ሓደ ሰብኣይ ንሓንቲ ጽብቕቲ በዓልቲ ሓዳር ሰበይቲ ሰለዝደለያ፡ ሓደ እከይ መደብ ኣውጺኡ፡ ሸያጥ ጠስሚ ተመሲሉ ማዕጾ ገዝኣ ኳሕኲሐ። ብዓል ቤታ ማዕጾ ምስ ኸፈተ አብ ቆርበት ዝተመልአ ጠስሚ ብኣዝዩ ሕሱር ዋጋ ከም ዝሸይጥ ዘሎ ነገሮ። እቲ በዓል በት በቲ ሕሱር ዋጋ ስለዝተሳሕበ ክጥዕሞ ሓትተ። እቲ ሸያጥ ጠስሚ ድማ ሕራይ ኢሉ ነታ ቆርበት ጤል ክሳዳ ክፈትሓ ሕዘለይ በሎ። እቲ በዓል ቤት ነታ ቆርበት ብክልቲኡ ኢዱ ምስሓዘ፡ እቲ ሸያጣያ ነታ ክሳዳ ዝሓዘት መእሰሪ ፈቲሑ ትኽ ኢሉ ናብታ ሰበይቲ ዘላቶ ከፍሊ ኣተወ። እቲ በዓል ቤት ኣብ ክንዲ ነቲ ቆርበት ደርብዩ ብጉያ ናብ ሰብይቱ ምድሓን ክንዲ ዝኣቱ፡ ፈራሕ ስለዝኾነ ነታ ጠስሚ ዝመልአት ቆርበት ሒዙ ዓው ኢሉ “እዚ ጠሰሚ ከይፈስስ እንተዘይስከፍ ኔረስ, ምቐተልኩኻ ኔረ” ኢሉ ጨደረ። ነታ ተደፊራ ተእዊ ዝነበረት ሰብይቱ ድማ “ንገርዮ፡ ሰብኣይ እንተኾይኑ መጺኡ ነዚ ጠስሚ ይቐበለኒሞ ክልተ ኢደይ ነጻ ምስኮነ፡ ሰብኣይ ምዃኑ ከርእዮ። ንገርለይ በላ!!!
ኣታ ሹም ገደደ
ኣታ ሹም ገደደ ሹም ገደደ
ኣብ ርእሶም ኮፍ ኢልካ ሜስካ ስተ
እዛ ናይ ቀደም ናይ ከባቢ ደርፊ ቁሩብ ደብዚዛ ትዝከረኒ’ላ። ሎሚ ሹም ገደደ ሜስ ኣይኮነን ዓቲሩ ዘሎ፡ እንታይ ድኣ፡ ዊስኪ ዓቲሩ ኣብ ርእሴና ምኻድ ሓሊፍዎ በቲ ናይ ወታሃደር ሳእኑ ኣካላትና ይረጋግጽ ኣሎ– ጸገመይ ምስ ላዕለዎት ሓልፍቲ ሰራዊት ከኣ እዚ እዩ። ብፍላይ እቶም ይከኣሎ ዝበሃሉ ነባራት ተጋደልቲ፣ እቶም “ንሓርነት ኤርትራን ነጻነት ህዝባን” ዝተቓለሱ፣ እንቀዓ ዓወት “ንሓፋሽ” ን “ኣልነስር ልል ጀማሂር” ኢሎም ዝጨረሑ።
እንኾርዓሉ ቃለስናን መስዋእትናን ቦታኡ ዝሓዘ ዝሓለፈ ታሪኽ እዩ፤ ኣብ ታሪኽና ኻኣ ብኽብሪ ነዐቅቦ። ናይ ትማሊ ተጋድለቲ ዝገብርዎ ዘለዎ እከይ ተግባር ስቕ ኢልካ ምቕባልን ነቲ ጭካነኦም ምምኽናይን ግና ነቲ ክብርታት ህዝቢ ኤርትራ ምኽሓድ ማለት እዩ። ኣብ ኤርትራ በደል (ስእነት ፍትሒ) ብዘይ ተግበርቲ ኣብ ባዶ መሬት ኣይኮነን ዝካየድ ዘሎ።
ዝበዝሑ ኣባላት ሰራዊት ኤርትራ ብሓይሊ ዝተዓስከሩን ስልጣን ዘይብሎምን እዮም። ምእንቲ ክኣርጉን መንፈሶም ክማስንን ሕልነኦም ክዓርብን ብህግደፍ ኣብ ስንጭሮታት ዝተሓየሩ እዮም። ከምዚ ኾይኑ ኸሎ ፤ ገለ ገለ ላዕለዎት ሓለፍቲ ሰራዊት ቀጻሊ ዘይፍትሓዊ ተግባራት ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኤርትራ የካይዱ ኣለዉ። እዚኣቶም ንኤርትራ እናተጋስስዋ እንከለዉ እቶም ዝተረፉ “ተጋደለቲ” ከምቲ ሰበይቱ ክትድፈር ገለ ዘይገበረ ደኹም ሰብኣይ ቆርበት ጤል ሒዞም ተሪፎም።
ሎሚ ዉሑዳት እዮም ነቲ ናይ ታሪኾም ሕድሪ ብሓቂ ሒዞም ነቲ ተረኺቡ ዘሎ ጸገም መፍትሒ ክረኽቡ ዝጽዕሩ ዘለዉ። ገለ ዉሑዳት ድማ ርሙሳት ደገፍቲ ናይቲ ዝትግበር ዘሎ ጭፍጨፋ ኮይኖም ይርከቡ። ልክዕ ከምቲ ዘገልግልዎ ቐታሊ ስርዓት ገበነኛታት እዮም። ገለ ገለ በዘይ ሕልና ብህይወቶም ዝሞቱ ውን ኣለዉ። መሓውር ናይ ህዝቢ ኢና ዝብሉ እንተለዉ ቆርበት ጤል ደርብዮም፡ ወላ ጠስሚ ይፍሰስ፡ ሃገር ክድሕኑ እዩ ዝግባእ። ሓደ ዓንደ ሕቖ ዘለዎ ኤርትራዊ ናይ ሓደ ንህዝቢ ዘጋፍዕ ስርዓት “ኣገልጋሊ” ክኸውን የብሉን። መጋበርያ ናይ ጨካን ስርዓት ምዃን ከም ኣገለጋሊ ሃገር ገርካ ክቑጸር የብሉን። ኣባል ሰራዊት ኹን ኣይትኹን ብዘይገድስ ናይ ፍርዲ መዓልቲ ድማ ቀሪባ እያ።
እቶም መሻርኽቲ ናይቲ ጨኳኒ ስርዓት ዝኾኑ “ክቡራን” ይካኣሎ ተጋደልቲ ካብ ባር ንባርን ንትልሂትን ክዘሉ ይርከቡ። እዚ “ዝያዳታት”ን ስልጣንን ብክፍሊት ነጻነት እቲ ተራ ህዝቢ እዮም ዝረኽብዎ ዘለዉ። ተራ ወተሃደራትን በርገስን ንደቂ ሃገሮም ምስላይ፡ ምህራምን ምውራድን ናተይ እሎም ዝሓዝዎ ውራይ ኮይኑ’ሎ። ናይ ህግደፍ መዛረቢ ኣፍ በትሪ ኮይና ተሪፋላ፤ ግን እታ በትሪ መን እዩ ሒዝዋ ዘሎ? እቲ ይከኣሎ ዝኣዘዞ ተራ ዋርሳይ!! እዞም ውሑዳት ዝመሽመሹ ድንሽ ነቲ ኩሉ እሙን ሓይሊ፡ ዘይብሉ ዜጋ፡ ከም ባርያ፡ ውርደተኛ፡ ኣብ ፍርሓትን ሽበራን ዝነበር፡ ግዳይ ራዕድን እስራትን ቅተለትን ጌሮሞ ይርከቡ። ኣብ ከምዚ ኩነታት ህዝባዊ ናይ እምቢ መድረኽ ክኽሰት ባህርያዊ እዩ። እቲ በሕርቃን ከም ሃልሃልታ ዘባራዕ ዘሎ ከብዲ ህዝቢ ክትኵስ ንእሽቶ ወሰኽ እዩ ተሪፍዎ ዘሎ ። ስለዚ፡ ናይ ጎነጽ ስግኣት ኣይህሉን ክበሃል ድዩ? ሽዑኸ ንሃገራት ምዕራብን ንሕቡራት መንግስታትን ዓቃብ ሰላም ሰራዊት ክህቡናን ሽግራትና ክፈትሑልና ክንጸበ ዲና? መዓስ ኢና ክንዓቢ? መዓስ ኢና ሽግርና ባዕልና ንፈትሕ?
ቅድሚ ቁሩብ ኣዋርሕ፡ ኢሳያስ ምስ ኢትዮጵያ ውግእ ክገብር እየ ኢሉ ፈንጥራዕ ፈንጥራዕ ክብል ጀሚሩ ኔሩ። እቲ ሰራዊት ነቲ ዝወርድ ጥፍኣት ኣተሓሳሲብዎ ዝን ኢሉ አብ ዘነበረሉ እዋን፡ ሓደ ጀነራል እዩ ንኢሳአስ ዝተቓወሞ– “ኣነ ኣይሰማማዓካን እየ። ውግእ ኣየድለየናን እዩ። ኣይተቐረብናሉን ድማ” ብምባል ንኢሳያስ ደፊሩ ዝተዛረቦ። ኣብቲ ዶብ ዝርከበ ወጻእተኛ ምንጪ ከምዝሓበሮ እዚኣ ናይቲ ጀነራል ድፍረት ሓደ ክፉእ ኩነት ንኸይመጽእ ተኽላኺላ።
ውሑዳት ሓልፍቲ ሰራዊት ናይ ሃገርና ኩነታት ዘሻቕሎም ከም ዘለዉ እኹል መረደኢታት ኣሎ። ብግልጺ ድማ ህግደፍ ነቲ ናይ ወጻእተኛታት መግዛእቲ ብናይ ደቂ ሃገር መግዛእቲ ዝተከአ ስርዓት ገሮም ይርእይዎ። እዚ ግን እኹል ኣይኮነን። እዚ ዕግበታት ኣብ ቃልዕ ወጺኡ ሓደ ስጉምቲ ንቕድሚት ብምኻድ ነቲ ዝደሚ ዘሎ ሃገር ካብቲ ዝፈሶ ዘሎ ድሜት ጠጠው ከብሎ ኣለዎ። ሎሚ ዘይድህሰስ “ናይ ሞራል ዓወት” ኣይኮነን ዘድሊ ዘሎ። ናይ ኤርትራ ሽግር ብሓላፍነት ዝሕተትን ናይ ምፍትሑ ሓላፍነትን ብቐዳምነት ኣብቶም ነቲ ወጽዓን ጭፍጨፋን ዘምጽኡ ኣባላት እዩ ዝወድቕ። እዚ ድማ ከምቲ– ዝሰቢርካዮ ባዕልኻ ኣዕርዮ ኣዩ ዝብል ብሂል እዩ።
ካብታ ከም ኤርትራ፡ መንፈስ ህዝባ በቲ ሃገራዊ ቃልሳ አንጻር ፈረንሳ ዝተመሰረተ ሃገር፡ ካብ ኣልጀርያ ክንመሃር ይግባእ።
ኣልጀርያ ካብ ፈረንሳ ነጻ ድሕሪ ምውጻኣ፡ እቲ ነጻነት ዘምጽአ ናይ ኣልጀርያ ሓርነታዊ ግንባር (ተሓአ)፡ ምስሊ ኣልጀርያ “ዓዲ ሓደ-ሚልዮን ስዉኣት” ኣብ ዝብል ጭርሖ እዩ ሲኢሉ ቀሪጽዎ። እዚ ንኣልጀርያ ብሓንቲ ፓርቲ ንብዙሕ ዓመታት ዝገዝአ ግንባር ልክዕ ከም ናይ ሕጂ ህግደፍ እዩ ዝዋሳእ ኔሩ። ድሕሪ ቁሩብ ናይ ታሕጓስን ትዕግስትን ዓመታት እቲ ምሕደራ ህዝቢ፡ ብፍላይ ኣብቲ መንእሰይ ጽልኣትን ምፍንፋንን ኣሕዲሩ ስጋብ መቓብር ተጋደልቲ ኣብ ምብልሻው ተበጺሑ። እዚ ኣብ ናይ ስሳታትን ሰብዓታትን ኣልጀርያ ኣይምተሓስበን። ኣብ ሰማንያታትን ተስዓታትን ግና፡ ኣቲ ጨቋኒ ግንባር ነታ ሃገር ኣብ ክንደይ ኣሽሓት ሂወት ዝወደአ ኣዕናዊ ኩነት ኣእትይዋ እዩ። ህግደፍ ውን በዘይ ዓጋቲ መግዛእቱ ኣንተቀጺሉ፡ ናይ ቃልስና ፍረን ክብርናን፡ እቲ ክቡር ዋጋ ዝኸፈልናሉ ታሪኽ ጌና ከነጥፍኦ ኢና፡
ባህታ ሓጎስን ዓዋተን ተቓወምቲ ኣይነበሩን
ዘይፍትሓዊ መግዛእቲ አብ ዘለዎ ሃገር ምምካት ንቡር እዩ። ኣብ ትሕቲ ፍጹም ዲክታቶርያ ስርዓት ተቓዋማይ የልቦን፤ እንታይ ድኣ፡ ምቹእ ናይ ፖልቲካ ባይታ ስለዘይለ፡ እምብይታን መኸተን ዕዩ ዝህሉ።
ዝኾነ ይኹን ነጻ ህዝቢ ብዲክታቶረ ምስ ዝጩቆኑን ዝዋረድን ነቲ ጭቆና ንምልጋስ እምቢ ክብልን ክቃልስን ባህርያዊ እዩ። ግና ኩሎም ደቅሰብ ኣይኮኑነ ነዚ ብድሆ ዝዓትርዎ። እዚ ናይ ጀጋኑ ስራሕ ስለዝኾነ ድማ እዮም ጅጋኑ ዝፍጠሩ።
ባህታ ሓጎስ ኣንጻር ጥልያን፡ ዓዋተ ድማ ኣንጻር ኢትዮጵያ ዝተላዕሉሉ ምኽንያት ሓደ እዩ፡ ድሌት ነጻነት። ምእንቲ ፍትሓዊ እምነቶም ድማ ሂወቶም በጅዮም። ነጻ ኣገልገልቲ ናይ ነጻነት ኮይኖም መንፈሶም ኣብ ባርነት ስለዘይኣለኹዎ ድማ ከም ጀጋኑ ተፈልጡ። ተቓወምቲ ገና ኣይኮኑን። ናይቲ ክብሪ ዘለዎ ናይ መኸተ ሓይሊ ኣዮም ዝነበሩ።
ካብ ጥንቲ ጀሚሩ ጀጋኑ ኤርትራውያን ንነጻነት ህይወቶም ኣሕሊፎም እዮም። እቲ ዝገደፍዎ ሓድግን መስዋእትን ድማ ስጋብ ሎሚ መለለዪ ናየ ኤርትራዊ መንፈስ ኮይኑ ይርከብ። ተዓዘብቲ፡ ንኩነታት ህዝቢ ኤርትራ ተዓዚቦም፡ ሓደ ንፉዕን ጅግናን ህዝቢ ከመይ ጌሩ እዩ ነዚ ዝወርዶ ዘሎ ጭፍጨፈ ዝቕበሎ ዘሎ ኢሎም ይግረሙ እዮም። እቲ መልሲ ድማ ስምባደ እዩ። ናይቲ ብደቕኻ ዝወርድ ክሕደት ስምባደ! ሕጅ ግና እቲ ስምባደን ዋእ ዋእን ሓሊፍናዮ ኢና። ከም ብሓድሽ ትርጉም ኤርትራውነት ከነረጋግጽ ከድልየና እዩ– ኩርዓትናን ክብረትናን ንምሕላው ኣብ ዝግበር ቃልሲ ከምዘየንሕለል ንምርግጋጽ። ማህጸን ኤርትራ ምፍራይ ጀጋኑ ዝለመዳ ማህጸን አያ፤ እዚ ዝረአ ዘሎ ስቕታ ድማ የደናግር እዩ፤ ምኽንያቱ፡ ምልክት ናይቲ እናገደደ ናብ ናይ ምትኳሱ ኣንፈት ዘምርሐ ዘሎ ናይ ምዕባስ ወጥሪ ስለ ዝኾነ። እቲ ምእባይን ምምካትን እምበኣር እንዳናሃረ እዩ ዝኸይድ ዘሎ፡፡ ካብቲ ዝነበረ ልሙድ ናይ ርእስኻ ኣድኒንካ ምኻድ ሓሊፉ ርእስኻ ኣቕኒዕካ ብትብዓት ነቲ ዝወርድ ዘሎ ዘይፍትሓዊ ኩርማጅ ንምጥቃዕ ናብ ምቅላስ ኣዝጊሙ ድማ ይርከብ።
እዚ ናይ ምስጢራዊ ዝመስል ናይ ስቕታ ኣብያ ዝዓይነቱ ንባዕሉ ናይቲ ኣብ ኤርትራ ዝዓቢ ዘሎ ውሽጣዊ ምንቅስቃስ ባህርያዊ ተርእዮ እዩ። እቶም ናይ ውሽጥን ናይ ደገን መከትቲ ድማ ኣብ ድሞክራሲያዊ ክብርታት፡ ግሉጽነት፡ ናይ ነዊሕ እዋን ቑጠባዊን ማሕበራዊ ሽቶታት ዝሓዘለ ዓንድ ሕቖ ዘለዎ ትልሚ ምስ ናይ መሪሕነት ብቕዓት ከርእዩ ጊዚኡ ኣኺሉ እዩ። ንኤርትራ ኣብ ናይ ግሎባል ዓለም ንኸትሰጋግራ ዘኽእል ትጉህ ጻዕሪ ክገብሩ ማሕላዊ ተበግሶ የድልዮም። ሎሚ እዩ እቲ ግዜ፡ ናይ ኣውንታዊ ናይ ምጥቃዕ ስትራተጂ ግዜ።
ምምካትን ረጽምን
ኣብ ሃገርና ክልተ ዓይነት ረጽሚ እዩ ዝካየድ ዘሎ። እቲ ሓደ፡ ብሓቂ ክንስሕቶ ዘይብልና፡ ዋላኳ ኣብ መንጎ መንግስትን ናይ ምምካት ሓይልታትን ሰፊሕ ውግእ ኣይሃሉ፡ ጎነጽ ካብ ዝጅመር ነዊሕ እዋን ጌሩ እዩ። ኤርትራውያን ነንሕድሕዶም ካብ ዝቃተሉ ኣይወሓደን፤ ብዙሕ ህይወት ኤርትራውያን ውን ጠፊኡ እዩ። እዚ ኣብ መንጎ ተቃወምትን ናይ መንግስቲ ሓይልታትን ዘሎ ጎነጽ እዩ። ካልኣይ፡ እሞ ብዝዓበየ ደረጃ ድማ፡ እቲ ረጽሚ ዝኣመሉ ምሕረት ዘይብሉ መንግስቲ ኩርማጁ ኣብ ርእሲ ኤርትራውያን ካብ ዝዝርግሕን ዝሻሙጥን ኣንጻር ህዝቢ ካብ ነዊሕ ዘጀመሮ ጎነጽ እዩ። እዚ እዩ ድማ እቲ ቀንዲ ናይ ጎነጽ ጸገም።
ብዙሓት ውልቀሰባትን ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራን (ሰ-ባ) ንነዊሕ እዋን ሃገራዊ ዕርቂ ክግበር ጸዊዖም እዮም። እቲ ትዕቢተኛ ህግደፍ ግን ነዚ ጻውዒት ናይ ድኽመት ምልክትን ከም መስሓቕን ቆጺሩዎ። ዓብደላ ጃብር፡ ኣብቲ ብክፉእ ዝዝከር ዘርብኡ፡ ንተቓወምቲ “ነፈር፡ ነፈረን” ወይከኣ “ሓደ ክልተ” እናበለ ኣቛናጺብዎም እዩ። እቲ ልዑል ህግደፍ ከመይ ጌሩ እዩ ምስ ሓደ ክልተ ዝዛረብ? እናበለ ብብድዐ ከም ዝገረሞ ተዛሪቡ እዩ። እዚ እዩ ናይ ህግደፍ ናይ ዕርቂ መስትያት። ኣብ ዝኾነ ባይታ ድማ እዛ ዘረባ እዚኣ ንህግደፍ መውጽኢ ኣፎም ኮይና ነራ እያ። ኣነ ሓደ ካብቶም ንዕርቂ ስለዝተጣበቕኩነ ዝተቆናጸብኩን ስለ ዝኾንኩ ነዚ ጉዳይ ኣጸቢቀ ይፈልጦ እየ። ኣብ ህግደፍ ዝነበረኒ “ተስፋ” መኺኑ፡ ኣብ መጻኢ ንዝርከብ ረጽሚ ባዕሉ ህግደፍ ናይ ሓላፍነት ተሰካሚ ምዃኑ ደምዲመ እየ፡ እቲ ዝበልክዎ ድማ እንሆ ንዓሰርተ ዓመት ዝኣክል መዓልቲ መዓልቲ ይምስከር ኣሎ።
ምሕራቕን ኣንጻር ግፍዒ ምምካትን፡ ነቲ ፈጣሪ ዝሃበካ ሰብኣዊ መሰል ንምዕቃብ ምቅላስን ባህርያዊ ጥራሕ ዘይኮነ፡ ዘኹርዕ ቃልሲ እዩ። ሰባት ጎንጺ ዝመርጹ ፍትሒ ንምርካብ ካልእ ኣማራጺ መገዲ ምስዝስእኑ እዩ። እዚውን ባህርያዊ ምዃኑ እዩ። መወዳእታኡ ድማ ደም ምፍሳስ ይስዕብ። ናይ ሕጂ ሕቶ፡ ነታ ኣብቲ ርእሲ ድኽመታ ትደሚ ዘላ ሃገር ከመይ ጌርና ነዚ ዝፈስስ ዘሎ ደም ጠጠው ነብለላ? ዝብል ሕቶ እዩ። መጀመርታ፡ ምንጪ ናይዚ ዘይፍትሓዊ መግዛእትን ንዕርቂ ዝዕንቅፍ ዘሎን መን እዩ ዝብል ሕቶ ምምላስ የድልየና። እዚ እቶም ሃገራውያን መሊሶሞ እዮም። ናየ ኩሉ ጸገምና ጠንቂ ህግደፍ እዩ። ካልኣይ፡ ህግደፍ ካብ ሱሩ ክብንቆስ ኣለዎ።
ገለ ሰባት ንመሰሎም ንዘለዓለም ክጽበዩ ይመርጹ። ምርጭኦም እዩ። ገለ ኸኣ ንመሰሎም ክመልሱ ስጉምቲ ክወስዱ ይመርጹ። ምርጭኦም ደማ እዩ። ካብቶም ብሕልና ረጽሚ ዘይብሉ ቃልሲ ዝድግፉ ዉሑዳት እቶም፡ “ሱቕ ኢልና ንጸበ” ዝዓይነቱ ጠባይ ሒዞም ዝጓዓዙ ዘለዉ ይበዝሑ። እንተኾነ ግን ህግደፍ ብተኣምር ባዕሉ ብርኩ ተሰሩ ባዕሉ ክወድቅ እዩ ዝብል መጎተ ፍርያት የብሉን። እቲ ዝገርም፡ እቶም ነዚ መገዲ ክኽተሉ ዝደልዩ ዋላ ሓንቲ ከይገበሩ፡ ዝመረጽዎ ኣገባብ ቃልሲ ኣብ ርእሲ እቲ ሙሉእ ናይ ምቅዋም ምንቅስቓስ ክደፍእዎ ይደልዩ። ግንከ ተቀባልነት ከርክቦም ዘኽእል ወላ ሞራላዊ ተሰማዕነት ውን የብሎምን። ምርጫኦም እምባኣር ኣብቲ ዘይረጽማዊ ቃልሲ ይሳተፉሞ ለውጢ ከምጽኡ ከምዝኽእሉ የእምኑ። ሽዑ እቶም ብረት ሒዞም ዘለዉ ኣሚኖም ኣጽዋሮም ምእንቲ ክድርብዩ።
እቲ ዘሕዝን፡ ኤርትራዊ ንኤርትራዊ ይቐተል ኣሎ። ዝኾነ ኣእምሮ ዘለዎ ሰብ ከምዝፈልጦ፡ ክልተ ሰባት እንተድኣ ጠበንጃ ሒዞም፡ ብዘይ ቅድመ ኲነት ወይ ናይ ተኹሲ ጠጠው ምባል ሰምምዕ ወይ ናይ ዕርቂ ልዝብ ከይተገብረ ስቅ ኢሉ ብረቱ ዘውርድ የልቦን። እቶም ዋላ ሓንቲ ዘይገብሩ ተሳተፍቲ ብምኹናንን ዘረባን ካብ ዘጽምሙና መፍትሒ ክረኽቡ ምንዳይ ምሓሾም ገለ ፍረ እነተምጽኡ።
ኤርትራ ናይ ኣስላምን ናይ ክርስትያንን ሃገር ምኻና ዘይፈልጥ ሰብ ዘሎ ኣየመስለንን፡ ናይ ሓደ ሃይማኖት ኣመንቲ ክብርታቶም ናብቶም ናይቲ ካልእ ሃይማኖት ኣመንቲ ብሓይሊ ከተግብርዎ ኣይክእሉን እዮም። ንዝሓለፉ ኣማኢት ዓመታት ከምዝነበርናዮ ናይ ሃገርና ብሰላምን ብሓባር ናይ ምንባር ጸጋ ብኣተኩሮ ክንከላኸሎ ይግባአና። ጥሩፋትን ዕዉራት-ኣእምሮን ንሓድነትና ይፍታትንዎ ኣለዉ። ህግድፍ ድማ ነዚ ቁስሊ ዝተናኽፍ ሃዋህው እዩ ዝፈጥር ዘሎ። ንሓደነትና ምክልኻል እንተዘይበቂዕና እሞ ብሰላም ዘንብረና ናይ ፍትሓዊ ፖለቲካዊ ምሕደራ ሃዋሁ እንተድኣ ዘይፈጢርና፡ በጺሑና እዩ። ስለዚ፡ ንኤርትራ ንምድሓን፡ ናይ ምምካት እዋን ኣኺሉ እዩ።
ንርእይቶኹም እናኣመስገንኩ። articles@awate.com
Shares
Post navigation
Previous Previous post: Negarit 37: ሳዕስዕ ኣቶክሮ ኣይትረስዕ – FOCUS – ركز
Next Next post: PM Abiy: No Power and Cranes in Eritrea’s Port
Related Posts
እንድዒ
ንዳንካልያ ዝምልከት : ርኢቶይ ኣብ “ሓላው’ታ ወርቃዊት ገረብ”
Rude Awakening
Search
Search
Awate Forum
Regional News
Eritrea's Girmay wins another Tour de France stage - FRANCE 24 English July 12, 2024
Eritrean cyclist Girmay claims hat-trick with Tour de France Stage 12 victory - cgtn.com July 12, 2024
Eritrea's Girmay wins another Tour de France stage - 香港電台 July 12, 2024
Tour de France: Hat-trick for Eritrea’s Biniam Girmay on Stage 12 - TesfaNews July 11, 2024
Sports Eritrean Girmay Takes Third Tour De France Stage Victory - THEWILL NEWS July 11, 2024
Eritrea’s Biniam Girmay claims third stage victory as Primoz Roglic suffers major crash setback - Irish Independent July 11, 2024
News: HRW urges safe evacuation for Ethiopian, Eritrean refugees amid Sudan war - addisstandard.com July 10, 2024
Eritrea, Somalia to consolidate “robust and all-rounded bilateral ties of cooperation” - borkena.com July 10, 2024
Donate
$ Donation Amount:
Select Payment Method
PayPal
Personal Info
First Name *
Last Name
Email Address *
Donation Total: $100.00
Recent Posts
Biniam Girmay: He was ours and he’s still ours
A 40-Years Journey From Communism to Theocracy
The Eritrean Ruling Party Apologizes to Meley
The Horn of Africa States Ethiopia’s Undiplomatic Faux Pas
Is Eritrea’s Economy Vibrant?
