አሰልጣኝ ደምሰው በክፍት ቦታዎቹ ተጫዋች ለማስፈረም የሚያደርጉት ጥረት ቀጥሎ ባሳለፍነው ሳምንት መሐመድ አበራን ወደ ስብስባቸው መቀላቀላቸው ይታወሳል። ዛሬ ደግሞ በቅርቡ ኮንትራቱ ከአዳማ ከተማ ጋር የተጠናቀቀውን አማካይ ኤልያስ ማሞን ለአንድ ዓመት ማስፈረማቸው ታውቋል። የቀድሞው የቅዱስ ጊዮርጊስ፣ ኢትዮጵያ ቡና፣ ኢትዮጵያ ንግድ ባንክ፣ ጅማ አባ ጅፋር አዳማ ከተማ እና ለኢትዮጵያ ብሄራዊ ቡድን ተሰልፎ መጫወት የቻለው ኤልያስ ማሞ ካለው ልምድ አንፃር ለቡድኑ ጥሩ ግልጋሎት ይሰጣል ተብሎ ይጠበቃል።
በቀሩት የዝውውር ጊዜያት አዲስ አበባ ከተማ ተጨማሪ ተጫዋች ያስፈርማል ተብሎ ይጠበቃል።
Share
Tweet
Post navigation
የኢትዮጵያ ቡና ተጫዋቾች ብሔራዊ ቡድኑን አልተቀላቀሉም
የሰበታው ተጫዋች በክለቡ ላይ ያለውን ቅሬታ ለፌዴሬሽኑ አሳውቋል
የቅርብ ዜናዎች
ባህር ዳር ከተማ ሦስተኛ ፈራሚውን አግኝቷል August 5, 2024
ኢትዮ ኤሌክትሪክ የወሳኝ አጥቂውን ውል አራዝሟል August 5, 2024
ዐፄዎቹ የቅድመ ውድድር ዝግጅታቸውን ጀምረዋል August 5, 2024
መቐለ 70 እንደርታ ግብ ጠባቂ ለማስፈረም ተስማምቷል August 5, 2024
ኢትዮ ኤሌክትሪክ አጥቂ ለማስፈረም ተስማማ August 4, 2024
ጫላ ተሺታ ወደ አዲስ ክለብ አምርቷል August 4, 2024
የቅርብ ዜናዎች
ባህር ዳር ከተማ ዜና ዝውውር ፕሪምየር ሊግ
ባህር ዳር ከተማ ሦስተኛ ፈራሚውን አግኝቷል
August 5, 2024
ቴዎድሮስ ታከለ
ኢትዮ ኤሌክትሪክ ዜና ዝውውር ፕሪምየር ሊግ
ኢትዮ ኤሌክትሪክ የወሳኝ አጥቂውን ውል አራዝሟል
August 5, 2024
ዳንኤል መስፍን
ዜና ፋሲል ከነማ
ዐፄዎቹ የቅድመ ውድድር ዝግጅታቸውን ጀምረዋል
August 5, 2024
ቴዎድሮስ ታከለ
መቐለ 70 እንደርታ ዜና ዝውውር
መቐለ 70 እንደርታ ግብ ጠባቂ ለማስፈረም ተስማምቷል
August 5, 2024
ማቲያስ ኃይለማርያም
ሶከር ኢትዮጵያ
ሶከር ኢትዮጵያ በኢትዮጵያ እግር ኳስ ላይ ብቻ ትኩረቱን አድርጎ የሚሰራ የኦንላይን ሚድያ ነው።
ዘርፎች
ዘርፎች Select Category A ውድድሮች A የክለብ ኢንተርናሽናል ውድድሮች U-17 ሴቶች ብሔራዊ ቡድን U-17 ብሔራዊ ቡድን U-20 ብሔራዊ ቡድን U-23 ብሔራዊ ቡድን U20 ሴቶች ብሔራዊ ቡድን ሀምበርቾ ሀዋሳ ከተማ ሀዲያ ሆሳዕና ለገጣፎ ለገዳዲ ሉሲ መቐለ 70 እንደርታ መቻል መፅሀፍት ሜዲካል ምርጥ 11 ምርጫ 2010 ምስራቅ አፍሪካ ሰበታ ከተማ ሲዳማ ቡና ሲዳማ ጎፈሬ ዋንጫ ሴቶች ቻምፒየንስ ሊግ ሴቶች አፍሪካ ዋንጫ ሴቶች ከፍተኛ ሊግ ሴቶች ዝውውር ሴቶች ፕሪምየር ሊግ ሴካፋ ስሑል ሽረ ሻሸመኔ ከተማ ቀጥታ የውጤት መግለጫ ቀጥታ የፅሁፍ ስርጭት ቃለ-መጠይቅ ቅዱስ ጊዮርጊስ ቅድመ ጨዋታ ዳሰሳ ቢዝ ባህር ዳር ከተማ ቤተሰብ ተስፈኛ ተጫዋቾች ትኩረት ታሪክ ታክቲክ ታዳጊዎች ትውስታ ትግራይ ክልል ዋንጫ ቻምፒየንስ ሊግ ቻን ቻን ማጣርያ አማራ ክልል ዋንጫ አርባምንጭ ከተማ አሰልጣኞች ትኩረት አንደኛ ሊግ አዲስ አበባ ከተማ አዲስ አበባ ከተማ ዋንጫ አዳማ ከተማ አዳማ ከተማ ዋንጫ ኢትዮ ኤሌክትሪክ ኢትዮጵያ መድን ኢትዮጵያ ቡና ኢትዮጵያ ንግድ ባንክ ኢትዮጵያ ዋንጫ ኢትዮጵያውያን በውጪ ኢእፌ እውነታዎችና ቁጥሮች ኦሊምፒክ ማጣርያ ከ17 ዓመት በታች ሻምፒዮና ከ17 ዓመት በታች ፕሪምየር ሊግ ከ20 ዓመት በታች ጥሎማለፍ ከ20 ዓመት በታች ፕሪምየር ሊግ ከፍተኛ ሊግ ክለብ ትኩረት ኮሮና ኮንፌዴሬሽን ዋንጫ ኮፓ ኮካኮላ ወላይታ ድቻ ወልቂጤ ከተማ ወልዋሎ ዓዲግራት ዩኒቨርሲቲ ወልዲያ ወቅታዊ ጉዳይ ዋልያዎቹ ዐበይት ጉዳዮች ዜና ዜና ዕረፍት ዝ ክለቦች ዝክር ዝውውር የ1ኛ ዙር የክለቦች ዳሰሳ የሰማንያዎቹ የሴቶች እግርኳስ የሴቶች ዘ ብሔራዊ ቡድኖች የሴቶች ገፅ የሴቶች ጥሎማለፍ የሶከር አምዶች የቅድመ ውድድር የብሔራዊ ቡድን ውድድሮች የተቋማት መረጃዎች የት ይገኛሉ የአመቱ ምርጦች የአሰልጣኞች ስልጠና የአሰልጣኞች ገፅ የአሸናፊዎች አሸናፊ የአፍሪካ ዋንጫ የአፍሪካ ዋንጫ ማጣርያ የክልል ክለቦች ሻምፒዮና የወሩ ምርጦች የወዳጅነት ጨዋታዎች የወጣቶች እግርኳስ የውድድር ዘመን ቅድመ ዳሰሳ የውድድር ዘመን ዳሰሳ የውጪ ዜጎች የዓለም ዋንጫ ማጣሪያ የዘመኑ ከዋክብት የዘጠናዎቹ ከዋክብት የዠ ብሔራዊ ቡድኖች የደጋፊዎች ገፅ የዳኞች ገጽ የግል አስተያየት የጨዋታ መረጃዎች የጨዋታ ሪፖርት የፈረንሳይኛ ፖስቶች (Francais) ይህን ያውቁ ኖሯል? ይድነቃቸው ተሰማ መታሰቢያ ዋንጫ ደቡብ ካስቴል ዋንጫ ደቡብ ፖሊስ ደደቢት ዳኞች ድህረ ጨዋታ አስተያየት ድሬዳዋ ከተማ ጅማ አባ ጅፋር ጋዜጣዊ መግለጫ ፉትሳል ፊቸር ፋሲል ከነማ ፕሪምየር ሊግ ፕሪምየር ሊግ አ/ማ
ማኅደር
ማኅደር Select Month August 2024 (39) July 2024 (99) June 2024 (66) May 2024 (87) April 2024 (86) March 2024 (125) February 2024 (104) January 2024 (130) December 2023 (111) November 2023 (91) October 2023 (160) September 2023 (85) August 2023 (146) July 2023 (127) June 2023 (85) May 2023 (102) April 2023 (112) March 2023 (109) February 2023 (54) January 2023 (101) December 2022 (121) November 2022 (127) October 2022 (140) September 2022 (138) August 2022 (119) July 2022 (203) June 2022 (169) May 2022 (180) April 2022 (215) March 2022 (185) February 2022 (204) January 2022 (109) December 2021 (225) November 2021 (183) October 2021 (226) September 2021 (201) August 2021 (244) July 2021 (261) June 2021 (116) May 2021 (143) April 2021 (252) March 2021 (237) February 2021 (249) January 2021 (345) December 2020 (254) November 2020 (149) October 2020 (213) September 2020 (164) August 2020 (215) July 2020 (67) June 2020 (127) May 2020 (141) April 2020 (65) March 2020 (226) February 2020 (293) January 2020 (359) December 2019 (331) November 2019 (225) October 2019 (224) September 2019 (213) August 2019 (250) July 2019 (147) June 2019 (97) May 2019 (186) April 2019 (199) March 2019 (205) February 2019 (187) January 2019 (228) December 2018 (224) November 2018 (150) October 2018 (194) September 2018 (148) August 2018 (142) July 2018 (150) June 2018 (172) May 2018 (143) April 2018 (177) March 2018 (186) February 2018 (171) January 2018 (151) December 2017 (127) November 2017 (125) October 2017 (119) September 2017 (133) August 2017 (122) July 2017 (131)


ዩናይትድ ስቴትስ ውስጥ ሃሰተኛ ከፍተኛ የትምህርት ተቋም ውስጥ የሚማሩ በማስመሰል የተመዘገቡ 138 ሰዎችን መንግሥቱ በቁጥጥር ሥር ማዋሉን አንድ ፌደራል ባለሥልጣን አስታወቁ። ባለሥልጣኑ ለቪኦኤ በሰጡት ቃል ተጨማሪ ሰዎችም ሰሞኑን እንደሚያዙ አረጋግጠዋል።
ዋሺንግተን ዲሲ —
ዩናይትድ ስቴትስ ውስጥ ሃሰተኛ ከፍተኛ የትምህርት ተቋም ውስጥ የሚማሩ በማስመሰል የተመዘገቡ 138 ሰዎችን መንግሥቱ በቁጥጥር ሥር ማዋሉን አንድ ፌደራል ባለሥልጣን አስታወቁ።
ባለሥልጣኑ ለቪኦኤ በሰጡት ቃል ተጨማሪ ሰዎችም ሰሞኑን እንደሚያዙ አረጋግጠዋል።
የማጭበርበር አድራጎት ፈፅሟል የተባለው የይስሙላ ዩኒቨርሲቲ መቼም ቢሆን ዲግሪ እንደማያገኙ እያወቁ በራሳቸው ፍቃድ የሚመዘገቡና የሚከፍሉ ሰዎችን እያግባባ የተማሪ ቪዛ እንደሚያሰጣቸው ከትናንት በስተያ ረቡዕ ችሎት ላይ የቀረበ የክሥ ዶሴ አመልክቷል።
ዩኒቨርሲቲ ነኝ የሚለው የማጭበርበርያው ቀለበት ለእነዚያ ምንም ትምህርት ለማይከታተሉ ሰዎች ዩናይትድ ስቴትስ ውስጥ “የትምህርት ልምምድ ሥልጠና” ወይም ሲፒቲ የሚባለውን የቪዛ መርኃግብር እንዲያገኙና ሥራ ላይ መሠማራት እንዲችሉ ሲያደርግ መቆየቱን ክሡ ጠቁሟል።
የዩናይትድ ስቴትስ የሃገር ውስጥ ደኅንነት ሠራተኞች ናቸው የተባሉ ሰዎች ከዲትሮይት ሚሺጋን ወጣ ብሎ በሚገኝ ቦታ ስም “ፋሚንግተን ዩኒቨርሲቲ” የሚባል ሃሰተኛ ተቋም የዛሬ ሦስት ዓመት አካባቢ መክፈታቸውን ካስታወቁ በኋላ ከስድስት መቶ በላይ የውጭ ሃገሮች ዜጎች መመዝገባቸውን የፌደራል መንግሥቱ ባለሥልጣናት አመልክተዋል።
ይህ የማጭበርበሪያ ተቋም በአካል የሚገኝበት ቦታም ሆነ የትምህርት ክፍሎች የሌሉትና በማንኛውም ሕጋዊ የከፍተኛ ትምህርት ተቋም የተመዘገበም እንዳልሆነ መንግሥቱ አስታውቋል።


Eritrea Focus Response – To Fetsum Abraham’ article “The renaissance of Eritrean Intellectualism in relation to Eritrea Focus”
Fetsum: The renaissance of Eritrean Intellectualism in relation to Eritrea Focus
Visit the new AsenaTv Website
https://asenatv.com
News
Eritrea
Horn of Africa
World
ትግርኛ
ዜና
ቃል ኣሰና
ኣተኵሮ
ፖለቲካ
ማሕበራዊ
ቁጠባ
ማሕበራዊ
ኣፍሪቃ
ኣውስትራልያ
ኤውሮጳ
ማእከላይ ምብራቕ
ሰሜን ኣመሪካ
ዓባይ ብሪጣንያ
ስነ-ጥበብ
ሌላ
ዋዛን ኣዋዘን
ድምጺ ኣሰና
ቪድዮ ኣሰና
Editorial
Focus
Economics
Politics
Social Affairs
Interview
Assenna Interview
Panel Discussion
Others
Social Affairs
Articles
Economics
Politics
Social Affairs
Community
Africa
Australia
Europe
Middle East
North America
Announcement
Art
Artists
ኩርናዕ ገጠምቲ
Cartoon
Entertainment
Poetry
Assenna Gallery
Assenna Video
MENU
News
Eritrea
Horn of Africa
World
ትግርኛ
ዜና
ቃል ኣሰና
ኣተኵሮ
ፖለቲካ
ማሕበራዊ
ቁጠባ
ማሕበራዊ
ኣፍሪቃ
ኣውስትራልያ
ኤውሮጳ
ማእከላይ ምብራቕ
ሰሜን ኣመሪካ
ዓባይ ብሪጣንያ
ስነ-ጥበብ
ሌላ
ዋዛን ኣዋዘን
ድምጺ ኣሰና
ቪድዮ ኣሰና
Editorial
Focus
Economics
Politics
Social Affairs
Interview
Assenna Interview
Panel Discussion
Others
Social Affairs
Articles
Economics
Politics
Social Affairs
Community
Africa
Australia
Europe
Middle East
North America
Announcement
Art
Artists
ኩርናዕ ገጠምቲ
Cartoon
Entertainment
Poetry
Assenna Gallery
Assenna Video
ቅልዕቲ ደብዳቤ ንኣርባዕተ ኣቡናት (ጳጳስት?) ኤርትራ
ቅልዕቲ ደብዳቤ ንኣርባዕተ ኣቡናት (ጳጳስት?) ኤርትራ ሓውኻ ኣበይ ኣሎ? ዶስ እምነታዊ ቅልውላው ካቶሊካዊት ቤተ ክርስትያን ቃኤል ካብ ቅንኢ ተበጊሱ ንኣቤል ሓዉ ቀተሎ። እግዚኣቢሔር ከኣ፡ ኣቤል ሓውኻ፡ ኣበይ ኣሎ? በሎ። ንሱ ድማ፣ ኣይፈልጥን፡ ኣነ’ዶ ሓላው ሓወይ እየ? በለ።
July 25, 2014
6:43 pm
assenna
44
0
6412Views
SHARE
ቅልዕቲ ደብዳቤ ንኣርባዕተ ኣቡናት (ጳጳስት?) ኤርትራ
ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?
