэнэу нэмыкI авторхэр игъусэхэу Гъыщ Айдэмыр къыдигъэкIыгъэх.\nЗигъэпсэфынэу ыныбжьыкIэ къытефи зэтIысыжьым ыуж, етIани кIуачIэ къызфигъотыжьзэ, мыпшъыжьэу общественнэ IофшIэнхэм ахэлэжьагъ. Бэрэ еджапIэхэм ащыIэщтыгъ, кIэлэеджакIохэм заIуигъакIэщтыгъ. Адыгэкъалэ ыкIи Теуцожь районым ащызэхащэрэ Iофтхьабзэхэм чанэу ахэлажьэщтыгъ, ишIэныгъэрэ иIэпэIэсэныгъэрэкIэ адэгуащэщтыгъ. НыбжьыкIэхэмкIэ ащ мэхьанэшхо иIагъ. Айдэмыр иамал елъытыгъэу цIыфхэм ишIуагъэ аригъэкIыгъ.\nПчыхьэлIыкъое еджапIэм ипэщагъэу Нэхэе Даутэ игугъу ренэу дахэкIэ къышIыщтыгъ. Даутэ цIыф дэгъоу щытыгъ, кIэлэегъаджэхэм, кIэлэеджакIохэм шIу алъэгъущтыгъ. Ащ ыуж а еджапIэм пащэу иIагъэу Шэртэнэ Хьазрэтрэ я 2-рэ гурыт еджапIэу Адыгэкъалэ дэтым идиректорыгъэу Пэнэшъу Щамсудинрэ яIофшIакIэ лъэшэу рыпагэщтыгъэ ыкIи дахэкIэ атегущыIэщтыгъ.\nГъыщ Айдэмыр ригъэджагъэхэм цIыф гъэсэгъабэ къахэкIыгъ. Ахэр — журналистых, театроведых, шIэныгъэлэжьых, кIэлэегъаджэх, инженерых, зоотехникых, агрономых. Мы кIэлэегъэджэ шIагъоу, адыгэ шэнхэбзэ дахэхэр зыхэлъэу Гъыщ Айдэмырэ сэри сыригъэджэнэу синасып къыхьыгъ. ПчыхьэлIыкъое гурыт еджапIэм ащ адыгабзэр щысигъэхьыгъ. Сэ еджапIэр дэгъу дэдэу къэсыухыгъ. КIэлэегъэджэ дэгъумэ сырагъэджагъ, ау псэм фэдэу уиныдэлъфыбзэкIэ уезыгъэджэрэ кIэлэегъаджэм пэпшIын зи щыIэп. Айдэмыр лъэпкъыр шIу зэрилъэгъурэм ыкIи шIэныгъэшхо бзэмкIэ зэрэIэкIэлъым къапкъырыкIызэ урокыр къыIуатэщтыгъ. Уадыгэ кIэлэцIыкIоу, уимэз шхъуантIэрэ уипсыхъо къаргъорэ ядэхагъэ адыгабзэкIэ къэзыIотэрэ кIэлэегъаджэр шIу умылъэгъунэу щытыгъэп. Адыгэ тхакIохэм, усакIохэм ятхыгъэхэм къытфяджэщтыгъ, ахэм ащыщхэр езбырэу бэдэдэ зэзгъашIэщтыгъ. АдыгабзэкIэ тхылъыбэмэ сяджэщтыгъ. Зэнэкъокъоу еджапIэм щыкIохэрэм бэрэ сахэлажьэщтыгъ ыкIи ахэм апэрэ чIыпIэхэр бэрэ къащысхьыщтыгъ. Джащ фэдизэу адыгабзэр шIу сэзгъэлъэгъугъэр ыкIи Iэдэбныгъэр, шъхьэкIэфэныгъэр къысхэзылъхьагъэр сикIэлэегъаджэу, щыIэныгъэм гъогу зафэ, гъогу занкIэ сытезыщагъэр Гъыщ Айдэмыр. Адыгабзэр зэрэсикIасэр ащ лъэшэу игопагъ. А лъэныкъомкIэ апшъэрэ еджапIэм сычIэхьаным ынаIэ тетыгъ, ау симэз шхъуантIэрэ си Псэкъупсэ къаргъорэ ядэхагъэ слъэгъугъэу, зэхэсшIагъэу щытыти, чIыопсым идэхагъэ сыдихьыхыгъ ыкIи а лъэныкъомкIэ шIэныгъэ куухэр зэзгъэгъотынхэу тесыубытагъ. Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым иестественнэ факультет сычIэхьагъ ыкIи химиемрэ биологиемрэкIэ езгъэджэнхэу кIэлэегъэджэ сэнэхьатыр къыхэсхыгъ. Ащ тетэу зэрэсшIыгъэм Айдэмыр рырэзагъ ыкIи ыгъэгушIуагъ. Сыдрэ Iоф упылъми, уиныдэлъфыбзэ къызэрэпшъхьапэщтыр ащ къыгурыIощтыгъ. Ежьыри къэгъэгъэ дахэхэр къыгъэкIынхэм, пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгхэр ищагу дигъэтIысхьанхэр, ахэм апылъыныр лъэшэу икIэсагъ.\n1972-рэ илъэсым ПчыхьэлIыкъуае щыщ унагъохэу Псэкъупсэ Iушъо Iусхэр загъэкощхэм Гъыщ Айдэмыр, ышнахьыкIэу Хьилымрэ ащ ишъхьэгъусэу Щамсэтрэ а лъэхъаным гурыт еджапIэу N 28-м (джы N 2-м) IофшIэныр щырагъэжьагъ. Тэ тиунагъокIэ къагъэкощыгъэхэм тахэфагъ ыкIи а илъэсым сэри институтыр къэсыухыгъэти, мы еджапIэм IофшIэныр щезгъэжьагъ. Джащ тетэу Гъыщ Айдэмыр ыкIи икъошхэм Iоф адэсшIэнэу синасып къехьы.\nАйдэмыр итеплъэкIэ лIы пхъашэу къыпшIошIыщтыгъэ, ау ар хьалэлэу, гукIэгъушхорэ сакъыныгъэрэ зыхэлъ цIыфэу щытыгъ. Къагъэкощыгъэ чылагъохэм къадэкIыгъэ кIэлэеджакIохэм ахэтыгъэх ебгъэджэнкIэ ыкIи бгъэдэIонкIэ хьылъэкIаехэр. Ащ фэдэ классым Iоф щыпшIэныр псынкIагъоу щытыгъэп. КIалэхэр укIытэхэу, рэхьатхэу, урокым къыщыдаIощтыгъэх ыкIи Айдэмыр ахэм къинэу адилъэгъурэр къагурыIощтыгъ. ЦIыфыныгъэ, адыгагъэ ахэлъынэу ыгъасэщтыгъэх, шIэныгъэ куу аригъэгъотыщтыгъ. Ригъэджагъэхэм лъэпсэ пытэ щыIэныгъэм щашIыгъ ыкIи шIукIэ, дахэкIэ Гъыщ Айдэмыр игугъу ашIы. Ар кIэлэегъэджэ Iушым къыдэхъун ылъэкIыгъ. ШIукIэ цIыфхэм агу укъэкIыжьыныр дунэе мылъкум нахь лъапI. Iоф къыдэзышIэрэ кIэлэегъаджэхэм ащ лъытэныгъэшхо къыфашIыщтыгъ. Ежьыри кIэлэегъэджэ ныбжьыкIэхэр ымыгъэукIытэхэу, сэмэркъэу дахэр адишIызэ, Iоф адишIэщтыгъ, IэпэIэсэныгъэ инэу хэлъымкIэ адэгуащэщтыгъ. НыбжьыкIэхэр ыгъэлъапIэщтыгъэх, кIэу егъэджэн Iофым къыхэхьагъэу ахэм ашIэрэр зэригъэшIэным щыукIытахьыщтыгъэп.\nМы еджапIэм Айдэмыр ышэу Хьилыми Iоф щишIэщтыгъэ, географиемкIэ щыригъаджэщтыгъэх. Ар илъэс заулэрэ я 2-рэ гурыт еджапIэм ипэщагъ. ЦIыф рэхьатэу, адыгэгъэшхо зыхэлъ кIэлэегъаджэу щытыгъ. Зэшхэм шъхьэкIэфэныгъэшхо зэфыряIагъ, сэри сшIогъэшIэгъонэу бэрэ салъыплъэщтыгъ. Айдэмыр зыдэщыс е зыдэщыт чIыпIэм егъашIэми Хьилымэ щытIысыгъэп ыкIи къыщыгущыIагъэп, кIэлэегъаджэмэ язэIукIэ (педсоветым) нэмыкIыкIэ. ПчыхьэлIыкъое гурыт еджапIэм илъэсыбэрэ Iоф щыдэзышIагъэу, сэ урысыбзэмкIэ сезыгъэджагъэу, шIу дэдэ слъэгъоу, нэужым ныбджэгъу лъапIэу сиIагъэу, Урысые Федерацием изаслуженнэ кIэлэегъаджэу Кушъу Ларисэ Шъалихьэ ыпхъум бэрэ къыIотэжьыщтыгъ. Мары ащкIэ Ларисэ къытхырэр: «Айдэмыр ышнахьыкIэу Хьилыми Iоф дэсшIагъ, ащ ыпэкIэ Очэпщые еджапIэм географиемкIэ я 5-рэ классым сыщыригъэджагъ. НыбжьыкIэ дэдагъэп Хьилымэ институтыр къэсыухыгъэу Iоф дасшIэ зэхъум. Ау сэ сшIогъэшIэгъонэу зэшитIумэ язэфыщытыкIэ сылъыплъэщтыгъ. Хьилым Iасэу, ау сэмэркъэушIылэу, ежь илэгъу кIэлэегъаджэмэ ахэсэу кIэлэегъаджэмэ якабинет зэжъу цIыкIу игупчэ итэу Айдэмыр IофышIэ къакIоу зилъэгъукIэ, а пчэгум къикIошъыжьти, пчъэшъхьаIу къогъушъоу сэ уцупIэкIэ къыхэсхыгъэм зыкъыригъахьыти, ымакъэ къимыкIэу гущыIэу, одыджыныр къытеофэ щежэщтыгъэ. Ышнахьыжъ зычIэсым зэIукIэ тимыIэу Хьилымэ щытIысыгъэу слъэгъугъэп. Ари сыгу рихьырэ унэгъо гъэпсыкIэу, нахьыжъ-нахьыкIэ зэфыщытыкIэу ахэслъагъощтыгъэ».