The Horn of Africa States The Need Beyond the Narrow Mindset
Re-aligned with the PFDJ but disappointed
Reverse Season on Migration
Archives
Archives Select Month July 2024 (1) June 2024 (8) May 2024 (3) April 2024 (3) March 2024 (4) February 2024 (3) December 2023 (2) November 2023 (1) September 2023 (2) August 2023 (4) July 2023 (8) June 2023 (8) May 2023 (7) April 2023 (4) March 2023 (4) February 2023 (7) January 2023 (4) December 2022 (9) November 2022 (9) October 2022 (9) September 2022 (5) August 2022 (5) July 2022 (3) June 2022 (6) May 2022 (8) April 2022 (5) March 2022 (8) February 2022 (7) January 2022 (6) December 2021 (5) November 2021 (8) October 2021 (6) September 2021 (5) August 2021 (7) July 2021 (11) June 2021 (9) May 2021 (6) April 2021 (8) March 2021 (11) February 2021 (8) January 2021 (7) December 2020 (6) November 2020 (8) October 2020 (9) September 2020 (11) August 2020 (12) July 2020 (8) June 2020 (9) May 2020 (13) April 2020 (11) March 2020 (5) February 2020 (6) January 2020 (10) December 2019 (9) November 2019 (11) October 2019 (10) September 2019 (11) August 2019 (12) July 2019 (12) June 2019 (10) May 2019 (16) April 2019 (15) March 2019 (14) February 2019 (12) January 2019 (9) December 2018 (11) November 2018 (11) October 2018 (8) September 2018 (14) August 2018 (15) July 2018 (15) June 2018 (14) May 2018 (13) April 2018 (11) March 2018 (19) February 2018 (8) January 2018 (14) December 2017 (12) November 2017 (15) October 2017 (7) September 2017 (9) August 2017 (11) July 2017 (5) June 2017 (7) May 2017 (10) April 2017 (12) March 2017 (11) February 2017 (14) January 2017 (13) December 2016 (12) November 2016 (12) October 2016 (16) September 2016 (13) August 2016 (10) July 2016 (10) June 2016 (14) May 2016 (13) April 2016 (11) March 2016 (13) February 2016 (9) January 2016 (13) December 2015 (13) November 2015 (10) October 2015 (18) September 2015 (18) August 2015 (10) July 2015 (18) June 2015 (23) May 2015 (16) April 2015 (13) March 2015 (20) February 2015 (18) January 2015 (20) December 2014 (23) November 2014 (19) October 2014 (18) September 2014 (15) August 2014 (18) July 2014 (17) June 2014 (18) May 2014 (17) April 2014 (26) March 2014 (15) February 2014 (10) January 2014 (14) December 2013 (11) November 2013 (9) October 2013 (15) September 2013 (17) August 2013 (11) July 2013 (13) June 2013 (12) May 2013 (14) April 2013 (7) March 2013 (14) February 2013 (21) January 2013 (31) December 2012 (11) November 2012 (8) October 2012 (6) September 2012 (7) August 2012 (22) July 2012 (13) June 2012 (11) May 2012 (8) April 2012 (18) March 2012 (28) February 2012 (22) January 2012 (19) December 2011 (22) November 2011 (16) October 2011 (37) September 2011 (30) August 2011 (31) July 2011 (24) June 2011 (26) May 2011 (27) April 2011 (29) March 2011 (35) February 2011 (26) January 2011 (24) December 2010 (24) November 2010 (32) October 2010 (32) September 2010 (21) August 2010 (24) July 2010 (28) June 2010 (28) May 2010 (25) April 2010 (27) March 2010 (18) February 2010 (21) January 2010 (25) December 2009 (26) November 2009 (31) October 2009 (16) September 2009 (26) August 2009 (7) July 2009 (3) June 2009 (2) May 2009 (4) April 2009 (3) March 2009 (2) February 2009 (5) January 2009 (2) November 2008 (1) July 2008 (1) June 2008 (1) October 2007 (1) July 2007 (2) June 2007 (1) July 2006 (1) March 2006 (1) October 2005 (1) September 2005 (4) July 2005 (1) April 2005 (1) July 2004 (1) June 2004 (1) December 2003 (1) November 2003 (1) October 2003 (1) September 2003 (1) August 2003 (1) May 2003 (1) April 2003 (1) March 2003 (2) December 2002 (1) November 2002 (1) June 2002 (1) October 2001 (1) July 2001 (1) June 2001 (2) March 2001 (1) December 2000 (1) October 2000 (4) September 2000 (9)


ሁሉም ምድቦች ያልተመደቡ የልጆች እና የመዝናኛ እቃዎች የተለያዩ መጫዎቻዎች ቀለም መቀቢያ እና መልመጃ መጽሃፎች ሁሉ መገልገያ የታሪክ መጽሐፍት ከለሮች የጽሕፈት መሳሪያዎች የተለያዩ ስቴፕለሮች እና የስቴፕለር ሽቦዎች ማስታወሻ ደብተር እና የፋይል ሳጥን የወረቀት ሽቦዎች፣ መያዣዎች ቀለም እና ፓርከር ማስመሪያዎች፣ላጲሶች፣ መቅረጫዎች ወረቀት እና ኤንቬሎፕ የማጣበቂያ እና የመገልገያ መለዋወጫዎች ሁሉም እርሳስ እና እስክርቢቶ የመዋቢያ ቁሳቁሶች በሻወር ቤት የግል ንጽህና መጠበቂያዎች ሎሽን እና ቫሲሊን ሽቶዎች የተለያዩ የጸጉር መንከባከቢያዎች የእጅ እና የሰውነት ሳሙና ሁሉ የፊት እና የሰውነት ክሬም የንጽህና መጠበቂያዎች ማበጠሪያ እና የጥፍር መቁረጫዎች የሕፃናት ማእዘን ዳይፐር እና ዋይፕስ የሕፃን አካል እንክብካቤ እና የእጅ ማድረቂያ ስብስብ የሕፃን ንፅህና እና ዕለታዊ እንክብካቤ የጡጦ ጫፎች፣ ጡጦዎች እና የግግ ማከኪያዎች የእንጀራእናት፣የጡጦና የእንጀራእናት መቀቀያዎች ልብሶች ፣ ጫማዎች እና ሻንጣ የህጻናት የምግብ መብያዎች እና ማስቀመጫዎች ሁሉም የምግብ እቃዎች የተለያዩ መጠጦች ሁሉም ማካሮኒ ፣ ፓስታ እና ሩዝ ቸኮሌቶች ፣ ከረሜላዎች እና ማስቲካዎች ዘይት ቡና ፣ ሻይ እና ስኳር የሕፃን ምግብ የታሸጉ ምግብ ማርማራቶች እና የኦቾሎኒ ቅቤዎች ባልትና ብስኩቶች እና መክሰስ ላይ የሚበሉ ምግቦች የስጋ እና የወተት ተዋጽኦዎች ቴምሮች ጨው እና ቅመሞች የዳቦ መጋገሪያ ግብአቶች የምግብ ማስቀመጫ እቃዎች የተለያዩ ቲማቲም ድልህ እና ስጎ ፈጣን ምግቦች አትክልቶች እና ፍራፍሬዎች የቤት ዕቃዎች የወጥ ቤት ዕቃዎች ሁሉም የቤት ዕቃ ጋውኖች፣ቲሸርቶች፣ፎጣዎች.. ፍሊት እና ኤር ፍሬሽነር ኤሌክትሮኒክ መሣሪያዎች የወለል ምንጣፍ እና ሌሎችም የአልጋ ልብስ የጽዳት ዕቃዎች የልብስ ማጠቢያ ሳሙና የእጅ እና የሰውነት ማጽጃዎች የወጥ ቤት ማጽጃ ምርቶች የመኪና ማጽጃ ቁሳቁሶች ሁሉም ናፕኪን ባለብዙ ዓላማ ማጽጃ ወለል እና የመስኮት ማጽጃ የባኞ ቤት፣ሽንትቤት ማጽጃዎች ቆሻሻ ማጠራቀሚያ መታጠቢያ ስፖንጆች የስፖርት ዕቃዎች የውሃ መጠጫ ኮዳዎች የስፖርት መጫወቻ እቃዎች የተለያዩ የስፖርት መስሪያ ቁሶች ደጋፊ ትራሶች ሁሉ የትምህርት ቤት አቅርቦት ቦርሳ እርሳስ እና እስክርቢቶ ቀለም እና ፓርከር የአካል ብቃት እንቅስቃሴ መጽሐፍ እና ማስታወሻ መጽሐፍ ላጲስ እና መቅረጫዎች የምሳ እቃ የውሃ መጠጫ ኮዳዎች ሁሉም ኮምፓስ እና ማስመሪያዎች የመገልገያ መለዋወጫዎች የስጦታ ዕቃዎች ጣፋጭ ከረሜላ ሽቶዎች የስጦታ ቦርሳዎች። መጫወቻ ልብስ እና ጫማዎች ሁሉም ሌሎች በአሜሪካ ምርቶች የተሰራ የድግስ ዕቃዎች ሻማ እና ርችት ለአንድ ግዜ የሚያገለግሉ እቃዎቸ የልደት ቀን ማስዋቢያ እቃዎች የልደት ኮፍያዎቸ፣ዘውዶች ወዘተ.. ሁሉም የመጽሐፉ ጥግ ቀለም መቀቢያ እና መልመጃ መጽሃፎች የታሪክ መጽሐፍት የአማርኛ መጽሐፍት የእንግሊዝኛ መጽሐፍት ትምህርታዊ መጻሕፍት ሁሉም የምግብ አዘገጃጀት መመሪያዎች ከ“መጽሐፍ ዓለም” መደብር ፖለቲካ እና ኢኮኖሚክስ ንግድ ራስ አገዝ ልብ-ወለድ የልጆች መጽሐፍት COVID-19 አስፈላጊ ነገሮች መጫወቻዎች አባልነት የቤት እንስሳት ምርቶች የአዲስ ዓመት ጥቅል ወደ ትምህርት ቤት የሚመለስ ጥቅል ልብስ የረመዳን ጥቅል
0
+251-939-37-37-37
ፍለጋ
ሁሉም ምድቦች ያልተመደቡ የልጆች እና የመዝናኛ እቃዎች የተለያዩ መጫዎቻዎች ቀለም መቀቢያ እና መልመጃ መጽሃፎች ሁሉ መገልገያ የታሪክ መጽሐፍት ከለሮች የጽሕፈት መሳሪያዎች የተለያዩ ስቴፕለሮች እና የስቴፕለር ሽቦዎች ማስታወሻ ደብተር እና የፋይል ሳጥን የወረቀት ሽቦዎች፣ መያዣዎች ቀለም እና ፓርከር ማስመሪያዎች፣ላጲሶች፣ መቅረጫዎች ወረቀት እና ኤንቬሎፕ የማጣበቂያ እና የመገልገያ መለዋወጫዎች ሁሉም እርሳስ እና እስክርቢቶ የመዋቢያ ቁሳቁሶች በሻወር ቤት የግል ንጽህና መጠበቂያዎች ሎሽን እና ቫሲሊን ሽቶዎች የተለያዩ የጸጉር መንከባከቢያዎች የእጅ እና የሰውነት ሳሙና ሁሉ የፊት እና የሰውነት ክሬም የንጽህና መጠበቂያዎች ማበጠሪያ እና የጥፍር መቁረጫዎች የሕፃናት ማእዘን ዳይፐር እና ዋይፕስ የሕፃን አካል እንክብካቤ እና የእጅ ማድረቂያ ስብስብ የሕፃን ንፅህና እና ዕለታዊ እንክብካቤ የጡጦ ጫፎች፣ ጡጦዎች እና የግግ ማከኪያዎች የእንጀራእናት፣የጡጦና የእንጀራእናት መቀቀያዎች ልብሶች ፣ ጫማዎች እና ሻንጣ የህጻናት የምግብ መብያዎች እና ማስቀመጫዎች ሁሉም የምግብ እቃዎች የተለያዩ መጠጦች ሁሉም ማካሮኒ ፣ ፓስታ እና ሩዝ ቸኮሌቶች ፣ ከረሜላዎች እና ማስቲካዎች ዘይት ቡና ፣ ሻይ እና ስኳር የሕፃን ምግብ የታሸጉ ምግብ ማርማራቶች እና የኦቾሎኒ ቅቤዎች ባልትና ብስኩቶች እና መክሰስ ላይ የሚበሉ ምግቦች የስጋ እና የወተት ተዋጽኦዎች ቴምሮች ጨው እና ቅመሞች የዳቦ መጋገሪያ ግብአቶች የምግብ ማስቀመጫ እቃዎች የተለያዩ ቲማቲም ድልህ እና ስጎ ፈጣን ምግቦች አትክልቶች እና ፍራፍሬዎች የቤት ዕቃዎች የወጥ ቤት ዕቃዎች ሁሉም የቤት ዕቃ ጋውኖች፣ቲሸርቶች፣ፎጣዎች.. ፍሊት እና ኤር ፍሬሽነር ኤሌክትሮኒክ መሣሪያዎች የወለል ምንጣፍ እና ሌሎችም የአልጋ ልብስ የጽዳት ዕቃዎች የልብስ ማጠቢያ ሳሙና የእጅ እና የሰውነት ማጽጃዎች የወጥ ቤት ማጽጃ ምርቶች የመኪና ማጽጃ ቁሳቁሶች ሁሉም ናፕኪን ባለብዙ ዓላማ ማጽጃ ወለል እና የመስኮት ማጽጃ የባኞ ቤት፣ሽንትቤት ማጽጃዎች ቆሻሻ ማጠራቀሚያ መታጠቢያ ስፖንጆች የስፖርት ዕቃዎች የውሃ መጠጫ ኮዳዎች የስፖርት መጫወቻ እቃዎች የተለያዩ የስፖርት መስሪያ ቁሶች ደጋፊ ትራሶች ሁሉ የትምህርት ቤት አቅርቦት ቦርሳ እርሳስ እና እስክርቢቶ ቀለም እና ፓርከር የአካል ብቃት እንቅስቃሴ መጽሐፍ እና ማስታወሻ መጽሐፍ ላጲስ እና መቅረጫዎች የምሳ እቃ የውሃ መጠጫ ኮዳዎች ሁሉም ኮምፓስ እና ማስመሪያዎች የመገልገያ መለዋወጫዎች የስጦታ ዕቃዎች ጣፋጭ ከረሜላ ሽቶዎች የስጦታ ቦርሳዎች። መጫወቻ ልብስ እና ጫማዎች ሁሉም ሌሎች በአሜሪካ ምርቶች የተሰራ የድግስ ዕቃዎች ሻማ እና ርችት ለአንድ ግዜ የሚያገለግሉ እቃዎቸ የልደት ቀን ማስዋቢያ እቃዎች የልደት ኮፍያዎቸ፣ዘውዶች ወዘተ.. ሁሉም የመጽሐፉ ጥግ ቀለም መቀቢያ እና መልመጃ መጽሃፎች የታሪክ መጽሐፍት የአማርኛ መጽሐፍት የእንግሊዝኛ መጽሐፍት ትምህርታዊ መጻሕፍት ሁሉም የምግብ አዘገጃጀት መመሪያዎች ከ“መጽሐፍ ዓለም” መደብር ፖለቲካ እና ኢኮኖሚክስ ንግድ ራስ አገዝ ልብ-ወለድ የልጆች መጽሐፍት COVID-19 አስፈላጊ ነገሮች መጫወቻዎች አባልነት የቤት እንስሳት ምርቶች የአዲስ ዓመት ጥቅል ወደ ትምህርት ቤት የሚመለስ ጥቅል ልብስ የረመዳን ጥቅል
መግቢያ ገፅ
አካዉንቴ
ምርቶች
ዋና አባልነት
የእርስዎን ትዕዛዝ ይከታተሉ
ስለ ቤተ ክርስቲያን
ለበለጠ መረጃ
ሌሎች አገልግሎቶች
ገንዘብ አግኝ
አዲስበር ላይ ይሽጡ!