ዶስ እምነታዊ ቅልውላው ካቶሊካዊት ቤተ ክርስትያን
ቃኤል ካብ ቅንኢ ተበጊሱ ንኣቤል ሓዉ ቀተሎ። እግዚኣቢሔር ከኣ፡ ኣቤል ሓውኻ፡ ኣበይ ኣሎ? በሎ። ንሱ ድማ፣ ኣይፈልጥን፡ ኣነ’ዶ ሓላው ሓወይ እየ? በለ። እንታይ ጌርካ ኢኻ? ድምጺ ደም ሓውኻ ካብ ምድሪ ናባይ ይጠርዕ ኣሎ። ሕጂ ድማ ንስኻ ነዛ ንደም ሓውኻ ካብ ኢድካ ክትቅበል ኣፋ ዝኸፈተት ምድሪ ርጉም ኩን ። ንምድሪ ምስ እትሓርሳ መሊሳ ሓይላ ኣይክትህበካን እያ፡ ኣብ ምድሪ ኮብላልን ቀባህብሓይን ኩን፡ በለ። ቃየል ከኣ ንእግዚኣቢሔር ፡ በደለይ ክጸሮ ዘይከኣለኒ ዓቢዪ እዩ። እንሆ ሎሚ ካብ ገጽ መሬ ት ትሰጎኒ ኣሎኻ። ኣነ ድማ ካብ ገጽካ ክሕባእ እየ። ኣብ ምድሪ ድማ ኰብላልን መቕባሕባሓይን ክኸውን እየ። ክኸውን ከኣ እዩ፡ ዝረኸበኒ ዘበአ ክቐትለኒ እዩ፡ በሎ’። እምበኣር ንቃየል ዝቐትለ ኵሉ ሸውዓተ ካዕበት ሕነ ኪፍደዮ እዩ፡ በሎ። ዝረኸቦ ኵሉ ከይቀትሎ ከኣ ንቃየል ምልክት ገበረሉ። ቃየል ከኣ ካብ ገጽ እግዚኣቢሐር ወጸ።
ዘፍጥረት 4፡ 9-16
ኣብ’ዛ ሓጻር ኦሪታዊት ዛንታ እዚኣ ገበንን መቕጻዕትን፣ ጣዕሳን ምሕረትን ብጽዑቕ ተጠቕሊሎም ይርከቡ። እቲ ገበነኛ ቃኤል እዩ ንሓዉ ቀቲሉ። እታ ፈለማዊት ቅትለት ‘ቅትለት ሓው’ እያ። ፈለማዊት ምኽንያተ ቅትለት ከኣ ቅንኢ። ቅንእን ቅትለትን ንእግዚኣቢሔር ጥራሕ ዝተዋህበ ስልጣን እዩ’ሞ ኣምላኽ ተቈጥዐ። ቃኤል፡ ሓውኻ ኣበይ ኣሎ!? ከም ዝኾነ ቀታሊ፡ ቃኤል ንእኩይ ተግባሩ ከኽሕድ ፈተነ። እንተኾነ መሬት መስከረት። እግዚኣቢሔር ከኣ ፈረዶ (ረገሞ)። ቃየል ሽዓ ንሽዓ ተጣዕሰ። ካብ ገጽ ኣምላኽ ስለ’ዚ ከኣ ካብ ዑቕባኡ ስለዝረሓቐ ከኣ ዝረኸበኒ ኵሉ ክቐትለኒ እዩ ኢሉ ፈርሐ። እግዚኣቢሔር ከኣ ንቃኤል ዝቐተለ ኣኻዕቢቱ ሕነ ክፈዱ ምዃኑ ኣፍለጠ። ፍርዲ ካብ ኣምላኽን ናይ ኣምላኽን ጥራሕ እዩ’ሞ።
እዚ ካብ’ቶም ቀዳሞት ምሳሌኣዊ ሞራላዊ ትምህርቲ መጽሓፍ ቅዱስ እዩ። እቲ ብኵሎም መራሕቲ ሃይማኖታት ብዝለዓለ ዝተጣሕሰን ክሳብ ሕጂ ከኣ ዝጠሓስ ዘሎን መርገጸ ኣምላኽ እዩ። ገለ ሰባት፡ ብገለ መለኮታዊ ስነሞገት፡ ወከልቲ ኣምላኽ ኣብ መሬት፡ መለኮታዊ ልኡኻት፡ ጠበቃታት ኣምላኽ፡ ተርጎምቲ ቃለ ኣምላኽ ምዃኖም ይኣምኑ’ሞ ኣብ መንበር ኣምላኽ ተቐሚቶም ይኸሱ ይፈርዱ። ይቐትሉ። ኣምላኽ’ስ ያኢ ንገበነኛታቱ ኣብ ምቕጻዕ ነሓፊ ኴይኑ’ስ ንሳቶም ስርሑ የሳልጥሉ። ኣምላኽ ግን በዛ ሓጻር ተፈጽሞ እዚ’ኣ እቲ ከሳስን ፈራድን ቀጻዕን ንሱ ጥራሕ ምዃኑ የርእየና። ኣብ ዝሓለፉ ቅንያት ካቶሊካዊት ቤተ ክርስትያን ኤርትራ ‘ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?’ ኢላ ንዅሉ ኤርትራዊ፡ ብፍላይ ከኣ ንኤርትራውያን ካቶሊካውያን ሓቲታ።
ሓወይ ኣበይ ኣሎ? እዋናዊ ሕቶ። ናብ ርእስን ልብን መንፈስን ዝበስዕ ሕቶ። ከይትሰምዖ፡ ከይተኾምስዕ፡ ከይተስተማቕሮ ዘይከኣል ሕቶ። እወ፡ መሪር ሕቶ። ነፍሲ ወከፍና ንነፍሱ ሓቲቱ ክምልሶ ዝግባእ ተረጊጹ ዘይሓልፍ ሕቶ። ኣብ ውሽጡ ሓያሎ ሕቶታት ዝጠቕለለ ሕቶ። ሕቶ ጥራሕ’ውን ኣይኮነን ንርእሱ እቲ መልሲ ዝኾነ ሕቶ። እቲ ሕቶ እንተላይ ወቐሳ እዩ። ፍርዲ እዩ’ውን። ብሃንደበት ድማ ሓውኻ ኣበይ ኣሎ ኢሎም ዝውጥሩኒ በዚሖም። እሞ ኣነ እቲ ቃኤል ድዬ?
ሓወይ ኣበይ ኣሎ? ሓንቲ መዓልቲ፡ እንተስ መወዳእታ 1983 ይኹን መፈለምታ 1984፡ ከም ሳግም ንሜዳ ኣቲና ኣብ ዓልዬት ምስ ሃይለ ድሩዕ ብኣጋጣሚ ተራኺብና ብዛዕባ ቀደም ንፈልጦም ሰባት ተራ ፍኑው ዕላል ነዕልል ነቢርና። ኣነ፡ ተስፋልደት (ሓው ተዋዛዪ መምህር ሰሎሞን) ከመይ ኣሎ ኢሉ ሓቲተዮ። ክልቴና ጽቡቕ እንፈልጦ ተመሃራይ ዩኒቨርሲቲ’ዩ ነቢሩ። “ከይዳ’ንድያ! መለሰ ሃይለ ብዘይካ ዝኾነ ስምዒት። ፈለማ ብዛዕባ ተራ መሬታዊ ምኻድ ዝተዛረበ መሲሉኒ ናበይ? በልኩ። ተስፋልደት ግን ናብ’ቲ ካብኡ ዘይንምለሱ ዓዲ ኵላትና’ዩ ከይዱ። ተስፋልደትን ሃይለን ጥብቂ ኣዕሩዅትን ናይ ሓባር መማህርትን መጋድልንትን፡ ካብ ጀብሃ ናብ ኢትዮጵያ ብሓባር መሎቝትን እዮም። ኣነ ንሓጺር እዋን ናብ ኣዲስ ኣበባ ዩኒቨርሲቲ ምስ ተመልሱ’ዬ ዝፈልጦም። ነቲ መስዋእቱ ብኸምዚ ዝኣመሰለ ቀሊልነት ስለዝገለጾ፡ እሞ ከኣ መሪሕነት ተባሂሉ፡ ኣስደሚሙኒ። ዘምህረት’ውን ብዛዕባ ሓደ ሓው ሃይለ ተወከሰ። ዓይነት ኣዝማድ እዮም። ድሩዕ፡ ንሳ’ውን ከይዳ! በለ ሕዚ ንእሽቶይ ምስርናቕ ዝኣመሰለት ሰሓቕ’ውን ስሒቑ። ለካ’ስ ድሩዕ! ቢለ ሓሰብኩ። እቲ ኣረዳድኣ መስዋእቲ ንፈልጦም ሰባት ብሓቂ ኣሰንቢዱናን ኣፍሪሑናን። ንምሸቱ ምስ ዘምህረት ከምዝተዘራረብናሉ እዝከረኒ። ምናልባት ሓደ መራሒ ንባዕሉ መስዋእቲ ዘይግድሶ መሲሉ ንካልኦት ኣርኣያ ቈራጽነት ኪኸውን ስምዒቱ ክሓብእ የድልዮ ይኸውን። እንተኾነ ናብ እምኒ ክቕይሮን፡ ከሽካዕልለሉን ኣይግባእን። እቲ ንምውታቱ ዘየኽብር ንህያዋቱ ከኣ ኣየኽብርን! ተበሃሂልና። እዚ ስምዒታዊ ኣቛም’ዚ ቅዳሕ ምስሊ ስምዒታዊ ኣቋም ናይቲ ወዳብን ርእሰ ውድብን እዩ። ምስሊ ድንብርጽ ዘይብሎ ንሞት’ውን ረጊጹ ዝሓልፍ ተባዕታይ ውድብ ተባዕትዮ! እዚ ሾቪኒስታዊ ስምዒታዊ ኣቋም’ዚ ናብ’ቲ ምሉእ መሰረት ኪዘቝቝ እንከሎ ከኣ ርኢናዮን ተሞኵርናዮን ኢና። ከም’ዚ ኢሉ ከኣ እቲ ውድብ ናብ ሓደ ስምዒተ ኣልቦ ስሉጥ ናይ ውግእ መኪና ተለወጠ። እቲ ሓወይ ተራ ተጋዳላይ ከኣ መቅባሕባሓይ ኮነ። ሓንሳብ … ሓንሳብ … ሕዚ በብቍሩብ እደናገር ኣሎኹ። እቲ ከቕባሕብሕ ዝነበሮ ቃዬል’ዶ ኣይነበረን … ? ንመጠረስትኡ ከኣ፡ እታ መኪና፡ ንዓመታት ተጻዒራ ዓጠቕጠቕ ኢላ ናብ ሸቶኣ በጽሐት። ታሪኻዊ ግቡኣ ፈጺማ’ያ’ሞ ተፈንጥሐት። እቲ ዘዝጠቅም ተወሲዱ ከኣ ተደርበየት። እቲ ንነጻነትን ፍትሕን ዝደመየን ብኣካልን መንፈስን ዝሰንከለን ሓወይ ድኣ ናበይ ኣበለ? እቲ ኣብ መገዲ ዝኸደ ቍጽሩ ኣዲኡ ትፍለጦ። እቲ በዝን በትን ኢሉ ዝበጽሐ ከኣ ተጓሒፉ እቲ ዝኸኣለ ከኣ ኮብለለ። ሰንፈለ። ኣብ ስደት በሽቀጠ። እንታይ ግርንቢጥ’ዩ’ዚ? እዚ እቲ ዝዓበየ ኤርትራዊ ግርንቢጥ’ዩ።
እቲ ንልዕሊ ሰላሳ ዓመታት ንሃገራዊ ነጻነትን፡ ሰብኣዊ መሰላትን ፍትሕን ዝተዳመየ ህዝቢ ኤርትራ፡ ናይ ታሪኽ ግርንቢጥ ኴይኑ ሓደ ኣብ ታሪኽ ኤርትራ ተራእዩ ዘይፈልጥ ኣረሜናዊ ዲክታቶርያዊ ስርዓት ተኺሉ። እዚ ኣረሜናዊ መንግስቲ’ዚ ከኣ ኣብ ውሽጢ ዕስራ ዓመታት ነቲ ኤርትራ ዝቈመትሉ ማሕበራዊ መሰረትን፡ ምጣኔ ሃብትን፡ ካብ ኵሉ ድማ ሞራላዊ-ኤቲካዊ መትከላትን ዘረጎ። ነቲ መስዋእትን መድመይትን ህዝቢ ኤርትራ ከኣ ናብ ኢምንት ለወጦ። እዚ ኣይኣኸሎን ነቲ ታሪኽ ድሮ ‘ውግእ ክልተ መላጣት ንሓንቲ መዘርገፍ’ ኢሉ ዘላገጸሉ ጽሉል ዶባዊ ውግኣት ከቲቱ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቝጸሩ መንእሰያት ሓሊቖም። ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ገባሮ ካብ ዓዳቶምን መሬቶምን ተመዛቢሎም። እቲ ሃገር ከኣ ብምልኡ ኣብ ዓሚቝ ዓዘቕቲ ዓጽበ ጥምዬት ወዲቑ። ዓይኒ ዘንቈሐን ዝመከተን ዘበለ ኵሉ ኣብ ኣብያተ ማእሰርቲ ተዳጕኑ፡ ብጭካነ ተቐጥቂጡ፡ ተጸሊሉ፡ ተቐቲሉ። ኣብ ኤርትራ ክልተ ወለዶታት ብዘይካ ሓድጊ ሓሊቑ። ኣብ ኤርትራ፡ ህይወት፡ ካብ ዘመነ ኢሳያስ ንላዕሊ ሓሲራ ኣይትፈልጥን። እሞ’ቲ ሓወይ’ሲ ናበይ ኣበለ?