\nКъин къызэкIугъэ цIыфым Айдэмыр иакъыли, игукIэгъуи къапкъырыкIызэ, гущыIэ дахэхэмкIэ ыгъэIасэщтыгъ, щыIэныгъэр ыпэкIэ зэрэлъыкIотэн фаер гуригъаIощтыгъ. Къин IофкIэ зыдэмыкIуагъэ чылагъо адыгэ шъолъырым итыгъэп пIоми ухэукъощтэп. Хъулъфыгъэу къиным къекIолIагъэмэ ацIэкIэ унагъом къыфагъэтхьаусыхэжьэу хъущтыгъ. ИгущыIэхэр кIэкIэу, мэхьанэ яIэу, пытагъэ цIыфым халъхьэу щытыгъ. Тэхъутэмыкъое районым сшынахьыжъэу Мыхьамэт илъэс 40-м ехъурэ Iоф щишIагъ, иунагъокIэ поселкэу Инэм щыпсэугъ. ИкIалэу Руслъан спортсменыгъ. Университетыр къыухызэ кIалэр игъонэмыс зэхъуми, ащ янэу Мэлайчэт гугъушхор фэмыщэчэу идунай зехъожьыми Айдэмыр купышхо игъусэу (ПчыхьэлIыкъуаий, Адыгэкъали) къафэкIуагъ. Мэхьанэ зиIэ гущыIэхэр къыщишIыгъ, гур ыгъэIасэу, шъабэу, тынчэу сшынахьыжъ къыдэгущыIагъ, къыгъэрэхьатыгъ. Ар Мыхьамэт лъэшэу гуапэ щыхъугъ. Ащ фэдэ лIы Iушым игущыIэхэм лIыгъэ къыхалъхьагъ ыкIи ищыIэныгъэ гъогу дахэу ащ ыуж илъэс пчъагъэ къыкIугъ. Къиныр, гугъур къызхимыгъэщэу Iоф ышIагъ, еджапIэхэм япэщагъ, урысыбзэмкIэ кIалэхэр ригъэджагъэх. Ащ фэдэ чIыпIэм Айдэмыр игущыIэмэ уагъаIо: «…жъы Iуш уиIэныр осэшхо зиIэ Iоф. Ащ фэдэхэр тиIэмэ, тищыIэныгъэ акъыл къыхалъхьан, мыхъущтыр щагъэзыен, шIум тыфащэн».\nАйдэмыр илъэс 80 зэрэхъугъэр пчыхьэзэхэхьэ дахэкIэ хагъэунэфыкIыгъагъ. Адыгэкъалэ иадминистрацие илъэс пчъагъэрэ ипэщагъэу, Адыгэ Республикэм итын анахь лъапIэу «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиIорэр къызыфагъэшъошагъэу Мамыекъо Кимэ иунашъокIэ ар зэхащэгъагъ. Айдэмыр укIытапхэу, бэ зыфимыгъэкIуатэу, цIыфхэри ымыгъэгумэкIыхэу щытыгъэти, мырэущтэу ыIогъагъ: «Сэщ фэдэ цIыфмэ ашIэщтыгъэр сэ сшIагъэ ныIэп, ау уасэ къызэрэсфэшъушIыгъэм пае лъэшэу сышъуфэраз».\nПчыхьэзэхахьэр дэгъоу рекIокIыгъагъ. ХьэкIабэ къекIолIэгъагъ: ригъэджагъэхэр, иныбджэгъухэр, Iоф дэзышIэгъэ кIэлэегъаджэхэр. ГущыIэ дэхабэ къыфаIуагъ, тын лъапIэхэр къыратыгъэх. Зэхахьэр Адыгэкъалэ дэт гурыт еджапIэу N 2-м щырекIокIыгъагъ, ар зэрищэгъагъ урысыбзэмкIэ кIэлэегъаджэу, еджапIэм ипащэ игуадзэу УдыкIэко Сарэ. А лъэхъаным сэри Айдэмыр Iоф дасшIэщтыгъэ ыкIи пчыхьэзэхахьэм сыхэлэжьэнэу хъугъагъэ. КIэлэегъаджэу адыгабзэр шIу сэзгъэлъэгъугъэу, илъэс пчъагъэрэ Iоф зыдэсшIагъэу, щысэтехыпIэу сиIагъэм сыгу къыздеIэу сыфэгушIуагъ ыкIи сызэрэфэразэр есIуагъ. Айдэмыр щыIэныгъэ гъогоу къыкIугъэм ехьылIэгъэ тхылъэу «Добрый след» ыцIэу икIалэхэм къыфыдагъэкIыгъэм (зэхэзгъэуцуагъэр Цуекъо Нэфсэт) сигущыIэ фабэхэм ащыщхэр къыдагъэхьагъэх.\nТхылъыр дахэу зэгъэфагъэ. Айдэмыр ехьылIэгъэ гукъэкIыжьхэр, ежь итхыгъэхэр, ищыIэныгъэ гъогу фэгъэхьыгъэхэр дэтых ыкIи сурэт дахэхэмкIэ гъэкIэрэкIагъэ. Гъыщ Айдэмыр зыфэдагъэр, иIофшIэгъагъэр зышIэ зышIоигъохэмкIэ ар IэпыIэгъушIоу щыт.\nАйдэмыр щыIэныгъэм лъэпсэ пытэ щишIыным ыкIи игугъу дахэкIэ ашIыным фэшI IэпыIэгъоу, пкъэу инэу кIэтыгъэр ишъхьэгъусэу ЩашIэмэ япхъоу Аминэт. Ари исэнэхьаткIэ кIэлэегъэджагъ, ублэпIэ классхэм ащыригъаджэщтыгъэх, бзылъфыгъэ дахэу, акъылышIоу, щэIэгъэшхо зыхэлъ цIыфэу щытыгъ. Ны-тыхэмкIэ анахь къинышхор ясабый ежьхэм апэ дунаим ехыжьыныр ары. Ар пщэчыным пае лIыгъэ къыпхэфэн фае. Гъыщ зэшъхьэгъусэхэу Айдэмыррэ Аминэтрэ къиныр ащэIагъ, пытагъэ къызхагъэфагъ якIэлэ нахьыжъэу Аслъан зыфыкъом. ПчыхьэлIыкъое гурыт еджапIэр дэгъу дэдэу къэзыухыгъэу Пшызэ шъолъыр мэкъумэщ институтым иящэнэрэ курс исэу, самбэ бэнэнымкIэ зэнэкъокъухэм ахэлэжьэнэу кIогъэ кIалэр къалэу Курскэ къыщаукIыгъ. Ар чылэмкIэ къинышхоу щытыгъ. Тэ, деджагъэхэм, благъэу Аслъан зышIэщтыгъэхэм, гухэкIышхо къытщыхъугъ, тыгу мыIасэу бэрэ итхыгъ. Аслъан зышIэщтыгъэхэм игугъу дахэкIэ ашIы ыкIи ашIыщт. Къинэу Гъыщ зэшъхьэгъусэхэм къякIугъэр пытагъэрэ щэIагъэрэ къызхагъафэзэ зэпачыгъ.\nАщ фэдэ къинышхо сэрырэ сшынахьыжъэу Мыхьамэтрэ (Тхьэм джэнэт лъапIэ къырет) зэхэтшIагъэу щытыгъ. Сшынахьыжъ дэмысэу, нэмыкI къалэ горэм щыIэу, Айдэмыр идунай ыхъожьыгъ. КъызэкIожьым, сэри сыздищи Айдэмыр ишъхьэгъусэу Аминэт дэжь тыкIуагъ. Аминэт гушIор ынэгу къыкIэщэу сшынахьыжъ къыпэгъокIыгъ, IаплI къырищэкIыгъ ыкIи къыриIуагъ: «А сикIэлэшху, уикIалэрэ уишъхьэгъусэрэ а зы илъэсым дунаим ехыжьыгъэх, къинышхо къыокIугъ. Сэ сипсауныгъэ къыхьыгъэп, сыкъэкIошъугъэп уадэжь, ау сишъхьэгъусэ къэкIуагъ, боу гукъэошхо тщыхъугъ, сыда пшIэщтыр, сыда узыфитыр? Зыбгъэчаныщт, лIыгъэ къызхэбгъэфэщт, къиным утекIощт». Сэ зыкъысфигъази, къыIуагъ: «А сипшъэшъэ дах, о щэIагъэрэ пытагъэрэ къыпхэфагъ, дахэу опсэу, олажьэ, насыпышIо, бэгъашIэ Тхьэм шъуешIых». Тэ тышIоIофэу, бзылъфыгъэ Iушым ишъхьэгъусэ щыгъупшагъэм фэдэу, къытпэгъокIыгъ, ау етIанэ къыIуагъ: «СилIыжъ насыпышIоу къычIэкIыгъ, ыкIуачIэ шъхьамысыжьэу лэжьагъэ, цIыфхэр ыгъэрэзагъэх, ежьхэри разэ къыфэхъухэу дунаим дахэу ехыжьыгъ». Аминэт къыIогъэ гущыIэхэр сшынахьыжъ Iэзэгъу уцым фэдэу къыщыхъугъ, гуIэсэныгъэ къыратыгъ, щэIэфэ бэрэ игуапэу, щымыгъупшэу игугъу ышIыгъ. Аминэт къызхэкIыгъэ ЩэшIэ лIакъом чылэм игугъу дахэкIэ, шIукIэ щашIэу щытыгъ, Iушыгъэ, рэхьатныгъэ хэлъэу узыгъэдэIон, узыгъэрэхьатын цIыфхэр ахэтыгъэх.