የምርት መለያ - መጽሐፍ
መግቢያ ገፅ
ሱቅ
የምርት መለያ -
መጽሐፍ
ማጣሪያ
ቅደምተከተሉ የተስተካከለው: ነባሪ ድርደራ በታዋቂነት ደርድር አማካኝ ደረጃ ደርድር በቀጣይ ደርድር ዋጋ ደርድር: ከዝቅተኛ ወደ ከፍተኛ ዋጋ ደርድር: ከከፍተኛ ወደ ዝቅተኛ


ሰዎች ሁሉ ነገሮችን የሚመለከቱበት የራሳቸው ንጽረተ ዓለም አላቸው። ንጽረተ ዓለም ማለት ሰዎች ያካበባቸውን ዓለም የሚረዱበትና የሚተረጒሙበት አንጻር ማለት ነው። በአብዛኛው ማለት ይቻላል የሰዎች ንጽረተ ዓለም የተገራው በሃይማኖት ነው – አማንያን ከሆንን፤ ወይም በፍልስፍና ነው – ኢአማንያን ከሆንን፤ ወይም በባህል ነው – አረማውያን ከሆንን። እናም ንጽረተ ዓለም የሌለው ሰው አለ ለማለት ያስቸግራል። መከራ፣ ጭንቀትና ሥቃይ ሲነግሥ ምክንያቱን ለመረዳት የምንሞክረው ከሃይማኖት አንጻር ነው። ነገሩን ወስደን የምናዛምደው ከፈጣሪ ወይም ከአምላክ ጋር ነው። በዚህ ጽሑፍ “ኮሮና ቫይረስ (ኮቪድ 19) ወረርሽኝ መቅሠፍት ወይስ መገሥጽ?” የሚለውን ጥያቄ ለመመለስ ሙከራ አደርጋለሁ። ቀጥሎም እንደ ክርስቲያን ወረርሽኙን እንዴት እንመልከተው? የሚለውን ከመጀመሪያው ጥያቄ ጋር አዛምደን እንመለከታለን።
ከቅርብ ወራት ወዲህ በመላው ዓለም በተከሰተው በኮሮና ቫይረስ ወረርሽኝ ሳቢያ ያልተጨነቀ፣ ያልተጠበበና ምናልባትም ያልተመረረ ሰው ያለ አይመስለኝም።2 ፖለቲካዊና ማኅበራዊ ተቋማት ብቻ ሳይሆኑ ሃይማኖታዊ ተቋማትም ለወረርሽኙ የየራሳቸውን ትንተና በመስጠት ላይ ይገኛሉ። አንዳንዶች ወረርሽኙ የተከሰተው በሰው ስንፍናና ስሕተት ነው ይላሉ። ሌሎች ወረርሽኙ የሤራና የተንኰል (conspiracy theory) ውጤት ነው ይላሉ። ሌሎች የኀያላን መንግሥታትን የኀይል አሰላለፍ ለመፐወዝ ነው ይላሉ። ወረርሽኙ መቅሠፍት ነው፤ የአምላክ ቊጣ ነው፤ የፈጣሪ ቅጣት ነው የሚሉም አሉ። ምንም ተባለ ምን አሁን መላው ዓለም በምጥ ላይ ነው፤ በጭንቀትና በሥቃይ ላይ ነው። ወረርሽኙ ማንንም አይምርም። በሀብት መተገንም ሆነ በሥልጣን መጠለል አይቻልም። ቦታና ስፍራ በመቀየር እንኳ ከችግሩ መትረፍ አይቻልም። ቫይረሱ ድንበር አያውቅም፤ ዘርና አገር አይመርጥም። በወረርሽኙ ያልተፈተነ አገር፣ ያልተፈተነ ሥርዐትና ያልተፈተነ ተቋም የለም። ሁሉም ወደፊት ሊመጣ የሚችለውን ደኀራይ ውጥንቅጥ ማለትም ትርምስምስና ፍርክስክስ በሥጋት ከመጠባበቅ ውጭ ምንም ማድረግ አልቻሉም። የሁሉም አቅም ችግሩን መሸከም ከማይችልበት ደረጃ ደርሷል። በርካታ የኢኮኖሚ ምሁራን እንደሚያሳስቡት ለወረርሽኙ መፍትሔ ማግኘት ብንችል እንኳ (ለቫይረሱ ክትባት ቢገኝ እንኳ) ወረርሺኙ ከሚያስከትለው ቀውስ ለመውጣትና ቅድመ ኮቪድ ደረጃ ላይ ለመመለስ ቢያንስ ከ2-3 ዓመት ሊፈጅ ይችላል። አንዳንድ ምሁራን ግን ወደ4 ዓመት ሊወስድ ይችላል ይላሉ። ነገሩ እንዲህ ከሆነ የችግራችን ዑደት ገና አላለቀም ማለት ነው። እናም ቀውሱ ገና ይቀጥላል፤ ቀውሱ የሚቀጥል ከሆነ ደግሞ “domino effect” (chain reaction/ቅጥልጣይ መዘዝ) ሊኖረው እንደሚችል ምንም አጠያያቂ አይሆንም። ከዚህም የተነሣ መጪው ዘመን ብሩኅ አይመስልም። ጨለማው እየበረታ የሚመጣ ይመስላል። ታዲያ ሁኔታውን ምን ብለን እንውሰደው? ምን ትርጒም እንስጠው? አንዳንድ የሃይማኖት ተቋሞች ለምሳሌ አይሁዶች የመሲሑ መምጫ ቀርቧልና ተዘጋጁ እያሉ ናቸው። አንዳንድ ክርስቲያኖች ደግሞ የዓለም መጨረሻ ተዳርሷልና ንስሐ ግቡ እያሉ ናቸው።
ወረርሽኝ በኢትዮጵያ ታሪክ አዲስ ነገር አይደለም። ሪቻርድ ፓንክረስት ከ1435–1436 ዓ.ም. በኢትዮጵያ ውስጥ ወረርሽኝ ተከስቶ እንደ ነበርና ምድሪቱን ባዶዋን ለማስቀረት ተዳርሶ እንደ ነበር ገልጸዋል። ዐፄ ሱስንዮስ ወደ ሥልጣን ከመምጣታቸው በፊ በ1606 ዓ.ም. በትግራይ አካባቢ ወረርሽኝ በመከሰቱ ብዙ ሰዎች ለስደት ተዳርገው እን ደ ነበርጠቅሰዋል። በዐፄ ፋሲለደስ ዘመነ መንግሥት (1632–1667) ደግሞ ሁለት ዐበይት ወረርሽኞች – ማለትም ፈንግልና ካባብ – ተከስተው ነበር።3 በተለይ በ1911 ዓ.ም. ተከስቶ የነበረው ወረርሽኝ ለብዙ ሰዎች አስደንጋጭ ነበር። ወረርሺኙ “የኅዳር በሽታ” የሚል ስም እን ደ ተሰጠው መርስዔ ኀዘን ወልደ ቂርቆስ “የሐያኛው ክፍለ ዘመን መባቻ” በተሰኘው መጽሐፋቸው ላይ ገልጸዋል።4 “ኅዳር ሲታጠን” ከዚህ ጋር ዝምድና አለው።5 ወረርሽኙ አዲስ አበባን ክፉኛ አጥቅቶ ነበር፤ በቀን እስከ 300 ሰው ይሞት ነበር። ራስ (በኋላ ንጉሥ) ተፈሪ መኮንን እንኳን ሳይቀሩ በወረርሽኙ መጠቃታቸው ሁኔታውን የከፋ አድርጎት ነበር።6 በወቅቱ የዐይን ምስክር ከነበሩት መካከል አንዱ የሆኑት አለቃ ክንፈ አዲሱ ሁኔታውን ሲገልጹ “በጦር ሜዳ የወደቀ ወንድሙን ተራምዶ እን ደሚሄድ ሰው ሁሉ ማንም በመንገድ ዳር የወደቁትን አንሥቶ የሚቀብር አልነበረም። ሁሉም ተራምዷቸው ይሄድ ነበር። በቤተ ክርስቲያን መቀበሪያ ቦታ አልነበረም፤ አንዳንዶች ይቀበሩ የነበረው በኋላ ቤተ ክርስቲያን ይታነጽባቸዋል በሚል በሜዳ ነበር፤ ስለ ፍታት ማንም ግድ የሚለው አልነበረም” ብለዋል። በአንድ መቃብር ብዙ ሰዎች ተነባብረው ይቀበሩ እን ደ ነበር ተወስቷል። ከበሽታው መክፋት የተነሣ አቡነ ማቴዎስ (በግብጽ ለኢትዮጵያ የተሾሙ አቡን፤ እን ደ ታትሪያርክ የሚቈጠሩ) አዲስ አበባን ጥለው ወደ መናገሻ ለመሸሽ ተገደው ነበር፤ አቡኑ ከሸሹ እኛስ ለምን አንሸሽም በሚል እነ ከንቲባ ወሰን ዘአማኑኤልም አቡኑ በከፈቱት መንገድ ሄደዋል። ራስ ተፈሪ በወረርሽኙ ሕይወታቸው አልፏል የሚለው ወሬም የተናፈሰው በዚሁ ጊዜ ነበር። ራስ ተፈሪ ሕዝቡን ለማረጋጋት ራሳቸውን መግለጥ ነበረባቸው። አለቃ ክንፈ የወረርሽኙን አስከፊነት ሲናገሩ “ልክ እንደ ሰደድ እሳት ነበር” ብለዋል።7
ቀደም ሲል ላነሣኋቸው ጥያቄዎች መልስ ከመስጠቴ በፊት ወረርሽኙን ከሳይንስና ከታሪክ አንጻር በመጠኑ ለመዳሰስ እን ሞክር። የሳይንስ ምሁራን እንደሚሉት እንዲህ ዐይነቱ ወረርሽኝ በማንኛውም ጊዜ ሊከሰት ይችላል። በሽታና ወረርሽኝ ድሮም አሉ፤ አሁንም ይኖራሉ። ሰዎችና እንስሳት በምድር ላይ እስካሉ ድረስ በሽታና ወረርሽኝ መኖራቸው አይቀሬ ነው። ባጭሩ መታመም፣ አልፎ ተርፎም መሞት ያለ ነገር ነው። እን ግዳ የሆነብን መላውን ዓለም የሚያስጨንቅ ወረርሽኝ መከሰቱ ነው። በሌላ በኩል ደግሞ ከቤተ ሙከራ የሚያመልጡ ቫይረሶች አሉ። ስንፍና እንዲሁም ስሕተትባለበት ስፍራ ሁሉ ለአደጋ መጋለጥ አለ። ሤራና ተንኰል ካለ ደግሞ ለጥፋት መዳረግ አለ። እናም በሽታ ይከሰታል፤ ወረርሽኝ ይከሰታል። ቁም ነገሩ የሰው ልጆች ለአደጋ ሳይጋለጡ ጥናትና ምርምር የምናደርገው እንዴት ነው? ክትባትና መድኃኒት የምናገኘው እንዴት ነው? የሚለው ነው። እንዲህ ዐይነቱ ችግር ሲከሰት ይህ የመጀመሪያው አይደለም። ከዚህ በፊት በዓለም ላይ ብዙ ወረርሽኞች ተከስተዋል። ለእኛ ነው እንጂ አዲስ የሆነው በሽታና ወረርሽኝ ለዓለም አዲስ አይደሉም።
የሰው ልጆችን ታሪክ ወደኋላ መለስ ብለን ስንመለከተ በእርግጥም ወረርሽኝ አዲስ ነገር አይደለም። በታሪክ መዝገብ ከተጻፉት መካከል ጥቂቶቹን ብንመለከት፣ ማኅበረሰብን ያስጨነቁ ወረርሽኞች ቊጥር ቀላል አይደለም። ስለ ወረርሽኝ ለመጀመሪያ ጊዜ ተነግሮ የምናገኘው በግሪክ ጸሐፊዎች መዝገብ ውስጥ ነው። ወረርሽኝ ከ430 ዓ.ዓ. ጀምሮ ይታወቃል። በ541 ዓ.ም. ከተከሰተው ወረርሽኝ ብንጀምር እንኳ የማኅበረሰብን እንቅስቃሴ ቀጥ ለጥ ያደረጉ ወረርሽኞች ብዙ ናቸው።8 ከ1346-1353 በአውሮፓ የተከሰተውና “ጥቁሩ ሞት” በመባል የሚታወቀው ወረርሽኝ ከ75-200 ሚሊዮን የሚደርሱ ሰዎችን ጨርሷል። በ1918 የተከሰተውና “ስፓኒሽ ፍሉ” በመባል የሚታወቀው ወረርሽኝ ከ50-100 ሚሊዮን የሚደርሱ ሰዎችን ቀጥፏል። የፈንጣጣ በሽታ በ1980 ዓ.ም. ለመጨረሻ ጊዜ ከምድረ ገጽ እስከተወገደበት ጊዜ ድረስ የብዙ ሚሊዮን ሰዎች ሕይወት ረግፏል። ከ1800-1900 ድረስ ባሉት ዓመታት ብቻ ከ100 ሚሊዮን ሰዎች በላይ በፈንጣጣ በሽታ ሞተዋል። በ1976 የተከሰተውና “HIV/AIDS” በመባል የሚታወቀው ወረርሽኝ ከ36 ሚሊዮን በላይ ሰዎችን ገድሏል። እስከ አሁን ድረስ በቫይረሱ የተጠቁ ሰዎች ቊጥር እጅግ ብዙ ነው፤ ቊጥራቸው ወደ 35 ሚሊዮን ይጠጋል።9 ወረርሽኝም ባይሆን “ታላቁ ረሀብ” በመባልና ከ30%-60% የሚሆኑ የአየር ላንድ ሰዎችን የጨረሰውን መቅሠፍት እንደ አብነት መጥቀስ ይቻላል። ይህ ለ4 ዓመት የቆየው ረሀብ (ከ1845-1849) መንሥኤው ተክሎችን የሚበላ በሽታ ነው።
እንግዲህ ሳይንስም ሆነ ታሪክ የሚያረጋግጡልን በሽታና ወረርሽኝ አዲስ ነገሮች አለመሆናቸውን ነው። በክርስትና እንዲያውም “ውድቀትና ጥንተ አብሶ” (fall and original sin) የሚባል አስተምህሮ አለ። በዓለም ውስጥ የምናያቸው ችግሮች በሙሉ ሄደው ሄደው የሚዛመዱት ከውድቀትና ከጥንተ አብሶ ጋር ነው። በሽታና ሞት የኀጢአት ውጤቶች ናቸው። እግዚአብሔር በክርስቶስ ሞትና ትንሣኤ የጀመረውን ሥራ ከፍጻሜ እስከሚያደርስና ሁሉንም ነገር አዲስ እስከሚያደርግ ድረስ የውድቀት መዘዝ ይቀጥላል። በመሆኑም ሰዎች ይቸገራሉ፤ ሰዎች ይታመማሉ፤ ሰዎች ይሞታሉ። በውድቀትና በኀጢአት ቅጣት ምክንያት ሰዎች በልዩ ልዩ ፈተና ውስጥ ያልፋሉ። እርግጥ በሰዎች ሥሥት፣ ስንፍናና ተንኰል ምክንያት የሚከሰቱ ችግሮች አሉ። ከሰዎች ክፋት የሚመነጩ መዐቶች አሉ። እናም በሽታ አዲስ አይደለም፤ ሞትም አዲስ አይደለም። ሆኖም አገር አቀፍና ዓለም አቀፍ ሲሆን ያስደነግጣል። ሁሉም ነገር እንኩትኩት ሲል ያስበረግጋል። አሁን ሰዎች ሁሉ በፍርሃት መዋጥና ለነገሮች ሃይማኖታዊ መልስ መፈለግ ይጀምራሉ። የበሽታና የወረርሽኝ መንሥኤያቸው ምንድን ነው? መፍትሔያቸው ምንድን ነው? ፖለቲካዊ፣ ማኅበራዊና ሃይማኖታዊ ተቋማት ምላሻቸው ምንድን ነው? ጥንቱንስ ቢሆን ይህ ለምን ሆነ? ለምን ተከሰተ? እነዚህ ጥያቄዎች ሰፊ ትንተና ይሻሉ። በዚህ አጭር ጊዜ እነዚህን ጥያቄዎች ለመመልስ ሙከራ አላደርግም። ሆኖም እንዲህ ዐይነት እጅግ አስጨናቂ ወረርሽኝ በሚከሰትበት ሰዓት ክርስቶሳውያን ነገሩን መመልከት ያለባቸው እንዴት ነው? ይህ አሁን የገጠመን ችግር “መቅሠፍት” ነው ወይስ “መገሥጽ”? የአምላክ ቊጣ ነው ወይስ የአምላክ ቊንጥጫ? በሚሉት ጥያቄዎች ላይ አተኩራለሁ።
ብዙ ሳልሄድ አንድ ቆፍጠን ያለ መልስ ልስጥ። ኮቪድ19 መቅሠፍት ሳይሆን መገሥጽ ነው፤ ቊጣ ሳይሆን ቊንጥጫ ነው።10 ሰዎች ነንና እንደ ሰው ይህ አስከፊ ወረርሽኝ በዓለም ላይ የተከሰተው ለምንድን ነው? በማለት መጠየቃችን አይቀርም። የሳይንስ ምሁራንና የሃይማኖት አባቶች የሚሰጡትን ትንተና ለመስማት እንጣደፋለን።ብዙ ምክንያቶች ይጠቀሱ ይሆናል፤ ምናልባት እንደ እኔ ሦስት ዋና ዋና ምክንያቶች አሉ – ሁሉንም ምክንያቶች ከእግዚአብሔር አንጻር ካየናቸው ማለቴ ነው። አንደኛው እግዚአብሔር የሰዎችን ልክ ማሳየት ፈልጓል። የባቢሎንን ግንብ ታሪክ ያስታውሷል። ሰዎች አለልክ ተንጠራርተዋል። በሕክምና ጥበባቸውና በዕውቀታቸው ተመክተዋል፤ በጦር ኀይላቸውና በብልጽግናቸው ተደግፈዋል። እግዚአብሔርን መናቅና እርሱን ገሸሽ ማድረግ ናኝቷል። እግዚአብሔር ማእከላዊውን ስፍራ መያዝ ሲገባው ወደ ዳር ተገፍቷል። የእግዚአብሔር ወሳኝነትና አስፈላጊነት ጥርጣሬ ላይ ወድቋል። ይህ ዓለም በራሱ እንደሚኖር ተደርጎ ተቆጥሯል። እናም ሰዎች በዚህ ዓለም ያሻቸውን ለማድረግ መብትና ሥልጣን ያላቸው እስኪመስል ድረስ እግዚአብሔር ባይተዋር እንዲሆን ተደርጓል (የታላላቅ መንግሥታት መሪዎችን ሁኔታ ልብ ይሏል)።
እንግዲህ እግዚአብሔር ልካችንን እያሳየን ነው። አቅማችንን እየነገረን ነው።ይህ ዓለም የማንም ሳይሆን የእርሱ የራሱ እንደ ሆነ እየመሰከረነው። እግዚአብሔር ህልውናውን እያረጋገጠ ነው። ሰዎች ቆም ብለው ዙሪያ ገባቸውን እንዲመለከቱ እያደረገ ነው። የዚህ ዓለም ሠሪና ፈጣሪ እንዳለ እያሳሰበነው። ባለቤቱም እርሱ ብቻ እንደ ሆነ እያመለከተ ነው። በታሪክ ውስጥ እግዚአብሔር ልዩ በሆነ መንገድ ሀልዎቱን የገለጠበት ጊዜ አለ። የዘፀአቱ ታሪክ ይህን ያስታውሰናል። ፈርዖንና ሠራዊቱ ያለ እኛ ማን አለ? በማለት ራሳቸውን ያጌተዩበትና ያመለኮቱበትጊዜ ነበር። እግዚአብሔር ጌታና አምላክ እርሱ ብቻ እንደ ሆነ አሳየ። በእግዚአብሔር ዓለም ሰዎች ራሳቸውን ሲያጌተዩና ሲያመለኩቱ ድርጊቱ ትልቅ እብሪት ይሆናል። የራስ ባልሆነ ነገር መመካትና መታበይ ትልቅ ውድቀት ነው። ይህ ፍጥረተ ዓለም የማንም ሳይሆን የልዑል እግዚአብሔር ነው።
በኮቪድ 19 እንዳየነው ዋስትና ይሰጡናል ብለን የታመንባቸው ነገሮች በሙሉ ተንኮታኩተዋል። የተመካንባቸውና የተደገፍንባቸው ግኝቶች በክፉ ቀን ከድተውናል። በዚህም ክው ያላለና ያልደነገጠ ሰው አለ ለማለት ያስቸግራል። እናም እግዚአብሔር ልካችንን ሊያሳየን ወደደ። እግዚአብሔር ይህ እንዲሆን የፈቀደው ወደ ልባችንና ወደ ልቡናችን ተመልሰን መታመኛችንን እን ድንመርጥ ነው፤ መደገፊያችንን እን ድናውቅ ነው። ያለ እግዚአብሔር የሆነ ወይም እግዚአብሔርን ባይተዋር ያደረገ ዕውቀት፣ ጥበብ፣ ጉልበትና ችሎታ የትም አያደርሱም። እናም እግዚአብሔር በራሳችሁ አትመኩ፤ አትታበዩ እያለን ነው። ወረርሽኝን ማስቆምም ሆነ ሞትን ማስቀረት ከቶ አንችልም። ወረድ ብዬ በምጠቅሰው ደብዳቤ ላይ ማርቲን ሉተር እንዳመለከተው እግዚአብሔር ከሁለንተናችን ሲወጣ፣ ሰይጣን ወደ ሁለንተናችን ይገባል። ለእግዚአብሔር ስፍራ በነፈግን ቊጥር ለሰይጣን ስፍራ እንሰጣለን። እግዚአብሔርን ማራቅ ሰይጣንን ማቅረብ ነውና። እንግዲህ እግዚአብሔር ወደ ራሱ ሊያቀርበን ሲፈልግ ይገሥጸናል፤ ወደ ራሱ ሊያስጠጋን ሲሻ ይቆነጥጠናል። የመረጥነው ጎዳና ወደ ጥፋት የሚወስድ ሲሆን ቆም እንድንልና እርምጃችንን እንድናስተካክል ይነግረናል። እግዚአብሔር ብዙ ዐይነት መገሠጫዎችና መቆንጠጫዎች አሉት። በቅዱሳት መጻሕፍት ውስጥ ብዙ ጊዜ እንደታየው እምቢተኞችንና አንገተ ደንዳኖችን የሚገሥጸው ባስደንጋጭ መንገድ ነው። ኮቪድ 19 አስደንጋጭ ነው፤ ቆም የሚያደርግና ቀና የሚደርግ ነው – ወደ ላይ ወደ ሰማይ።