ሓወይ ገና ይኸይድ ኣሎ። ይሃድም ኣሎ። ኣብ’ቲ መገዲ ሰደት ይሕረድ ኣሎ። ይጉዘ ኣሎ። ኣብ ፈቐዶ ምድረበዳን ባሕርን ይቕበር ኣሎ። ሓወይ ይጸንት ኣሎ። እሞ’ስ ሓወይ ኣበይ ከምዘሎ’ስ እፈልጥ’ዬ። ኵሉ ኤርትራዊ ድማ ይውሓድ ይብዛሕ ይፈልጥ እዩ። እቲ ፈሊጡ ዝደቀሰ ሓርማዝ እውን ይፈልጥ እዩ። እቲ ገለ ማዓጹን መሳዅትን ንዓዲ ዝለኣኸ’ውን ሓዉ ኣበይ ከምዘሎ ይፈልጥ እዩ። እቲ ኣመል ዕዳ ኴይኑዎ ገና መቐመጫ’ቲ ዲክታቶር ዝልሕስ ዘሎ’ውን ሓዉ ኣበይ ከምዘሎ ይፈልጥ እዩ። እሞ ኣርባዕተ ኣቡናት ዝኣኽሉ ሊቃውንት’ስ ነዚ ኵሉ ዝፈልጦ ከፍልጡና ድዮም ሓውኻ ኣበይ ኣሎ ኢሎም ዝተላዕሉ? ኣይፋልን። እቲ ንሳቶም ከይበሉ ዝበሉዎ’ስ “ሓውኻ ኣብ ትሕቲ እንታይ ዝኣመሰለ ዲያብሎሳዊ ኵነታት ይነብር ከምዘሎ’ስ ያኢ ትፈልጥ ኢኻ። እቲ ሓውኻ ክቕተል፡ ክእሰር፡ ክግረፍ፡ ክስደድ፣ ኮታ እቲ ህዝቢ ኤርትራ ክጸንት ስለምንታይ ኣኽኢልካ? ኣንጻሩ እንታይ ገቢርካ? እንታይ’ከ ክትገብር ኢኻ?” እዩ።
ሓወይ ኣበይ ኣሎ … ? ንምዃኑ’ኸ ሓው ኣሎኒ ድዩ!? እምበርዶ’ኸ እታ ሕውነት’ስ ካብ ሴፍ’ቲ መላኺ ድሒና እያ? ሓወይ ኣበይ ከምዘሎ እንተዘይፈሊጠ፡ እንተዘንጊዐ፡ እንተዘይኣቋጠጠን’ስ ሓው ኣሎኒ ድዩ? እዚ’ውን ኵላትና ኣብ መጥሓን ሕልናና ክንልንቅጦ ዘሎና ሕቶ’ዩ። ኣቐዲመ’ውን እሞ ኣነ መዓስ ቃዬል ኮይነ ቤተ ክርስትያን እንታይ ግበር ትብለኒ ኢለ ተገሪመ ነቢረ’ዬ። ዶስ … !?
ግደ ሓቂ ንምዝራብ፡ እወ፡ ኣነ’ውን ቃኤል እዬ። ኵላትና ነቲ ቃኤል ‘ቃኤል’ ንኽኸውን ዘኽኣልናዮ ቃኤላት ኢና። እቶም ድያስፖራ ዝተባህለ ኣብ ደመና ዝተሃንጸ ናይ ሓሶት ሃገር ሰሪሕና ሓውና ኣብ ሽበራን ፍርሕን ተሸቝሪሩ ይነብርን፣ ማሕበራዊ ቀዋምነት ቀጻልነትን ስኢኑ ኣብ ዓሚቝ መንፈሳዊ ቅልውላው ኣትዩ ይዝረግን ይብተንን ከምዘሎ ዝረሳዕና ማዕረ’ቲ ቃኤል ቃኤላት ኢና። እቶም ንዓሰርተታት ዓመታት ንዘየሎ ስልጣን ነንሕድሕዶም ዝተሃናኾቱን ኣብ ልዕሊ ውጹጽ ህዝቢ ዘሽካዕለሉን ‘ተቓወምቲ’ በሃልቲ እውን ልክዕ ከም’ቲ ቃኤል ቃኤላት እዮም። ንመጠረስትኡ’ስ ዝኾነ መንግስቲ ማዕረ ብቕዓት ህዝቡ እዩ።
እቲ ሓዋርያዊ መልእኽቲ ካቶሊካዊት ቤተ ክርስትያን ኤርትራ ንሊቃነ ጳጳሳት ፍራንጨስቖስ 16 ጠቒሱ፡ “ቤተ ክርስትያን፡ብምልእታኮነኵሎምጓሶትልክዕከምክርስቶስኮይኖምነቲሕዝቢካብምድረበዳመሪሖምከውጽእዎ፣ናብ’ቲሰፈርሕይወትኪመርሕዎ፣…ናብ’ቲምልኣትሕይወትዚህብ፡ናብኡከብጽሕዎኪብገሱኣለዎም” ኢሉ ይጠቅስ። ክርስቶስ መንፈሳዊ መራሒ ጥራሕ ዘይኮነስ ጅግና ሰውራዊ ጸጋንን ኣቦን መሓዛን ውጹዓትን እዩ ዝነበረ። ንሰብ ንኸድሕን ከኣ ክሳብ ‘ኣሎሄ፡ ኣሎሄ፡ ለማ ሰባቕታኒ!’ ኢሉ ዝግዕር ተሳቕዩ እዩ። እቲ ወካልን ሰዓብን ክርስቶስ እዬ በሃሊ ከኣ ምእንቲ ድሕነት ህዝቢ ክሳብ ክንድ’ዚ ክውፈ ይግብኦ። እቲ ነዚ ዘይገብር ክርስቶሳዊ ትካል ከኣ ንሱ’ውን ቃዬል እዩ። ሊቃነ ጳጳሳት ፍራንጨስቖስ፡ ኣምላኽ ይባርኽኩም። ዕድመ ማቱሳላን ጥዕናን ይሃብኩም። ቤተ ክርስትያን ካብ’ቲ ወርቃዊ ግምቢ ቫቲካን ወጺኣ ምስ’ቲ ውጹዕ ሓፋሽ ኪትጨማለቕን፡ ምእንትኡ ኪትቃለስን ወቕቱ ዝበጽሐ ይመስል።
እቲ ሓዋርያዊ መልእኽቲ ነቲ ሕዚ ኤርትራን ህዝባን ዝነብርዎ ዘሎዉ ኵሉ ሸነኻዊ ኣስካሕካሒ ኵነታት ድሕሪ ምትንታን ከም መዛዘሚ ፍታሕ ንትዕግስትን፡ ተስፋን ጸሎትን ይእምት። “… ብስመይዝለመንክምዎ…ኽገብረልኩምእየ… ፣(ዮሓ.14፡13) ብዝበለናመሠረት፣ ጸሎትናንኸንቱከምዘይኮነንፈልጥ።ስለ’ዚሃገርናነቲካብኣምላኽዚመጽእሰላም ጸሚኣከምዘላርኡይእዩ።“ሰላመይእኃድገልኩምኣሎኹ፣ሰላመይእህበኩምኣሎኹ።እቲኣነዝህበኩምዘሎኹስከም’ቲዓለምዚህቦኣይኮነን፣ኣይትሸበሩ፣ኣይትፍርሑ” (ዮሓ.14፡27-28)። እሞ ህዝቢ ኤርትራ’ስ መዓስ እዩ ትዕግስቱን ተስፋኡን ዝወድአ! መዓስ እዩ ጸሎቱ ዘቋረጸ! መን ከምዝበሎ ኣይፈልጥን እንተኾነ ኣምላኽ ነቶም ንነፍሶም ዝሕግዙ እዩ ዝሕግዝ።
እቲ ዋና ትሕዝቶ ናይ’ቲ ሓዋርያዊ መልእኽቲ ፖለቲካውን ማሕበረ-ምጣኔሃብታውን ሽግራት ኤርትራ ንምትንታንን ፍታሕ ንምቕራብን ኣትኮነን። እዚ ምስ’ቲ ቀንዲ ቴማ መልእኽቲ ብውሓለ ጥበብ ዝተጣበቐ ትርፊ መዓንጣ እዩ። እቲ ቀንዲ ቴማ እምነታዊ ቅልውላው ካቶሊካዊት ቤተ ክርስትያን እዩ። ኣብ መላእ ዓለም ካቶሊካዊት ቤተ ክራስትያን ኣብ ከቢድ ኣባልነታዊ ቅልውላው ትርከብ። ስለ’ዚ ድማ ዝሓለፈ ዓመት ከም ዓመተ ዳግመ ትንሳኤ እምነት ተኣዊጁ እምነት ንምጽናዕ ልዑል ምልዕዓልት ተኻይዱ እዩ። እቲ ጽሑፍ ድማ ገምጋም ናይ’ቲ ተልእኾ እዩ። እምነት ንምጽናዕ ከኣ እቲ ጽሑፍ ሓዲስ ሓሳባት ኣየቕረበን። ቤተ ክርስትያን ዝበለትካ፡ ዝኣዘዘትካ ምሉእ ብምሉእ ብዘይ ነግፈረግ ፈጽም! እዩ እቲ መልእኽቲ። ቤተ ክርስትያን ከኣ ነዚ ቅዋመ’ዚ ንዳርጋ 2000 ዓመታት ተመሪሓትሉ። ናበይ ኣብጺሑዋ? ናብ ምፍንጫላት። ሕዚ’ኸ?
ኣብ ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ ሓያል ካቶሊካዊ መንነት ካብ ዝሓለፋ ኣርባዓ ዓመታት ኣብ ዝተሓተ ጽፍሒ በጹሑ። Pew Research Center ከም ዘረጋገጾ፡ ቁጽሪ’ቶም ጽኑዓት ካቶሊካውያን ኢና በሃልቲ ከም ኣብ 2012 ዓም ኣቢሉ ንታሕትቲ ወዲቑ ኣይፈልጥን። (The independent research organization NORC at the University of Chicago)ኣብ ሰሙን ሓደ ጊዜ ኣብ ቅዳሴ ዝሳተፉ ቍጽሪ ካቶሊካውያን ካብ 47% ብ1974 ናብ 24% ብ2012 ወዲቑ። ኣብ’ቶም ጽኑዓት ካቶሊካውያን ከኣ ካብ 85% ብ1974 ናብ 53% ብ2012 – ማለት ብ30 ነጥብታት ወዲቑ። ጳጳስ በነዲክት ካብ መንበሮም ኣብ ዝወረዱሉ እዋን ሓደ ሲሶ ኣሜሪካውያን ካቶሊክ ንነፍሶም ከም ካቶሊክ ኣይቈጽርዋን። ኣብ ዝሓለፉ ዓሰርተ ዓመታት 5% ካብ ኣመንቲ ኣባልነቶም ኣቋሪጾም። ንመዓልቲ ካብ ሽሕ ንላዕሊ መክሲካውያን ካቶሊካውያን ነቲ ቤተ ክርስትያን ከም ዝሓግዎ ይግምግሙ ፈላጣት። ብ1950፡ 98.21 % ካብ መክሲካውያን ካቶሊክ ነቢሮም። ብ1960 ናብ 96.47%፣ ብ1970 ናብ 96.17%፣ 1980 ናብ 92.62 % ፣ ብ1990 ናብ 89.69%፣ ብ2000 ድማ ናብ 88% ወዲቑ። ሕዚ ድማ ትሕቲ 83.9% እዩ። (Julian Rodriguez)
ካርዲናል ቪለም ኣይጅክ፡ ሊቀ መንበር ጉባኤ ኣቡናት ሆላንድ፡ ኣቡናት ሆላንድ ምስ ጳጳስ ኣብ ዘካየድዎ ናይ ሰዓትን ፈረቓን ዝርርብ ብዛዕባ ውድቀት ቤተ ክርስትያን ሆላንድን ሳዕቤናት ናይ’ቲ ብ2010 ዝተጋህደ ብልሽውና ቤተ ክርስትያንን ዘኸተሎ ኣሉታዊ ሳዕቤናቱን ከምዝተዘራረቡ ይገልጹ። ኣብ ነዊሕ እዋን ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቝጸሩ ቈልዑት ብካህናት ተዓሚጾም እዮም። ቤተ ክርስትያን ከኣ ንፈለማ ጊዜ ብወግዒ ኣሚናን ኪሒሳን። ብርእይቶይ እዚ’ቲ ቀዳማይ ስጕምቲ ናብ’ቲ ቅኑዕ መገዲ እዩ። ማለት፡ ብ2010 ልዕሊ 23,000 ካቶሊካውያን ሆላንድ ንቤተ ክርስትያን ጠንጢኖም። ካብ 2006 ከኣ ብገምጋም 18,000 ኣመንቲ ንዓመት ሓንጊዶም። እዚ ኣብ ዘመነ ጵጵስና ኣባ በነዲክቶስ እዩ ኴይኑ። ኣብ’ዚ ዓመት’ዚ ግን 7,500 ጥራሕ ንቤክርስትያን ራሕሪሖም። እቲ ምኽንያት ብዘመን እኒ እኒ ዝቦዅበኹ ኣረገውቶትን (archaic) ዘይመስሉ ማሪታዊ እምነታትን ልምድታትን ተግባራትን ኪኽልሱን ከመሓይሹን ኣማኒ ኣብ ልዕሊ ኣባ ፍራንጪስቖስ ዘንበሮ ተስፋ’ዶ ይኸውን?