\nГъыщ Айдэмыр Хэгъэгу зэошхом хэлэжьагъ, сэкъатныгъэ иIэу къэкIожьыгъ. Ылъакъо икъу фэдизэу къыдемыIэу ищыIэныгъэ къыхьыгъ, ау къин елъэгъуми къызхигъэщыгъэп. АщкIэ гуIэтыпIэу, пкъэу инэу кIэты-гъэр Аминэт. Зэшъхьэгъусэхэр къинри хъярыри зэдаIэтэу илъэс 56-рэ зэкIыгъугъэх, ялъфыгъэхэр апIугъэх, рагъэджагъэх. ЫпэкIэ къызэрэстхыгъэу, якIэлэ нахьыжъэу Аслъан бэгъашIэ хъугъэп. ЯкIалэхэу Руслъанрэ Рэмэзанрэ лъэгэпIэ инхэм анэсыгъэх, Пшызэ шъолъырым ыкIи Адыгэ хэкум ягугъу дахэкIэ ащашIэу мэпсэух. ЦIыфхэм яшIуагъэ арагъэкIы, ПчыхьэлIыкъое гурыт еджапIэу зыщеджагъэхэр ащыгъупшэрэп, IэпыIэгъу къыфэхъух. Япшъашъэу Щамсэт (щыIэжьэп, джэнэтыр Тхьэм къырет) врач Iэзэ дэдагъ, дахэу цIыфмэ афыщытыгъ, шIукIэ игугъу ашIы. Япшъэшъэ нахьыкIэу Марзет Тэхъутэмыкъое районым бэрэ щылэжьагъ, Iоф зыдишIагъэхэм алъытэу, агъашIоу щытыгъ. Унэгъо дахэ иIэу поселкэу Инэм щэпсэу.\nАйдэмыррэ Аминэтрэ, ежь якIалэхэм афэдэу, Айдэмыр ышэу заом хэкIодагъэм илъфыгъэхэу Аскэр, Розэ, Лидэ апIужьыгъэх, рагъэджагъэх, ахэм лъэпсэ пытэ щыIэныгъэм щашIыгъ. Гъыщ Айдэмыр къорэлъф, пхъорэлъф дахэхэр иIэх. Ахэм къэлэ зэфэшъхьафхэм Iоф ащашIэ. Дэгъоу еджагъэх, гъэсагъэх, Iэдэб ахэлъэу мэпсэух.\nГъыщ Айдэмыр чылэм осэшхо зиIэ IофшIагъэ къыфыщинагъ. Ар къуаджэм ихъишъэ къизыIотыкIырэ тхылъ гъэшIэгъонэу, «ПчыхьалIыкъуай» зыфиIоу, ефэндыгъэу Пэрэныкъо Даут игъусэу къыдагъэкIыгъэр ары. Ар ежьхэм ямылъкукIэ 1998-рэ илъэсым къыхаутыгъ, ащкIэ Гъыщ Айдэмыррэ Пэрэныкъо Даутрэ Iофышхо ашIагъ.\nА. Гъыщым ехьылIэгъэ «Добрый след» зыфиIорэ тхылъыр къызыдэкIым, Айдэмыр ишъхьэгъусэу Аминэт сшынахьыжърэ сэрырэ къытфаригъэхьыгъагъ гущыIэ фабэхэр тетхагъэу. Ар тэркIэ тын лъапI, лъэшэу тигопагъ, бэрэ сыхаплъэ, седжэжьы.\nГъыщ Айдэмыр лъэгъо дахэ къыгъэнагъ. «О пшъхьэ фэпшIэжьын, цIыфмэ шIу уалъэгъун» еIо адыгэ гущыIэжъым. Айдэмыр бэ зыфишIэжьын ылъэкIыгъэр, цIыфым анахь ищыкIэгъэ кIэлэегъэджэ сэнэхьатым рылэжьагъ. Ригъэджагъэхэм гъэхъагъэу ашIыхэрэм ащыгушIукIэу, арыгушхоу игъашIэ къыхьыгъ. Ар иIахьылхэм, икIалэхэм ахэмытыжьми, ищыIэ-кIэ-псэкIэу ежьхэмкIэ щысэтехыпIэу щытыгъэр жъогъо нэфэу егъашIэм яIэщт.\nПредыдущая Тхылъыр — шIэныгъэм иIункIыбз\nСледущая ИIофшIэн ригъэжьагъ


ЗэхэщэкIо комитетым изэхэсыгъо Москва щыкIуагъ | Адыгэ Макъ\nЗэхэщэкIо комитетым изэхэсыгъо Москва щыкIуагъ\nАдыгеир зызэхащагъэр илъэси 100 зэрэхъурэм игъэмэфэкIын фэгъэзэгъэ зэхэщэкIо комитетым иапэрэ зэхэсыгъоу Урысые Федерацием и Правительствэ и Тхьаматэ игуадзэу Виталий Мутко тхьамэтагъор зыщызэрихьагъэр тыгъуасэ Урысые Федерацием и Правительствэ зычIэт унэм щыкIуагъ. Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат зэхэсыгъом хэлэжьагъ.\nIофтхьабзэм джащ фэдэу хэлэжьагъэх федеральнэ ведомствэхэм, хабзэм ишъолъыр къулыкъухэм ялIыкIохэр.\nШъугу къэтэгъэкIыжьы ВЦИК-м иунашъокIэ Кубано-Черноморскэ хэкум хахьэу Адыгэ автоном хэкур 1922-рэ илъэсым бэдзэогъум и 27-м зэрэзэхащэгъагъэр. Урысые Федерацием ишъолъыр истатус Адыгеим иIэным а хъугъэ-шIагъэр ары лъапсэ фэхъугъэр. 2022-рэ илъэсым Адыгеим июбилей зэрэхигъэунэфыкIыщтым епхыгъэу Урысые Федерацием и Президентэу Владимир Путиным мы хъугъэшIэгъэшхор гъэмэфэкIыгъэным ехьылIэгъэ Указыр ыштагъ.\nЗэхэсыгъом хэлажьэхэрэм зафигъазэзэ, Урысые Федерацием и Правительствэ и Тхьаматэ игуадзэу Виталий Мутко юбилей Iофтхьабзэхэм язэхэщэн мэхьанэшхо зэриIэр хигъэунэфыкIыгъ.\n«Юбилеим мэхьанэшхо зэриIэр, Адыгеир зызэхащагъэр илъэси 100 зэрэхъурэм игъэмэфэкIын ехьылIагъэу Адыгеим и ЛIышъхьэ предложениеу къыхьыгъэхэм шIэныгъэхэмкIэ Урысые академием ишIэныгъэлэжь пэрытхэми къазэрадырагъэштагъэр хэзгъэунэфыкIы сшIоигъу. Адыгэ Республикэр урысые социальнэ-политикэ шъолъырым изы Iахьэу щыт. Лъэпкъыбэхэр, культурэхэр, цивилизациехэр зыщызэгурыIорэ чIыпIэу ар щыт», — къыIуагъ Виталий Мутко.\nУрысые Федерацием и Правительствэ и Тхьаматэ игуадзэ зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, федеральнэ лъэгапIэм тетэу мы хъугъэ-шIэгъэшхор зэрагъэмэфэкIыщтым цIыфхэм ялъэпкъ шIэжь зыкъегъэIэтыгъэнымкIэ, ныбжьыкIэхэм яхэгъэгу шIу алъэгъоу пIугъэнхэмкIэ мэхьанэшхо иIэщт.\n«Юбилей IофтхьабзэхэмкIэ пшъэрылъ шъхьаIэхэр гъэсэныгъэмкIэ, культурэмкIэ республикэм амалэу иIэхэм зягъэушъомбгъугъэныр, Урысые Федерацием щыпсэурэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм яфедеративнэ зэфыщытыкIэхэр нахьышIу шIыгъэнхэр, ныбжьыкIэхэм патриотическэ пIуныгъэ тэрэз ягъэгъотыгъэныр ары», — къыIуагъ Виталий Мутко.\nАдыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ипсалъэ анахьэу къыщыхигъэщыгъэр Урысые Федерацием ишъолъырэу щыт Адыгеим лIэшIэгъум къыкIоцI хэхъоныгъэ ин зэришIыгъэм мэхьанэшхо зэриIэр ары.\n«ЗэкIэми зэрэшъушIэу, Адыгэ Республикэм тарихъ бай, культурэ хэбзэ хьалэмэтхэр, археологическэ саугъэтхэр иIэх. Тэ ядгъэлъэгъуни, тызэрыгушхони икъун тиI. Юбилей Iофтхьабзэхэр зэхатщэхэзэ, республикэм нахь лъэшэу анаIэ къытырядгъэдзэн, туристическэ, инвестиционнэ амалхэм зядгъэушъомбгъун зэрэтлъэкIыщтым мэхьанэшхо иI», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.\nДжащ фэдэу Адыгеим и ЛIышъхьэ зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, юбилей Iофтхьабзэхэм къэралыгъом ипащи, федеральнэ правительствэм иIэшъхьэтетхэми къадырагъэштагъ. Республикэм ипащэхэм кIуачIэу яIэр зэкIэ рахьылIэщт Урысыем и Президент пшъэрылъэу къафишIыгъэхэр ипIалъэм агъэцэкIэнхэм пае.\nАдыгеир зызэхащагъэр илъэси 100 зэрэхъурэм игъэмэфэкIын фэгъэзэгъэ зэхэщэкIо комитетым изэхэсыгъоу Урысые Федерацием и Правительствэ и Тхьаматэ игуадзэу Виталий Мутко зэрищагъэм республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат юбилей Iофтхьабзэхэм яплан ипроект къащыхилъхьагъ. Урысые Федерацием культурэмкIэ и Министерствэ ягъусэу а проектыр зэхагъэуцуагъ ыкIи пычыгъуиплIэу зэхэт.\nАпэрэ пычыгъом хэхьэх цIыфхэр жъугъэу зыхэлэжьэщт культурэ Iофтхьэбзэ 20-м ехъур, къэгъэлъэгъонхэр, зэнэкъокъухэр, театрэхэмрэ концертхэр зэхэзыщэрэ организациехэмрэ ягастрольхэр, дунэе, шъолъыр фестивальхэр.\nПроектым къызэрэщыдэлъытагъэмкIэ, культурэ-тарихъ альбомхэр, каталогхэр, краеведческэ литературэр къыдагъэкIыщтых, научнэ-практическэ конференциехэр зэхащэщтых, тарихъ-документальнэ фильмэу «Становление» зыфиIорэмрэ адыгэ пшысэхэм атехыгъэ анимационнэ фильмэу «Тым игъэсэпэтхыдэхэмрэ» тырахыщтых.\nПроектым къызэрэщыдэлъытагъэмкIэ, лъэпкъхэм язэкъошныгъэ исаугъэтэу Адыгеир Урысыем зыхэхьагъэр илъэс 400 зыщыхъурэм ехъулIэу Мыекъуапэ щагъэуцугъэр агъэкIэжьыщт.\nАщ нэмыкIэу культурэмкIэ учреждении 6 агъэцэкIэжьыщт. Ахэр: Адыгэ Республикэм сурэтхэмкIэ игалерей, искусствэхэмкIэ Адыгэ республикэ колледжэу У. Тхьабысымэм ыцIэкIэ щытыр, лъэпкъ къашъомкIэ кIэлэцIыкIу хореографическэ студиеу «Майкопчанка» зыфиIорэр, Адыгэ Республикэм и Камернэ музыкальнэ театрэу А. Хьанэхъум ыцIэкIэ щытыр, Адыгэ Республикэм лъэпкъ культурэмкIэ и Гупчэ, искусствэхэмкIэ Адыгэ республикэ еджапIэу К. Лъэцэрыкъом ыцIэкIэ щытыр.\nРеспубликэм и ЛIышъхьэ зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, мы учреждениехэм республикэм пшъэрылъышхо щагъэцакIэ, Адыгеим щыпсэурэ цIыф лъэпкъыбэмэ якультурэ кIэн къэухъумэгъэнымкIэ ахэм мэхьанэшхо яI.\n«Унэхэм къалэу Мыекъуапэ итеплъэ къагъэдахэ. Джырэ шапхъэхэм адиштэу ахэр загъэцэкIэжьхэкIэ, нахьышIоу Iоф ашIэн алъэкIыщт, Адыгеир зызэхащагъэр илъэси 100 зэрэхъурэр зыщыхагъэунэфыкIыщт лъэхъанми ар фэгъэхьыгъ», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.\nЗэхэсыгъом зэрэщыхагъэунэфыкIыгъэмкIэ, Iофтхьабзэ-хэм сомэ миллиони 136-м ехъу апэIухьащт. Ау федеральнэ лъэгапIэм тетэу юбилеир хэгъэунэфыкIыгъэным пае джыри федеральнэ бюджетым сомэ миллиони 122,4-рэ къыхагъэкIын зэрэфаер Адыгеим и ЛIышъхьэ къыIуагъ. Республикэ бюджетым юбилей Iофтхьабзэхэм апае сомэ миллион 13,6-рэ къыхагъэкIыщт.\nАдыгеир зызэхащагъэр илъэси 100 зэрэхъурэм игъэмэфэкIын тегъэпсыхьэгъэ планым зэхэсыгъом къыщыдырагъэштагъ.\nУрысыем и Правительствэ и Тхьаматэ игуадзэ республикэм ипащэ ипредложениехэм зэрахэплъэщтхэр ыкIи ахэмкIэ ведомствэ гъэнэфагъэхэм япащэхэм пшъэрылъхэр зэрэфашIыщтхэр къыIуагъ.\nКомплекситIумэ яшIын планым хагъэхьагъ\nАдыгеир зызэхащагъэр илъэси 100 зэрэхъурэм игъэмэфэкIын фэгъэзэгъэ зэхэщэкIо комитетым изэхэсыгъо Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат цIыфхэм япсауныгъэ зыщагъэпытэщт физкультурэ комплекситIумэ яшIын планым хэгъэхьэгъэным ехьылIэгъэ предложение къыщихьыгъ.\nЦIыфхэм япсауныгъэ зыщагъэпытэщт физкультурэ комплекситIу Адыгэкъалэрэ Джэджэ районымрэ ащыгъэпсыгъэным ахэр фэгъэхьыгъэх.\nКъумпIыл Мурат зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, федеральнэ программэу «Физическэ культурэмрэ спортымрэ хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэныр» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу мы псэолъитIур 2020-рэ илъэсым агъэпсынэу рахъухьэ. ПстэумкIи ахэм яшIын сомэ миллиони 161-рэ пэIухьащт, ащ щыщэу сомэ миллион 92-р федеральнэ бюджетым къыхигъэкIыщт. Адыгеим и ЛIышъхьэ предложение къахилъхьагъ мы спорт псэуалъэхэр Адыгеим июбилей Iофтхьэбзэ шъхьаIэхэм яплан хагъэхьанхэу.\nВиталий Мутко Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипредложение къыдыригъэштагъ. Урысые Федерацием и Правительствэ и Тхьаматэ игуадзэ джащ фэдэу пшъэрылъ афи-шIыгъ КъумпIыл Мурат ипредложениехэу нэмыкI псэолъэ заулэхэм яшIынрэ ягъэкIэжьынрэ яхьылIагъэхэмкIэ протоколхэр зэхагъэуцонэу. Юбилей планым ахэр хагъэхьанхэу амал щыIэмэ ыужкIэ зэхафыщт.