ሁለተኛው እግዚአብሔር የሰዎችን ክፋት ሃይ ማለት ፈልጓል። ክፋት ከምንጊዜውም በላይ በዝቷል። ሥሥት ከምንጊዜውም በላይ ናኝቷል። ራስ ወዳድነትና ራስ ጠቀምነት ከምንጊዜውም በላይ ነግሧል። ጭቆና፣ ብዝበዛና መድልዎ ምድርን ቀውጧል። በሀብትና በሥልጣን መተገንና ምስኪኖችን መበደል የዕለት ተዕለት ተግባር ሆኗል። ምድርን ማጐሳቈልና ተፈጥሮ ሀብቷን ምጥጥ ምጥምጥ ማድረግ እን ደ ጀብዱ ተቈጥሯል። አንዳንዶች እን ዲያውም በሸራቸውና በሤራቸው ታብየዋል፤ ሤራና ሸር መከታና ምስኪኖችን መደፍጠጫ ሲሆን መመልከት እንግዳም ነገር አይደለም። በሰዎች ችግርና በሰዎች አበሳ ለመክበር የሚፈልጉ ሰዎች በዝተዋል። ለዚህ አባባል አንድ ምሳሌ ልጥቀስ። የሰዎችን አገርና የእርሻ መሬት በጉልበት በጠራራ ፀሐይ በመንጠቅ ረገድ ቻይናን የሚስተካከላት አገር የለም። ዛሬ ቻይና በአፍሪካና በላቲን አሜሪካ አገሮች የምትሠራው ግፍ ከዓመታት በፊት አውሮፓውያን ይሠሩት የነበረው ግፍ ነው። እንደ አውሮፓውያን ሁሉ ቻይናም አፍሪካን በመቀራመት ላይ ትገኛለች። ድሆች ናችሁና ልርዳችሁ ነው ምክንያቱ፤ ነገር ግን ሁሉም ነገር “ውስጡን ለቄስ ነው”። ቻይና የአውሮፓውያንን መዳከም እንደ ትልቅ ዕድል በመጠቀም ያለ ከልካይ በአፍሪካ ላይ ዘምታለች – እርሷም በተራዋ አፍሪካን ለመቀራመት። ለቻይናውያን ምግባራዊ ፋይዳዎች ቦታ የላቸውም፤ ሐቅና እውነት ስፍራ የላቸውም። በገንዘብና በጥቅም የሚያባብሉትና ጥቅማቸውን የሚያስጠብቅላቸው የአገር መሪ እስካገኙ ድረስ ለፍትሕ ስፍራ የላቸውም። መሪዎችን በማሞሰን ረገድ ቻይናን የሚያህላትአገር የለም። የቻይና አካሄድ በጣም ሲበዛ ጭከና የተሞላበት ነው፤ በጣም ሲበዛ ጭቆና የተሞላበት ነው። የቻይና ፖለቲካዊ አካሄድ የሚፍገመገሙ አገሮችን አይቶ አይምርም። በዚያም በዚህም ብሎ፣ከሆነ ለቁርስ፣ ካልሆነ ለምሳ፣ ካልሆነም ለራት ያደርጋቸዋል። አፍሪካ እንደ ቻይና ያሉ ሰልቃጮች እስካሉ ድረስ መቼም መች ከችግሯ አትወጣም። በአሁኑ ጊዜ ለአፍሪካ ትልቋ አበዳሪና መሣሪያ ሻጭ ቻይና ናት። ይህ የቻይና ድርጊት “አዲሱ ቅርምቻ” (the new scramble for Africa) የሚል መጠሪያ ተሰጥቶታል።11 ከግለሰቦች ተበድሮ ከብድሩ ነጻ የወጣና ራሱን የቻለ ግለሰብ ይኖር ይሆናል። ከመንግሥታት ተበድሮ ከብድሩ ነጻ የወጣና ራሱን የቻለ አገር ለመኖሩ ግን ያጠራጥራል። የበለጸጉ አገሮችም ሆነ የIMFእና የWorld Bank ትልቁ ሥራ ደሀ አገሮች ከድህነታቸው እንዳይወጡ ሌላ የድህነት ዑደት መፍጠር ነው። እነዚህ ተቋሞች ለድሀ አገሮች ገንዘብ የሚያበድሩት፣ ከድህነታቸው እንዲወጡ ሳይሆን በድህነታቸው ለመክበርና ለመበልጸግ ነው፤ ገንዘብ የሚያበድሯቸው አገራቸውን አልምተው ብድሩን እንዲከፍሉ ሳይሆን መክፈል ከማይችሉት የብድር ዕዳ ውስጥ እን ዲዘፈቁና ሌላ የብድር ዑደት ውስጥ እን ዲነከሩ ለማድረግ ነው።12 ይህ በእውነተኛው በእግ ዚአብሔር ዘንድ እጅግ ጥዩፍ ተግባር ነው። ድሆችን ይበልጥ ማደኽየት እግዚአብሔርን በእጅጉ ያሳዝናል።
ከዚሁ ጋር የሚዛመድ አንድ ሌላ ምሳሌ ልጨምር። የኢኮኖሚ ምሁራን እንደሚያሳስቡት የOil Crisis ዘመን አክትሞ የFood Crisis ዘመን ከጀመረ ሰንብቷል።13 በ20ኛው ክፍለ ዘመን ትልቁ ጥያቄ የነዳጅ ዘይት ነው፤ በ21ኛው ክፍለ ዘመን ግን ትልቁ ጥያቄ የሚበላ ምግብ ነው። እንደ ቻይና፣ ሕንድና ሳዑዲ አረቢያ የመሳሰሉ አገሮች አሁን ጥልቁ ችግራቸው የነዳጅ ዘይት ሳይሆን የሚበላ ምግብ ነው። በተለይ ቻይናና ሕንድ የሕዝብ ቊጥራቸውና የምግብ አቅርቦታቸው ከቶ አልተመጣጠነም፤የቻይና ሕዝብ ቍጥር ወደ 1.4 ቢሊዮን ደርሷል፤ የሕንድ ደግሞ ወደ 1.3 ቢሊዮን ደርሷል። የሁለቱ በድምሩ 2.7 ቢሊዮን መሆኑ ነው። ይህም 7.5 ቢሊዮን ከሚሆነው ከጠቅላላው የዓለም ሕዝብ ቊጥር 37% በመቶ የሚሆነውን ይይዛሉ፤ 1/3ኛውን ማለት ነው። እናም ሁኔታው ዜጎቻቸውን ለመመገብ ከሚችሉበት አቅም በላይ በመሆኑ ያላቸው አማራጭ ማረሻ ያልነካው መሬት (በትራክተር ያልታረሰ መሬት) እየፈለጉ ከቻሉ መግዛት ካልቻሉ በፖለቲካ ተጸዕኖ መንጠቅ ነው። ቻይናና ሕንድ የሚታረስ መሬታቸውን ከጨረሱ ሰንብተዋል፤ አሁን እያረሱ እህል የሚዘሩበት ምድር እን ኳ ብዙ ዘመን ከመታረሱና በማዳበሪያ ከመኮላሸቱ የተነሣ እንደ ድሮው ብዙ ምርት ሊሰጣቸው አልቻለም። ባጭሩ ዜጎቻቸውን መመገብ ከማይችሉበት ደረጃ ላይ ደርሰዋል። በመሆኑም አሁን ያላቸው አማራጭ ፊታቸውን ወደ ምስኪን ድሀ አገሮች ማዞር ነው – ለመበዝበዝና ለመቦጥቦጥ። ቻይና፣ ሕንድና ሳዑዱ አረቢያ ባለ በሌለ ኀይላቸው ወደ አፍሪካና ወደ ላቲን አሜሪካ ዘምተዋል። ከእነዚህ በቻይና፣ በሕንድና በሳዑዲ አረቢያ ለመበላት ተራቸውን ከሚጠብቁት አገሮች አንዷ ኢትዮጵያ ናት፤ ኡጋንዳ፣ ኬንያ፣ ታንዛኒያና ማዳካስካር ሌሎቹ ናቸው። እነዚህ ሦስት አገሮች ማለትም ቻይና፣ ሕንድና ሳዑዲ አረቢያ በኢትዮጵያ ውስጥ በርካታ የእርሻ መሬቶችን ገዝተዋል።ከገዟቸው መሬቶች ውስጥ አንዳንዶቹ ጨርሶ የሰው እግር ያልረገጣቸውና ማረሻ ያልነካቸው ድንግል መሬቶች ናቸው። በእነዚህ መሬቶች ላይ የሚዘራው ደግሞ ሩዝ ነው፤ እርሻውን ለማካሄድ ትራክተሮችና ገበሬዎች የሚመጡት ከቻይና ነው። መሬቱና ውሃው ነው እንጂ የኢትዮጵያ ሁሉም ነገር ከቻይና ነው የሚመጣው። ብዙ የኢትዮጵያ ምስኪን ልጆች መሬታቸውን አጥተው ሲቸገሩ፣ የቻይና ዜጎች በኢትዮጵያውያን ሡዐት ይመገባሉ። ማለት እኛ እየተራብን ሌሎች ይጠግባሉ።መሬትን በፖለቲካዊ ኀይል መንጠቅ ይሏል ይህ ነው። አንዳንድ ምሁራን ሁኔታውን “መሬት ዝርፊያ” (Land Grab) የሚል ስም ሰጥተውታል። ሥልጣንን፣ ኀይልንና ሀብትን መከታ አድርጎ ምስኪኖችን መበደል እግ ዚአብሔርን በጣም ያሳዝናል። እግ ዚአብሔር ታጋሽ በመሆኑ ወዲያው እርምጃ ስለማይወስድ ምስኪኖችን መበደል በእግዚአብሔር ዘንድ የማይቈጠር ሊመስል ይችላል። ነገር ግን የአቤል ደም ወደ እግዚአብሔር እንደጮኸ ሁሉ የምስኪኖችም እምባ ወደ እግዚአብሔር ይጮኻል። እግዚአብሔር ድሆችን አታስጨንቋቸው፤ ፍርዳቸውንም አታጣሙባቸው በማለት አስጠንቅቋል (ዘጸ 22፥22፤ 23፥6)። በእግዚአብሔር አምሳል የተፈጠሩትን ሰዎች መበደል ይቅርና ፍጥረትን መበደል እንኳ እግዚአብሔርን ያስቈጣል (ዘጸ 23፥11)። በእግዚአብሔር ዓለም ምስኪኖችና ፍጥረት ተመልካች አላቸው። ግዑዟ ምድር እንኳ ዕረፍት እንዲሰጣት ታዟል።
ሦስተኛው የመጽሐፍ ቅዱሱን አምላክ የሚያመልኩትን ብቻ ይመለከታል፤ ቅዱሳን ወደ እግዚአብሔር እንዴት መጮህና ከአምላካቸው ጋር እንዴት መታገል/መፋለም እንዳለባቸው ለማሳሰብና ለማስተማር ወድዷል። በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ከእግዚአብሔር ጋር መታገል ምን እንደሚመስል በሚገባ ካሳዩን ሰዎች አንዱ ያዕቆብ ነው። ያዕቆብ ከእግዚአብሔር ጋር ታገለ፤ በትግሉም በእግዚአብሔር ሀልዎት ተጐበኘ። ዳዊትም በመዝሙሩ ወደ እግዚአብሔር መጮህና ከእርሱ ጋር መታገል ምን እንደሚመስል አሳይቶናል። ከእነዚህ ሁለት ሰዎች እንደምንረዳው ከልባቸው ወደ እግዚአብሔር የሚጠጉና ወደ እርሱም የሚጮሁ ምስኪኖች፣ሙሉ በሙሉ ባይሆንም እንኳ በተወሰነ ደረጃ የእግዚአብሔርን ማንነት ለመረዳት ዕድል ያገኛሉ። ለምን ብለን ስንጮህና ከእግዚአብሔር ጋር ስንከራከር ጭላንጭል ማየት እንጀምራለን። በተለይ የዳዊት መዝሙሮች ጸሎቶችና ሙግቶች ናቸው ማለት ይቻላል። አንድ ሰው ራሱን በእግዚአብሔር ፊት እንዴት ማቅረብና ነፍሱን በአምላኩ ዐውደ ምሕረት እንዴት ማፍሰስ እንዳለበት ያስተምራሉ። እግዚአብሔር ከልባቸው ሙጥኝ የሚሉትን ሰዎችን አይገፋም። ይልቁንም ያሉበትን ሁኔታ ከእርሱ አንጻር እን ዲመለከቱ ዕድል ይሰጣቸዋል። እግ ዚአብሔር “ኑና እን ዋቀስ” በማለት ሕዝቡን ጋብዟል (ኢሳ 1፥18)። ይህን ሐሳብ በቅጡ ለመመልከት በመጽሐፈ መዝሙር ላይ ብቻ እናተኩራለን።
በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ብዙ ጊዜ ለመነበብ ዕድል የሚገጥመው መጽሐፍ መዝሙረ ዳዊት ነው ቢባል ትክክል ነው – በተለይ በመከራና በጭንቀት ጊዜ።14 ቅዱሳን ከስብራታቸው ለመጠገን ብዙ ጊዜ የሚሄዱት ወደ መጽሐፈ መዝሙር ነው። በእርግጥም ወደዚህ መጽሐፍ የሚመጡ ሰዎች ይጽናናሉ፤ ይጠገናሉ፤ ነገራቸውንም ከተለየ አንጻር ለመመልከት ዕድል ያገኛሉ። ለምሳሌ መዝ 23 መጥቀስ ይቻላል። ይህን መዝሙር ቢያንስ በሕይወት ዘመኑ አንድ ጊዜ ያላነበበው ሰው አይኖርም። በመዝሙረ ዳዊት ውስጥ የቅዱሳን ሐዘን፣ ደስታ፣ ጭንቀት፣ ምሬት፣ ድካም፣ ግራ መጋባትና ተስፋ ለመቊረጥ መዳዳት ምንም ሳይድበሰብስ ተገልጿል። መዝሙረኛው ምዕራፉን የጨረሰው አሳማኝ መልስ እስከሚገኝ ድረስ በሰው ልጆች ልብ ውስጥ ሁልጊዜ የሚብሰለሰለውን ጥያቄ በማንሣት ነው፤ “በውኑ የሰውን ልጅ ሁሉ ለከንቱ ፈጠርኸውን” (89፥47)? ይህ ጥያቄ ሁልጊዜ በሰዎች ልብ ውስጥ ይብሰለሰላል። በማንኛውም ጊዜና ስፍራ የሚኖሩ ሰዎች ይህን ጥያቄ በአንድም ሆነ በሌላ ወቅት ይጠይቃሉ። መዝሙረኛው ይህን ጥያቄ ያነሣው በምዕራፍ 89 ላይ ቢሆንም በምዕራፍ 88 ላይ ምርር ብሎ ሲጮህ እናያለን። ወዲያው ደግሞ በምዕራፍ 89 ላይ የእግዚአብሔርን ጽድቅና ታላቅነት አንሥቶ ውዳሴ ሲያቀርብ እናነባለን። መዝሙረኛው በእግዚአብሔር ተስፋ አልቈረጠም፤ ለምን? እንዴት? በመዝሙር 88 እና 89 መካከል ያለውን ንጽጽር ቀረብ ብለን ብንመለከት ሁለቱ መዝሙሮች በአገር በዘመድ የሚገናኙ አይመስልም። መዝሙር 88 የዘመረ ሰው እን ዴት መዝሙር 89 ሊዘምር ይችላል? እግዚአብሔርን እየሞገቱ መወደስ ይቻላል? ከእግዚአብሔር ጋር እየተከራከሩ መዘመር ይቻላል? በዳዊት ሕይወት የምናየው ሁለቱንም ነው። ዳዊት እየሞገተ ይወድሳል፤ እየተከራከረ ይዘምራል።
መዝሙር 88 እና 89 በንጽጽር
ነፍሴ መከራን ጠግባለችና
ሕይወቴም ወደ ሲኦል ቀርባለችና
ወደ ጒድጓድ ከሚወርዱ ጋር ተቈጠርሁ
ረዳትም እንደሌለው ሰው ሆንሁ
ለዘላለም እንደማታስባቸው
እንደ ተገደሉና በመቃብር ውስጥ እንደ ተጣሉ
በሙታን ውስጥ እንዳሉ የተጣልሁ ሆንሁ። እግዚአብሔርን በሰማይ የሚተካከለው ማን ነው?
ከአማልክትስ ልጆች እግዚአብሔርን ማን ይመስለዋል?
በቅዱሳን ምክር እግዚአብሔር ክቡር ነው፤
በዙሪያው ባሉት ሁሉ ላይ ታላቅና ግሩም ነው
አቤቱ የሠራዊት አምላክ እንደ አንተ ያለ ማን ነው?
አቤቱ አንተ ብርቱ ነህ፤ እውነትህም ይከብብሃል።
ዓይኖቼ በመከራ ፈዘዙ
አቤቱ ሁልጊዜ ወደ አንተ ጮኽሁ
እጆቼንም ወደ አንተ ዘረጋሁ
በውኑ ለሙታን ተኣምራት ታደርጋለህን?
የሞቱስ ተነሥተው ያመሰግኑሃልን? እልልታ የሚያውቅ ሕዝብ ምስጉን ነው
አቤቱ በፊትህ ብርሃን ይሄዳሉ
በስምህ ቀኑን ሁሉ ደስ ይላቸዋል
በጽድቅህም ከፍ ከፍ ይላሉ
የኃይላቸው ትምክህት አንተ ነህና።
እነዚህ ሁለት መዝሙሮች አንድ ነገር አበክረው ያሳስቡናል። ይኸውም እምነትና ተስፋ ሁልጊዜ እንደ ተፋጠጡ ናቸው፤ ማለት የእምነት ጉዞ ሁልጊዜ ከመፈተን አያርፍም። ቅዱሳን በሚያስፈራ ሁኔታ ውስጥ ማለፋቸው አይቀርም (ዳዊት “በሞት ጥላ መካከል” እን ደሚለው፤ 23፥4)። የእግ ዚአብሔር ሕዝብ መሆንም ሆነ በእግዚአብሔር መታመን ከመናወጥ ነጻ አያደርግም፤ የእግዚአብሔር ሕዝቦች ሊናወጡና ግራ ሊጋቡ ይችላሉ። በመጽሐፈ መዝሙር ውስጥ የአማኙ ኅብረተሰብ ሕይወት ከመናወጥና ግራ ከመጋባት ወይም ከፈተና፣ ከመከራና ከሐዘን ነጻ ሆኖ አልቀረበም። እነዚህ ነገሮች እንዲያውም የአማኙን ኅብረተሰብ እምነት መድከም ወይም እንከንነት ሳይሆን የእምነት ጉዞው አንድ አካል መሆናቸውን ያሳያሉ።15 እርግጥ አማኙ ኅብረተሰብ አምላኩን በትዕግሥት መጠበቅ አለበት፤ የእምነቱም ጥንካሬ የሚለካው በጽናት አምላኩን መጠበቅ በመቻሉ ነው። ይሁንና አምላካቸው “መሸሸጊያቸው” (91፥2) በመሆኑ በተናወጡና ግራ በተጋቡ ጊዜ እጃቸውን ይዞ ያሻግራቸዋል (91፥3-16)። ስለዚህ አማኙ ኅብረተሰብ መታወክ የለበትም፤ መሸበር የለበትም፤ መደንገጥ የለበትም። ምክንያቱም እግዚአብሔር በዙፋኑ ላይ ነው (102፥18-19፤ 103፥19፤ 100-106)።እግዚአብሔር ልዑል ጌታ ነው (መዝ 90-91)። እርሱን መጠጊያቸው ያደረጉ ከቶ አያፍሩም። ራሳቸውን በእግዚአብሔር ላይ የሚጥሉ በእግዚአብሔር ይደገፋሉ።
እንደሚታወቀው መጽሐፈ መዝሙር ከቅኔ መጻሕፍት አንዱ ነው። የቅኔ መጻሕፍቱ የሚያጎለብቱበት የየራሳቸው ልዩ ጭብጥ አላቸው። ለምሳሌ መጽሐፈ ኢዮብ “በእግዚአብሔር ዓለም ሥቃይ የነገሠው ለምንድን ነው? በመከራና በሥቃይ ውስጥ የእግዚአብሔር ሚናው ምንድን ነው?” የሚለውን ጥያቄ ሲመልስ መጽሐፈ መክብብ ደግሞ “የሕይወት ግብ ምንድን ነው? የሕይወት ትርጒም ምንድን ነው?” የሚለውን ጥያቄ ይመልሳል። ኢዮብ በእግዚአብሔር ሁሉን ቻይነት (ከሃሌ ኲሉነት) ግራ ተጋብቷል። የመክብብ ጸሐፊ በሕይወት ትርጒም ግራ ተጋብቷል። የቅኔ መጻሕፍቱ በአንድም ሆነ በሌላ መንገድ በዚህ ዓለመ ሕይወት የሚገጥሙንን ተግዳሮቶች አንሥተው ተከራክረዋል። የኢዮብ ታሪክ በአማኙ ማኅበረሰብ ዘንድ በእጅጉ የሚታወቀው የእኩይ ጣጣን (the problem of evil) ብቻ ሳይሆን የሙግት ጣጣንም (the problem of argument) የሚያወሳ መጽሐፍ በመሆኑ ነው።16 በመጽሐፈ ኢዮብ ውስጥ የእኩይ ጣጣ ተወስቷል፤ የሙግት ጣጣም ተጠቅሷል። ኢዮብ ሁለቱንም አስተናግዷል፤ በአንድ በኩል መከራ ወርዶበታል (የእኩይ ጣጣ የተባለውን)፤ በሌላ በኩል መከራውን ለመረዳትና ቢቻል መከራውን በቃላት ኀይል ለመግለጽ በእጅጉ ጥሯል (የሙግት ጣጣ የተባለውን)። በኢዮብ መጽሐፍም ሆነ በመላው መጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ሰዎችን ፣ ዓለምን ፣ እግዚአብሔርንና መከራን ወይም ሥቃይን በተመለከተ የሚነሡ ጥያቄዎች የመጨረሻ ነገረ መለኮታዊም ሆነ ፍልስፍናዊ መልሳቸውን አላገኙም። ይሁንና መከራ፣ ሥቃይና ሞት በኢየሱስ ክርስቶስ ሞትና ትንሣኤ የመጨረሻ መልስና መፍትሔ ተሰጥቷቸዋል። ለጥያቄዎቹ የመጨረሻውን መልስ ለመስጠት መከጀል ምናልባት አይጠቅምም ይሆናል። የሚሻለው መጽሐፎቹ እንደሚያሳስቡን ለእግዚአብሔር ልዕልና መገዛትና በእርሱም መታመን ነው። ለእግዚአብሔር ልዕልና የሚገዙና በእርሱም የሚታመኑ ሰዎች የራሳቸውን ብቻ ሳይሆን የትንታኔ አቅማቸውን ውሱንነት ይገነዘባሉ። ዕውቀት፣ ጥበብና የትንተና ኀይል መግለጽ የማይችላቸው ብዙ ነገሮች አሉ። ነገር ግን እግዚአብሔር በቂ ነው፤ እርሱ ሁሉንም ነገር ያውቃል ማለት ስንጀምር ጥያቄአችን ቢያንስ በከፊል መልስ ማግኘት ይጀምራ ል።17 ያልተመለሱ ጥያቄዎች ቢኖሩን እን ኳ ይበልጥ ወደ እግዚአብሔር በመምጣት ነገሮችን ከእርሱ አንጻር እንድናጤን ዕድል ይሰጡናል። ነገሮችን ከእግዚአብሔር አንጻርና ከእኛ አንጻር መመልከት ትልቅ ልዩነት አለው። ከእርሱ አንጻር ስንመለከት ተስፋ ይኖረናል፤ ከእኛ አንጻር ስንመለከት ሁሉም ነገር ጭልምልም ይልና ግራ መጋባታችን ዑደቱ ይቀጥላል።
እውነታው ይህ ከሆነ ታዲያ ቅዱሳን የሚያልፉበትን ፈታኝ ወቅት እንዴት መመልከት አለባቸው? አሁን ራሱ እጅግ አስፈሪ በሆነ ሁኔታ ውስጥ እያለፍን ነው። በኮሮና ቫይረስ እየታወክን ነው። ወረርሽኙ ባስከተለው የኢኮኖሚ ቀውስ ሥራ እያጣን ነው። በቅርብ የምናውቃቸው ሰዎች በበሽታው እየተሠቃዩ ነው። አንዳንዶቹም ሕይወታቸው እያለፈ ነው። ትምህርት ቤቶች ተዘግተዋል፤ መሥሪያ ቤቶች ወይ ለጊዜው ተዘግተዋል፤ አለዚያም ከሥረው እስከ ወዲያኛው ተዘግተዋል። በርካታ ተቋሞችም እንዲሁ ተዘግተዋል። ቤተ እምነቶችና ቤተ መቅደሶችም ደጆቻቸው ተቆልፏል። እንቅስቃሴ ቀጥ ብሏል፤ ሁሉም ነገር ዝግትግት ብሏል። እንኳን በእኛ ዕድሜ ይቅርና ባለፉት ኀምሳና መቶ ዓመታትም እንዲህ ያለ ነገር ታይቶም ተሰምቶ አያውቅም። ነገሩ ለማንም አስፈሪና አሳሳቢ ነው። ለምን ይህ ሆነ? ለምን እንዲህ ሆነ? ሄድ ሲልም ለምን እግዚአብሔር እንዲህ እንዲሆን ፈቀደ? ከፍ ሲል ያወሳኋቸው መልሶች እነዚህን ጥያቄዎች በተወሰ ደረጃ መልሰዋል ብዬ ተስፋ አደርጋለሁ።