እምነታዊ ቅልውላው ቤተ ክርስትያን ዘይከሓድ ሓቂ እዩ። ቤተ ክርስትያን ኣብ’ቲ ዝዓበየ ትካላዊ ቅልውላው ታሪኻ ትርከብ ኣላ ይብል the National Catholic Reporter። ሕዚ፡ እቲ ቤተ ክርስትያን ብመንጽር 1.5 ሚልያርድ ኣስላምን 593 ሚልዮን ፕሮተስታንትን 1.1 ሚልያርድ ኣባላት ኣሎዉዎ። ኣብ ሕ.መ.ኣ. ቁጽሪ ክርስትያን ብሓፈሽኡ እንዳጎደለ ይኸይድ እኳ እንተሃልወ ኣይከም ኩትልኽናን። ካብ 1960 ጀሚሩ ነፍሲ ወከፍ ራብዓይ ካቶሊካዊ ጠፊኡ። ብ2008 ጥራሕ ቁጽሪ ካቶሊካውያን ብ400,000 ጎዲሉ። ካብ 1995 ክሳብ ሕዚ ሓደ ሽሕ ቤተ ክርስትያናት ተዓጽዮም። ቁጽሪ ካህናት ከኣ ካብ 49,000 ናብ 40,000 ወሪዱ። ገለ 3,400 ካቶሊካዊ ኮማት ነባሪ ካህን የብሎምን ይብል ናይ ማሕበራዊ ናብራ ሊቅ ዳዉት ካርሊን።
ኣብ ኣውሮጳ’ውን፡ ብፍላይ ኣብተን ታሪኻዊ እሙናት ኣባላት ቤተ ክርስትያን ዝኾና ሃገራት እቲ ቅልውላው እቲ ዝለዓለ እዩ። ብ1991፡ 84% ኢርላንዳውያን ኣብ ሰሙን ሓንቲ ጊዜ ቅዳሴ ይሳተፉ ኔሮም። ሎሚ ተሳታፍነት ናብ 50% ወሪዱ። ስፓኛውያን 81% ካቶሊካውያን እዮም። እንተኾነ ክልተ ሲሶ ናብ ቤተ ክርስትያን ኣይከዱን። ዕቱብ ዋሕዲ ካህናት ከኣ ኣሎ። ብ2009፡ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ 16 ካህናት ጥራሕ ተመሪቖም። ኣብ መላእ ኣውሮጳ ሓያሎ ቤተ ክርስትያናት ተዓጽዮምን ተሸይጦምን ክሳብ ናብ መሳጊዳትን ዲስኮታትን ዝተለወጡ ኣሎዉ። ብዙሓት ንድኻታት ዝሕግዙ ዝነበሩ ሆስፒታላት እውን ተዓጽዮምን ተሸይጦምን እዮም።
ኣብ ኣፍሪቃ ግን እቲ ሃይማኖት ካብ 55 ሚልዮን ብ1978 ሕዚ ናብ 150 ሚልዮን ዓብዩ እዩ። ምኽንያቱ ይብሉ ኡጋንዳዊ ካህን ኣማኑኤል ካቶንጎለ፡ “ቤተ ክርስትያን ነቲ ድምጺ ዝሰኣነ ወኪሉ ከድምጽ ጀሚሩ”።
ካብ 1978 ጀሚሩ ክሳብ ሕዚ፡ ኣብ እስያ፡ ቁጽሪ ኣመንቲ ብ80%፣ ቁጽሪ ካህናት ከኣ ብ74% ወሲኹ። ክሳብ’ውን፡ ሕዚ፡ ኣፍሪቓን እስያን ነቲ ዝተረፈ ዓለም ካህናተን የለቅሓ ኣሎዋ። ኣብ ሕ.መ.ኣ. ክሳብ 300 ዝኾኑ ኣፍሪቃውን እስያውን ካህናት ተመዲቦም ይሰርሑ ኣሎዉ። እንተኾነ ኣብ’ዚ’ውን እቲ ቤተ ክርስትያን ኣይቀሰነን ብፕሮተስታንትነት እንዳተወረ እዩ። ብዙሓት ኣፍሪቃውያን ካህናት ከኣ ንትካል ግትኣተ ስጋ ብምቅዋም ብወግዒ ምስ ኣንስታቶምን ደቃቶምን ብምንባር ተቋዉሞኦም የርእዩ ኣሎዉ።
ካቶሊካዊት ቤተ ክርስትያን ንእምነታዊ ውድቀት መእምናና ክትጎንዮን እምነታዊ ኣቕጣጫ ከተትሕዞን ትኽእል’ዶ? እወ፡ ነቶም ሓቀኛ ምኽንያታት ውድቀት እንተጠንቍራን ርትዓዊ ፍታሕ እንተገቢራን ነቲ ምንቁልቋል እምነት ኪቖጽዮ ትኽእል እያ። እቲ ኵሉ ነቲ ቤተ ክርስትያን ዝሓደገ ንክርስቶስ ኣይሓደገን። እንተኾነ ነዚ ስጕምቲ’ዚ ምውሳድ ነታ ቤተ ክርስትያን ቀሊል ኣይኮነን።
ሱር ናይ’ቲ ውድቀት ኣቦና ጳጳስ ዮሓንስ መበል 22 ኣብ 1960ታት ምስ ዘተኣታተዉዎ እምነታውን ተግባራውን ጽገናታት ይጀምር። ጳጳስ ዝያዳ ተሳትፎ ህዝቢ ኣብ ሃይማኖታዊ ጉዳያት ጸውዑ። በቲ ጻውዒት ጳጳስ ዝሓረቑ ባህላዊ ኣቡናትን ካርዲናላትን ንማእከልነት ቤተ ክርስትያን ተጣበቑ። ኣብቲ ቫቲካን ክልተ ተባሂሉ ዝፍለጥ ጉባኤ ዚተፈነዉ ማሕበራዊ ንጥፈታት ካህናት (ብፍላይ ናይ ላቲን ኣሜሪካ) ከኣ ኣይተፈተዎምን። ድሕሪ ሞት ጳጳስ ዮሓንስ ብ1963 ከኣ እቶም ኣጽናዕቲ ልምዲ ሓየሉ። እዚ ከኣ ኣብ ምምራጽ ጳጳስ ዮሓንስ ፓውሎስ ኣኽተመ። እዞም ጳጳስ እዚኦም ከኣ ብ1978 ንመብዛሕትኦም ነቶም ጳጳስ ዮሓንስ ዘተኣታተዉዎም ጽገናታት ንድሕሪት መለሱዎም። እቲ ቤተ ክርስትያን ኣብ ውሽጡ ተመቕለ። ብምልዮናት ዝቑጸሩ ሊበራላዊ ካቶሊካውያን ከኣ ካብ’ቲ ቤተ ክርስትያን ተኣልዩ።
ጾታዊ ብልሽውና ካህናት ነቲ ምንቁልቋል ብርቱዕ ኣቀላጠፎ። ኣብ ፍርቂ 1990ታት፡ እቶም ናይ መጀመርያ ማዕበል ክስታት ብልሽውና ካህናት ምስተጻጥሑ፡ 35% ካብ ኣሜሪካውያን ካቶሊካውያን ተሳታፍነቶም ሓደጉ። ነቲ ብልሽውና ግብረ ስጋዊ ዓመጻ ቈልዑት ንምሽፋን፡ ልዑላን ሰበስልጣናት ቤተ ክርስትያን፡ ጳጳስ በነዲክቱስ እውን ዝርከቡዎ፡ ኢዶም ስለዘእተዉ፣ ድሮ በዚ ገበን’ዚ ንዝተኸሱ ካህናት ከኣ ደጊሞም ምስ ቈልዑት ንኽሰርሑ ብምግባሮም እዚ ንመትኒ ሕልና ብዙሓት ኣመንቲ ተንከፈ። ኣብ ኣውሮጳን መክሲኮን ላቲናዊ ኣሜሪካን ቤተ ክርስትያን ብማዕበላት ክሲ ብልሽውናን ዓመጻን ተሃወጸት። ኣብ ጀርመን፡ ኣብ ወርሒ መጋቢት ጥራሕ፡ ኣብ ሓንቲ ከተማ ጥራሕ (ቩርስቡርግ) 1,200 ካቶሊካውያን ግብረ ስጋዊ ዓመጻ ቈልዑትን ጨካን መቕጻዕታት ተመሃሮን ኣስካሕኪሑዎም ነቲ ቤተ ክርስትያን ሓዲጎሞ። ኣብ ኢርላንድ፡ ንሓያሎ ዓሰርተታት ዓመታት ብካህናት ኣብ ልዕሊ ህጻናት ዝተፈጸመ ግፍዕታት ብምቁዋም ንቤተ ክርስትያን ዝሓደጉ ብዙሓት እዮም። ይሓድጉ ነዚ ኵሉ ኢሰብኣዊ ተግባራት ካህናቱ ኣብ ዘይቃወም ሃይማኖት ከመይ ይእመን?