Республика Адыгея - Урысыем илъэпкъ сурэтышIэу Василий Нестеренкэм Адыгеим идэхагъэ иIофшIагъэхэмкIэ къыгъэлъэгъон мурад иI\nШъхьаIэр/Пресс-гупч/Къэбархэр/Урысыем илъэпкъ сурэтышIэу Василий Нестеренкэм Адыгеим идэхагъэ иIофшIагъэхэмкIэ къыгъэлъэгъон мурад иI\nУрысыем илъэпкъ сурэтышIэу Василий Нестеренкэм Адыгеим идэхагъэ иIофшIагъэхэмкIэ къыгъэлъэгъон мурад иI\nАдыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат Урысыем илъэпкъ сурэтышIэу Василий Нестеренкэр икабинет щыригъэблэгъагъ. Ащ ыпэкIэ КъокIыпIэм илъэпкъхэм яискусствэхэмкIэ Къэралыгъо музеим и Темыр-Кавказ къутамэ ащ исурэтхэм якъэгъэлъэгъонэу «Урысыер. Тарихъымрэ джырэ лъэхъанымрэ» зыфиIорэр къыщызэIуахыгъ.\nКъумпIыл Мурат Василий Нестеренкэр Адыгеим къызэрэкIуагъэм пае зэрэфэразэр къыIуагъ ыкIи республикэм ичIыпIэ дахэхэр исурэтыкIэхэм лъапсэ зэрафэхъущтым, ыкIи искусствэм зичэзыу гъэхъэгъакIэхэр щишIынхэ зэрилъэкIыщтым ицыхьэ зэрэтелъыр къыхигъэщыгъ.\nХьакIэм къызэриIуагъэмкIэ, илъэс 50-у къыгъэшIагъэм Кавказым зыкIи Iоф щишIэнэу хъугъэп ыкIи исурэтхэм якъэгъэлъэгъон зыпарэкIи щызэхищагъэп. ЫпэкIэ тихэгъэгу ичIыпIабэмэ ар ащыIагъ, Урысыем ыкIи IэкIыб къэралхэм якъэлэ заулэмэ исурэтхэм якъэгъэлъэгъонхэр ащыкIуагъэх.\n«Адыгеир чIыопс дахэ зиIэ анахь щынэгъончъэ шъолъырхэм ренэу ащыщыгъ. Ащ ибаиныгъэхэр къэтыухъумэнхэм ыкIи ахэдгъэхъоным, цIыфхэм ящыIакIэ нахьышIу хъуным апае тфэлъэкIыщтыр зэкIэ тэшIэ. Ахэм адакIоу гъэсэныгъэмрэ пIуныгъэмрэ лъэшэу тынаIэ атетэгъэты. Сэ зэрэслъытэрэмкIэ, гъэсэныгъэ зиIэ цIыфыр цIыф дэй хъун ылъэкIыщтэп. Арышъ, ощ фэдэ цIыфхэр республикэм къызэрэкIохэрэм тэркIэ мэхьанэшхо иIэу щыт. Ащ ишIуагъэкIэ тицIыфхэм уиIофшIагъэхэм нэIуасэ зафашIын амал яI, дэхагъэр нахь куоу зэхашIэн алъэкIы», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.\nЗэIукIэгъум илъэхъан сурэтышIым республикэм и ЛIышъхьэ ригъэблэгъагъ КъокIыпIэм щыпсэурэ лъэпкъхэм я Музей и Темыр-Кавказ къутамэ иIофшIагъэхэм якъэгъэлъэгъонэу щыкIорэм еплъынэу.\nВасилий Нестеренкэр художествэхэмкIэ Урысые академием иакадемик, Урысые Федерацием илъэпкъ сурэтышI, джырэ лъэхъаным анахь уасэ зыфашIыхэрэм ащыщ. Анахьэу ар цIэрыIо зышIыгъэр тарихъым, диным япхыгъэ IофшIагъэхэр ары.\nВасилий Нестеренкэм илъэс зэфэшъхьафхэм, жанрэ зэмылIэужыгъохэмкIэ ышIыгъэхэм Адыгеим щыпсэухэрэм нэIуасэ зафашIын алъэкIыщт. ШэкIогъум и 6-м нэс къэгъэлъэгъоныр кIощт.\n10.08.2018 КъумпIыл Мурат зэхэщэкIо комитетым изэхэсыгъо зэрэкIуагъэм къытегущыIагъ\n08.08.2018 КомплекситIумэ яшIын планым хагъэхьагъ


КъумпIыл Мурат: «ЦIыфхэм ящыIакIэ нахьышIу шIыгъэныр пстэумэ анахь шъхьаI» | Адыгэ Макъ\nКъумпIыл Мурат: «ЦIыфхэм ящыIакIэ нахьышIу шIыгъэныр пстэумэ анахь шъхьаI»\n«Iофэу зэшIотхыхэрэм ятэрэзыгъэ къэзыгъэлъэгъощтыр цIыфхэм цыхьэу къытфашIырэр ары, кIочIэ къэкIуапIэуи ар тэркIэ щыт. Ахэр къызэрэтщыгугъыхэрэр къэдгъэшъыпкъэжьын, шъхьэихыгъэу, тшIэрэр зэкIэхэмкIи нэрылъэгъоу тылэжьэн фае»\nАР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат илъэсэу икIырэм Адыгеим социальнэ ыкIи экономическэ хэхъоныгъэу ышIыгъэхэм къатегущыIагъ.\n— Мурат Къэралбый ыкъор илъэсым ыкIэм зэшIохыгъэ хъугъэхэр зэфэхьысыжьыгъэнхэр хабзэ. О уишIошIкIэ, сыд лъэныкъохэр ара пэрытныгъэр зыубытыгъэхэр, тапэкIи республикэм анахьэу хэхъоныгъэ езыгъэшIыщтхэр?\n— Адыгеим амал ыкIи къэкIопIэ пстэоу иIэр дгъэфедэным ыуж тит. Ащ пае лъэныкъо пэпчъ пшъэрылъ гъэнэфагъэ ыпашъхьэ ит. УФ-м и Президент и Джэпсалъэ къыщыхигъэщыгъэхэми, жъоныгъокIэ унашъохэми, лъэпкъ проектхэми ахэр атегъэпсыкIыгъэх. Адыгеим щыпсэухэрэм ящыIакIэ нахьышIу шIыгъэныр хэбзэгъэцэкIэкIо органхэмкIэ анахь шъхьаIэу щыт. Экономикэм хэхъоныгъэхэр ышIыхэу, амалэу, къэкIуапIэу республикэм иIэр зэкIэ гъэфедагъэ хъумэ социальнэ лъэныкъомкIэ зэшIохыгъэри нахьыбэщт. Амалхэр, къэкIуапIэхэр — республикэр зыдэщыс чIыпIэр, чIыопс ыкIи рекреационнэ хэкIыпIэхэр, демографиер. Общественнэ ыкIи политическэ зыпкъитыныгъэмрэ лъэпкъ зэгурыIоныгъэу илъымрэ ахэм анахь шъхьэIэжь мэхъух.\nЛъэныкъоу Iоф зыдэпшIэщтхэр тэрэзэу къыхэпхынхэм пшъэрылъхэр икъоу гъэцэкIэгъэнхэмкIэ мэхьанэ иI. Iоф зыдэтшIэщт пстэури АР-м хэхъоныгъэхэр егъэшIыгъэнхэмкIэ Стратегиеу зэхэдгъэуцуагъэм щыгъэнэфагъ. Ащ къыдыхэлъытэгъэ проектхэм ащыщ мэзлэжьынымкIэ кластер гъэпсыгъэныр. Пхъэм хэшIыкIыгъэу псэолъэшIыным щагъэфедэхэрэр, унэгъо псэуалъэхэр, паркетыр, нэмыкIхэр лъэхъаным диштэрэ шIыкIэхэмкIэ къызщыдагъэкIыщт комплексэу ар щытыщт. Ащ нэмыкIэу экономикэм хэхъоныгъэхэр езыгъэшIынхэу гугъапIэ зэтпхырэр бизнес цIыкIум ыкIи гурытым яобъектхэм ящыкIэгъэ инфраструктурэ пстэури къызщыдэлъытэгъэ паркэу дгъэпсыщтыр ары.\nПроект анахь инэу етхьыжьагъэхэм ягугъу къэсшIымэ сшIоигъу. Федеральнэ IэпыIэгъум ишIуагъэкIэ инфраструктурэм ылъэныкъокIэ Iофыгъоу щыIагъэхэр дэгъэзыжьыгъэ хъугъэх. Ахэм республикэм инеущырэ хэхъоныгъэхэр мымакIэу япхыгъагъэх. ГущыIэм пае, Мыекъуапэ ыкIи Мыекъопэ районым ащыпсэухэрэр псэу зэшъощтхэр къязытыщт псэуалъэхэм (водозаборымрэ водоводымрэ) яшIын илъэсэу икIырэм едгъэжьагъ.\nАхэм къушъхьэ чIыпIэхэр къызэпачыхэшъ, псэолъэшIын IофшIэнхэр къин мэхъух. Арэу щытми, мы псэуалъэхэм тэркIэ мэхьэнэшхо яI, ахэм яшIын шIокI зимыIэ Iофэу щыт. Сыда пIомэ псы къабзэу цIыфхэм ящыкIагъэр икъу фэдизэу ягъэгъотыгъэн фае. Проектыр илъэсищым ателъытагъ, илъэс къэс сомэ миллиардым ехъу пэIухьащт.\nТуристическэ кластерэу «Лэгъо-Накъэ икъэлапчъэхэр» зыфиIорэм къыщыдэлъытагъэу гъэстыныпхъэ шхъуантIэм ыкIи псым якIуапIэхэри тэгъэпсых. Мы проектыр туризмэм зиушъомбгъуным имызакъоу, цIыфэу а чIыпIэм щыпсэухэрэм ящыIакIэ нахьышIу хъуным фэIорышIэ. Инвесторхэр нахьыбэу къеблэгъэнхэмкIэ, гъогурыкIоныр щынэгъончъэнымкIэ шIуагъэ къэзытыщт псэолъэшхохэу транспортым епхыгъэхэри федеральнэ Гупчэм иIэпыIэгъукIэ тэшIых.