ለወረርሽኙ መልስ መስጠት አንድ ነገር ነው። ወረርሽኙን እንዴት እንመልከተው የሚለው ግን ሌላ ራሱን የቻለ ጥያቄ ነው። የመጀመሪያው “ለምን?” የሚል ጥያቄ እንድናነሣ ሲያደርግ፣ ሁለተኛው “እንዴት?” የሚል ጥያቄ እንድናነሣ ያደርጋል። ለመጀመሪያው ጥያቄ ቊርጥ ያለ መልስ ለመስጠት ያስቸግር ይሆናል። ሁለተኛው ጥያቄ የመጀመሪያውን ያህል አወዛጋቢ አይሆንም የሚል እምነት አለኝ። ሁለተኛውን ጥያቄ ለመመለስ ፊታችንን ወደ ጥንት ክርስቲያኖች መመለስ ይኖርብናል። የጥንት ክርስቲያኖች እንዲህ ያለ አስፈሪና አሳሳቢ በሽታ ወይም ወረርሽኝ ባጋጠማቸው ጊዜ ነገሩን የተመለከቱት እንዴት ነበር? በጣም የሚገርመው ክርስትና ያደገውና ከጓዳ ወጥቶ ያበበው በእንዲህ ዐይነቱ አስከፊ ጊዜ ነበር። ክርስትና ከሐዋርያቱ ዘመን በኃላ እስከ 300 ዓ.ም. ድረስ ዕድገቱ ዕድገቱ ያን ያህል ፈጣን አልነበረም። ሆኖም ከ250 ዓ.ም. በኋላ በጣም የሚያስደንቅ ዕድገት ማሳየት ጀመረ። ምን ሆነ? ምን ተከሰተ? ክርስትና እንዴት በቅጽበት ዓለም አቀፍ እምነት ሊሆን ቻለ? ሰበቡ ምንድን ነው? ብለን ስንጠይቅ ከ150-300 የተከሰተውና አውሮፓን ሲያስጨንቅ የነበረው ወረርሽኝ እንደ ትልቅ ምክንያት ይጠቀሳል። በወቅቱ የነበሩት ክርስቲያኖች አስፈሪውን ዘመን የተመለከቱት እንደ ትልቅ ዕድል ነበር። እርግጥ ሌሎች ሲጨነቁ ክርስቲያኖቹን ምን ነካቸው? የሰዎችን ችግር ያቃልላሉ እንዴ? በሰዎች ችግር ይደሰታሉ እንዴ? ይኼ “ገፊነት ወይም ችግር ጠሪነት” አይደለም እንዴ? ሊባል ይችላል። ሮድኒ ስታርክ “The Rise of Christianity”በተሰኘው መጽሐፉ ላይ ክርስትና በዚያ እጅግ አስፈሪ ዘመን ለማደግና ከጓዳ ወደ አደባባይ ወጥቶ ለማበብ የቻለበትን ሦስት ምክንያቶች ይጠቅሳል።18 እነዚህን ሦስት ምክንያቶች በተለየ መንገድ በማጎልበትናሌሎች ሁለት ምክንያቶችን በማከል አምስት ምክንያቶች እጠቅሳለሁ። በቅድሚያ በ350 ዓመታት ውስጥ ክርስትና በሮም ግዛተ ዐፄ ውስጥ ዕድገቱ ምን ይመስል እንደ ነበር በሚከተለው መንገድ እናጢን፤
የክርስቲያኖች ዕድገት (40% በየዐሥር ዓመቱ) በሮም ግዛተ ዐፄ
ዓመተ ምሕረት የክርስቲያኖች ቊጥር ከሕዝቡ አጠቃላይ ቊጥር አንጻር
40 1000 0.0017
50 1,400 0.0023
100 7,530 0.0126
150 40,496 0.07
200 217,795 0.36
250 1,171,356 1.9
300 6,299,832 10.5
350 33,882,008 56.5
እስከ አራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ድረስ በሮም ግዛተ ዐፄ የሚኖሩ ሰዎች ቊጥር ወደ 60 ሚሊዮን ይጠጋል19
የክርስቲያኖች ቊጥር በሮም ግዛተ ዐፄ ውስጥ እንዴት በፍጥነት እንዲህ ሊያድግ ቻለ? ከዳር የነበረው እንዴት ወደ መሀል ሊመጣ ቻለ? በ350 ዓመታት ውስጥ ቊጥራቸው ከ120 እንዴት ወደ 33 ሚሊዮን ሊያድግ ቻለ? አንደኛው ምክንያት የክርስትና አስተምህሮ ነው። ክርስትና ምጡቅ በሆነ አምላክ ቢያምንም ቅርብ በሆነ አምላክም ያምናል። ማለት በክርስትና አስተምህሮ የቃል ሥጋ መሆን፣ የአምላክ ከእኛ እንደ አንዳችን መሆን ትልቅ አስተምህሮ ነው (ዮሐ 1፥14)። እንዲህ ዐይነቱ አስተምህሮ ለብዙዎች አዲስ ከመሆኑም በላይ ትንተናውም አስገራሚ ነበር። ከሰዎች እንደ አንዳቸው የሆነና የሰዎችን መከራ የተካፈለ ጌታ እንዳ የሰሙ ሁሉ በትምህርቱ ጥልቀትና መሳጭነት ተገረሙ። ልክ እንደ ሰዎች ያዘነና ያለቀሰ ጌታ እንዳለ ሲሰሙ ልባቸው ተከፈተ። ሰዎች ብቻቸውን መከራ እየተቀበሉ አይደለም፤ ብቻቸውን እየተሠቃዩ አይደለም፤ ብቻቸውንም እየሞቱ አይደለም። ይህን ሁሉ የተካፈለ ጌታ አለ። ይህ ጌታ መከራችን ይገባዋል፤ ሥቃያችን ይገባዋል፤ ሞታችን እንኳ ይገባዋል። ብንሞትም ዳግመኛ ትንሣኤ እናገኛለን። በጥንቱ ዓለም አማልክት ለሰው ጒዳይ ደንታ የላቸውም። እንኳን ለሞት መፍትሔ መስጠት ይቅርና ለሰው ልጆች ህልውና ቁብ የላቸውም።20 በበሽታውና በወረርሽኙ መካከል ክርስቲያኖቹ ያወጁት እውነት ከዚህ በፊት ማንም ያልሰማው አዲስ አስተምህሮ ነበር።መከራና ሥቃይ ለሰው ልጆች ጭንቅ ቢሆኑም፣ ሞት ግን የመጨረሻው አስጨናቂ ነገር ነው። ክርስትና የጥንቱን ዓለም አመለካከት ሙሉ በሙሉ ገለበጠው፤ የግሪኮቹንም ሆነ የአረማውያኑን ፍልስፍና አንኮታኮተው። መከራ፣ ሥቃይናሞት የመጨረሻው አይደሉም፤ ከሞት በኋላ እንዲያውም ሕይወት አለ። ለመላው ፍጥረት ሁሉ የሞተና ከሙታን የተነሣ ጌታ እንዳለ ሲረዱ ብዙዎች ፊታቸውን ወደ ክርስትና መለሱ። እንደሚታወቀው ማኅበራዊና ፖለቲካዊ ሕይወት ሲቃወስ ሃይማኖታዊ ሕይወትም ይቃወሳል። አሁን ሁሉም አካላት የየራሳቸውን መልስ መስጠት ይጠበቅባቸዋል። ከሁሉ በላይ ግን የሃይማኖት ተቋሞች የሚሰጡት መልስ በትልቅ ጉጉት ይጠበቃል። በወቅቱ የነበሩ የሃይማኖት ተቋማት ከሰጡት መልስ ይቅል ክርስትና የሰጠው መልስ እጅግ ልቆና ተሽሎ ተገኘ። የክርስትና መልስ የተጨነቁትን፣ ግራ የተጋቡትንና በሕይወት የተመረሩትን የሚያጽናና ነበር።
ሁለተኛው ምክንያት ቸርነት ነው፤ ማለት ተራድኦ፤ ማካፈል፣ ማከምና ማገልገል ትልቁ ሥራቸው ነበር። በዚያን ክፉ ዘመን ሁሉም ቤቱን ዘግቶ ሲቀመጥ ክርስቲያኖች ብቻ ነበሩ በሽታና ሞት ሳያግዳቸው በወረርሽኙ የተጠቁ ሰዎችን ይንከባከቡ የነበሩት። በርካታ የታሪክ ምሁራን እንዳመለከቱት ከሌላው ማኅበረሰብ ይልቅ ለወረርሽኙ ተግዳሮት ዝግጁዎች የነበሩት ክርስቲያኖቹ ነበሩ።21 በዚያ ክፉ ቀን የክርስቲያኖቹን ያህል እርስ በእርሱ የሚደጋገፍ ማኅበረሰብ አልነበረም። በጣም የሚገርመው በጥንቱ ዓለም መረዳዳትና መደጋገፍ ነውር ነው። ለሰዎች የምሕረት እጅን መዘርጋት ያለፉበትን እንደ መስጠት ነው፤ እናም ሰጪውና ተቀባዩ ይዋረዳሉ፤ ይነወራሉ። ሌሎችን መርዳት ሽንፈታቸውን/ስንፈታቸውን መርዳት ነው፤ ማለት ይበልጥ ሽኑፋን እንዲሆኑ መግፋት ነው። የግሪክ ልጆች አይረዱም፤ አይደገፉም፤ ራሳቸውን ይችላሉ እንጂ።22 እምነታቸው ይህ ይሁን እንጂ ወረርሽኙን ማሸነፍ አልቻሉም። ስታርክ በመጽሐፉ ላይ ክስተቱን ሲገልጽ፣ በወረርሽኙ ምክንያት “1/3 የሚሆነው የሮም ግዛተ ዐፄ ሕዝብ አለቀ። ሐኪሞች ሕሙማንን ጥለው ሸሹ፤ ካህናት ቤተ መቅደሶችን ዘግተው ከአገር ኮበለሉ” ይልና “ክርስቲያኖች ግን ለሁሉም ነገር መልስ ነበራቸው፤ ከሁሉ በላይ ግን ተገቢ እርምጃ ወሰዱ” ይላል።23 ተገቢው እርምጃ ሕሙማንን መንከባከብና በሚያስፈልጋቸው ነገር ሁሉ መርዳት ነበር። እርግጥ በወረርሺኙ ሳቢያ የሚሞቱት ሰዎች ቊጥር በክርስቲያኑ ማኅበረሰብ ዘንድ እጅግ አነስተኛ ነበር። ለዚህ እንደ ትልቅ ምክንያት የሚጠቀሰው ለሕሙማኖቻቸው ያደርጉት የነበረው ልዩ ክብካቤ ነው። ይህን ትጋታቸውን የሮሙ ንጉሠ ነገሥት ሳይቀር በምሬት መልክ ገልጾታል (ለምን ተረዳዱ፤ ለምን ለሌሎች ምሕረት አደረጉ፤ ለምን ከእኛ ተሽለው ተገኙ፤ በሚል ቅናት)።24 እርስ በእርስ መተሳሰብ የጥንት ክርስቲያኖች ባህላቸው ነበር። በአዲስ ኪዳን ውስጥ “እርስ በርሳችሁ” (ἀλλήλων/አሌሎን) የሚለው ቃል 100 ጊዜ ተጠቅሷል። ቃሉ ከአንድነት፣ ከፍቅርና ከትሕትና ጋር ተዛምዷል። ለጥንት ክርስቲያኖች እነዚህ ከታች የተወሱት ምክሮች ዝም ብሎ ቃሎች ብቻ አልነበሩም። ቃሎቹን በእርግጥ በሕይወታቸው ኖረውታል። ጥቂቶቹን ብቻ እንመልከት፤
“እርስ በእርሳችሁ” (ἀλλήλων/አሌሎን) በአዲስ ኪዳን ውስጥ
አንድነትን በተመለከተ ፍቅርን በተመለከተ ትሕትናን በተመለከተ
“እርስ በርሳችሁ ተስማሙ” (ማር 9፥50) “እርስ በርሳችሁ ትዋደዱ ዘንድ” (ዮሐ 13፥34) “እርስ በርሳችሁ ተከባበሩ” (ሮሜ 12፥10)
“እርስ በርሳችሁ አታንጐራጒሩ” (ዮሐ 6፥43) “እርስ በርሳችሁ እንደ ባሪያዎች ሁኑ” (ገላ 5፥13) “እያንዳንዱ/እርስ በርሳችሁ… ባልንጀራው ከራሱ ይልቅ እንዲሻል በትሕትና ይቊጠር” (ፊል 2፥3)
“እርስ በርሳችሁ በአንድ አሳብ ተስማሙ” (ሮሜ 12፥16፤ 15፥5) “እርስ በርሳችሁ በፍቅር ታገሡ” (ኤፌ 4፥2) “ለእያንዳንዳችሁ/እርስ በርሳችሁ በክርስቶስ ፍርሀት የተገዛችሁ ሁኑ” (ኤፌ 5፥21)
“እርስ በርሳችሁ ተቀባበሉ” (ሮሜ 15፥7) “እርስ በርሳችሁ ሰላምታ ተሰጣጡ” (1ጴጥ 5፥14) “እርስ በርሳችሁ… የትሕትናን ነገር ለመሥራት ትጉ” (ሮሜ 12፥16)
“እርስ በርሳችሁ ተጠባበቁ” (1ቆሮ 11፥33) “እርስ በርሳችሁ ተዋደዱ” (ሮሜ 12፥10) “እርስ በርሳችሁ እየተዋረዳችሁ ትሕትናን እንደ ልብስ ታጠቁ” (1ጴጥ 5፥5)
አውሳቢየስና ሌሎችም የቤተ ክርስቲያን ታሪክ ዘጋቢዎች እንዳመለከቱት መላው የሮም ግዛተ ዐፄ ነዋሪዎች በወረርሽኙ ምክንያት መፈጠራቸውን ሲጠሉ ክርስቲያኖች ግን በአምላካቸው ደስ እየተሰኙ ማኅበረሰባቸውን ያገለግሉ ነበር። ሌሎች ሁኔታውን እንደ መቅሠፍት ሲመለከቱት እነርሱ ግን የምሥራቹን ወንጌል ለመስበክ እንደ ትልቅ ዕድል ወሰዱት። አንድ የታሪክ ጸሐፊ ብዙ ምንጮችን አመሳክሮ ሁኔታውን ሲገልጽ እንዲህ ይላል፤ “ወደፊት የሚተመው የሮም ዐፄአዊ አገዛዝ ኀይል በተደጋጋሚ ይገታ ነበር፤ ፖለቲካዊም ሆነ ወታደራዊ ሥልቶች መሥራት አልቻሉም። ወረርሽኙ ልክ አውሎ ነፋስ በመጣ ጊዜ ሁሉንም ጠራርጎ እንደሚወስድ ዐይነት ነበር፤ ሁሉም ነገር ቀጥ አለ፤ ሰዎች ሁሉ በትልቅ በድንጋጤ ተዋጡ”።25 ክርስቲያኖች ግን እግዚአብሔርን ተስፋ አድርገው የተሰጣቸውን ተልእኮ በትጋት መፈጸም ቀጠሉ። አንድ ነገር በሚገባ ተረድተው ነበር። ጳውሎስ እንዲህ እንዳለው፤ “እግዚአብሔር ለቊጣ አልመረጠንምና፤ በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ መዳንን ለማግኘት ነው እንጂ፤ የምንነቃም ብንሆን የምናቀላፋም ብንሆን ከእርሱ ጋር አብረን በሕይወት እንኖር ዘንድ ስለ እኛ ሞተ” (1 ተሰ 5፥9-10)። በሕይወት መኖርም ሆነ መሞት ሁለቱም አንድ ናቸው ለማለት የደፈሩት ክርስቲያኖች ብቻ ነበሩ። ምክንያቱም ወሳኙ በክርስቶስ መሆናቸውና እግዚአብሔር ከእነርሱ ጋር መሆኑ ነው። ጌታም ያስተማራቸው “ትንሣኤና ሕይወት እኔ ነኝ፤ የሚያምንብኝ ቢሞት እንኳ ሕያው ይሆናል” በማለት ነው (ዮሐ 11፥25)። በጥንቱ ዓለም እነዚህን ቃሎች በጽናት በእርግጠኛነት የሰበካቸው ማንም የለም – ከክርስቲያኖች በስተቀር።
ጥቁሩ ሞት (1347-1350) በመባል የሚታወቀውና 1⁄4 የሚሆነውን የአውሮፓን ሕዝብ የጨረሰው ወረርሽኝ ከዚያ በፊት ከነበሩት ሁሉ በሚገባ ታሪኩ የተዘገበ ወረርሽኝ ነው። ይህ ወረርሽኝ ከተከሰተ በኋላ ሌሎች አራት ወረርሽኞች የአውሮፓን ሕዝብ አናውጠው ነበር። ከእነዚህ መካከል አንዱ “ቡቦኒክ ወረርሽኝ” የሚባለው ነው።26 ታላቁ የተሐድሶ መሪ ማርቲን ሉተር የኖረው ይህ ወረርሽኝ አውሮፓን ባስጨነቀበት ሰዓት ነበር። ኦገስት 2 ቀን 1527 ዓ.ም. ሉተር የሚኖርባት ከተማ ዌትንበርግ በወረርሽኙ ተጠቃች። ሉተርና እርሱ የሚያስተምርበት ዩኒቨርስቲ መምህራን ከተማዋን በፍጥነት ለቀው እንዲወጡ ታዘዙ። ሉተርና ጥቂት ሰዎች ትእዛዙን ወደ ጎን ብለው እዚያው ያሉበት ከተማ ቀሩ። ምክንያታቸው አንድ ብቻ ነበር – የታመሙብንን ጥለን አንሄድም የሚል። ሉተር ሰዎች ከአጠገቡ እየረገፉ እን ኳ ከተማዋን ለቆ ለመውጣት አልፈለገም። በዚህ መካከል አንድ ደብዳቤ ዮሐን ሔስ27 ከሚባል የቤተ ክርስቲያን መጋቢ ደረሰው። ደብዳቤው አንድ ሁነኛ ጥያቄ ይዟል፤ “ገዳይ ወረርሽኝ ሲከሰት ምን እናድርግ? ጥለን እንሽሽ ወይስ በዚያው ባለንበት ሕሙማንን እየረዳን እንቀመጥ?” የሉተር እጥር ምጥን ያለው መልስ “ወረርሽኝ ሲከሰት እዚያው ባላችሁበት ሁኑና ተረዳዱ” የሚል ነበር። እንደ ሉተር አባባል ተጣጥሎ መሄድም ሆነ መቷቷው ተገቢ አይደለም። በምሳሌ ነገሩን ሲያስረዳ እንዲህ ይላል፤ “የታመመው ወይም መንገድ ላይ የወደቀው ክርስቶስ ቢሆን ወይም እናቱ ብትሆን ሰው ሁሉ እቅፍ ድግፍ ሊያደርጋቸውና ረዳታቸው ለመሆን ይጣደፋል። ሰው ሁሉ ደፋርና ቆፍጣና ይሆናል፤ ማንም ትቷቸው አይሄድም፤ ይልቁንም ሁሉም ለእርዳታ ደፋ ቀና ይላል። እንዲህ የሚያደርጉ ሰዎች ክርስቶስ የተናገረውን ያላስተዋሉ ናቸው። ‘እውነት እላችኋለሁ፤ ከሁሉ ከሚያንሱ ከእነዚህ ወንድሞቼ ለአንዱ እንኳ ስላደረጋችሁት ለእኔ አደረጋችሁት’ (ማቴ 25፥40)። ስለ ታላቂቱ ትእዛዝ ሲናገር ደግሞ ‘ሁለተኛይቱ ይህችን ትመስላለች፤ እርስዋም ባልንጀራህን እንደ ነፍስህ ውደድ የምትለው ናት’ (ማቴ 22፥39)። እዚህ ላይ እንደምታዩት እግዚአብሔርን መውደድና ባልንጀራን መውደድ አልተነጣጠሉም፤ ይልቁንም ተካከሉ። የታመሙብንን ስናገለግልና ስንረዳ ክርስቶስን እያገለገልንንና እየረዳን ነው”።28
ሦስተኛው ምክንያት ፍቅር ነው፤ ማለት የፍቅር እጅን ዘርግቶ ምስኪኖችን መቀበል፤ መጠጊያና መጠለያ መስጠት። ወረርሽኙ ከከተማ እስከ ገጠር መዝለቁና የሁሉንም ቤት ማንኳኳቱ ብዙዎችን ያለመጠጊያ አስቀርቷል። አንድ ሦስተኛ የሚሆነው የሮም ግዛተ ዐፄ ነዋሪ በወረርሽኙ ሕይወቱ ረግፏል። በተለይ በ250 ዓ.ም. የተከሰተው ወረርሽኝ አያድርስ ነበር፤ በሮም ከተማ ብቻ በየቀኑ 5,000 ሰዎች ይሞቱ ነበር፤ በገጠሩ ክፍል የሟቾቹ ቊጥር ከዚህም ይከፋል።29 ብዙዎች ቤታቸውን ለመክፈትና መድረሻ ያጡትን ለመቀበል አቅም አጡ። በዚህ ጊዜ ክርስቲያኖቹ ቤታቸውን በወረርሽኙ ለተጠቁት ክፍት አደረጉ። መድረሻ ያጡትን እየተቀበሉ ማስተናገድና በሚያስፈጋቸው ነገር ሁሉ መርዳት የዕለት ተዕለት ተግባራቸው ሆነ። ክርስቶስ ሰዎችን ሁሉ እንደ ተቀበለ እነርሱም ሰዎችን ሁሉ ተቀበሉ። በዚህም ከራስ አልፎ ሌሎችን መርዳት ወይም ለሌሎች ራስን መሠዋት ትልቅ ሥነ ምግባራዊ እሴት መሆኑን ለመጀመሪያ ጊዜ ለዓለም አስተዋወቁ። የአንድ እምነት ትክክለኛነቱ የሚረጋገጠው ለሰዎች በሚያደርጋቸው መልካም ነገሮች ነው ባይባልም፣ ከፍቅር የሆነ እጅን መዘርጋት ግን ከሃይማኖት ቤተሰቦች ሁሉ ይጠበቃል። ኢየሱስ እንዳስተማረው ባልንጀራን እንደ ራስ መውደድ ተገቢ ነው። ይህ ነበር ክርስቲያናዊ መርሗቸው። ከሕመማቸው ያገገሙትና ከሞት የተረፉት ሰዎች በክርስቲያኖቹ ድርጊት እጅግ ተገረሙ። ሌሎች ለማድረግ ያልፈለጉትን ነገር ክርስቲያኖች ብቻ አድርገው መገኘታቸው ልዩነቱ እምን ላይ እንደሆነ ማሰላሰል ጀመሩ። እኛና የእኛ ሰዎች ልናደርግ ያልቻልነውን እነርሱ እንዴት አደረጉት? የስቶይክና የሌሎች ፍልስፍና ተከታዮች ለወረርሺኙ ምንም ዐይነት ምላሽ አልነበራቸውም። ወረርሽኙ መቅሠፍት ነው፤ የአማልክት ቊጣ ነው ከማለት ወዲያ ምክንያቱንና መፍትሔውን መስጠት አልቻሉም።30 ክርስቲያኖቹ ግን እጃቸውን ዘረጉ፤ አጋጣሚውን እንደ ዕድል ወሰዱት። በዚህ ዓለም የሚሆነው ነገር በሙሉ እንደ እግዚአብሔር ፈቃድ ነው የሚሆነው የሚል እምነት ያላቸው ሰዎች በሁኔታዎች መክፋት አይበረግጉም። ይልቁንም እግዚአብሔርን ይታመናሉ፤ ለክብሩም ይተጋሉ።