ብዙሓት ዓይነታት ካቶሊካውያን ለውጢ ካብ ታሕቲ ንላዕሊ ጥራሕ’ዩ ኪመጽእ ዝኽእል ይብሉ። ሕዚ ኣብ ሕ.መ.ኣ. እንዳዓበየ ዝኸይድ ዘሎ ምንቅስቓስ ካቶሊካዊ ህይወት ካብ ሮማ ዘይኮነስ ካብ ነፍሲ ወከፍ ቦታዊ ሰበኻ ክምእከል ኣሎዎ ይብል። ኢየሱሳዊ ካህን ዮሓንስ ፒደረ፡ ግዙፍ ተሳትፎ ናይ’ተን ካብ መዓርገ ክህነት ዝተኣገዳ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ምሕዳስ ሰበኻዊ ባህሊ መፍትሓዊ ተራ ኪጻወት ከምዝኽእል ይእምቱ። ሊቅ ታሪኽን ጋዜጠኛን ዝኾነ ጋሪ ዊልስ፡ ድሕነተ እምነት ካብ ታሕቲ ካብ መንበረ ስብከት ቤተ ክርስትያናት እዩ ኪመጽእ ዝኽእል ኢሉ ይኣምን። “ቤተ ክርስትያን ህዝበ ኣምላኽ እያ። እቶም መራሕቲ ጥራሕ’ዮም ምስ ህዝቢ ኣምላኽ ርክቦም ኣቋሪጾም ዘሎዉ። ናብ’ቲ ህዝቢ ከኣ ክመለሱ ኣሎዎም” ቢሉ ከኣ ይልቅብ።
እቲ ምንቁልቋል ቁጽሪ ኣባልነት ዘሽቆርቁሮ ኵሉ ካቶሊካዊ ኣይኮነን። ዓቀብቲ ጸኒሕ ካህናትን ሓሰብትን ነቶም ሓደግቲ ቤተ ክርስትያን ‘ናይ ጽቡቕ ዘመን’ ኣመንቲ ኢሎም የስተናዕቑዎም። “ንክርስቶስ ሕራይ ንቤተ ክርስትያን ግን ኣይፋልን” ኣይከኣልን ይብሉ። እቲ ዚኸውን ዘሎ ግን ብልክዕ እዚ እዩ። ነገሩ ሰማይ ኣይሕረስን ቤተ ክርስትያን ከኣ ኣይክሰስን እዩ። ቤተ ክርስትያን ናብ ላቲናዊ ቅዳሴ ኪትምለስን ኵሉ ጸረ ቫቲካናዊ ብድሆታት ከኣ ደው ኪብልን ይጽዕሩ። “ናብ ጥንታዊ ባህልን ልምድን ምምላስ ከኣ ንኣመንቲ ከውሕዶም ግን ከኣ ከጠንክሮም እዩ” ይብሉ ኣባ ዮሓንስ ማክክሎስኪ። “ዓቀብቲ ካቶሊካውያን ጥራሕ ምስ ተረፉ፡ ጸረ ቍጽጽር ቍጽሪ ስድራ ስለዝኾኑ ብቈልዑት ፈለቅለቕ ዝበሉ ዓበይቲ ስድራ ቤታት ኪቑሙ እዮም። ከምዚ ኢሉ ከኣ እቲ ቍጽሪ ኣባላት ኪኽዕብት እዩ” ኢሎም’ውን ይድምድሙ። (The Weekly Staff | April 30, 2010) እዚ እቲ ብምጉዳል ምውሳኽ ኢሎም ዝጽውዕዎ ኣምር እዩ። እዚ ግን ዘለቄታዊ ፍታሕ ኣይኮነን። ቤተ ክርስትያን ርእይቶ ሓፋሽ ኣማኒ ትሰምዕ እንተኾነት ንነባሪ ፍታሕ ዝእምቱ እማሜታት እነሆዉ።
ቀዳማይ፣ ግብረስጋዊ ሕርመት ካህናት ካቶሊካዊ ምህዞ እዩ። ካህናትን ሊቀ ካህናትን ኣይሁድነት ካብ ጥንቲ ኣትሒዞም ይምርዓዉን ይዝምዱን እዮም። እቲ ኪምንን ዝበለ ከኣ ካብ ሰብ ርሒቑ ኣብ ምድረበዳ ንብሕቱ ይነብር። ጊዜኡ ከኣ ኣብ ጾምን ጸሎትን ሱባዔን የሕልፎ። ኣምላኽ ብኡኡ ኣቢሉ ናብ ሰባት ከመሓላልፎ ዝደለዮ መልእኽቲ እንተሃልዩ ከኣ መልእኽቱ ኣመሓላሊፉ ናብ በረኽኡ ይምለስ።
ርግጽ፡ ቅዱስ ጳውሎስ፡ ሓዋርያ ክርስቶስ ካብ ስድራዊ ሓላፍነት ነጻ ኴይኑ ምሉእ ዓቕሙን ሓይሉን ኣብ ምስፍሕፋሕ ክርስትና እንተኣውዓሎ ብዝበለጸ ተልእኾኡ ኪፍጽም ይኽእል ኢሉ እዩ። እቲ ሓዋርያ ክርስቶስ ዝኸውን ግን ግድን ካብ ስጋዊ ዝምድና ነፍሱ ክገትእን ካብ ማሕበረሰብ ተነጺሉ ኪነብርን ኣሎዎ ኣይበለን። ኦርቶዶክሳዊ ተዋህዶ ንካህናቱ ናብ ዚምርዓዉን ኣብ ውሽጢ ሕብረተ ሰብ ዝነብሩን፣ ናብ ኣብ ደብርታት ዝነብሩ ፈለስትን ፈላልዩ ካብ’ቲ ወጥሪ ግትኣተ ስጋ ብመጠኑ ወጺኡ እዩ። እወ፡ ልክዕ፡ ግብረ ስጋ ክትገትኦ ኣዝዩ ብርቱዕ ዝኾነ ባህርያዊ ባህረት እዩ። ኪትገትኦ ብርቱዕ ምኽንያቱ መሰረታዊ ባእታ ስረት ደቂ ሰባት ስለዝኾነ። እዚ ዘይባህርያዊ ሕርመት’ዚ ከኣ’ዩ ንምሸቱ ንካህናት ናብ ጾታዊ ብልሽውና ዝመርሕ። ካህናት እንተላይ ሰባት እዮም። ዝኾነ ሰብ ከኣ ኣንጻር ሰብኣዊ ባህርያዊ ፍጥረቱ ደው ኢሉ ክይሰሓተ ኪነብር ኣዝዩ ኣጸጋሚ እዩ። ስለ’ዚ፡ ቤተ ክርስትያን፡ ካህናቱ ኪምርዓዉን ኪዝምዱን ኣብ ውሽጢ ሕብረተሰብ ከኣ ኪነብሩን ዘኽእሉ ስርዓተ ቅስና ከተተኣታቱ ይግብኦ እብል። ብከም’ዚ ድማ ነቲ ሽግር ዋሕዲ ካህናት ምፈትሐ። ካህናት ከኣ ካብ’ቲ ስሉብነቶም ዘስዕቦ ብልሽውናታት ምደሓኑ። ማሕበራዊ ንቕሓቶም ማሕበራዊ ተሳታፍነቶም ከኣ ምኻዕበተ።
ካልኣይ፣ ኣርኣያነት ቤተ ክርስትያን። ክርስቶስ ድኻ ነበረ። ሃብታም ናብ ቤት ኣቦይ ካብ ዝኣቱስ ገመል … ። ልሳንን ጸግዕን ድኻታትን ጽጉማትን፡ ንጹላትን ሕሙማትን ከኣ ነበረ። እቲ ሓጢኣት ፈጺሙ ዘይፈልጥ ናይ መጀመርያ እምኒ ይደርቢ ዝበለ ርትዓዊ ነበረ። ክርስቶስ ደፋር ነበረ። ንጲላጦስ፡ ንስኻ’ኳ ንጉስ ኣይሁድ ምዃነይ ኢልካ ክብል መለሰ። ክርስቶስ ትሑት ነበረ። ኣብ ክንዲ ኣብ ፈረስ ድማ ኣብ ኣድጊ ክውጣሕ መረጸ። እታ ንነፍሳ ከም “ሚስቲካዊ ሰውነት ክርስቶስ ንድሕነት ሰብ ብክርስቶስ ዝቈመት ስለዚ መለኮታዊት ቤተ ክርስትያን” ኢላ እትገልጽ ቤተ ክርስትያን ብኣርኣያ ክርስቶስ’ዶ ትነብር? ኣይፋልን። ካብ መራሕቲ ቤተ ክርስትያን ንላዕሊ ካብ ኣርኣያነት ክርስቶስ ዝረሓቐ ኣይነብርን። እኳ’ድኣ፡ መራሕቲ ቤተ ክርስትያን፣ ጳጳሳት፡ ካርዲናላት፡ ኣቡናት ብወግዒ ‘መሳፍንቲ ቫቲካን’ ተሰምዮም ብወርቅን ሓርን ዝተሸለሙ እዮም። ነቲ ቤተ ክርስትያን ከኣ ካብ መንፈሳዊ ትካል ናብ ንግዳዊ ትካል ቀይሮሞ እንሆ። ኣብ ወርቃዊት ግምቢ ቫቲካን ተቐሚጦም ከኣ ቀሺ ዝበለካ ግበር፡ ቀሺ ዝገበሮ ኣይትግበር እንተበሉኒ ዝቕበል ኣይኮንኩን።
ሳልሳይ፣ ቤተ ክርስትያን ንምሉእ ሕጋውን ሞራላውን ማዕርነት ደቂ ኣንስትዮ ክትቕበልን ከተተግብርን ይግብኣ። ኣብ ጥንታዊ ጽውጽዋያትን ዚቈንቈኑ ማሕበራዊ ክብረታትን ተሞርኵስካ ንደቂ ኣንስትዮ-ፍርቂ ዓለማዊ ማሕበረሰብ እየን- ምንኣሰን ንዘመናዊ ንቕሓትና ኣዝዩ ድሑር እዩ። ምሉእ ተሳትፎ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ መንፈሳዊ ዕዮ ቤተ ክርስትያን ነቲ ዋሕዲ ካህናት’ውን መቃለሎ።
ራብዓይ፣ ……….. ።
ሓሙሻይ፣ …………. ።
እቲ ቤተ ክርስትያን ንዝፈለሉ መእምናታ ንምላስ ኣብ ውሽጣ ክትፍጽሞ ዘሎዋ ለውጥታት ኣብ ሓደ ሓጺር ጽሑፍ ዘርዚርካ ኣይውዳእን። ኣብ’ቲ ቤተ ክርስትያን ን2000 ዓመታት ዝተከበ ዓርሞሸሻዊ ርስሓት ኣሎ። እምነት ክምለስ ፈለማ እዚ ክጻፈፍ ይግብኦ። ኣብ ዓይንኻ ዘሎ ጉንዲ ከየውጻእካ ኣብ ዓይኒ ኣመንቲ ዘሎ ቅርኒብ ከተውጽእ ኣይከኣልን። እምነት ምስ ጊዜ ዝምዕብል ዲናሚካዊ ተርእዮ እዩ። ን2000 ዓመታት ኣብ ሓደ ዕጹው ዕትሮ ዝኣጎለ እምነት ኣይእምነትን። እምነት ዝእመን ኪኸውን ይግብኦ። እንተኾነ እታ ቤተ ክርስትያን ሓደ ዓንቀጻዊ ሽግር ንለውጥን ጽገናን ኣሎዋ። ጳጳሳት፡ ኣብ ጽንብል ምራቔኦም “ካብ’ቲ ዝወረስናዮ ባህሊ ዝኾነ ከይቅይር እምሕል። … ብመንጽሩ፡ ንቅዱሳት ሕግታትን ውሳኔታት ጳጳሳትን መለኮታዊ ውሳኔታት ሰማይ ከምዝኾኑ ገቢረ ክሕልዎምን ክዕቅቦምን እዬ” ኢሉ ይምሕል እዩ። እንተ’ዚ ሔዚ ግን ከም ድልዬት እቲ ጳጳስ እዩ። ሊቃነ ጳጳሳት ዮሓንስ መበል 22 ነዚ ማሕላ’ዚ ከይምሕሉ ወሲኖም ኣብ’ቲ ቤተ ክርስትያን ድማ ብዙሕ ለውጥታት ኣታኣታትዮም። ኣቦና ፍራንጨስቆስ ከኣ ነዚ ማሕላ’ዚ ዘይመሓሉ ኪኾኑ እምነ።
ብጹዓት ኣርባዕተ ኣቡናት (ጳጳሳት?) ኤርትራ፣ ሽሕ’ኳ እቲ ንሽግራት ሃገርናን ህዝብናን ዝምልከት ሕቶ ምስት ካልእ ቴማ ኣማሓዚልኩም እንተኣቅረብኩሞን፣ ሽሕ’ኳ ነቲ ቃኤልና ብዝምልከት ኣቀራርባኹም ልቡጥ እንተኾነን፣ ሽሕ’ኳ መልእኽትኹም ኣዝዩ ዝደንጎየ እንተኾነን፣ ኣብ’ዚ ሓንቲ ቃል ተቓውሞ’ኳ ቋቕ ንዘበለ ብዙሕ ዝጣቃዕሉ እዋን’ዚ ከም’ቲ ናታትኩም ዝኣመሰለ ሰፊሕን ዓሚቝን መልእኽቲ ዓቢዪ ናእዳን ምስጋናን ዝግብኦ እዩ። ሓንቲ ፍልይቲ ቅሬታ ግን ኣላትኒ። ብዛዕባ ስጋውን መንፈሳውን ሓውኹም እሱር ብጹዕ ፓትርያርክ ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስትያን ዓንቀርኩም ክሳብ ዝቕደድ ክትጭድሩ ተጸብየኩም ነቢረ። እንተኾነ ሓንቲ ቃል እኳ ኣየጥፋኩምን። ነጻነት እምነት ካብ’ትቶ ቅንዲ ኣገደስቲ ዲሞክራስያዊ መሰላት ኣህዛብ ክነሱ ብዛዕባ’ቶም ኣብ ኣብያተ ማእሰርቲ ዝሓቐቑን ገና ዝሓቁ ዘሎዉን ንኣስሽቱ ክርስትያናዊ ጉጅለታት እውን ሓንቲ ቃል እኳ ኣየጥፋእኩምን። እዚ ድማ ነቲ መልእኽትኹም ናብ ካቶሊካውያን ኤርትራውያን ጥራሕ ሓጺሩዎ። ዶስ እቲ ሓውኻ ኣበይ ኣሎ ተባሂሉ ዝተሓተ ብስሩ እቲ ካቶሊክ ኤርትራ ጥራሕ እዩ?
ንመጠረስታ ከኣ ሓንቲ ንእሽቶይ ሕቶ ክሓተኩም ኣፍቅዱለይ። ኣብ’ቲ ውሽጣዊ ፖለቲካ ቫቲካን መርገጽኩም ምስ መን እዩ። ምስቲ ደላይ ለውጢ’ዶ’ስ ምስ’ቲ ተሓዝ ጸኒሕ?
የቐንየለይ።
ወድኹምን ሓውኹምን
ዳንኤል ሰመረ ተስፋይ
24. 07.2014
ጀርመን
Amanuel
aseye.asena@gmail.com
Review overview
44 COMMENTS
Tesfai July 27, 2014
This article expresses his writer.
You are poor mind.
Assenna even if there is press freedom
For such kind cheap writers you have to neglect them coz they try to weaken the
Strugle agenst dictator.
People like this guy they live only to
Their belly.
Tesfai
Leave reply
Beremberas Melekino July 27, 2014
Dear Daniel Tesfay, regarding your article on the Catholic Bishops is so awful. By the way are you a human being? Don’t you understand about what is going on in Eritrea? You are 100% mistaken or else you are out of your mind. The four Catholic Bishops have given us their pastoral letter very nicely and it addresses the moral, religious, political and social dynamic of the prevailing situation in Eritrea. To acquaint their people with, “where your brother is” is timely and an urgent need of the people of Eritrea. These Catholic Bishops need to be emulated and appreciated. They have written several pastoral letters on several occasions. As you have said it is not only this time round. They have addressed about all representations regarding the Eritrean situation on the ground. By whatever means you have no right to underestimate their blessed pastoral letter. They have every right to do their roles as church leaders. The idea about the crisis in the Catholic Church is a different story which you can write your argument and critiques on a separate issue if you have the facts as you have given those statistical evidences. You are just echoing in a vacuum with no substance at all. I pity you, I think you have some kind of hateredness or antagonism with the Catholic church or you are mad and out of your mind and you need medication. I have not seen anyone who deviant as you need psychological treatment. However, I pray for you to come back to your conscience and realize what you foolishly said in the mid of your heavy dreams. As to the message of the four Catholic Bishops is eternal and time will tell for everything. I don’t hate you because you are one of us but you need medication my brother. You even been in a safe place like Germany you have no gut to issue good and convincing article like those been in unsafe circumstance where it is hell in Eritrea.
Leave reply
enough July 27, 2014
Tolet post this diabolic idea is not the sign of democracy or expression of ideas but it is shows the irresponsiblity by the owners. They have to appologize to the whole eritrean people.
Leave reply
Truly Truly i say to you July 27, 2014
It is not to defend or to say Daniel Semere Tesfay´s critic against the four Catholic Church leaders is perfect or faultless. In deed there are relevant points to rebuke him. But i do not think most of you angering and rebuking at him is based on constructive critic or motive; but because he presented Haile Wolde Tensie (Drue) as sinful equally like Cain (Who killed His brother Abel) for giving him nonsense answer for the question of “Where is your brother? (ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?)because you angered of that it is. In other word your critic motive it seems based on for regionalist motive. I come to this point, because I well studied you to some of you, how you merciful and die hard defenders you are to some whom you like regardless what a person deed mistake, if specially the person found from your region, but other side I observed how you unmerciful and how demonizers you are, towards to someone whom you dislike, if the person found not from your region . I am sure instead Haile Drue if the person mentioned in Daniel´s text was be Dr. Andebirhan Woldegiorgis , 75% of the critic as was not be seen on display. This is why I say your critic has regional motive. When i say this it is not because I have intention to divide people on regional agenda, but to tell weather Haile Drue, Dr. Andebirhan Wolde Giorgis or our dearest brother Amanuel Iyasu or whoever would be , regardless for how long they served the evil regime, since all they stand against the evil regime we have to give them warm well come and equal sympathy i liked to say it is.