\nЭкономикэр социальнэ лъэныкъомкIэ Iофыгъоу щыIэхэр зэшIохыгъэ хъуным фэIорышIэрэ Iэмэ-псым ныIэп. Пшъэрылъ шъхьаIэу УФ-м и Президент къытфигъэуцурэр демографием ылъэныкъокIэ Iофхэр нахьышIу шIыгъэнхэр ары. Ащ пае унэгъо ныбжьыкIэхэм ыкIи сабыибэ зэрысхэм IэпыIэгъу ятыгъэным фытегъэпсыхьэгъэ программэ заулэ щыIэныгъэм щыпхырытэщы. Сигуапэ ащ фэдэ унагъоу республикэм исыр нахьыбэ зэрэхъугъэр. Сабыибэ яIэу унэгъо 6823-рэ непэ Адыгеим щэпсэу.\n— Гъэсэныгъэм ылъэныкъокIэ сыда зэшIохыгъэ хъугъэр?\n— ЕджапIэхэм, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм нахьыбэу чIыпIэхэр яIэ хъунхэм ыуж тит, IэпэIэсэныгъэ зыхэлъ кIэлэцIыкIухэм тадеIэным тыпылъ. ХьисапымкIэ тикIэлэцIыкIухэм гъэхъагъэу ашIыхэрэм тарэгушхо. Мы илъэсым зыфэдэ къэмыхъугъэ шъхьэихыгъэ хьисап музей къыщызэIутхыгъ республикэ естественнэ-хьисап еджапIэу тиIэм. Ащ фэдэ къэралыгъом итэп. ТиныбжьыкIэхэм яшIэныгъэ хагъэхъоным, ятворческэ амалхэм зягъэушъомбгъугъэным лъэшэу тызэрэпылъыр ащ къеушыхьаты. Гъэсэныгъэм и Гупчэу «Сириус» зыфиIорэм зэзэгъыныгъэу дэтшIыгъэми шIуагъэ къытынэу тыщэгугъы. Ащ IофшIэкIэ амалэу иIэм тыкIырыплъызэ, наукэмкIэ, искусствэмкIэ ыкIи спортымкIэ кIэлэцIыкIу анахь IэпэIасэхэр къыхэгъэщыгъэнхэм ыкIи IэпыIэгъу ятыгъэным фэгъэзэгъэщт Гупчэ 2019-рэ илъэсым къызэIутхын тыгу хэлъ. Ащ нэмыкIэу кIэлэцIыкIу технопаркэу «Кванториум» зыфиIорэм ишIын пае грант джырэблагъэ къытатыгъ.\nТикIэлэеджакIохэм шIэныгъэ куу агъотыным, сэнэхьатэу зыфаехэм икъыхэхынкIэ зэкIэми зэфэдэу амал яIэным мэхьанэшхо етэты. Ащ фытегъэпсыхьэгъэ Iофэу тшIэрэм къыкIэкIуагъ нэбгырэ 990-мэ ателъытэгъэ гурыт еджапIэу мыгъэ къуаджэу АдыгеякIэм къыщызэIутхыгъэр. Ащ фэдэ Мыекъуапи, ащ хэхьэрэ станицэхэм ащыщи ащыдгъэуцун тыгу хэлъ. Федеральнэ программакIэу ежьагъэм тызэрэхэлажьэрэм ишIуагъэкIэ еджэпIэ 11 дгъэуцунэу амал тиIэ хъугъэ.\nКIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэмкIи гумэкIыгъо щымыIэжьыным ыуж тит. Илъэсэу икIырэм IыгъыпIитIу икIэрыкIэу кIэтшIыкIыжьи чIыпIэ 280-рэ къэттыгъ. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэ пэпчъ чIыпIэ 240-м телъытагъэу псэолъиплI едгъэжьагъ. Джыри къихьащт илъэсым ащ фэдизмэ ателъытагъэхэу 3-мэ яшIын тыублэщт, непэ Iоф зышIэрэ IыгъыпIиплIымэ апытшIыхьажьынышъ, чIыпIэ 480-рэ джыри хэдгъэхъощт.\nМы проектхэм япхырыщынкIи федеральнэ Гупчэр лъэшэу къыддеIагъ. УФ-м и Президент иIэпэчIэгъэнэ фонд къыхэхыгъэу Адыгеим къыфатIупщыгъэм ишIуагъэкIэ гъэсэныгъэм, культурэм, псауныгъэм икъэухъумэн алъэныкъокIэ Iофыгъуабэ дэдгъэзыжьын тлъэкIыгъэ. А ахъщэмкIэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIитIу, культурэм иунитIу ыкIи медицинэм иучреждениищ икIэрыкIэу кIэтшIыкIыжьыгъ.\nКъэралыгъо мылъкумкIэ республикэм щедгъэжьагъэр е щытшIыщтыр псэолъэ 16 мэхъу, ахэм ащыщэу 8-р социальнэх. ГущыIэм пае, 2019-рэ илъэсым станицэу Джаджэм, 2020-рэ илъэсым – Адыгэкъалэ ФОК-хэр (физкультурнэ-оздоровительнэ комплексхэр) ащыдгъэуцущтых. Мыл Унэшхом ишIыни едгъэжьэщт. КIымэфэ спорт лъэпкъхэм зягъэушъомбгъугъэнымкIэ ащ федэ къыхьынэу тэгугъэ, хоккеим изэхэщэнкIэ программэм Iоф дэтэшIэ. А зэпстэумэ анэмыкIэу, ПАО-у «Газпромым» иправление итхьаматэу Алексей Миллер зэIукIэгъоу дытиIагъэм «Газпром – детям» зыфиIорэ программэр Адыгеим щыпхыращынэу зэзэгъыныгъэ щыдэтшIыгъ. Ащ къыдыхэлъытагъэу спортивнэ площадкэхэм яшIын къихьащт илъэсым рагъэжьэщт.\n— Псауныгъэм икъэухъумэнкIэ системэр лъэхъаным диштэу гъэпсыгъэнымкIэ зэшIохыгъэ хъугъэхэм тащыбгъэгъозагъэмэ дэгъугъэ.\n— Диагностическэ Гупчэшхом ишIын мары джырэблагъэ тыухыгъ, къызэIутхын тыгу хэлъ. Ащ иунашъхьэ вертолетыр къыщытIысыным фытегъэпсыхьагъ, лъэхъаным диштэу ищыкIэгъэ пстэури къыщыдэлъытагъ. Сымэджэщхэм, поликлиникэхэм ягъэкIэжьыни, ящыкIэгъэ оборудованиемкIэ зэтегъэпсыхьэгъэнхэми мымакIэу мылъку пэIудгъэхьагъ. Мыекъуапэ иполиклиникэу N 1-р зычIэтыщт унакIэ тшIыгъэ, Тэхъутэмыкъое район сымэджэщым пае корпусыкIэ дгъэуцугъ.\nУФ-м и Президент иIэпэчIэгъэнэ фонд къыхэхыгъэ мылъкоу къытфатIупщыгъэмкIэ Шэуджэн район сымэджэщэу IыгъэкI хъугъагъэм гъэцэкIэжьынышхохэр етшIылIагъэх, Джэджэ район сымэджэщым ишIын едгъэжьагъ. Джы жъэгъэузым зыщеIэзэхэрэ диспансерыкIэ, Мыекъопэ къэлэ сымэджэщым терапиемкIэ иотделение зычIэтыщтыр тшIынхэу, Перинатальнэ гупчэр дгъэкIэжьынэу гухэлъхэр тиIэх.\nКIэлэцIыкIу поликлиникэхэм ягъэцэкIэжьын ыкIи оборудованиеу ящыкIагъэр афэщэфыгъэным сомэ миллион 53-рэ пэIудгъэхьагъ. Ащ пае «Десятилетие детства» зыфиIорэ программэм Адыгеир хэхьагъ. Ащ нэмыкIэу уз хьылъэ зиIэ сымэджэ дэйхэм апае отделение апэрэу республикэм къыщызэIутхыгъ. Мыекъопэ район сымэджэщыр ары зыщыдгъэпсыгъэр. Ащ сомэ миллион 17 пэIухьагъ.\nМедицинэм «терапевтическое окно» ыIоу гущыIэ зэпхыгъэ хэт. Ар цIыфым ыпсэ къэбгъэнэным пае IэпыIэгъу зыщетыгъэн фэе уахътэу узшIокIы мыхъущтыр ары. А уахътэр зыIэкIэтымыгъэкIыным пае республикэм исхэм зэфэдэу медицинэ IэпыIэгъу игъом агъотыным лъэшэу тыпылъ. Анахьэу къоджэ псэупIэхэм адэсхэр ары тынаIэ зытетхэр. Мары мы аужырэ уахътэхэм ФАПи 6 ыкIи «врач общей практики» зыфаIорэм Iоф зыщишIэщт офис республикэм ирайонхэм ащыдгъэпсыгъ, IэпыIэгъу псынкIэм пае автомашинэ 18 къэтщэфыгъ.\n«Земский доктор» зыцIэ федеральнэ программэм ишIуагъэкIэ къуаджэм Iоф щызышIэн фэе специалистэу тызщыкIэхэрэм япчъагъэ нахь макIэ тшIыгъэ. Технологие пэрытхэм адиштэу медицинэ IэпыIэгъур цIыфхэм аIэкIэхьаными тыпылъ. БлэкIыгъэ илъэсым нэбгырэ мини 2,5-мэ ащ фэдэ IэпыIэгъу агъотыгъ.\nШэпхъэшIухэм адиштэу тимедицинэ щытыным фэшI инвесторхэри къетэгъэблагъэх. Ащ тетэу Адыгэкъалэ дэт межрайон сымэджэщым рентгенохиругическэ амалхэр зыщагъэфедэхэрэ отделение къыщызэIутхыгъ. Ащ ишIуагъэкIэ гум екIурэ лъынтфэхэм агъэгумэкIырэ сымаджэу Адыгэкъалэ, Тэхъутэмыкъое ыкIи Теуцожь районхэм адэсхэм IэпыIэгъу игъом агъотыщт.