አራተኛው ምክንያት ወንጌል ሰባኪነትና ተአምራት አድራጊነት ናቸው። የጥንት ክርስቲያኖች ሲበዛ ወንጌላውያን ነበሩ ማለት ይቻላል። በእጃቸውም እውነተኛ ድንቅና ተአምራት ይደረጉ ነበር። ታሪክ ጸሐፊው አውሳቢየስ ይህን ሁኔታ በሚገባ ዘግቧል።31 ምንም እንኳ አንዳንዶች በወቅቱ የታየውን ፈጣን ዕድገት ከንጉሥ ቈስጠንጢኖስ ግለ ገጠመኝ ጋር ቢያዛምዱትም፣ ወንጌል ሰባኪነታቸውን መጠራጠር የሚቻል አይመስለኝም።32 በአፈ ታሪኩ መሠረት ንጉሥ ቈስጠንጢኖስ አንድ ሕልም ያያል፤ ሕልሙ “በዚህ [በመስቀል] ታሸንፋለህ” የሚል አምላካዊ መገለጥ ነበር። በሕልሙ በሰማይ ላይየክርስቶስን መስቀል ተመለከተ።33 እውነትም ቈስጠንጢኖስ የሮም ንጉሦችን ጦርነት ገጥሞ አሸነፈ። ቈስጠንጢኖስ በጦርነቱ ያሸነፈው ሁኔታዎች ተመቻችተው ይሁን ወይም በለስ ቀንቶት ወይም በአምላክ እርዳታ ራሱን የቻለ ክርክር አለው። ታሪክ ጸሐፊው አውሳቢየስ እንደሚለው ቈስጠንጢኖስ የሮም አምባገነኖችን ለማሸነፍ መለኮታዊ እርዳታ እንደሚያስፈልገው ተረድቶ ነበር። በወቅቱ ቈስጠንጢኖስ ያየውን ሕልም ትርጒም ባይረዳም ነገሩ አብከነከነው። ስለዚህ አማካሪዎቹን ጠርቶ ነገሩን እንዲያብራሩለት አደረገ። አማካሪዎቹም ክርስቶስ ማን እንደ ሆነ ነገሩት፤ ክርስቶስ ሞትን ድል ያደረገ የእግዚአብሔር አንድያ ልጅ እንደ ሆነ ተረኩለት። በሕልሙ ያየውም መስቀል የክርስቶስን ተሠግዎት እንደሚገልጽ አስረዱት። ቈስጠንጢኖስ በሰማው ነገር ተነክቶ የክርስቲያኖችን አምላክ ለማምለክ ወሰነ፤ ጥምቀቱን ግን እንዲዘገይ አደረገ። እዚህ ላይ ትልቁ ነገር በክርስቲያኖች ላይ ይደርስ የነበረውን በደል ማስቀረቱ ነው። አንዳንዶች ይህን በመንተራስ የክርስቲያኖች ቊጥር ያደገው በቈስጠንጢኖስ ምክንያት ነው ይላሉ። ልክ ነው የቈስጠንጢኖስ ክርስትናን መቀበል እን ደ አንድ አዎንታዊ እርምጃ ይቈጠር ይሆናል።34 ነገር ግን ክርስትና ያደገው ወንጌል በመታወጁና የእግዚአብሔር ብርቱ ክንድ በመዘርጋቱ ነው። ወንጌላዊነት ለጥንት ክርስቲያኖች አዲስ ነገር አይደለም። የጳውሎስ ሦስት ሚሲዮናዊ ጉዞዎች ይህን ይመሰክራሉ። ወደ ዓለም ሁሉ መሄድና ወንጌልን ለፍጥረት ሁሉ መስበክ የክርስትና አንዱ ተእልኮ ነው። በአንድ በኩል ወንጌል መሰበኩ፣ በሌላ በኩል ተአምራት መደረጉ ሰዎች ወደ ክርስቶስ እንዲመለከቱ ዕድል ሰጠ። ይህም ልክ በሐዋርያቱ ዘመን እንደተደረገው ነበር፤ “እነርሱም ወጥተው በየስፍራው ሁሉ ሰበኩ፤ ጌታም ከእነርሱ ጋር ነበር፤ በሚከተሉትም ምልክቶች ቃሉን ያጸና ነበር” (ማር 16፥20)። በክርስትና ትምህርት መሠረት እግዚአብሔር ልዑል አምላክ ነው። እርሱ በወደደና በፈቀደ ጊዜ ራሱንና ምሕረቱን ይገልጣል፤ ሕሙማንን ይፈውሳል። ሰዎችን መታደግና መቤዥት በእግዚአብሔር እጅ እንደ ሆነ ሁሉ መፈወስና መጠገንም በእርሱ እጅ ነው።
እንግዲህ ክርስትና በዚያን ዘመን ያደገው ወንጌሉ በመሰበኩና በተአምራት በመጽናቱ ነው።35 እዚህ ላይ በርካታ የታሪክ ምስክርነቶችን መጥቀስ ይቻላል። ሁሉም የሚመሰክሩት የክርስትና ዕድገት ከተአምራ ት ጋር የተዛመደ መሆኑን ነው።36 እን ደ ጠርጡሊያኖስ (155–240) የመሳሰሉ የቤተ ክርስቲያን አባቶች ከዚህ ጋር ተዛማጅ የሆነ ሌላም ምክንያት ይጠቅሳሉ። በራሱ በጠርጡሊያኖስ አገላለጽ “የክርስቲያኖች ደም የቤተ ክርስቲያን ዘር ነው”። ፕሌኒ የተባለ የሮም ተወላጅና የሕግ ባለሙያ (61–113 ዓ.ም.) ለንጉሥ ትራጃን ባቀረበው ጥናት ላይ እንዳመለከተው ቤተ ጣዖቶች ወናቸውን እየቀሩና ገቢያቸውም እየቀነሰ ነው፤ ነገሩ በዚሁ ከቀጠለ መዘጊያቸው ቅርብ ነው። ፕሌኒ ንጉሡን ሲያስጠነቅቅ የክርስቲያኖቹ አካሄድ በጊዜ መቀጨት አለበት ይላል።37 ተመሳሳይ ሁኔታም በእነ ጳውሎስ ዘመን ተፈጽሞ ነበር። ለአርጤምስ ቤተ መቅደስ ምስሎችን እየሠራ ብዙ ትርፍ ያገኝ የነበረው ድሜጥሮስ፣ በእነ ጳውሎስ ላይ ፈጣን እርምጃ ካልተወሰደ ከጥቂት ጊዜ በኋላ ገቢያቸው እንደሚቀንስና አርጤምስም ባዶዋን እንደምትቀር በብርቱ ማሳሰብ ነበረበት። ጳውሎስ “በኤፌሶን ብቻ ሳይሆን ከጥቂት ክፍል በቀር በእስያ ሁሉ ብዙ ሕዝብ እንደ አስረዳና እንደ አሳተ አይታችኋል” ይላል (ሐሥ 19፥26)። ወንጌል ሲሰበክና ተአምራት ሲደረጉ እንደ አርጤምስ ያሉ ቤተ ጣዖቶች ወናቸውን ይቀራሉ። ምናምን ይሆናሉ፤ ታላቅነታቸውም ይሻራል። ምክንያቱም አሁን ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ ተገልጧል። “የዲያብሎስን ሥራ እንዲያፈርስ የእግዚአብሔር ልጅ ተገለጠ” (1ዮሐ 3፥9)። የጥንት ክርስቲያኖች ወረርሽኙን እያሰቡ ከመጨነቅ ይልቅ ነገሩን እንደ ዕድል ተመለከቱት። እጃቸውን አጣጥፈው በመቀመጥ ፋንታ አጋጣሚውን ተጠቀሙበት፤ የኢየሱስን ጌትነትና አዳኝነት አወጁበት።
አምስተኛው ምክንያት ሥነ ጽሑፍ ነው። ከሌሎች የእምነት ክፍሎች ይልቅ ክርስትና ለሥነ ጽሑፍ ትልቅ ስፍራ አለው። የጥንት ክርስቲያኖች “የመጽሐፉ ሕዝብ” ነበሩ። የመጽሐፉ ሕዝብ ሲባል ንባብ፣ ጽሑፍ፣ ቅጂና ስርጭት ማለት ነው።38 ምንም እንኳ ኢየሱስ በጽሑፍ ያኖረልን ምንም ዐይነት ነገር ባይኖርም ትምህርቱ ግን ቋሚ በሆነ መንገድ በአዲስ ኪዳን ውስጥ ተጠብቋል። የመጽሐፍ ቅዱሱ አምላክ በሥነ ጽሑፍ ያምናል። ሙሴና ነቢያቱ የእግዚአብሔርን ቃል በጽሑፍ እንዲያኖሩ ታዘዋል። የአዲስ ኪዳንም ጸሐፊዎች እንዲሁ ታዘዋል። ለምሳሌ ዮሐንስ ያየውን ራእይ እንዲጽፍ ተነግሮት ነበር። “እንግዲህ ያየኸውን አሁንም ያለውን ከዚህም በኋላ ይሆን ዘንድ ያለውን ጻፍ” (ራእ 1፥19)። ምንባብና ንባብ ማለትም ጽሑፍና ማንበብ በክርስትና ተመክሮ ውስጥ ትልቅ ስፍራ እንዳላቸው ቅዱሳት መጻሐፍት መስክረዋል። ለምሳሌ ጳውሎስ የድኅነት ምስጢር በምንባቡ ላይ እንደ ተጠበቀ አመልክቷል (2ጢሞ 3፥ 16)። ጢሞቴዎስን “እስክመጣ ድረስ . . . ለማንበብ . . . ተጠንቀቅ” ይለዋል (1ጢሞ 4፥13)። ቅዱሳት መጻሕፍትን ማንበብና ማስተንተን የክርስቲያኖች ባህል ነበር። መጋብያኑም ሆነ መምህራኑ ትምህርት ዘለቆች ነበሩ። አምልኳቸው በንባብና በማስተንተን ላይ ያተኰረ ነበር።39 በንባብና በማስተንተን ላይ ያተኰረ አምልኮት ደግሞ መጻሕፍቱን በቅጂ መልክ ማባዛትና ማሰራጨት ይኖርበታል። አሁንም በዚህ ረገድ የጥንት ክርስቲያኖችን የሚወዳደራቸው አልነበረም። “ይህችም መልእክት በእናንተ ዘንድ ከተነበበች በኋላ በሎዶቅያ ሰዎች ማኅበር ደግሞ እንድትነበብ አድርጉ” (ቈላ 4፥16)። ይህ ባህል ከሐዋርያቱ ዘመን ጀምሮ እስከ ዛሬ ድረስ ቀጥሏል። ላሪ ሑርታዶ እንደሚለው ማንበብ፣ ማስተንተንና ማሰራጨት በክርስቲያኖች ዘንድ ብቻ የሚታይ ተግባር ነበር። በጥንቱ ሮም ግዛተ ዐፄ በዚህ ረገድ የሚታወቁት ክርስቲያኖች ብቻ ነበሩ፤ ማለት ማንበብና ማስተንተን የክርስቲያኖች ብቻ ልዩ መታወቂያቸው ነበር። ሌሎች የሃይማኖት ክፍሎች የራሳቸው ቅዱሳን ጽሑፎች ቢኖሯቸውም፣ የሚነበቡና የሚጠኑ አልነበሩም።40 በጥንት ክርስቲያኖች ዘንድ ግን ቅዱሳት መጻሕፍት በማኅበር ማለትም በአምልኮት ጊዜ ብቻ ሳይሆን በግልም ይነበቡና ይጠኑ ነበር (ሉቃ 1፥4፤ ሐሥ 15፥21)።
ሰማዕቱ ዮስጦስ (100– 165) እንዳመለከተው በእርሱ ዘመን የነበሩ ክርስቲያኖች ቃሉን በማንበብና በማስተንተን ይተጉ ነበር። በጥንቱ ዓለም የክርስቲያኖችን ያህል በጽሑፍ ባህሉ የሚታወቅ ሕዝብ የለም።41 ከሁለተኛው እስከ አራተኛው ምእተ ዓመት ብቻ በክርስቲያኖች የተጻፉ መጻሕፍት ስፍር ቊጥር የላቸውም። ሊቃውንት እንደሚሉት አዲስ ኪዳን ደብዛው ቢጠፋ እንኳ ከእነዚህ መጻሕፍት ላይ ተለቅሞ ተመልሶ መተካት ይችላል። ማንበብ፣ ማስተንተንና ማሰራጨት ትልቅ ትጋት ይጠይቃል። ትጋት የሚመመጣው ደግሞ ከጽኑ እምነት ነው። ሰዎች ላላመኑበት ነገር ሕይወታቸውን አይሰጡም። በተለይ ነፍስን ለሚጠይቅ ነገር ማንም ራሱን አይሠዋም። የጥንት ክርስቲያኖች በዚያ አስጨናቂ ዘመን በፍርሃት ተውጠው አልተቀመጡም። ይልቁንም ቅዱሳት መጻሕፍትን በማንበብና በማስተንተን ይተጉ ነበር። የክርስትናን አስተምህሮ ይመክቱ ነበር። መምህሬ ክሬግ ኪነር ወደ ክርስትና በመጣ ሰሙን መጽሐፍ ቅዱስን በተለይም አዲስ ኪዳንን በዓመት አንድ ጊዜ ያነብ ነበር። ከዓመታት በኋላ ይህን ልማዱን አሻሽሎ አዲስ ኪዳንን በወር አንድ ጊዜ ያነብ ነበር። አሁን ግን (እንዲህ ማድረግ ከጀመረ ከ20 ዓመት በላይ ሆኖታል) አዲስ ኪዳንን በሳምንት አንድ ጊዜ ያነባል። ሲያስተምር ብዙ የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍሎችን በቃሉ ይወጣቸዋል። ለእኛም እንዲህ ይሁንልን። ቅዱሳት መጻሕፍት ወደ እግዚአብሔር ሀልዎት መግቢያ በሮች ናቸው። ቃሉን በማንበብና በማስተንተን ወደ እግዚአብሔር ሀልዎት መቅረብ ይቻላል። ወደ እግዚአብሔር ሀልዎት ስንቀርብ ሁኔታችንን ከእርሱ አንጻር መመልከት ይሆንልናል።
ለመጨረሻዎቹ ሁለት ምክንያቶች አጽንኦት የሰጠሁት አንድ እውነታ ለመግለጽ ነው። ይኸውም አንዳንድ ለዘብተኞች እንደሚሉት ክርስትና የተስፋፋው በመሃይማን ዘንድ እንጂ በምሁራንና በባለጠጎች ዘንድ አይደለም፤ እናም ዕድገቱ እንደ ትክክለኛ ዕድገት መቈጠር የለበትም ይላሉ። እንደ ካርል ማርክስና ፍሬድሪክ ኤንግልስ የመሳሰሉ ማርክሳውያንም ተመሳሳይ ሙግት ሰንዝረዋል። ሌሎች ምሁራን ደግሞ ክርስትና የተስፋፋው በዝቅተኛ መደብ በሚገኙ ግለሰቦች ዘንድ ብቻ ነው።42 እምነቱ ባለጠጎች፣ ምሁራንና ነገሥታት ሰፈር አልደረሰም ይላሉ። እንዲያውም ሃይማኖት ላልተማሩ እንጂ ለተማሩ አይሆንም፤ እምነቱ ባልነቁና ባልበቁ ሰዎች ዘንድ ቢስፋፋ ምንም አያስደንቅም። እንደ እነዚህ ዐይነት ሰዎች ችግሮቻቸውን የሚያክሙት ችግሩን በመጋፈጥ ሳይሆን ከችግሩ በመሸሽ ነው። ሃይማኖት ደግሞ ጥሩ መሸሺያና መደበቂያ ነው። የእምነቱ ዋነኛ አቀንቃኝ የነበረው ጳውሎስ እንኳ እቅጩን ተናግሯል። ራሱ ጳውሎስ “ለዓለም ለመላእክትም ለሰዎችም መጫወቻ ሆነናል፤ . . . እስከ አሁን ድረስ የዓለም ጥራጊ ሆነናል” (1ቆር 4፥9፣13) ብሏል ይላሉ። በእውነተኛው እነዚህ ክሦች ተጨባጭ ማስረጃ የላቸውም፤ ከእውነት የራቁ ብቻ ሳይሆኑ ጭፍን ክሦች ናቸው። በጥንቱ ዓለም ክርስትና ያልደረሰበት የሕይወት ክፍል የለም። የመንግሥት ባለሥልጣኖች፣ የሕግ ባለሙያዎች፣ የሕክምና አዋቂዎች፣ የከተማ ከንቲባዎች፣ ታላላቅ ነጋዴዎችና ባለጠጎች ክርስትናን ተቀብለዋል። እንኳን በሁለተኛው፣ በሦስተኛውና በአራተኛው ምእተ ዓመት ይቅርና ሐዋርያቱ በሕይወት በነበሩበት ዘመንም የከፍተኛው መደብ አባላት ክርስቲያኖች ነበሩ። ለምሳሌ ኤርስጦስን መጥቀስ ይቻላል፤ “የከተማው መጋቢ [ከንቲባ] ኤርስጦስ … ሰላምታ ያቀርብላችኋል” (ሮሜ 16፥23፤ 2ጢሞ 4፥20)። ልድያ የምትባል ባለጠጋም ነበረች (ሐሥ 16፥14-15)። በሐዋርያት ሥራ መጽሐፍ ውስጥ ከከፍተኛው መደብ ክፍል በርካታ ሰዎች ተጠቅሰዋል (ሐሥ 9፥36፤ 10፥1)። በሁለተኛውና በሦስተኛው ምእተ ዓመት ላይ የነበሩ ንጉሣውያን ቤተሰቦች ሳይቀሩ ክርስትናን ተቀብለዋል።43 በመጀመሪያዎቹ አራት ምእተ ዓመታት የነበሩ ክርስቲያን ጸሐፊዎችን ሥራ በቅጡ ያጠና አንድ ሊቅ እንዳሳሰበው ጽሑፎቻቸው ለትምህርት ዘለቆች የሚመጥኑ ጥልቅ ሥራዎች ነበሩ።44 ክርስትና እንዲያውም ከሁሉ አስቀድሞ የተስፋፋው ባልተማሩት ሳይሆን በተማሩት መካከል ነው፤ በቤት አጋልጋዮች መካከል ሳይሆን በዐፄዎች ቤተ መንግሥት ነው።45 ራሱ ባርት ኸርማን በአንድ በኩል ከለዘብተኞቹ ምሁራን ጋር እየወገነ በሌላ በኩል እንዲህ ይላል፤ ክርስትና ተጽዕኖ ያላሳደረበት የትምህርት ዘርፍ አለ ለማለት ያስቸግራል። ሥነ ጥበብ ቢሆን ሙዚቃ፣ ሥነ ጽሑፍ ቢሆን ፍልስፍና፣ ሥነ ምግባር ቢሆን ሕግ፣ ሁሉም የክርስትና ብርቱ አሻራ አርፎባቸዋል፤ እዚህ ላይ ሥነ ምጣኔንም መጥቀስ ይቻላል። ክርስቲያናዊው አስተምህሮ መላውን አውሮፓ፣ ትንሹ እስያንና ሰሜን አፍሪካን ባያጥለቀልቅ ኖሮ በእነዚህ የትምህርት ዘርፎች ስመ ጥር የሚባሉ ምሁራን ባልተፈጠሩም ነበር።46
በመጨረሻ እንዲህ በማለት ነገሬን ልጨርስ፤ እግዚአብሔር በአንድ ልጁ አማካይነት ወደ ዓለሙ መጥቷል። ምሕረቱን ገልጧል፤ ፍቅሩን አሳይቷል፤ እጁን ዘርግቷል። ተፍጻሜታዊው መሲሕ ነፍሱን ለብዙዎች ቤዛ አድርጎ ሰጥቷል። አሁን ምንም ነገር ሊያስፈራን አይገባም። እግዚአብሔር አዛዥነቱን ለማንም አልሰጠም፤ ደግሞም የእግዚአብሔርን አዛዥነት ማንም መውሰድ አይችልም። በሽታም ሆነ ሞት እግዚአብሔርን ከዙፋኑ አይነቅሉትም። ይልቁንም በሽታና ሞት በትንሣኤው ጌታ መፍትሄ አግኝተዋል። ኢየሱስ ከሙታን ተነሥቷል። መቃብሩ ባዶ ነው፤ ሞት አይዘውም፤ ሞት ከንቱ አያደርገውም። እግዚአብሔር ጥንትም ሆነ አሁን ከሃሌ ኲሉ ነው፤ ማለት ሁሉን ቻይ አምላክ ነው። አማሬ ኲሉ ነው፤ ማለት ሁሉን አዋቂ ጌታ ነው። አኀዜ ኲሉና መላዔ ኲሉ ነው፤ ማለት በሁሉ ስፍራ የሚገኝ ልዑል ነው። ስለዚህ ምንም ነገር ሊያስፈራን አይገባም። በኮቪድ 19 ምክንያት አገር ሊሸበር፣ ዓለምም ሊታወክ ይችላል። ነቢዩ ኢሳይያስ እንዳለው እግዚአብሔርን በመተማመን የሚጠባበቁ በምንም ሁኔታ ውስጥ ኀይላቸውን ያድሳሉ ። ከእግዚአብሔር ጋር የሆኑ ከሁኔታዎች በላይይሰፋሉ ፤ ይንሳፈፋሉ ። ፍርሃት አያቀልጣቸውም፤ ይልቁንም በሚያስፈራው ሁኔታ ውስጥ ከጌቶች ጌታ ጋር ሆነው ይጓዛሉ። እንግዲህ ወሳኙ እኛያለንበት ሁኔታ ሳይሆን የጌታ ከእኛ ጋር መሆነ ነው። ኢየሱስ ከሙታን ተነሥቷል፤ ሞትንም ድል አድርጓል። እርሱ ከእኛ ጋር ከሆነ ታዲያ ማን ሊቃወመን ይችላል?
መገሥጽ ሥሩ ገሠጸ ነው፤ በቁሙ መቈጣት፤ መምከር፤ መሥራት፤ እንደ አባት፣ እንደ መምህር፣ እንደ ወዳጅ አጥብቆ መላልሶ መምከር (“መምህር ወመገሥጽ” እንዲሉ)።
“ኮሮና ቫይረስ” ሳንባን የሚያጠቃና ብሎም አፍኖ የሚገድል በሽታ ነው። ይህ ወረርሽን ለመጀመሪያ ጊዜ የተከሰተው በ2019 በቻይና ነው። በአሁኑ ጊዜ (May 7, 2020) በመላው ዓለም በዚህ በሽታ የተጠቁ ሰዎች ቊጥር ወደ 3,815,561 የደረሰ ሲሆን የሞቱት ሰዎች ቊጠር ደግሞ ወደ 267,469 ደርሷል። አኀዙ በየቀኑ ከዚህም እየጨመረ ይሄዳል። ለበሽታው እሰከ አሁን ድረስ መድኃኒት አልተገኘለትም።
Richard Pankhurst, An Introduction to the Economic History of Ethiopia from Early Times to 1800 (Rochester: Staples Printers, 1961) 239. እንዲሁም An Introduction to the Medical History of Ethiopia (Red Sea, 1991).
ደስታ ተክለ ወልድ “ዐዲስ ያማርኛ መዝገበ ቃላት” በተሰኘው ሥራቸው “ወረርሽኝ” የሚለውን ቃል ሲያብራሩ “አገር የሚወር፣ ኅዳር ሲታጣን የሚቀር” ይሉታል። በሽታው ከጊዜ በኋላ “ኅዳር ሲታጠን” ከሚለው ጋር የተዛመደው በተለይ በኅዳር ወር በመባባሱና ብዙ ሰዎችን በመግደሉ ነው። እስከ 40,000 የሚደርሱ ሰዎች እንደ ሞቱ ይገመታል። በየዓመቱ ኅዳር 12 ቀን መከበር የጀመረውም የወረርሽኙን አስከፊነት ለማስታወስ ነው። በአገራችን የሚከሰቱ አንዳንድ ወረርሽኞች “ራሔሎ” የሚል ስያሜ እንዳላቸውም ይገልጻሉ። ስያሜው የመጣው ራሔል ስለ ልጆቿ አለቀሰች፤ መጽናናትም አልቻለችም ከሚለው ምንባብ ነው (ገጽ 1139)።
“በአዲስ አበባ ብቻ ከዐሥር ሺሀ የሚበልጡ ሰዎች ሞቱ። እኔ ግን በብርቱ ከታመምሁ በኋላ በእግዚአብሔር ቸርነት ከሞት ተረፍሁ”። ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ፤ ሕይወቴና የኢትዮጵያ እርምጃ (አዲስ አበባ፤ ብርሃንና ሰላም ማተሚያ ቤት፤ 1965) 39።
Richard Pankhurst, “The Hedar Baseta of 1918,” Journal of Ethiopian Studies, Vol 13, No 2 (July 1975) 103-131.
መርስዔ ኀዘን ወልደ ቂርቆስ፤ የሐያኛው ክፍለ ዘመን መብቻ፤ የዘመን ታሪክ ትዝታዬ ካየሁትና ከሰማሁት 1895 – 1922 (አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ፕሬስ 1999 ዓ.ም.) ገጽ 218-220።
Lester K. Little, Plague and the End of Antiquity: The Pandemic of 541-750 (Cambridge: Cambridge University Press, 2007).