Anyway to come to the main point, in Daniel´s assertion there is some points which every healthy mind could accept it , for instance if he criticize the church leaders for they not react in right time and ask , Where were you up to now when see our people exterminating, our social economy culture destroying but now when the danger knock your door you start shouting, i didn´t see any mistake in such critic, but for they start to tell the truth and to misinterpret their powerful massage total unacceptable. Dear Daniel read again the text. Despite the the text come late, it is talking about our nation real situation, how the criminal regime is destroying our people and nation´s social economy and culture their powerful massage is excellently reflecting. For that you have to appreciate them instead to rebuke or criticize them. So do not wonder if some of honestly and rightly rebuking or criticizing you.
Leave reply
Selamawi' August 4, 2014
If this is not written by the author of this article himself Truly’s entry is not fair. I have observed you over a long time and your writings are never consistent and tend to confuse rather than educate. You accuse people of regionalism for expressing their dismay about an article that has no purpose but to confuse. The writer came with the name of Haile Drue out of the blue. He said he was responding to the Bishops (as if they were addressing people like him or like yourself) then he bring grim story about Haile Drue.
We all know that Haile Drue’s manifesto would have gotten us somewhere better than our current predicament…
Now, Ato or Woizero Truly, you are comparing Haile Drue and Dr Andeberhan. Haile is underground, blinded, and condemned to die in darkness. I would rather be compassionate rather than accuse him of what he had allegedly said in the remote past. The head of pfdj accused him of treason, and now Ato Daniel is accusing him of morality…
Dr Andeberhan provokes anger in many citizen due his role as the right hand man in destroying the only university that we had in Asmara (and perhaps more reasons.) His wrongdoings should not be galvanized under regionalism or any other excuses.
If you are truly Eritrean, which I suspect you are no – like ERITREAN UNCLE…) I urge you not to descend to regionalism. Because regionalism is invented by pfdj and it serves pfdj.
What people write reveals their mind set as well as their purpose. Your cheap writings show how lowly you can go in order to confuse. May God forgive you.
Leave reply
sami July 27, 2014
What a rubbish and giberish is this. These bishops are telling the truth deep inside the cruel regime. And you with some garbage statistics that have nothing to do with this. Wonna be intelectual.
Leave reply
Tezareb July 27, 2014
As Ba said:
The article should have been two different separate essays. Daniel is a brilliant and original writer, his only mistake here is mixing the two subjects – the Eritrean politics and the Catholic Vatican quagmire — in one essay.
The first essay should have only focused on what he wrote below:
” እሞ ኣርባዕተ ኣቡናት ዝኣኽሉ ሊቃውንት’ስ ነዚ ኵሉ ዝፈልጦ ከፍልጡና ድዮም ሓውኻ ኣበይ ኣሎ ኢሎም ዝተላዕሉ? ኣይፋልን። እቲ ንሳቶም ከይበሉ ዝበሉዎ’ስ “ሓውኻ ኣብ ትሕቲ እንታይ ዝኣመሰለ ዲያብሎሳዊ ኵነታት ይነብር ከምዘሎ’ስ ያኢ ትፈልጥ ኢኻ። እቲ ሓውኻ ክቕተል፡ ክእሰር፡ ክግረፍ፡ ክስደድ፣ ኮታ እቲ ህዝቢ ኤርትራ ክጸንት ስለምንታይ ኣኽኢልካ? ኣንጻሩ እንታይ ገቢርካ? እንታይ’ከ ክትገብር ኢኻ?” እዩ።”
Leave reply
shaluku shakulu July 28, 2014
Hi! Daniel,
You wrote this document, which not is not in form of letter, simply to sow a discord between Eritreans of different religious denomination. The circulary of of the catholic beshops exposed the core of the problem. You are throwing into it a lot of salt so as to make it distateful. You must be working for someone against the Eritrean people.
shame on you! I feel disgusted to call my self Eritrean with people like.
one real Eritrean.
Leave reply
negash July 28, 2014
Daniel what motivate you to comment negatively on the pastoral letter. By all counts the pastoral letter is courageous and insight full. Your comment is devoid of any logic or facts. If you have something to say which they didn’t write you write it yourself why you negate.
Leave reply
Zerezghi August 1, 2014
Daniel, you are simply an idiot and arrogant person who doesn’t know what you talking about and of course your article defines you personality. Those four holy Catholic Bishops have addressed the message in a very dynamic and simple language. Yet, to prove your ignorance, you have refuse to accept the truth and indeed you have shown no sense of humanity to criticize their letter.
Very poor and unsought judgement.
Leave reply
mare August 2, 2014
The article which is written by the bishops and the your explanation or Annaliese can be not related each other.what you had put is about the whole church and specific negativeness.Daniel what motivate you to comment negatively on the pastoral letter. By all counts the pastoral letter is courageous and insight full. Your comment is devoid of any logic or facts. If you have something to say which they didn’t write you write it yourself why you negate.
Leave reply
mare August 2, 2014
that is the whole church formed by humanism like and guide by God.they are trying to the people and the government to be aware of the young Eritrean migrating and desertification of our country.they are trying people like you and me to feel the “pain” of the parents who are feeling after the lost of their beloved one in liba,sina,ehtio-border,eri sudan borde.just you also feel the pain. so put your contribution on this urgent circumstance of our country.
Leave reply
« Previous 1 2 3 4
POST A COMMENT Cancel Reply
ATV - Asena
Polls
Announcement
ATV:እዋናዊ ዜና፡ ካብ ኣስመራ ቤት ጽሕፈት ምልካዊ ስርዓት ኢሳይያስ ዝወጸ ምስጢራዊ ኣዋጃት፡ PFDJ Directives
admin
17 Jun 2020
ኣይሰማዕናን ከይትብሉ! …………ቀይዲ ምንቅስቓስን ሓልዮት ኣልቦ ዝምቡዕ ፖሊሲ ስርዓት ኢሳይያስን ኣብ ልዕሊ ህዝብና ኣስዒቡዎ ዘሎ ካብ ኮረና ዝኸፍአ ሓደገኛ ጥምየት (ኪኖ ኣርእስተ ዜናታት)
admin
15 Jun 2020