\nIэзэгъу уцхэр икъоу цIыфхэм аIэкIэмыхьэхэмэ зэрарэу къыхьыщтыри къыдгурэIо. Ащ фэшI ахэм ящэфын пэIудгъэхьащт ахъщэм илъэс къэс хэтэгъахъо. 2018-рэ илъэсым бюджет пстэуми къахэхыгъэу зэкIэмкIи сомэ миллион 867-рэ ащ пэIудгъэхьагъ.\nАдыгеим исхэм къагъашIэрэр гурытымкIэ илъэс 73-м нэсыгъ. Урысыер зэрэщытэу пштэмэ, гурытымкIэ щагъашIэрэм нахьи ар нахьыб. Дунаим ехыжьыхэрэм япчъагъи бэкIэ нахь макIэ тшIышъугъ. Нэбгырэ 1000 пэпчъ 12-р ары зидунай зыхъожьырэр.\n— Социальнэ программэхэм ягъэцэкIэни, нэмыкI пшъэрылъхэм язэшIохыни экономикэм бэкIэ елъытыгъэх…\n— Промышленностыр ары анахь Iофыгъо инэу тиэкономикэ иIэр. Арышъ, охътабэм къакIоцI ащ икъэгъэлъэгъонхэр еIыхыщтыгъэхэу джы хэхъоныгъэхэр ышIынхэу зэрежьагъэм тегъэгушIо. Мэкъумэщ хъызмэтымкIэ илъэс пчъагъэ хъугъэу пэрытныгъэр тIыгъ. Мы илъэсым джыри хэхъоныгъэхэр проценти 112,7-у тшIыгъэх. Лэжьыгъэу мыгъэ тыугъоижьыгъэр тонн мин 553-м ехъу.\nАдыгэ къуаер тэщ нэмыкI зыпарэми къыдигъэкIын фимытэу зэрэхъугъэм тэркIэ мэхьэнэ ин иI. УФ-м и Апшъэрэ Хьыкум мы илъэсым ащкIэ къыткъоуцуагъ. Арышъ, джы Адыгеим ихъызмэтшIапIэхэр ары ныIэп адыгэ къуаер къыдэзгъэкIынэу фитыныгъэ зиIэр. Роскачествэми тикъуае иIэшIугъэ къызэрэкIигъэтхъыгъэм имызакъоу, гъомылапхъэхэр щынэгъончъэнхэмкIэ шапхъэхэм адиштэу ылъытагъ. Специалистхэм къызэраIорэмкIи, IэкIыбым ащэщт гъомылэпхъэ шъхьаIэхэм ар ащыщ. Мы уахътэм Германием ибэдзэршIыпIэхэм ащыIуагъэкIы, Иорданием ащэ. США-м, Тыркуем, Зэхэт Араб Эмиратхэм ыкIи Азербайджан япредпринимательхэми тикъуае ащэфымэ ашIоигъоу тихъызмэтшIапIэхэм зэдэгущыIэгъухэр адашIых.\nТипредприятиеу щэм хэшIыкIыгъэ гъомылапхъэхэр къыдэзыгъэкIыхэрэм оборудованиеу Iоф зэрашIэрэри агъэкIэжьыгъ. Джы ахэм кIуачIэу яIэр процент 37-кIэ нахь ин хъугъэ. 2017-рэ илъэсым къое зэфэшъхьафэу тонн мин 12,8-рэ къыдагъэкIыгъ. 2016-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, ар проценти 113-кIэ нахьыб. Илъэсэу икIырэм имэзэ 11 пштэмэ, тонн мин 12,3-рэ къашIыгъах. 2021-рэ илъэсым нэс къуаеу типредприятиехэм къыдагъэкIырэр тонн мин 16,4-м нэсынэу тэгугъэ.\nЛэжьыгъэм нахьэу, хэтэрыкIхэр, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр нахьыбэу республикэм къыщагъэкIыным тыкъыфакIомэ нахьышIу хъущтэу тэлъытэ ыкIи ащ ыуж тызэритым ишIуагъэ къэкIо. Пхъэшъхьэ-мышъхьэхэм ыкIи цумпэ зэфэшъхьафхэм якъэгъэкIынкIэ, фэбапIэхэм ягъэпсынкIэ IэпыIэгъу цIыфхэм яттыным тыпылъ. Мары мы илъэсым езыгъэжьэгъэкIэ фермерхэм ыкIи былымэхъо фермэ зыгъэпсы зышIоигъохэм грантэу пстэумкIи сомэ миллиони 126,8-рэ къаратыгъ. Ахэм зэкIэми тэркIэ мэхьанэшхо яI, къоджэ псэупIэхэм адэсхэм ягъот нахьыбэ хъунымкIэ ыкIи цIыфхэм IофшIэпIэ чIыпIэхэр яIэнхэмкIэ яшIуагъэ къэкIощт.\nБизнесым зиушъомбгъун амал иIэным, езыгъэжьэгъэкIэ предпринимательхэм къэралыгъо IэпыIэгъу агъотыным, тхылъхэм ягъэхьазырын нахь псынкIэ афэхъуным лъэшэу тынаIэ тет. Бизнес цIыкIум ыкIи гурытым IэпыIэгъу ятыгъэным мыгъэ сомэ миллиони 121-м ехъу пэIудгъэхьагъ. Бизнесыр мылъку къэкIуапIэ зышIымэ зышIоигъохэмкIэ Адыгеир хъопсагъо хъунэу тыфай. IофшIэпIэ чIыпIэ зимыIэхэм япчъагъэ къыщыкIэным ар фэIорышIэщт. Ащ фэшI бизнесым инфраструктурэу ищыкIэгъэ пстэури къызщыдэлъытэгъэ парк илъэс благъэхэм дгъэпсыным ыуж тит. Агробизнес-инкубаторым ишIын тэухы. Мары мы илъэсэу икIырэм промышленностым зегъэушъомбгъугъэнымкIэ республикэ Фонд къызэIутхыгъ. Банкхэм чIыфэу къатырэр нахь къызIэкIэгъэхьэгъошIу шIыгъэныр ащ ипшъэрылъ шъхьаIэхэм ащыщ.\n— Республикэм иэкономикэ инвестициехэр нахьыбэу къыхэлъхьэгъэнхэмкIэ сыда джыри анахьэу шъунаIэ зытежъугъэтырэр?\n— Адыгеир инвесторхэмкIэ нахь хъопсагъо къэхъугъ. Прогнозхэм къызэрагъэлъагъорэмкIэ, 2018-рэ илъэсым инвестициеу къыхалъхьагъэр миллиард 24-м нэсы. Республикэм ирейтинг фэдитIукIэ нахьышIу хъугъэ. ИнвестициехэмкIэ субъектхэм яIофхэм язытет зыгъэунэфырэ агентствэм къызэритыгъэмкIэ, 2017-рэ илъэсым Адыгеир я 43-рэ чIыпIэм нэс къыдэкIоегъагъэмэ, 2018-рэ илъэсым чIыпIэ 19 къызэринэкIи, я 24-рэ хъугъэ.\nИКЕА-м УрысыемкIэ анахь инвестиционнэ проект иныр зыщыпхырищырэр Адыгеир ары. Илъэсищ благъэм ащ квадратнэ метрэ мини 100 фэдиз хъоу псэолъэ зэфэшъхьафхэр щэпIэ зэхэтышхоу «МЕГА-Адыгеям» дэжькIэ щигъэуцун, непэ Iоф зышIэрэ площадкэхэри ыгъэкIэжьынхэ ыгу хэлъ. ПстэумкIи «МЕГА-Адыгеям» изегъэушъомбгъун сомэ миллиард 14 инвестициеу хилъхьанэу ыгъэнэфагъ.\nМэкъу-мэщым ылъэныкъокIэ анахь проект инхэм ащыщ соем Iоф зыщыдашIэщт заводэу компаниеу «Ошер» зыфиIорэм Джэджэ районым щишIыщтыр. 2018-рэ илъэсым Шъачэ щыкIогъэ инвестиционнэ форумым зэзэгъыныгъэу тызщыкIэтхагъэм къыщыдэлъытагъэу, ООО-у «СБ-Агро» зыфиIорэм технологие пэрытхэм атегъэпсыкIыгъэ фэбапIэ станицэу Курджипскэм дэжькIэ къыщешIы. ХэтэрыкIхэр зыщызэкIоцIащыхьащт цехыр атIупщыгъах, нэмыкI оборудованиеу ящыкIагъэри къащэфыгъ. ПстэумкIи сомэ миллион 600 проектым хилъхьанэу компанием гухэлъ иI.\nХэтэрыкIхэм, пхъэшъхьэ— мышъхьэхэм ыкIи цумпэ зэфэшъхьафхэм якъэгъэкIынкIи Италием испециалистхэм зэзэгъыныгъэхэр адэтшIыгъэхэу Iоф адэтэшIэ. Мы илъэсым ащ къикIыгъэ предпринимательхэр тихьэкIагъэх. Щылэ мазэм Адыгеим илIыкIо куп Тыркуем кIощт.\nИнвесторхэмкIэ анахь хъопсэгъо субъектипшIым республикэр ащыщ тшIыныр пшъэрылъ шъхьаIэу тиIэхэм ащыщ. Ащ пае хъызмэтшIапIэ къызэIузыхырэм ар зыщаригъэтхыщт, электрическэ сетьхэм зыщапишIэщт, нэмыкI Iофыгъоу пылъхэр зыщызэшIуихыщт уахътэр нахь дгъэкIэкIыгъ. Ащ тетэу проект 11 тэгъэхьазыры. Ахэр щыIэныгъэм щыпхырыщыгъэ хъухэмэ, IофшIэпIэ чIыпIэ мини 2,8-рэ къатыщт.\nРеспубликэр зыдэщыс чIыпIэм шIуагъэу хэлъыри тэгъэфедэ. Краснодар пэблэгъэ районхэм непэ нахь заушъомбгъу. Ахэр инвесторхэмкIэ нахь хъопсагъох. Ау ахэм ямызакъоу, нэмыкI районхэми амалэу, хэкIыпIэу яIэхэр къыдэтлъытэхэзэ, хэхъоныгъэхэр ядгъэшIынхэм тыпылъ.