Christian W. McMillen, Pandemics: A Very Short Introduction (Oxford: Oxford University Press, 2016). 4
ማርቲን ሉተርና ጆን ፓይፐር እንደሚሉት ማንኛውም በሽታ፣ መቅሠፍትና ሞት የኀጢአት ቅጣት ውጤቶች ናቸው። ሰዎች ሁሉ በእግዚአብሔር ቊጣና ፍርድ ሥር ናቸው። የውድቀት መዘዝ በክርስቶስ ሞትና ትንሣኤ በመቀልበስ ላይ ቢሆንም ገና ሙሉ በሙሉ አልተፈወስንም። የመጨረሻው ፈውስ የክርስቶስን ቡሩክ መገለጥ ይጠብቃል። እናም ዛሬም እንታመማለን፤ ዛሬም እንሞታለን። በክርስቶስ የሆኑ ሁሉ ከእግዚአብሔር ኲነኔ ቢተርፉም የውድቀት መዘዝ ግን ገና አልተነሣላቸውም። John Piper, Coronavirus and Christ (Weaton: Crossway, 2020). እንዲህ ሲሉ ግን የታመሙ ሰዎች ወደ እግዚአብሔር ቢጸልዩ ፈውስ አያገኙም ማለታቸው አይደለም። እግዚአብሔር ዛሬም እንደ ምሕረቱና እንደ ቸርነቱ መጠን ሰዎችን ይፈውሳል። እግዚአብሔር “ያህዌ ረፋእ” ነው፤ “እኔ ፈዋሽህ እግዚአብሔር ነኝና” [“ἐγὼ γάρ εἰμι κύριος ὁ ἰώμενός σε”] (ዘጸ 15፥26)።
Thomas Pakenham, The Scramble for Africa (1992). PadriagCarmondy, The New Scramble for Africa (2016). Lee Wengraf, Extracting Profit: Imperialism, Neoliberalism and the New Scramble for Africa (Chicago: Haymarket Books, 2018).
Eric Toussaint and Damien Millet, Debt, the IMF, and the World Bank (New York: Monthly Review Press, 2010). Ngaire Woods, The Globalizers: The IMF, the World Bank and Their Borrowers (London: Cornell University Press, 2014).
Lester R. Brown, The Great Transition: Shifting from Fossil Fuel to Solar and Wind Energy (New York: W.W. Norton & Company, 2015). Full Planet, Empty Plates, The New Geopolitics of Food Scarcity (New York: W.W. Norton & Company, 2012).
ምኒልክ አስፋው፤ መጽሐፍ ቅዱስና የትርጓሜ ስልቱ፤ ቅዱሳት መጻሕፍት እንዴት ይነበቡ? እንዴት ይተርጐሙ? እንዴት ይተግበሩ? (Grand Rapids: Our Daily Bread Ministries, 2017) 238-255.
R. W. L. Moberly, “Lament,” in New International Dictionary of Old Testament Theology and Exegesis, IV (Grand Rapids: Zondervan, 2012) 879.
Samuel E. Balentine, Job, SHBC (Georgia: Smyth &Helwys Publishing, 2006) 3-5.
ዝኒ ከማሁ፤3-33. እንዲሁም Andreas Kostenberger and Richard Paterson, Invitation to Biblical Interpretation: Exploring the Hermeneutical Triad of History, Literature and Theology (Kregel, 2011) 299-205.
Rodney Stark, The Rise of Christianity: How the Obscure, Marginal Jesus Movement Became the Dominant Religion Force in the Western World in a Few Centuries (New Jersey: Princeton University Press, 1996) 4-12.
ዝኒ ከማሁ፤ 7.በሐዋርያት ሥራ መጽሐፍ ውስጥ የተጠቀሰውን አኀዝ መከተልም ይቻላል። ከትንሣኤው በኋላ የክርስቲያኖች ቊጥር 120 ነበር (ሐሥ 1፥14-15)፤ በበዓለ ኀምሳ ቀን ቊጥራቸው ወደ 5,000 ደርሶ ነበር (ሐሥ 4፥4)። በ60 ዓ.ም. አካባቢ ቊጥራቸው “አእላፋት” ነበር፤ “አምነው የነበሩት ስንት አእላፋት እንደ ሆኑ ታያለህ” (ሐሥ 21፥20)።
Rodney Stark, The Triumph of Christianity: How the Jesus Movement Became the World’s Largest Religion (New York: Harper, 2011) 115.
Stark, The Rise of Christianity, 73-94.
Stark, The Triumph of Christianity, 112.
ዝኒ ከማሁ፤ 116።
Stephen Neill, A History of Christian Mission, 2nd ed. (New York: Penguin, 1986) 37-38.
Hans Zinsser, Rats, Lice and History (New York: Bantam, 1960).
በትንኞችና በቁንጫዎች አማካይነት ከእንስሳት (በተለይም ከአይጦች) ወደ ሰው የሚተላለፍ በሽታ ነው።
ዮሐን ሔስ (1490–1547) የነገረ መለኮት ሊቅ ከመሆኑም በላይ የአንዲት አጥቢያ ቤተ ክርስቲያን መጋቢ ነበር። የማርቲን ሉተር ወዳጅና ከእርሱም ጋር የተሐድሶው መሪ ነበር።
https://davenantinstitute.org/whether-one-may-flee-from-a-deadly-plague/2020. ሥዕሉ የተወሰደው ከዚህ ድረ ገጽ ላይ ነው።
ዝኒ ከማሁ፤ ከአውሳቢየስ በተጨማሪ Cyprian, bishop of Carthage and Dionysius, bishop of Alexandria የዐይን ምስክርነታቸውን ሰጥተዋል፤ Eusebius, The History of the Church (1965 ed.).
William H. Mcneill, Plagues and People, (New York: Anchor Books, 1976) 108-112.
Eusebius, Ecclesiastical History (3.37.3 1927 ed.).
ታላቁ ቈስጠንጢኖስ (272–337) ክርስትናን በመቀበል ረገድ የመጀመሪያው የሮም ዐፄ/ንጉሠ ነገሥት ነው። ክርስቲያኖች ከስደት እንዲያርፉ ለወጣው አዋጅ መጽደቅም ትልቁን ሚና ተጫውቷል። የኒቅያ ጉባኤ (325 ዓ.ም.) በመባል የሚታወቀው የመጀመሪያው የክርስቲያኖች ጉባኤ እንዲጠራ ያደረገው እርሱ ነበር። ቈስጠንጢኖስ አባቱ፣ እናቱ ሄለና እና እኅቱ ክርስቲያኖች እንደ ነበሩ ይነገራል። የእኅቱ ስም እንዲያውም “አናስታሲስ” ይባል ነበር፤ በግሪክ አናስታሲስ ማለት ትንሣኤ ማለት ነው።
Eusebius, Life of Constantine (1. 27-28).
ቈስጠንጢኖስ ክርስትናን መቀበሉ ለክርስትና ዕድገት ራሱን የቻለ አስተዋጽኦ እንደሚኖረው እሙን ነው። እርሱ ክርስትናን በመቀበሉ ብዙ ለውጦች ተከስተዋል። 1) ስደት ቀርቷል፤ 2) የእምነት ነጻነት ታወጇል፤ 3) ክርስትና በሮም ግዛተ ዐፄ ተቀባይነት አግኝቷል፤ 4) አብያተ ክርስቲያናት ታንጸዋል። በተለይ “የሚላኑ አዋጅ” (“Edict of Milan”) ለክርስትና ትልቅ ድል እንዳስገኘ ይቈጠራል። ለዚህ አዋጅ መጽደቅ የቈስጠንጢኖስ ሚና ቀላል አልነበረም። አዋጁ የሃይማኖት ነጻነት አስገኝቷል። አንዳንድ ምሁራን አዋጁን “በምዕራቡ ዓለም የእምነት ነጻነትን በማረጋገጥ ረገድ የመጀመሪያው ሰነድ” አድርገው ይወስዱታል። Harold Darke, Constantine and the Bishops: The Politics of Intolerance (Baltimore: Johns Hopkins, 2000) 194.
ባርት ኸርማን “The Triumph of Christianity” በተሰኘው መጽሐፉ ላይ ክርስትና ያደገው በተአምራት አይደለም በማለት ያቀረበው ሙግት ጭፍን ትችት ከመሆኑም በላይ ኢመጽሐፍ ቅዱሳዊ ነው። ክርስትና ያለ እግዚአብሔር ተአምር መፈጠርም ሆነ መጽናት አይችልም። እንደ ኸርማን አባባል ክርስትና ያደገው በዝምድና፣ በትውውቅና በአገር ልጅነት ነው። ከአንድ ቤት አንድ ሰው ክርስትናን ሲቀበል፣ ቤተ ሰቡ በሙሉ ክርስትናን ይቀበላል። የአንድ አገር ሰው ክርስትናን ሲቀበል የመንደሩ ሰዎች በሙሉ ክርስትናን ይቀበላሉ። ክርስትና ያደገው በዚህ ዐይነት ነው። ኸርማን በአቋሙ አግኖስቲክ በመሆኑ ነገሮችን ሁሉ የሚመለከተው በዚሁ መነጽር ነው። ለእርሱ ሁሉም ነገር ያጋጣሚ ክስትት ውጤት ነው። አንዳንድ ድንቅ የሚመስሉ ክስተቶች ማንም ሳይነካቸው በራሳቸው ሂደት ይጓዛሉ። Bart D. Ehrman, The Rise of Christianity: How A Forbidden Religion Swept the World (New York: Simon & Schuster, 2018).
Craig S. Keener, Miracles: The Credibility of the New Testament, Vol. 1 (Grand Rapids: Baker Academic, 2011) 361-366. Ramsay MacMullen, Christianizing the Roman Empire (New Haven: Yale University Press, 1984). 61-62 Davies W. D. and Dale C. Allison, A Critical and Exegetical Commentary on the Gospel of Matthew (Edinburgh: T&T Clark, 1991) 2:62-65.
Larry W. Hurtado, Destroyer of the Gods: Early Christian Distinctiveness in the Roman World (Waco: Baylor University Press, 2016) 25-32. ፕሌኒ በጥናቱ ላይ በግልጽ እንዳመለከተው ክርስቲያኖቹ አንዳች ወንጀል ሲፈጽሙ አልተገኙም፤ ለስደትና ለሞት የሚዳገሩትም ለምን እንደ ሆነ ግልጽ አልሆነለትም። የንጉሡን አዋጅ ለመፈጸም ሲል ብቻ የታዘዘውን አደረገ። እንደ እርሱ አባባል ክርስቲያኖቹ የተሰደዱትና ለሞት የተዳረጉት “ክርስቲያን ስለሆኑ” ብቻ ነው። ይህን በተመለከተ ሰማዕቱ ዮስጦስ (100–165) ብርቱ ሮሮውን አሰምቷል። ሰዎች መቀጣት ያለባቸው በወጀለኛነት ሲከሰሱ እንጂ በእምነታቸው መሆን የለበትም።
ዝኒ ከማሁ፤ 102-103።
ዝኒ ከማሁ፤ 104።
ዝኒ ከማሁ፤ 107። ሑርታዶ የጽሑፍ ሰነዶችንና የሥነ ቁፋሮ ግኝቶችን አመሳክሮ እንደገለጸው፣ ማንበብና ማስተንተን ከክርስቲያኖች ውጭ ተዘውትሮ የሚታየው በፈላስፎች ክልል ነው። የፍልስፍና ትምህርት ቤቶች ይህ ባህል በመጠኑ ይታይባቸዋል። የንባብና የጽሑፍ ባህል ግን ይበልጥ ያበበው በክርስቲያኖች ዘንድ ብቻ ነው። የክርስቲያኖችን ያህል የሚያነብቡና የሚጽፍ ማኅበረ ሰብ አልነበረም። ሑርታዶ እንደሚለው እንዲያውም እርሱ እስከሚያውቀው ድረስ ከክርስቲያኖች በስተቀር በማንበብ፣ በማስተንተንና ቅዱሳን ጽሑፎቹን በማሰራጨት ረገድ የሚታወቅ ማንም ሕዝብ የለም። ሲበዛ የመጽሐፍ ሕዝብ ናቸው፤ መምህራኖቻቸው ሲበዛ ጸሐፊዎች ናቸው ይላል። ጳውሎስን እንደ ምሳሌ ይጠቅስና፣ የሥነ ጽሑፍ ቅርጾቻቸው እንኳ ወደር አልነበረውም ይላል። በጥንቱ ግሪካውያንና የሮማውያን ዓለም የአንድ ደብዳቤ ርዝመቱ ከ200 ቃላት አይበልጥም። በንጽጽር ጳውሎስ ለፊልሞና የጻፈውን ደብዳቤ ብንመለከት 395 ቃላት አሉት። የሮሜ መልእክት 7,101፤ 1 ቆሮርንቶስ 6,807፤ 2 ቆሮንቶስ 4,448፤ ገላትያ 2,220፤ ፊልጵስዩስ 1,624፤ ዕብ 5,000። መልእክቶቹን አባዝቶ ለማሰራጨት ደግሞ ብዙ ሰዓታት ይፈጃል። ለምሳሌ የሮሜ መልእክትን አባዝቶ ለማሰራጨት 11.5 ሰዓት ይወስዳል፤ ገላ 3.6 ሰዓት፤ ፊል 2.6 ሰዓት። ሑርታዶ አንድ ሊቅ የሮሜ ሰዎች ከጳውሎስ የተላከላቸውን ደብዳቤ ተመልክተው “በመልእክቱ ይዘት ሳይሆን በርዝመቱ ሳይደነቁ አይቀርም” በማለት ቀልዷል ይላል። ይህ ሊቅ የቀለደው ከ2ኛ ቆሮ 10፥9-11 ተነሥቶ ይሆን? በሥነ ጽሑፍ ቅርጽ ረገድ እንዲያውም እንደ ክርስቲያኖቹ የተራቀቀበት የለም። ለምሳሌ የአራቱን ወንጌሎች አጻጻፍ ብንመለከት “የዜና ሕይወት” (biography) አጻጻፍን ያጎለበቱትና ያረቀቁት ክርስቲያኖች ናቸው።
ዝኒ ከማሁ፤ 115።
Karl Marx and Friederich Engels, Marx and Engels on Religion (New York: Schocken Books, 1967).
E. A. Judge, The Social Pattern of Christian Groups in the First Century (London: Tyndale, 1960).
Abraham J. Malherbe, Social Aspects of Early Christianity (Baton Rouge: LouisianaState University Press, 1977).
W. M. Ramsay, The Church in the Roman Empire before A.D. 170 (New York: G. P. Putman’s Sons, 1893) 57. አግናጤዎስ በሮም ለሚገኙ ክርስቲያኖች በጻፈው ደብዳቤ ላይ ሥጋቱን እንደ ገለጸው አንዳንድ ክርስቲያኖች ምናልባት የሞርት ፍርዱ እንዲቀለበስ ጣልቃ ይገቡ ይሆናል፤ ለማለት የፈለገው ግልጽ ነበር፤ ከከፍተኛው መደብ አባላት መካከል አንዳንዶቹ ሥልጣናቸውንና ቅርበታቸውን ተጠቅመው ከፍርዱ ነጻ ያደርጉኛል የሚል ነበር። አግናጤዎስ በዚህ ዐይነት ነጻ መውጣት አልፈለገም። Adolf Harnack, The Mission and Expansion of Christianity in the First Three Centuries (New York: G. P. Putman’s Sons, 1908) 35.
Ehrman, The Rise of Christianity. How a Forbidden Religion Swept the World (New York: Simon & Schuster).
የአዲስ አበባ ማዘጋጃ ቤት
ማስታወቂያ
1. ለዚህ ለዛሬ በሽታ ነጩን የባሕር ዛፍ ቅጠሉን እየቀቀላችሁ ማታ ስትተኙ በላቦቱ ታጠኑ። ደግሞ የባሕሩን ዛፍ ቅጠል እርጥቡን በብዙ አድርጋችሁ በቤታችሁም ውስጥ በየደጃችሁ እያነደዳችሁ አጭሱበት።
2. አይነ ምድራችሁን ሳትቆፍሩ አትቀመጡ። አይነ ምድር ተቀምጣችሁ ስትነሡ ባይነ ምድራችሁ ላይ የባሕር ዛፍ ቅጠል ጣሉበት። ያልጣላችሁበት እንደሆነ ከአይነ ምድራችሁ ላይ እንደ ገና በሽታ ይነሣል።
3. ባትታመሙም ብትታመሙም ውሃ እያፈላችሁ በውስጡ ጨው እየጨመራችሁ ጠዋትና ማታ አፋችሁን ተጉመጥመጡ።
4. ውሻ ድመት በቅሎና ፈረስ ሌላም ይህን የመሰለ ሁሉ በሞተባችሁ ጊዜ ሽታው በሽታ ያመጣልና ቅበሩት።
5. ሰው የሞተባችሁ እንደሆነ መቃብሩን በጣም አዝልቃችሁ ሳትቆፍሩ አትቅበሩ። በጣም ሳትቆፍሩ የቀበራችሁ እንደሆነ አውሬና ውሻ እያወጣ ይበላዋል። ሽታውም ከዛሬው የበለጠ በሽታ ያመጣብናል።
6. በቤቱ ሰው የታመመበት ሰው ወደ ማዘጋጃ ቤት ድረስ እየመጣ አለዋጋ መድኃኒቱን ይውሰድ። በማናቸውም ምክንያት የሚያድን እግዚአብሔር ነው። ነገር ግን የሚያድን እግዚአብሔር ነው ብሎ መድኃኒት አላደግም ማለት እግ ዚአብሔርን መፈታተን ይሆናልና መድኃኒት አናደርግም አትበሉ። መድኃኒትንም የፈጠረልን እግዚአብሔር ነው።
7. ደግሞ ከመቃ ብር ላይ በሽታ እን ዳይነሣ ብሎ መንግሥታችን በቸርነቱ ብዙ ኖራ በየቤተ ክርስቲያኑ አስመጥቶልናልና በመቃብሩ ውስጥ ሬሳውን አስገብታችሁ በላዩ ጥቂት አፈር ጨምራችሁ ባፈሩ ላይ ኖራውን አልብሱና ከዚያ በኋላ አፈር መልሱበት። ኖራው የሬሳውን በሽታ ያጠፋውና በሽታ እንዳይነሣ ይሆናል።
ኅዳር 20 ቀን፥ 1911 ዓ.ም.፤ አዲስ አበባ።
የአዲስ አበባ ከተማ ማዘጋጃ ቤት ዲሬክተር ኅሩይ ወ. ሥ.
Minilik Asfaw
Share this article:
Minilik Asfaw
Articles by this author
Minilik Asfaw
Articles by this author
እምነታዊ ስሌት
Asnake Endrias May 24, 2015
ጓደኛዬ ነው፤ “ወደኛ ቸርቸ ካልመጣህ” ብሎ ሁሌ ይነዘንዘኛል መሄድ ባልፈልግም “ስለንዝነዛው” ብዬ አንድ ዕለት ለመታደም ከስምምነት ላይ ደረስን። ከዚያ በፊት ግን ‘ለምን ወደ እግዚአብሔር ቤት እንሂድ ባለህ ጊዜ ደስ አላለህም?’ ትሉኝ ይሆናል፤ ጥሩ ጥያቄ ነው። ከዚህ ጓደኛዬ ጋር በደባልነት አብረን መኖር ከጀመርን ረጅም ጊዜ ቢሆንም ከቅርብ ጊዜ በኋላ፣ ማለትም “ጠርማሽ ትውልድ ዓለም አቀፍ ቤተ ክርስቲያን” ወደ ተሰኘ ጉባኤ መሄዱን ማዘውተር ከጀመረ ወዲህ ነገረ ዓለሙ ተቀይሯል። እንደ እርሱ አባባል “የእምነት እና የኀይል ሰው” ሆኗል።
ተጨማሪ ያንብቡ
” ‘መንፈስ ቅዱስ ካልተናገረ እኔ የምነግራችሁ አንዳች የለም’ ብሎ ጉባኤውን ማሰናበት ጤናማነት ነው”
Mikyas Belay March 13, 2019
መጋቢ መስፍን ሙሉጌታ በኮልፌ ቃለ ሕይወት ቤተ ክርስቲያን በመጋቢነት ያገለግላሉ። ከዚህ በተጨማሪ፣ ዘወትር ዓርብ ቤተ ክርስቲያኒቱ በምታዘጋጀው “የፈውስና ነጻ የማውጣት” መርሓ ግብር ላይ ላለፉት በርካታ ዓመታት አገልግሎት ሲሰጡ ቆይተዋል። በዚህ ዘመን በፈውስ ስጦታ ቤተ ክርስቲያንን ያገልግላሉ ከሚባሉት አገልጋዮች መካከል የመጋቢ መስፍን ስም ቀድሞ ይነሣል። ሕንጸት ስለ መንፈስ ቅዱስ፣ ስለ ስጦታዎቹ እና አጠቃቀሙ እንዲሁም ከዚሁ ጋር ተያይዘው ስለሚነሡ ጉዳዮች ከመጋቢ መስፍን ሙሉጌታ ጋር ያደረገው ቆይታ እንደሚከተለው ቀርቧል።
ተጨማሪ ያንብቡ
“ከመደነጋገር መነጋገር”
Meskerem Abeba Abere November 15, 2020
መስከረም አበባ አበረ፣ “ከመደነጋገር መነጋገር” በሚል ርእስ ለንባብ በበቃውና ለወቅታዊው የአገራችን የትርምስ ገጽታ ሁነኛ ምክር አለው በተባለው መጽሐፍ ላይ ያቀረቡትን የአንባቢ ዕይታ እንደሚከተለው አቅርበዋል።
ተጨማሪ ያንብቡ
Add comment
Cancel reply
Your email address will not be published. Required fields are marked *
Comment *
Name *
Email *
Website
Save my name, email, and website in this browser for the next time I comment.
Captcha *
Type the text displayed above:
Hintset Christian Society is a faith-based society founded in June 7, 2013 by a group of Christians who are committed to the expansion and edification of the Evangelical Churches of Ethiopia. The Ge’ez word ‘Hintset’, which means ‘to edify’ or ‘to build’, is intended to describe this commitment.
“ከመልእክተ ሕንጸት” በስተቀር፣ በድረ ገጹ ላይ የሚቀርቡ ማናቸውም ዝግጅቶች የሕንጸት ክርስቲያናዊ ማኅበር አቋምን ላይወክሉ ይችላሉ።
With the exception of “Hintset’s Editorial”, any pubication presented on the Website may not necessarily represent the position of Hintset Christian Society.
Receive the latest articles
Subscribe To Our Monthly Newsletter
Email Address
subscribe
Find Us Here
Facebook-f Telegram Youtube
Hintset Christian Society is a faith-based society founded in June 7, 2013 by a group of Christians who are committed to the expansion and edification of the Evangelical Churches of Ethiopia. The Ge’ez word ‘Hintset’, which means ‘to edify’ or ‘to build’, is intended to describe this commitment.
“ከመልእክተ ሕንጸት” በስተቀር፣ በድረ ገጹ ላይ የሚቀርቡ ማናቸውም ዝግጅቶች የሕንጸት ክርስቲያናዊ ማኅበር አቋምን ላይወክሉ ይችላሉ።
With the exception of “Hintset’s Editorial”, any pubication presented on the Website may not necessarily represent the position of Hintset Christian Society.
Receive the latest articles
Subscribe To Our Monthly Newsletter
Email Address
subscribe
Find Us Here
Facebook-f Telegram Youtube
Hintset Christian Society
All Rights Reserved © 2022
SIGN UP FOR OUR NEWSLETTER.
Hintset’s latest news and articles of the week to encourage, challenge, and inform you.
Your email
SIGN UP
Actions
Menu
Selected media actions
<# } #>
<# } #>
<# if ( data.message ) { #>
{{ data.message }}
<# } #>
Drop files to upload
or
Select Files
Maximum upload file size: 0 B.
<# if ( data.suggestedWidth && data.suggestedHeight ) { #>
Suggested image dimensions: {{data.suggestedWidth}} by {{data.suggestedHeight}} pixels.