ANDIT OKBAY – MEN’U NSU – {መን’ዩ ንሱ} – NEW ERITREAN MUSIC 2020 – {Official Music Video}
admin
13 Jun 2020
ATV: ማህደር ሰማእታት ኤርትራ – ኣልቡም 2 – June 2020
admin
13 Jun 2020
No posts were found.
ATV: መስርዕ ፊተውራሪ ኣብ ትኹል -1984 ዘጋጠመ ፍጻሜ፡ ተኸታተሊ ዛንታ ዕሸላት ሰማእታት ኤርትራ – ብ ኣማኡአል ኢያሱ – 1996 – 1ይ ክፋል (1/6)
admin
12 Jun 2020
መርድእ
assenna
13 Oct 2018
Announcement: DISCUSSION – Eritrea’s National Service; past promises and young peoples’ experiences. What next?
assenna
14 Jun 2018
Negussie family thanks you for your blessings & well wishes
assenna
27 Apr 2018
ዕድመ ናብ አኼባ ሓድነት ኤርትራውያን፡ ኣብ ከተማ ሎንዶን
assenna
04 Mar 2018
ቃል ሓዘን
assenna
24 Feb 2018
ጸሎተ-ፍትሓት ነፍስሔር ወ/ሮ ኣበባ ተኽለ
assenna
29 Oct 2017
GoFundMe AsenaTv Campaign
Assenna Foundation Board of Directors
CURRENT POLL
No posts were found.
STAY CONNECTED
Political Prisoners
Missing
መርድእ
ዝረኣየ ዓይኑ ይብራህ – ኣለም ገብረማርያም ሰንዓፈ (ምቕማጣ ን/ዞባ ሰገነይቲ)
assenna
06 Jun 2016
ዝረኣየ ዓይኑ ይብራህ – ዳዊት ሰለሙን ገ/ገርግሽ ( ዓዜን – ን/ዞባ ሰረጀቓ)
assenna
06 Jun 2016
ዝረኣየ ዓይኒ ይብራህ – ሽደን በርሀ ካሕሳይ ( እንዳባሊባኖስ – ንኡስ ዞባ ማይምነ)
assenna
06 Jun 2016
ዝረኣየ ዓይኑ ይብራህ – ዮሃንስ (ጆን) ዘርኣይ (ደቂ ዘርኡ – ን/ዓዲ ተከሌዛን)
assenna
06 Jun 2016
ዝረኣየ ዓይኑ ይብራህ – ኣብርሃም ዑቕበኣብ ገብሪሂወት – ሓጺና (ን/ዞ ዓረዛ)
assenna
06 Jun 2016
ዝረኣየ ዓይኑ ይብራህ – ዘካርያም መንግስቱ በርሀ ( ከተማ ደቀምሓረ)
assenna
06 Jun 2016
መልቀስ – ንመምህር ተኸስተ ሃብተ
assenna
17 Mar 2017
መርድእ
assenna
26 Feb 2017
መርድእ ዕረፍቲ ብጻይና ዓብዱ ዑመር
assenna
13 Feb 2017
መርድእ፣ ተስፍሁነይ ሃይለመሎኮት ካሕሳይ
assenna
08 Feb 2017
መርድእ
assenna
09 Dec 2016
መርድእ፣ እንፈትዎ ኣቦናን ሓውናን ገዲም ተጋዳላይ ተሓኤ፡ ገብረሚካኤል ኪዳነ (ጻዕዱ)
assenna
07 Nov 2016
ሓውናን ብጻይናን ዝዀነ ዑስማን ኣሕመድ ኣባል ምምሕዳር ናይ ኤርትራ ማሕበር ኣካለ ጽጉማን መደበር ከሰላ ብሕማም ምኽንያት ካብዛ ዓለም ብሞት ስለ ዝፈልየና መሪር ሓዘና ንገልጽ።


ይሄንን ጽሑፍ ታች አምና ከጉራፈርዳና አካባቢው አማራ በመሆናቸው ምክንያት ብቻ ሕጋዊነታቸውን የሚያረጋግጡ ሰነዶችን ይዘው እያለ ሕጋዊ ሆነው የየክልሉ መንግሥት አውቋቸው በሥርዓቱ ግብር እየከፈሉ እየኖሩ የነበሩ ምስኪን ገበሬዎችን “ሕገ ወጥ ሰፋሪዎች” በሚል ሕገ ወጥነታቸው አግባብነት ባለው የሕግ አካል (ፍርድቤት) ክስ ተመስርቶባቸው ሳይረጋገጥባቸው በጅምላ በግፍና በሕገ ወጥ መንገድ ንብረታቸውን ሁሉ ተወርሰው እንዲወጡ በተደረገ ጊዜ ጽፌው ለጥቂት መደበኛና ኢመደበኛ (Conventional and Social Media) ልኬው ነበር እስከማውቀው ድረስ ለሕዝብ ይፋ አድርገውት ያስነበቡት ወይም ያስደመጡት አልነበሩምና ሕዝብ ሊያውቃቸው የሚገባ በርካታ ቁምነገሮች ስላሉት እንዳያመልጣቹህ በማሰብ ወደ እናንተ አድርሸዋለሁ መልካም ንባብ፡፡
የዐፄ ዮሐንስ 4ኛ መንግሥታዊ (official) ቋንቋ ማለትም ከውጭ መንግሥታትም ይሁን ከሀገር ውስጥ ነገሥታት መልዕክት ይጻጻፉ የነበረው የቤተ መንግሥት ሥራቸውን ይሠሩ የነበሩት በአማርኛ ነበር፡፡ ዐፄ ዮሐንስ 4ኛ ትግሬ ሆነው ሳለ ይሄንን ማድረጋቸው ቅር ያሰኛቸው የትግሬ ሹማምንት በራስዎ በትግርኛ ቋንቋ የማይጠቀሙት ለምንድን ነው? ብለው ጠየቋቸው ዐፄ ዮሐንስ 4ኛም አማርኛ የአክሱማዊያን ነገሥታት ቋንቋ መሆኑን ለእነሱ በማስታወስ ይህንን መለወጥ እንደማይኖርባቸውና እንደማይገባም በመግለጽ ለሹማምንቶቻቸው ምላሽ ሰጡ፡፡ ይህ አክሱማዊያን አማሮች ነበሩ ወይም አማርኛ የእክሱማዊያን ቋንቋ ነው የሚለውን ታሪክ አክሱም አካባቢ ሄዳችሁ ብትጠይቁ የአክሱም ሰዎች በትውፊት ይዘውት እንደመጡ ማለትም አባቶቻቸው አማርኛ የአክሱም ነገሥታት ቋንቋ መሆኑን ይነግሯቸው እንደነበር ይገልጹላቹሀል፡፡ በላይ ግደይ የተባሉ ጸሐፊም “አክሱም” በተባለው መጽሐፋቸው ይሄንን ገልጸውታል፡፡
ታዲያ ጉዳዩ እንዲህ ከሆነ አማራን ወይም አማርኛን ከአክሱምና አከባቢዋ ማንና እንዴትስ አጠፋው ለሚለው ተገቢ ጥያቄ ታሪክ አጥኝዎችና ተመራማሪዎች እስከአሁን አልደረሱበት ሆኖ ይሁን? ወይም አውቀውት ነገር ግን በአንድም በሌላም ምክንያት መግለጽ ስላልፈለጉ? ለዚህ ጥያቄ አጥጋቢ ምላሽ ሊሰጡ አልቻሉም፡፡ ከዚህ አኳያ ይህ ጽሑፍ እስከ አሁን ያልተገለጸ ከታሪክ ኩነት መዞ ወይም ገልጦ መረጃ ይሰጣል፡፡
ጥንት ቋንቋቸው አማርኛ ኖሮ ዛሬ ላይ ቋንቋቸው ትግርኛ የሆነ አክሱሞች ብቻ አይደሉም፡፡ ከዚያው ከአጠገባቸው የወልቃይትና ከፊል ጠገዴን ሕዝብ ታገኛላቹህ፡፡ የእነኚህን አካባቢ ሰዎችን ማንነታቸውን ብትጠይቋቸው አማራ ጎንደሬ እንደሆኑ ይነግሯችኋል፡፡ የሚናገሩት ቋንቋ ግን ትግርኛ ነው፡፡ አሁን ሥልጣን ላይ ያለው መንግሥት ሀገራቸውን ከጎንደር ቆርጦ ወደ ትግራይ ሲቀላቅልባቸውም ከመጀመሪያ ጀምሮ እንደተቃወሙ ነው፡፡ በተለያዬ ጊዜ በውጭም በሀገር ውስጥም ያሉ ወልቃይቶች የዚህ መንግሥት አመራርና ነባር ታጋይ የሆኑትም ሳይቀሩ ለመንግሥት ሥራ እውጭ ባሉበት “እኛ ትግርኛ ስለተናገርን ብቻ እንደ ትግሬ ልንቆጠር አይገባም ማንነታችን ይጠና እኛ ትግሬ አይደለንም” በማለት እስከ ቅርብ ጊዜ ድረስ በተደጋጋሚ በተቃውሞ ሰልፉ ተቃውሟቸውን አሰምተዋል፡፡
የአክሱም ነገሥታት አማርኛ የቤተመንግሥት የሚስጥር ቋንቋ አድርገው ከመፍጠራቸው በፊት ቋንቋቸው ሙሉ ለሙሉ ግእዝ ነበር፡፡ አማርኛ ሊቀድም እንደሚችልም የሚያመላክቱ አንዳንድ ጠቋሚ ነገሮችም አሉ፡፡ የአክሱም ነገሥታት ስሞቻቸውን ያዬን እንደሆነም በተለያዩ ምክንያቶች በባዕዳን ማለትም በዕብራይስጥ፣ በጽርእ፣ በሮማይስጥ ስሞች ከተጠሩት ውጪ ስሞቹ ግእዝ ካልሆኑ አማርኛ ናቸው፡፡ ምንም እንኳ ብዙዎቹ የጠፉ ወይም የተረሱ የአማርኛ ቅላት ሆነው ለመረዳት የሚያስቸግሩ አማርኛዎች ቢበዙም አሁንም ድረስ በአማርኛ ቋንቋ ውስጥ ባሉ ቃላት የሚጠሩ የአክሱም ነገሥታት ስሞች አሉ፡፡ ለምሳሌ ያህል ጥቂቶቹን ብናነሣ ምኒልክ (ምንይልክ) ቅ.ል.ክ 982-957፣ ዙዋሬንብረት 1ኛ ቅ.ል.ክ. 599-558፣ ዙዋሬንብረት 2ኛ ቅ.ል.ክ. 276-260፣ ግርማአስፈር 77-86 ዓ.ም፣ አርፍድ (ገ/መስቀል) ከ357-361 ዓ.ም፣ ወሰንሰገድ 557-572 ዓ.ም፣ ጉም 693-717 ዓ.ም፣ አስጎምጉም ከ717-722 ዓ.ም፣ ለትም ከ722-738 ዓ.ም፣ ተላተም ከ738-759 ዓ.ም፣ አይዞር ለ6 ሰዓታት፣ ውድማአስፈር ከ787-817 ዓ.ም፣ አንበሳውድም (አንበሳአውድም) ከ882-902 ዓ.ም ድልነአድ 902-912 ዓ.ም፣ የመሳሰሉት ናቸው፡፡
ከላይ እንደገለጽኩት ሕዝቡ በዘር አማራ ሆኖ እንዴት ባለ ሁኔታ ይገዛ ቋንቋቸውን አጥፍተው ወይም ትተው ቋንቋቸው ያልነበረውን ትግርኛን ቋንቋቸው ሊያደርጉ እንደቻሉ እንይ፡፡ ይህ ድርጊት ከመጀመሪያውና ለ40 ዓመታት በተከታታይ ያለ ሟቀረጥ ከተፈጸመው እጅግ ከባዱና አሰቃቂው በአማራ ሕዝብ ላይ ከተፈጸመው የዘር ማጥፋት ወንጀል ጋር በቀጥታ የተገናኘ ነው፡፡ ዘመኑ 842 ዓ.ም 882 ዓ.ም ድረስ በጨካኟና በክፏዋ “እሳቶ ወይም ጉዲት” በመባል በምትታወቀዋ ዮዲት የተፈጸመ ነው፡፡ የዓረብና የምዕራቡ ዓለም ታሪክ ጸሐፍት “ክርስትና የሀገሪቱ ብሔራዊ ሃይማኖት ሆኖ በ አራተኛው መቶ ክ/ዘመን በአብርሃና አጽብሐ ወይም በኢዛናና ሳይዛና ከመታወጁ ጋራ በተያያዘ በመጨረሻ በአማራ አሸናፊነት እስኪጠናቀቅና ተሸናፊዎቹ ፈላሾች በሀገሪቱ አርሶ የመጠቀም መብት ተነፍገው በእጅ ሞያና በጉልበት ሥራዎች የአማሮች አገልጋዮች እንዲሆኑ እስኪፈረድባቸው ጊዜ ድረስ በአማሮችና በፈላሾች (ኢትዮጵያ ውስጥ በነበሩ ቤተ እስራኤሎች) ማለትም አይሁዶች መሀከል እስከ ዮዲት ጊዜ ድረስ ለአምስት መቶ ዓመታት የዘለቀ ጦርነት ተደርጓል” ሲሉ ጽፈዋል፡፡ ልብ አድርጉ “በአማሮችና በፈላሾች” መካከል፡፡
የዮዲት ጉዲት ዘመን ግን ፈላሾች ጦርነቱን አሸንፈው ያሻቸውን ማድረግ የቻሉበት በኢትዮጵያ ታሪክ ሊገለጽ ከሚችለው በላይ ሀገሪቱ ከዚያ ዘመን በፊት የነበራትን ሥልጣኔ የሚያሳዩ ቅርሶችን ከጥቂት ምልክቶች በስተቀር ወድሞ የጠፋበት ዘመን ነበር፡፡ በዚያ ዘመን የክርስትና መታወጅ መጀመሪያ ግጭት ፈጠረ እያደር ግን በሀገሪቱ የአይሁድና የክርስቲያን ቀጠና ለይቶ ሀገሪቱን ለከባድ ኪሣራ ለዳረገና እጅግ ለተራዘመ ጦርነት ምክንያት ሆነ፡፡ ከ500 ዓመታት በኋላም አይሁዶች ወይም ፈላሾች በለስ ቀንቷቸው ጦርነቱን አሸንፈው በገነኑበት በ40 ዓመታት በዮዲት ጉዲት ዘመን ነበር አማሮችን በአክሱምና አካባቢዋ በተቻላትም መጠን በተቀረው የሀገሪቱ ክፍል እንዲጠፉ ያደረገችው፡፡ በሰሜኑ የሀገራችን ክፍል ለነገሩ ወደ ታችም ወረድ ይላል አንድ ትውፊታዊ አባባል አለ እሱ ምንድን ነው? በሰሜን ኢትዮጵያ ክፍል “አማራ” ማለት የዘር ስም ብቻ አይደለም የሃይማኖትም ስም ጭምር እንጂ፡፡ በሰሜኑ የሀገራችን ክፍል ሰዎች በዘር ትግሬ ወይም ሌላ ቢሆኑም ሃይማኖታቸውን ሲገልጹ ክርስቲያን ነኝ ለማለት “አማራ” ነኝ ይላሉ፡፡ ይህ አንድ ዐቢይ ነገርን ግልጽ አድርጎ ያሳያል፡፡ በዚያ ዘመን ይደረግ የነበረው ጦርነት በማንና በማን መሀከል ይደረግ እንደነበረ፡፡
በመሆኑም ዮዲት ጉዲት ጠላቶቿ አድርጋ የተነሣችባቸውን በዘርና በሃይማኖት “አማሮች” የሆኑትን አክሱማዊያንን ከመላ ሀገሪቱ ያለ ርህራሔ በጨከነና በማይታጠፉ ውሣኔ ጨርሶ የማጥፋት ዘመቻዋን በመላ ዘመኗ (ለ40 ዓመታት) ስትፈጽም በነበረበት ዘመን አማሮች ከዚያ መቅሰፍት ለመዳን ለመትረፍ ወይም ለማምለጥ ከመሰደድ በመለስ የነበራቸው ብቸኛ አማራጭ አማራነታቸውን ማስተባበል ወይም አማራ እንዳልሆኑና ትግሬ እንደሆኑ ለአጥፊዎቻቸው ለዮዲት ጉዲት ሠራዊት መግለጽ ነበር፡፡ ይህ የመከራ ዘመን የአንድ ትውልድን ዘመን (33 ዓመታት) ጨርሶ የቀጣዩን ትውልድ ዘመንም አጋምሶ ስለነበርና ዮዲት ጉዲት ድል ከተመታችም በኋላ ያ መራራ መከራ ደግሞ ተመልሶ ላለመምጣቱ እርግጠኛ ያለመሆን ሥጋት ችግር እንዲህ ነበርን ከሚለው ትውፊታዊ ውርስ በቀር የአክሱምና የአካባቢዋን ሕዝብ ለአንዴና ለመጨረሻ ጊዜ ከማንነቱ ማለትም ከአማራነቱና ከቋንቋው አለያይቶት ሊቀር ቻለ፡፡