\nЭнергетическэ кIуачIэхэр нахь ин тшIынхэми ыуж тит. Сыда пIомэ инвестициехэр нахьыбэ хъунхэмкIэ ащ мэхьанэ иI. Гъэстыныпхъэ шхъуантIэр цIыфхэм аIэкIэгъэхьэгъэнымкIэ апэ итхэм тащыщ, ау ащ икIуапIэхэм кIуачIэу яIэр гъэфедагъэ хъурэм нахьи нахь макI. ПАО-у «Газпромым» иправление итхьаматэ зэIукIэгъу зыдытеIэм а Iофыгъор лъыдгъэIэсыгъ ыкIи гъэстыныпхъэ шхъуантIэу республикэм щызэпхырыкIырэм ыкIуачIэ нахь ин къашIынэу зэзэгъыныгъэ зэдэтшIыгъ. Ащ пае ар зэбгырызытIупщырэ станцие (ГРС) агъэуцущт. Краснодар пэблэгъэ районэу нахь зызыушъомбгъухэрэм гъэстыныпхъэ шхъуантIэу ящыкIагъэр икъоу аIэкIэгъэхьэгъэнымкIэ ащ ишIуагъэ къэкIощт.\nЭкологием ылъэныкъокIэ гумэкIыгъо Адыгеим иIэп. Ар зэщымыкъонми тыпылъ. Ары зыфэIорышIэщтхэр ветропаркэу республикэм щедгъэжьагъэхэр. Ахэм анахь ин мы уахътэм къэралыгъом итэп. Ветропаркым ишIуагъэкIэ электроэнергиемкIэ щыкIагъэу тиIэр процент 20-кIэ нахь макIэ хъущт. 2019-рэ илъэсым аухынышъ, атIупщынэу ары зэрэдгъэнэфагъэр.\n— Транспорт инфраструктурэм игъэпсынкIэ сыда зэшIохыгъэ хъугъэр?\n— Хы ШIуцIэ Iушъом ыкIи Къыблэ Федеральнэ шъолъырым исубъектхэм ягупчэхэм якIурэ гъогу анахь кIэкIхэр Адыгеим пхырэкIых. Керчь илъэмыдж къызызэIуахыгъэм къыщыублагъэу цIыфэу Адыгеир зэпызычырэри нахьыбэ хъугъэ. А зэпстэумэ апкъ къикIыкIэ лъэхъаным диштэрэ гъогу дэгъухэм яшIын лъэшэу тынаIэ тетыдзагъ. 2018-рэ илъэсым бюджет пстэумэ къахэхыгъэу ащ сомэ миллиардитIу пэIудгъэхьагъ.\nКраснодар лъэныкъокIэ республикэр зэпызычырэ автомобиль гъогумрэ М4 «Дон» зыфиIорэ федеральнэ гъогумрэ анахьыбэ зытегъэуагъэ хъурэр. Ащ фэшI ахэм гъогу зэхэкIыпIэхэр афэшIыгъэныр апэ идгъэшъыгъ. Къэралыгъо компаниеу «Российские автомобильные дороги» зыфиIорэм иIэпыIэгъукIэ объектыкIэхэм яшIын едгъэжьагъ. ГущыIэм пае, поселкэу Лъэустэнхьаблэ дэжькIэ гъогу зэхэкIыпIэ щытэшIы. Ари, къуаджэу Тыгъургъой дэжь щедгъэжьагъэри къихьащт 2019-рэ илъэсым тыухынхэу тыфай.\nЕрмэлхьаблэ ылъэныкъокIэ укъикIымэ Мыекъуапэ укъызэрэдэхьэрэ гъогури икIэрыкIэу тэшIыжьы. Ари мэхьэнэ ин зиIэ проектхэм ащыщ. Мыекъуапэ къэзыухьэрэ гъогу тиIэ зыхъукIэ, къалэр зэпызычырэ транспортыр нахь макIэ хъущт, экологиер къызэтенэщт.\n— Адыгеим зекIоу къихьэрэм ипчъагъи нахьыбэ хъугъэ…\n— Аужырэ илъэсхэр пштэхэмэ, Адыгеим зыщызыгъэпсэфынэу къакIорэм проценти 5 — 8 илъэс къэс къыхэхъо. 2017-рэ илъэсым нэбгырэ мин 432-рэ къихьагъ, ар 2016-рэ илъэсым тиреспубликэ щыIагъэм нахьи проценти 5-кIэ нахьыб. Мыгъэ къэкIуагъэр нэбгырэ мин 450-м нэсы. ИлъэсыкIэ мэфэкI мафэхэм Адыгеим къакIорэр нахьыбэ мэхъу, мы зыгъэпсэфыгъо мафэхэу къэблагъэхэрэм нэбгырэ мини 100-м къыщымыкIэнэу тежэ.\nЗекIоным изегъэушъомбгъун инфраструктурэм бэкIэ елъытыгъ. Ащ фэшI тикъушъхьэхэм гъогухэр ащытэшIых, энергосетьхэр ащытэгъэпсых. ЗекIоным хэхъоныгъэ егъэшIыгъэным фытегъэпсыхьэгъэ федеральнэ программэм къыдыхэлъытагъэу къихьащт илъэсым сомэ миллион 500 Адыгеим къыфэкIощт. Республикэм иIахьи ащ хэлъын фаеу щыт. Ахъщэр бгы сэтхэу Лэгъо-Накъэрэ поселкэу Гъозэрыплъэрэ зэзыпхыщтхэ гъогум ишIын пэIудгъэхьащт. АдыгеимкIэ ащ стратегическэ мэхьанэ иIэу щыт.\nКъызэрэсIуагъэу, Хы ШIуцIэ Iушъом ыкIи Къырым якIурэ гъогу нахь кIэкIым Адыгеир зэпечы. Арышъ, ахэм защызыгъэпсэфынэу кIохэрэм республикэри агу рихьынэу, къыщыуцухэ ашIоигъоу шIыгъэным тыпылъ. IэкIыбым къикIыгъэ туристхэр къегъэблэгъэгъэнхэмкIи опыт тиI. Этнографическэ ыкIи культурнэ мэхьанэ зиIэ Iофтхьабзэхэм язэхэщэн ащкIэ зишIуагъэ къакIорэр. ГущыIэм пае, адыгэ къуаем ифестиваль. Мыгъэ ащ нэбгырэ мин 12 фэдиз къекIолIэгъагъ. Адыгэ культурэм и Дунэе фестивалэу зэхатщэрэми IэкIыбым къикIыгъэу хьэкIабэ къеблагъэ.\n— Мурат Къэралбый ыкъор, илъэсэу къихьащтымкIэ сыд фэдэ пшъэрылъа зыфэжъугъэуцужьыгъэхэр?\n— Лъэпкъ проект 12-у демографием, псауныгъэм икъэухъумэн, гъэсэныгъэм, псэупIэхэм ыкIи къэлэ щыIакIэм, экологием, автомобиль гъогухэм, цIыфхэм IофшIэпIэ чIыпIэхэр ягъэгъотыгъэнхэм, наукэм, цифровой экономикэм, культурэм, бизнес цIыкIум ыкIи гурытым, дунэе кооперацием ыкIи экспортым афэгъэхьыгъэхэм ягъэцэкIэн анахьэу тиIофшIэн зыфэгъэзэгъэщтыр. Мыхэм тахэхьаным пае предложение гъэнэфагъэхэр федеральнэ хэбзэ органхэм афэдгъэхьыгъэх. Федеральнэ программэхэм тахэлэжьэным пае амалэу щыIэ пстэури дгъэфедагъэ. Проект 46-мэ тахэлэжьэнэу тхылъхэр дгъэхьазырыгъэх.\nАдыгэ автоном хэкур загъэпсыгъэр илъэси 100 зэрэхъурэм изыфэгъэхьазырыни IофшIэнышхоу щыт. Ащ ихэгъэунэфыкIын, мэфэкI Iофтхьабзэхэм ямызакъоу, социальнэ псэолъэ зэфэшъхьафхэм яшIыни къыдыхэлъытагъ. Мы мэфэкIым изыфэгъэхьазырынкIэ ыкIи ихэгъэунэфыкIынкIэ зэхэщэкIо комитетэу УФ-м и Правительствэ ипащэ игуадзэу Виталий Мутко зитхьаматэм предложениеу дгъэхьазырыгъэхэм къадыригъэштагъ, ахъщэ къатIупщынэу тежэ.\nНахьыпэкIэ федеральнэ гупчэм Iоф зэрэдэтшIэщтымкIэ, программакIэхэм тызэрахэлэжьэщтымкIэ пшъэрылъ гъэнэфагъэу зыфэдгъэуцужьыгъагъэхэм шIуагъэ къатыгъ. Гъэсэныгъэм, медицинэм, спортым алъэныкъокIэ псэолъакIэхэм яшIын пае, Адыгеим имылъкуи хэлъэу, ахъщэ къатIупщынэу зэзэгъыныгъэхэр тиIэ хъугъэх.\nТуристическэ кластерым пае едгъэжьагъэхэм яшIыни лъыдгъэкIотэщт. Муниципальнэ образованиехэм ягупчэхэм яобщественнэ чIыпIэхэм язэтегъэпсыхьанкIи пшъэрылъхэр зыфэдгъэуцужьыгъэх. Мы илъэсым ащ сомэ миллион 245,8-рэ пэIудгъэхьагъ. ИкIэрыкIэу тшIыщт е зэтедгъэпсыхьащт псэуалъэхэм якъыхэхын республикэм щыпсэухэрэри къыхэдгъэлэжьагъэх. 2019-рэ илъэсым джыри фэтэрыбэу зэхэт унэхэм ящагу 36-рэ ыкIи общественнэ чIыпIэ 20 дгъэкIэжьын тыгу хэлъ. Ащ пае сомэ миллион 251-м ехъу дгъэнэфагъэ.\nУФ-м и Президент къытфишIыгъэ пшъэрылъхэм ягъэцэкIэн, ахэм шIуагъэу къатырэр нафэ хъуным кIочIэ пстэури етхьылIэн фае. Адыгеим щыпсэухэрэм ящыIакIэ нахьышIу хъуным ахэр фэIорышIэщтых. Iофэу зэшIотхыхэрэм ятэрэзыгъэ къэзыгъэлъэгъощтыр цIыфхэм цыхьэу къытфашIырэр ары, кIочIэ къэкIуапIэуи ар тэркIэ щыт. Ахэр къызэрэтщыгугъыхэрэр къэдгъэшъыпкъэжьын, шъхьэихыгъэу, тшIэрэр зэкIэхэмкIи нэрылъэгъоу тылэжьэн фае.