<# } #>
Grid view
/ –
Dismiss errors
{{ data.message }}
<# if ( ! data.hasNext ) { #> disabled<# } #>>Edit next media item
Close dialog
<# if ( data.uploading ) { #>
<# } else if ( data.sizes && data.sizes.full ) { #> <# } else if ( data.sizes && data.sizes.large ) { #> <# } else if ( -1 === jQuery.inArray( data.type, [ 'audio', 'video' ] ) ) { #> <# } #> <# if ( 'audio' === data.type ) { #>
<# } else if ( 'video' === data.type ) { var w_rule = ''; if ( data.width ) { w_rule = 'width: ' + data.width + 'px;'; } else if ( wp.media.view.settings.contentWidth ) { w_rule = 'width: ' + wp.media.view.settings.contentWidth + 'px;'; } #>
<# if ( data.width ) { #>width="{{ data.width }}"<# } #> <# if ( data.height ) { #>height="{{ data.height }}"<# } #> <# if ( data.image && data.image.src !== data.icon ) { #>poster="{{ data.image.src }}"<# } #>>
<# } #>
<# if ( 'image' === data.type && ! data.uploading && data.sizes && data.can.save ) { #>
Edit Image
<# } else if ( 'pdf' === data.subtype && data.sizes ) { #>
Document Preview
<# } #>
Saved.
Details
Uploaded on: {{ data.dateFormatted }}
Uploaded by: <# if ( data.authorLink ) { #> {{ data.authorName }} <# } else { #> {{ data.authorName }} <# } #>
<# if ( data.uploadedToTitle ) { #>
Uploaded to: <# if ( data.uploadedToLink ) { #> {{ data.uploadedToTitle }} <# } else { #> {{ data.uploadedToTitle }} <# } #>
<# } #>
File name: {{ data.filename }}
File type: {{ data.mime }}
File size: {{ data.filesizeHumanReadable }}
<# if ( 'image' === data.type && ! data.uploading ) { #> <# if ( data.width && data.height ) { #>
Dimensions: {{ data.width }} by {{ data.height }} pixels
<# } #> <# if ( data.originalImageURL && data.originalImageName ) { #>
Original image: {{data.originalImageName}}
<# } #> <# } #> <# if ( data.fileLength && data.fileLengthHumanReadable ) { #>
Length: {{ data.fileLength }} {{ data.fileLengthHumanReadable }}
<# } #> <# if ( 'audio' === data.type && data.meta.bitrate ) { #>
Bitrate: {{ Math.round( data.meta.bitrate / 1000 ) }}kb/s <# if ( data.meta.bitrate_mode ) { #> {{ ' ' + data.meta.bitrate_mode.toUpperCase() }} <# } #>
<# } #> <# if ( data.mediaStates ) { #>
Used as: {{ data.mediaStates }}
<# } #>
<# if ( data.compat && data.compat.meta ) { #> {{{ data.compat.meta }}} <# } #>
<# var maybeReadOnly = data.can.save || data.allowLocalEdits ? '' : 'readonly'; #> <# if ( 'image' === data.type ) { #> Alternative Text
{{ data.alt }}
Learn how to describe the purpose of the image (opens in a new tab). Leave empty if the image is purely decorative.
<# } #> Title <# if ( 'audio' === data.type ) { #> Artist Album <# } #> Caption
{{ data.caption }}
Description
{{ data.description }}
File URL:
Copy URL to clipboard
Copied!
<# if ( data.link ) { #> View attachment page <# } #> <# if ( data.can.save ) { #> <# if ( data.link ) { #> | <# } #> Edit more details <# } #> <# if ( data.can.save && data.link ) { #> | Download file <# } #> <# if ( ! data.uploading && data.can.remove ) { #> <# if ( data.link || data.can.save ) { #> | <# } #>
Delete permanently
<# } #>
<# } else if ( 'image' === data.type && data.size && data.size.url ) { #>
<# } else { #>
<# if ( data.image && data.image.src && data.image.src !== data.icon ) { #> <# } else if ( data.sizes && data.sizes.medium ) { #> <# } else { #> <# } #>
{{ data.filename }}
<# } #>
<# if ( data.buttons.close ) { #>
Remove
<# } #>
<# if ( data.buttons.check ) { #>
Deselect
<# } #> <# var maybeReadOnly = data.can.save || data.allowLocalEdits ? '' : 'readonly'; if ( data.describe ) { if ( 'image' === data.type ) { #> <# } else { #> <# if ( 'video' === data.type ) { #> aria-label="Video title" placeholder="Video title…" <# } else if ( 'audio' === data.type ) { #> aria-label="Audio title" placeholder="Audio title…" <# } else { #> aria-label="Media title" placeholder="Media title…" <# } #> {{ maybeReadOnly }} /> <# } } #> Saved.
<# if ( 'audio' === data.type ) { #>
<# } else if ( 'video' === data.type ) { var w_rule = ''; if ( data.width ) { w_rule = 'width: ' + data.width + 'px;'; } else if ( wp.media.view.settings.contentWidth ) { w_rule = 'width: ' + wp.media.view.settings.contentWidth + 'px;'; } #>
<# if ( data.width ) { #>width="{{ data.width }}"<# } #> <# if ( data.height ) { #>height="{{ data.height }}"<# } #> <# if ( data.image && data.image.src !== data.icon ) { #>poster="{{ data.image.src }}"<# } #>>
<# } else { #>
<# if ( data.uploading ) { #>
<# } else if ( 'image' === data.type && data.size && data.size.url ) { #> <# } else { #> <# } #>
<# } #>
{{ data.filename }}
{{ data.dateFormatted }}
{{ data.filesizeHumanReadable }}
<# if ( 'image' === data.type && ! data.uploading ) { #> <# if ( data.width && data.height ) { #>
{{ data.width }} by {{ data.height }} pixels
<# } #> <# if ( data.originalImageURL && data.originalImageName ) { #>
Original image: {{data.originalImageName}}
<# } #> <# if ( data.can.save && data.sizes ) { #> Edit Image <# } #> <# } #> <# if ( data.fileLength && data.fileLengthHumanReadable ) { #>
Length: {{ data.fileLength }} {{ data.fileLengthHumanReadable }}
<# } #> <# if ( data.mediaStates ) { #>
Used as: {{ data.mediaStates }}
<# } #> <# if ( ! data.uploading && data.can.remove ) { #>
Delete permanently
<# } #>
<# if ( data.compat && data.compat.meta ) { #> {{{ data.compat.meta }}} <# } #>
<# var maybeReadOnly = data.can.save || data.allowLocalEdits ? '' : 'readonly'; #> <# if ( 'image' === data.type ) { #> Alt Text
{{ data.alt }}
Learn how to describe the purpose of the image (opens in a new tab). Leave empty if the image is purely decorative.
<# } #> Title <# if ( 'audio' === data.type ) { #> Artist Album <# } #> Caption
{{ data.caption }}
Description
{{ data.description }}
File URL:
Copy URL to clipboard
Copied!
<# if ( data.editable ) { #>
Edit Selection
<# } #> <# if ( data.clearable ) { #>
Clear
<# } #>
<# if ( 'image' === data.type ) { #> Alignment <# if ( data.userSettings ) { #> data-user-setting="align" <# } #>> Left Center Right None <# } #> <# if ( data.model.canEmbed ) { #> Embed or Link <# } else { #> Link To <# } #> <# if ( data.userSettings && ! data.model.canEmbed ) { #> data-user-setting="urlbutton" <# } #>> <# if ( data.model.canEmbed ) { #> Embed Media Player <# } else { #> None <# } #> <# if ( data.model.canEmbed ) { #> Link to Media File <# } else { #> Media File <# } #> <# if ( data.model.canEmbed ) { #> Link to Attachment Page <# } else { #> Attachment Page <# } #> <# if ( 'image' === data.type ) { #> Custom URL <# } #> URL <# if ( 'undefined' !== typeof data.sizes ) { #> Size <# if ( data.userSettings ) { #> data-user-setting="imgsize" <# } #>> <# var size = data.sizes['thumbnail']; if ( size ) { #> Thumbnail – {{ size.width }} × {{ size.height }} <# } #> <# var size = data.sizes['medium']; if ( size ) { #> Medium – {{ size.width }} × {{ size.height }} <# } #> <# var size = data.sizes['large']; if ( size ) { #> Large – {{ size.width }} × {{ size.height }} <# } #> <# var size = data.sizes['full']; if ( size ) { #> Full Size – {{ size.width }} × {{ size.height }} <# } #> <# } #>
Link To <# if ( data.userSettings ) { #> data-user-setting="urlbutton" <# } #>> <# if ( ! wp.media.galleryDefaults.link || 'post' === wp.media.galleryDefaults.link ) { #>selected="selected"<# } #>> Attachment Page <# if ( 'file' === wp.media.galleryDefaults.link ) { #>selected="selected"<# } #>> Media File <# if ( 'none' === wp.media.galleryDefaults.link ) { #>selected="selected"<# } #>> None Columns <# if ( 1 == wp.media.galleryDefaults.columns ) { #>selected="selected"<# } #>> 1 <# if ( 2 == wp.media.galleryDefaults.columns ) { #>selected="selected"<# } #>> 2 <# if ( 3 == wp.media.galleryDefaults.columns ) { #>selected="selected"<# } #>> 3 <# if ( 4 == wp.media.galleryDefaults.columns ) { #>selected="selected"<# } #>> 4 <# if ( 5 == wp.media.galleryDefaults.columns ) { #>selected="selected"<# } #>> 5 <# if ( 6 == wp.media.galleryDefaults.columns ) { #>selected="selected"<# } #>> 6 <# if ( 7 == wp.media.galleryDefaults.columns ) { #>selected="selected"<# } #>> 7 <# if ( 8 == wp.media.galleryDefaults.columns ) { #>selected="selected"<# } #>> 8 <# if ( 9 == wp.media.galleryDefaults.columns ) { #>selected="selected"<# } #>> 9 Random Order Size <# if ( data.userSettings ) { #> data-user-setting="imgsize" <# } #> > Thumbnail Medium Large Full Size
<# var emptyModel = _.isEmpty( data.model ), isVideo = 'video' === data.controller.get('library').props.get('type'); #> <# if ( emptyModel ) { #> checked="checked" <# } #> /> <# if ( isVideo ) { #> Show Video List <# } else { #> Show Tracklist <# } #> <# if ( ! isVideo ) { #> <# if ( emptyModel ) { #> checked="checked" <# } #> /> Show Artist Name in Tracklist <# } #> <# if ( emptyModel ) { #> checked="checked" <# } #> /> Show Images
Alternative Text
Learn how to describe the purpose of the image (opens in a new tab). Leave empty if the image is purely decorative.
Caption
Align
Left
Center
Right
None
Link To
Image URL
Custom URL
None
URL
{{ data.model.alt }}
Learn how to describe the purpose of the image (opens in a new tab). Leave empty if the image is purely decorative.
Caption
{{ data.model.caption }}
Display Settings
Align
Left
Center
Right
None
<# if ( data.attachment ) { #> <# if ( 'undefined' !== typeof data.attachment.sizes ) { #> Size <# if ( data.userSettings ) { #> data-user-setting="imgsize" <# } #>> <# var size = data.sizes['thumbnail']; if ( size ) { #> Thumbnail – {{ size.width }} × {{ size.height }} <# } #> <# var size = data.sizes['medium']; if ( size ) { #> Medium – {{ size.width }} × {{ size.height }} <# } #> <# var size = data.sizes['large']; if ( size ) { #> Large – {{ size.width }} × {{ size.height }} <# } #> <# var size = data.sizes['full']; if ( size ) { #> Full Size – {{ size.width }} × {{ size.height }} <# } #> Custom Size <# } #>
Width × Height
Image size in pixels
<# } #> Link To <# if ( data.attachment ) { #> Media File Attachment Page <# } else { #> Image URL <# } #> Custom URL None URL
Advanced Options
Image Title Attribute Image CSS Class
<# if ( data.model.linkTargetBlank ) { #>checked="checked"<# } #>> Open link in a new tab Link Rel Link CSS Class
<# if ( data.attachment && window.imageEdit ) { #>
<# } #>
<# if ( ! _.isEmpty( data.model.src ) ) { ext = data.model.src.split('.').pop(); if ( html5types[ ext ] ) { delete html5types[ ext ]; } #> URL
Remove audio source
<# } #> <# if ( ! _.isEmpty( data.model.mp3 ) ) { if ( ! _.isUndefined( html5types.mp3 ) ) { delete html5types.mp3; } #> MP3
Remove audio source
<# } #> <# if ( ! _.isEmpty( data.model.ogg ) ) { if ( ! _.isUndefined( html5types.ogg ) ) { delete html5types.ogg; } #> OGG
Remove audio source
<# } #> <# if ( ! _.isEmpty( data.model.flac ) ) { if ( ! _.isUndefined( html5types.flac ) ) { delete html5types.flac; } #> FLAC
Remove audio source
<# } #> <# if ( ! _.isEmpty( data.model.m4a ) ) { if ( ! _.isUndefined( html5types.m4a ) ) { delete html5types.m4a; } #> M4A
Remove audio source
<# } #> <# if ( ! _.isEmpty( data.model.wav ) ) { if ( ! _.isUndefined( html5types.wav ) ) { delete html5types.wav; } #> WAV
Remove audio source
<# } #> <# if ( ! _.isEmpty( html5types ) ) { #>
Add alternate sources for maximum HTML5 playback <# _.each( html5types, function (mime, type) { #>
{{ type }}
<# } ) #>
<# } #>
Preload
Auto
Metadata
None
Autoplay Loop
<# if ( ! _.isEmpty( data.model.src ) ) { ext = data.model.src.split('.').pop(); if ( html5types[ ext ] ) { delete html5types[ ext ]; } #> URL
Remove video source
<# } #> <# if ( ! _.isEmpty( data.model.mp4 ) ) { if ( ! _.isUndefined( html5types.mp4 ) ) { delete html5types.mp4; } #> MP4
Remove video source
<# } #> <# if ( ! _.isEmpty( data.model.m4v ) ) { if ( ! _.isUndefined( html5types.m4v ) ) { delete html5types.m4v; } #> M4V
Remove video source
<# } #> <# if ( ! _.isEmpty( data.model.webm ) ) { if ( ! _.isUndefined( html5types.webm ) ) { delete html5types.webm; } #> WEBM
Remove video source
<# } #> <# if ( ! _.isEmpty( data.model.ogv ) ) { if ( ! _.isUndefined( html5types.ogv ) ) { delete html5types.ogv; } #> OGV
Remove video source
<# } #> <# if ( ! _.isEmpty( data.model.flv ) ) { if ( ! _.isUndefined( html5types.flv ) ) { delete html5types.flv; } #> FLV
Remove video source
<# } #>
<# if ( ! _.isEmpty( html5types ) ) { #>
Add alternate sources for maximum HTML5 playback <# _.each( html5types, function (mime, type) { #>
{{ type }}
<# } ) #>
<# } #> <# if ( ! _.isEmpty( data.model.poster ) ) { #> Poster Image
Remove poster image
<# } #>
Preload
Auto
Metadata
None
Autoplay Loop <# var content = ''; if ( ! _.isEmpty( data.model.content ) ) { var tracks = jQuery( data.model.content ).filter( 'track' ); _.each( tracks.toArray(), function( track, index ) { content += track.outerHTML; #> Tracks (subtitles, captions, descriptions, chapters, or metadata) The srclang, label, and kind values can be edited to set the video track language and kind.


ዘርፎች Select Category A ውድድሮች import U-17 ሴቶች ብሔራዊ ቡድን U-17 ብሔራዊ ቡድን U-20 ብሔራዊ ቡድን U-23 ብሔራዊ ቡድን U20 ሴቶች ብሔራዊ ቡድን ሀምበርቾ ሀዋሳ ከተማ ሀዲያ ሆሳዕና ለገጣፎ ለገዳዲ ሉሲ መቐለ 70 እንደርታ መቻል መፅሀፍት ሜዲካል ምርጥ 11 ምርጫ 2010 ምስራቅ አፍሪካ ሰበታ ከተማ ሲዳማ ቡና ሲዳማ ጎፈሬ ዋንጫ ሴቶች ቻምፒየንስ ሊግ ሴቶች አፍሪካ ዋንጫ ሴቶች ከፍተኛ ሊግ ሴቶች ዝውውር ሴቶች ፕሪምየር ሊግ ሴካፋ ስሑል ሽረ ሻሸመኔ ከተማ ቀጥታ የውጤት መግለጫ ቀጥታ የፅሁፍ ስርጭት ቃለ-መጠይቅ ቅዱስ ጊዮርጊስ ቅድመ ጨዋታ ዳሰሳ ቢዝ ባህር ዳር ከተማ ቤተሰብ ተስፈኛ ተጫዋቾች ትኩረት ታሪክ ታክቲክ ታዳጊዎች ትውስታ ትግራይ ክልል ዋንጫ ቻምፒየንስ ሊግ ቻን ቻን ማጣርያ አማራ ክልል ዋንጫ አርባምንጭ ከተማ አርባምንጭ ከተማ አሰልጣኞች ትኩረት አንደኛ ሊግ አዲስ አበባ ከተማ አዲስ አበባ ከተማ ዋንጫ አዳማ ከተማ አዳማ ከተማ ዋንጫ ኢትዮ ኤሌክትሪክ ኢትዮጵያ መድን ኢትዮጵያ ቡና ኢትዮጵያ ንግድ ባንክ ኢትዮጵያ ዋንጫ ኢትዮጵያውያን በውጪ ኢእፌ እውነታዎችና ቁጥሮች ኦሊምፒክ ማጣርያ ከ17 ዓመት በታች ሻምፒዮና ከ17 ዓመት በታች ፕሪምየር ሊግ ከ20 ዓመት በታች ጥሎማለፍ ከ20 ዓመት በታች ፕሪምየር ሊግ ከፍተኛ ሊግ ክለብ ትኩረት ኮሮና ኮንፌዴሬሽን ዋንጫ ኮፓ ኮካኮላ ወላይታ ድቻ ወልቂጤ ከተማ ወልዋሎ ዓዲግራት ዩኒቨርሲቲ ወልዲያ ወቅታዊ ጉዳይ ዋልያዎቹ ዐበይት ጉዳዮች ዜና ዜና ዕረፍት ዝ ክለቦች ዝክር ዝውውር የ1ኛ ዙር የክለቦች ዳሰሳ የሰማንያዎቹ የሴቶች እግርኳስ የሴቶች ዘ ብሔራዊ ቡድኖች የሴቶች ገፅ የሴቶች ጥሎማለፍ የሶከር አምዶች የቅድመ ውድድር የብሔራዊ ቡድን ውድድሮች የተቋማት መረጃዎች የት ይገኛሉ የአመቱ ምርጦች የአሰልጣኞች ስልጠና የአሰልጣኞች ገፅ የአሸናፊዎች አሸናፊ የአፍሪካ ዋንጫ የአፍሪካ ዋንጫ ማጣርያ የክለብ ኢንተርናሽናል ውድድሮች የክልል ክለቦች ሻምፒዮና የወሩ ምርጦች የወዳጅነት ጨዋታዎች የወጣቶች እግርኳስ የውድድር ዘመን ቅድመ ዳሰሳ የውድድር ዘመን ዳሰሳ የውጪ ዜጎች የዓለም ዋንጫ ማጣሪያ የዘመኑ ከዋክብት የዘጠናዎቹ ከዋክብት የዠ ብሔራዊ ቡድኖች የደጋፊዎች ገፅ የዳኞች ገጽ የግል አስተያየት የጨዋታ መረጃዎች የጨዋታ ሪፖርት የፈረንሳይኛ ፖስቶች (Francais) ይህን ያውቁ ኖሯል? ይድነቃቸው ተሰማ መታሰቢያ ዋንጫ ደቡብ ካስቴል ዋንጫ ደቡብ ፖሊስ ደደቢት ዳኞች ድህረ ጨዋታ አስተያየት ድሬዳዋ ከተማ ጅማ አባ ጅፋር ጋዜጣዊ መግለጫ ፉትሳል ፊቸር ፋሲል ከነማ ፕሪምየር ሊግ ፕሪምየር ሊግ አ/ማ
ማኅደር
ማኅደር Select Month July 2024 (9) June 2024 (66) May 2024 (87) April 2024 (86) March 2024 (125) February 2024 (104) January 2024 (130) December 2023 (111) November 2023 (91) October 2023 (160) September 2023 (85) August 2023 (146) July 2023 (127) June 2023 (85) May 2023 (102) April 2023 (112) March 2023 (109) February 2023 (54) January 2023 (101) December 2022 (121) November 2022 (127) October 2022 (140) September 2022 (138) August 2022 (119) July 2022 (203) June 2022 (169) May 2022 (180) April 2022 (215) March 2022 (185) February 2022 (204) January 2022 (109) December 2021 (225) November 2021 (183) October 2021 (226) September 2021 (201) August 2021 (244) July 2021 (261) June 2021 (116) May 2021 (143) April 2021 (252) March 2021 (237) February 2021 (249) January 2021 (345) December 2020 (254) November 2020 (149) October 2020 (213) September 2020 (164) August 2020 (215) July 2020 (67) June 2020 (127) May 2020 (141) April 2020 (65) March 2020 (226) February 2020 (293) January 2020 (359) December 2019 (331) November 2019 (225) October 2019 (224) September 2019 (213) August 2019 (250) July 2019 (147) June 2019 (97) May 2019 (186) April 2019 (199) March 2019 (205) February 2019 (187) January 2019 (228) December 2018 (224) November 2018 (150) October 2018 (194) September 2018 (148) August 2018 (142) July 2018 (150) June 2018 (172) May 2018 (143) April 2018 (177) March 2018 (186) February 2018 (171) January 2018 (151) December 2017 (127) November 2017 (125) October 2017 (119) September 2017 (133) August 2017 (122) July 2017 (131)


በ18ኛው የኦሬገን የዓለም አትሌቲክስ ሻምፒዮና ኢትዮጵያ በሴቶች 10 ሺህ ሜትር በለተሰንበት ግደይ የመጀመሪያ የወርቅ ሜዳሊያ አግኝታለች። በወንዶች ማራቶን የፍጻሜ ውድድር 2 ሰዓት ከ 5 ደቂቃ ከ 36 ሰከንድ በመግባት የዓለም አትሌቲክስ ቻምፒዮንሺፕ ኢትዮጵያ ሁለተኛውን የወርቅ ሜዳሊያ በታምራት ቶላ አማካኝነት አግኝታለች። አትሌት ጎተይቶም ገብረስላሴ ለኢትዮጵያ ሦስተኛውን የወርቅ ሜዳሊያ አስገኘች።
1 በዩናይትድ ስቴትስ ኦሪገን ኢዩጂን እየተካሄደ በሚገኘው የዓለም አትሌቲክስ ቻምፒዮንሺፕ ኢትዮጵያ ሁለተኛውን የወርቅ ሜዳሊያ በታምራት ቶላ አማካኝነት አግኝታለች።
2 በዩናይትድ ስቴትስ ኦሪገን ኢዩጂን እየተካሄደ በሚገኘው የዓለም አትሌቲክስ ቻምፒዮንሺፕ ኢትዮጵያ ሁለተኛውን የወርቅ ሜዳሊያ በታምራት ቶላ አማካኝነት አግኝታለች።
3 በዩናይትድ ስቴትስ ኦሪገን ኢዩጂን እየተካሄደ በሚገኘው የዓለም አትሌቲክስ ቻምፒዮንሺፕ ኢትዮጵያ ሁለተኛውን የወርቅ ሜዳሊያ በታምራት ቶላ አማካኝነት አግኝታለች።
4 ዩናይትድ ስቴትስ ውስጥ አዩጂን - ኦሬገን ላይ እየተካሄደ ባለው የዓለም አትሌቲክስ ሻምፕዮና በሴቶች አሥር ሺህ ሜትር የተሰለፈችው አትሌት ለተሰንበት ግደይ ለኢትዮጵያ የመጀመሪያውን የወርቅ ሜዳሊያ አግኝታለች።