ከዚያም በኋላ የቤተክርስቲያንና የሀገራችን ታሪክ ጸሐፍት በሰዓቱ ግልጽ ሆኖ የሚታየውና የሚታወቀው ነገር ልክ በእነሱ ዘመን በግልጽ እንደሚታወቀው ሁሉ በኋላ ዘመንም እንደዚያው በግልጽ ታውቆ የሚቀጥልና ዛሬ ያለው ያ ችግር የፈጠራቸው የታሪክ ባለቤት ማንነት ያለመታወቅና ለተሳሳተ ግንዛቤ የሚዳርጉ ክፍተቶች በኋለኛው ዘመን ላይ የታሪክ መሳከር ወይም መጣረስ ሊያስከትል እንደሚችል ባለመገመታቸው ጦርነቱ ሃይማኖታዊ እንደነበረ ዮዲት ጉዲት በቤተክርስቲያን በሕዝቡና በሀገሪቱ ላይ ያወረደችውን መዓትና ጥፋት እንጂ በአማራና በፈላሻ መሀከልም እንደነበረ አጉልተው ወይም ግልጽ ባለ ቋንቋ ሳይገልጹት ቀርተዋል፡፡
እንግዲህ ይህ ታሪክ ማለትም የዮዲት 40 ዓመታት ዘመን፤ አይደለም በሀገራችን በውጭ ጸሐፍት ሳይቀር በሚገባ የሚታወቅ አሳዛኙ የታሪካችን ገጽታ ነው፡፡ በሚገርም ሁኔታ ከቅርብ ጊዜ ወዲህ ከያኔያን (አርቲስቶች) ሳይቀሩ ንቁ ተሳታፊ ሆነው እየተንቀሳቀሱበት ያሉበት በመጽሐፍ ቅዱስ እንዳልሞተና በእሳት ሰረገላ እንደተነጠቀ የተገለፀው ነብየ እግዚአብሔር ኤልያስ ሰው እንደመሆኑ በዳግም ምጽአት ዋዜማ ሞትን ለመቅመስ ወደ ኢየሩሳሌም እንደሚመጣ በትርጓሜ መጻሕፍት በግልጽ ተጽፎ እያለ ነብዩ ኤልያስ ኢትዮጵያን ሊታደግ በሁለት አፉ የተሳለ ሰይፍ ይዞ መጥቷል የሚሉ የሐሳዊያን ቡድን ያሰራጨው መረጃ ላይ በኢትዮጵያ ታሪክ የሚታወቁ እውነቶችን በተቃራኒው በመገልበጥ በፈጠራ ታሪክ መጥፎውን መልካም አጥፊውን ገንቢ ኃጥኡን ቅዱስ እንደነበሩ በማበል ፈጽሞ ኃላፊነት በጎደለው መልኩ ታሪክን የማጠፋፋት ዘመቻ ላይ ናቸው፡፡
ለምሳሌ በዚህች ሀገር ላይ ያንን ሁሉ ጥፋት በማድረሷ ታሪክ የሚያውቃትን ዮዲት ጉዲትን ቅድስት እና ሠማዕት ናት እንጂ አጥፊ አይደለችም ይላሉ፡፡ እሷን ብቻም ሳይሆን በዐፄ ዘርዓያዕቆብ ዘመነ መንግሥት በኑፋቄአቸው ወይም በክህደታቸው ምክንያት ንጉሡ የቀጧቸውን ቤተክርስቲያን ያወገዘቻቸውን መናፍቃንን ማለትም ደቂቀ እስጢፋዎችን ከሀዲያን መናፍቃን ሳይሆኑ ቅዱሳን ሠማዕታት ናቸው በማለት በጠራራ ፀሐይ በሀገሪቱና በቤተክርስቲያን ታሪክ ላይ አስገራሚና አስደንጋጭ እጅግ ኃላፊነት የጎደለው የጥፋትና የክህደት ደባውን በመተብተብ ላይ ይገኛሉ፡፡ አንድ የዚህ ቡድን ሌላ ክንፍ ሊሆን እንደሚችል የሚገመት በመንግሥትም ድጋፍ የሚደረግለትና የብዙኃን መገናኛ ሽፋን እየተሰጠው ያለ ሌላ ቡድን የዐፄ ዘርዓያዕቆብንና የደቂቀ እስጢፋን የጥል ጉዳይ ምክንያት ዛሬም ባለው የቤተክርስቲያን ዶግማና ቀኖና ማረጋገጥ የሚቻል ሆኖ እያለ ጎዳዩ ሃይማኖታዊ እንዳልነበረና ፖለቲካዊ እንደነበር ጸቡ የአማራና የትግሬ እንደነበር አድርጐ በሰፊው በመለፈፍ ላይ ይገኛል፡፡ የእነዚህ ሁለት የሐሳዊያን ቡድኖች በአንድ ወቅት አንድ ዓይነት መልዕክትና አቋም ይዘው ብቅ ማለት እንዲሁም በስውር ጥቅሙን ሊያስጠብቁለት የፈለጉት አካል ማንነትና ሌሎች ነገሮች ሲታይ ከእኒህ እንቅስቃሴዎች ጀርባ ይህ የአገዛዝ ሥርዓት መኖሩን ይጠቁማል፡፡
እዚህ ላይ አንድ ገጠመኝን ብናገር ነገሩን የበለጠ ግልጽ ያደርገዋል፡፡ አንድ ድንግላዊ ነኝ የሚል ግን መነኩሴ ያልሆነ በቅቻለሁ በደመና ተጭኘ ኢየሩሳሌምን ጨምሮ የፈለኩበት ሀገር እመላለሳለሁ ከተሠወሩ ቅዱሳን ጋርም እገናኛለሁ ከሚል ሰው ጋር ጓደኞቼ አስተዋወቁኝ ለጊዜው በጓደኞቼ ወሬ ተሞልቼ ስለነበር እውነትም የበቃ ከቅዱሳን አንዱ መስሎኝ ነበር፡፡ ይህ ሰው እንደላይኞቹ ቡድኖች ሁሉ ዮዲት ጉዲትንና ደቂቀ እስጢፋን የሚያወድስ ከመሆኑም በላይ ትንቢት ነው እያለ የሚያወራው የዚህን ሥርዓት ጥቅም ሊያስጠብቅ በሚችል መልኩ ቀምሮና አበጃጅቶ ነው፡፡ እግዚአብሔር ግን እየተሠራ ያለውን ደባ ለመግለጽ ስለወደደ ይህ ሰው ማን እንደሆነ የማውቅበትን ጥሩ አጋጣሚ ፈጠሮ እንዳውቅ አደረገ፡፡ እናም ይህ ሰው ድንግላዊ ሳይሆን የቤተሰብ ኃላፊ መሆኑንና ሥራውም እራሱን እየለዋወጠ በየገዳሙና በየጸበሉ እየዞረ የሚሰልል “የመንግሥት” መረጃ ወይም ሰላይ መሆኑን ደረስኩበት፡፡ እንግዲህ እነኝህ ሰዎች ለምን ዓላማ የቱን ያህል ርቀት እንደሚጓዙ ቁልጭ አድርጎ አሳይቶኛል፡፡
ወደ ቀደመው ነገራችን ስንመለስ እናም የዮዲት መጨረሻ ሲቃረብ ማለትም ሸዋ መራቤቴ ላይ በተደረገው ጦርነት ዮዲት ጉዲት ከተገደለችና ሠራዊቷም ከተደመሰሰ በኋላ አማሮች ወይም አክሱማዊያን የነበረውን የአክሱም ሥርዎ መንግሥት ለማስቀጠል ሞክረው ነበር ነገር ግን ለ40 ዓመታት ያህል የነበረው መከራ የሥርዎ መንግሥቱን መሠረት እጅግ አናግቶት ስለነበር ለ30 ዓመታት ከቆዩት ሁለት ነገሥታት በኋላ ማስቀጠል ሳይችሉ በዛጉዌ ወይም በአገው ሥርዎ መንግሥት ተገልብጦ የዛጉዌ ሥርዎ መንግሥትም ከ912-1245 ዓ.ም ድረስ ለ333 ዓመታት 11 ነገሥታትን አንግሦ ኢትዮጵያን ሲገዛ ቆይቶ አቡነ ተክለሃይማኖት ሥልጣኑ ለነበረው ለሰሎሞናዊው ሥርዎ መንግሥት መመለስ አለበት በማለታቸው አቡነ ተክለሃይማኖትና የመጨረሻው የዛጉዌ ሥርዎ መንግሥት የመጨረሻው የነበረውን ንጉሥ ይትባረክ ባደረጉት ሰላማዊ ስምምነት ሥልጣኑ ወደ ሰሎሞናዊው ሥርዎ መንግሥት ተመልሶ መቀመጫውን ግን አክሱም ሳይሆን ሸዋ አደረገ፡፡ በእርግጥ የአክሱም ሥርዎ መንግሥት መቀመጫውን ሸዋ ሲያደርግ ይህ የመጀመሪያው አልነበረም ከአብርሃ ወአጽብሐ ከ298 ዓም – አምሲ 461 ዓ.ም ድረስ 28 የአክሱም ነገሥታት ከአክሱም ባሻገር መቀመጫቸውን ሸዋ የረር ላይ ማለትም አዲስ አበባ ምሥራቃዊ ጫፍ ላይ ከሚታየው የረር በመባል በሚታወቀው ከፍታ ቦታ ላይ አድርጎ ቆይቷል፡፡ አሁንም ድረስ የዚያ ታሪክ አሻራዎች በቦታው ይገኛሉ፡፡
ከዚያም ይህ ሥርዎ መንግሥት እስከ ግራኝ መሐመድ በወረራውና በጦርነቱ ከነሕዝቡ ወደ ሰሜን ኢትዮጵያ ገፍቶ እስከ ሰደዳቸውና ሁለተኛው የዘር ማጥፋት ወንጀል በአማራ ሕዝብ ላይ ለ15 ዓመታት ያህል እስከተከሰተበት ጊዜ ዐፄ ልብነ ድንግል ድረስ ቆየ፡፡ ዐፄ ልብነ ድንግል በጦርነቱ ከመናገሻቸው ሸዋ ከተረፈው ሕዝባቸው ጋር ተፈናቅለውና ተሰደው ሰሜን ኢትዮጵያ ጫፍ ድረስ ተሰደው አንዳሉ በሞት ተለዩ ግራኝ መሐመድ ለ15 ዓመታት ያህል ክርስቲያኑን (አማራውን) ሕዝብ እያሳደደ ፈጀው በሀገሪቱም ላይ ከዮዲት ጉዲት በከፋና ተወዳዳሪ በማይገኝለት ጨርሶ ኢትዮጵያዊ ወገናዊነት ባልተንጸባረቀበት በፍጹም ባዕዳዊ ስሜት ሀገሪቱን ከሥር ነቀላት አደቀቃት የቤተመንግሥትና የቤተክህነትን ሀብቶችና ቅርሶችን ሁሉ ጥርግ አድርጎ ለእርዳታ ላመጣቸው አረቦችና ለቱርኮች ጦር ሰጠ፡፡
ተንቀሳቀሽ ያልሆኑትንም አፈራረሰ ደመሰሰ ሌላው ቀርቶ በሀገሪቱ አንዲት ዛፍ እንኳን ቆሞ እንዳይቀር እስከ ማድረግ የደረሰ በገሪቱን ከሥር የመንቀል የጥፋት ዓላማ አንግቦ አወደመ፡፡ ሕዝቡንም አልሰልምም ያለውን እየሰየፈ ሞትን ፈርተው እሽ ያሉትን እያሰለመ ሲዋጋ የቀረው ሕዝብ ከንጉሡ ጋር ተሰዶ በሰሜን ኢትዮጵያ እየተቅበዘበዘ እንዳለ በጦርነቱ ምክንያት ሕዝቡ ቀየውን ጥሎ በመሰደዱ ባዶና ነጻ ሆኖ ያገኙትን መሬት በ15 ዓመታቱ ውስጥ የኦሮሞ ተወላጆች ድንበር ተሻግረው በቦረና በኩል በመግባት ሰፊ መሬት ለመቆጣጠር ዕድል አገኙ፡፡ ዐፄ ልብነ ድንግል ከሞቱ በኋላ ልጃቸው ዐፄ ገላውዴዎስ በስደት እንዳሉ በ1530 ዓ.ም ነግሠው ከፖርቹጋሎች ባገኙት እርዳታ ታግዘው ግራኝን ጎንደር ፎገራ ላይ ገድለው ድል አደረጉት ግራኝን ከገደሉና ሠራዊቱንም የማረኩትን ማርከው የሸሸውም ከሸሸ በኋላ ወደ አባቶቻቸው መናገሻ ሲመለሱ ከሀገሩ የሚበዛው በእንግዶች ማለትም በኦሮሞ ተወላጆች ተይዞ አገኙት፡፡ ንጉሡም የሕዝባቸውን ማለቅ ተመልክተው በጣም የሳሳውን የሕዝባቸውን ቁጥር ለማካካስ እንደሚረዳቸው በማሰብና ፈቃደ እግዚአብሔር እንደሆነ በመገመት ለእንግዳው ሕዝብ የጎሳ አለቆች ሕዝቡ ሀገሬውን መስሎ ለመንግሥት እየገበረ የሚኖር ከሆነ ሕዝቡ ካለበት ስፍራ መኖሩን እንደሚፈቅዱ አስታወቁ፡፡ የኦሮሞ ሕዝብ አለቆችም ይህንን ችሮታ በደስታ በመቀበል ሀገሬውን መስለው እንደሀገሬው ሕዝብ እየገበሩ ለመኖር ቃል በመግባት የኢትዮጵያዊነት ዜግነታቸውን አገኙ፡፡ ሌላ አዲስ ፈላሲ እንዳይገባ ግን የቦረናን በር ዘጉ፡፡ እንግዲህ ይህ ከሆነ ረጅም ወይም በጣም ሩቅ የማይባል ማለትም አምስት መቶ ዓመታት መሆኑ ነው፡፡
ይህ በእንዲህ እንዳል በፋሽስት ጣሊያን የ5 ዓመታት የወረራ ጊዜ የፋሽስትን የጥፋት ምክር በመስማት እንዲሁም የ1983ቱን የመንግሥት ለውጥ ተከትሎ የጥፋት መልዕክተኛ በሆኑት ምክርና ግፊት በሚያሳዝን ሁኔታ የኦሮሞ ተወላጆች ከዐፄ ገላውዴዎስ ጋር አድርገውት የነበረውን ስምምነት አደጋ ላይ በሚጥል ሁኔታ በሀገሪቱ የተለያዩ ስፍራዎች እውነቱን እያወቁ ሳያውቁም ሊሆን ይችላል እራሳቸውን እንደባለቤት በመቁጠር ጭራሽ አማራውን ሀገራችንን ለቃቹህ ውጡልን በማለት ከዚያም አልፈው የብዙ ንጹሐን ዜጎችን ደም በጭካኔ አፈሰሱ መጠኑ ከፍተኛ ነው ባይባልም ይህ በአማራ ሕዝብ ላይ የተደረገው አራተኛው የዘር ማጥፋት ወንጀል ነበር፡፡ ሦስተኛው የዘር ማጥፋት ሊባል የሚችለው ኦሮሞዎቹ ሸዋ ላይ የነበረውን ሰሎሞናዊ ሥርዎ መንግሥት መቀመጫውን ጎንደር እንዲያደርግ እስከ መገደድ ድረስ የደረሰ አብያተ ክርስቲያናትንና ገዳማትን ማውደምን የጨመረ ጥቃት በተለያየ ጊዜ በፈጸሙ ጊዜ ያደረሱት ጥፋት ነው፡፡
ዛሬ ደግሞ ነገሩ ከዚያም አልፎ የኦሮሞን ሕዝብ ስም ያለ ፍላጎቱ መጠቀሚያ ያደረጉ እንገነጥላለን የሚሉ የጥፋት ኃይሎች ተፈጥረው ቁጭ አሉ፡፡ ኧረ ተዉ ሕሊና ይኑረን እንጂ ምነው? የማንን ሀገር ነው የምትገነጥሉት? ለነገሩ በአሁኑ ሰዓት ሁሉም ብሔረሰቦች አንዱ ከሌላው ጋር ተቀላቅሉ ተዋልደው ተዋሕደው ወቶላቸዋልና አማራ፣ ኦሮሞ፣ ትግሬ፣ ጉራጌ ወዘተ. የሚባል ሕዝብ ባይኖርም ቅሉ አሁን ትላንትና በእንግድነት ተገብቶ ዝም ተብሎ የሰው ሀገር መገንጠል አለ እንዴ? ለዚያ ውለታ ልትከፍሉት የሚገባው ብድራትስ ይሄ መሆን ነበረበት እንዴ? ሁላችንም ዘራችንን ወደ ኋላ ብንቆጥር አንድና ከአንድ በላይ የሌላ ዘር ደም ተቀላቅሎበት እናገኛለን መረጃውን ለማግኘት ውስንነት ወይም የአቅም ችግር ካላጋጠመን በስተቀር፡፡ በመሆኑም የዘር ፖለቲካ ኢትዮጵያ ውስጥ ጨርሶ ሊሠራ አይችልም ለመሥራት ከተሞከረም በእውነት ላይ ያልተመሠረተና ድንቁርና የተሞላ አስተሳሰብ ነው፡፡ ስላለውና ስለምናየው ሳይሆን ስለሌለውና ስለማናየው እናወራለን እንደክማለንና ጅሎችም ነን፡፡ ይሄንን ማለት ግን የአማራ የትግሬ የጉራጌ የኦሮሞ የመሳሳሉት ባሕል ቋንቋና ሌሎችም መገለጫዎች የሉም ማለት አይደለም፡፡ እነሱም ቢሆኑ ግን አንደኛው ከሌላኛው ጋር አልተወራረሰም አልተቀላቀለም ማለት ፈጽሞ አይቻልም፡፡
ወደ ቀደመው ነገራችን እንመለስና አፄ ገላውዴዎስ ሸዋ ሆነው ከገዙ በኋላ ከሳቸው በኋላ ከነገሡት ከዐፄ ሚናስ በኋላ ያሉት የዚህ ሥርዎ መንግሥት ነገሥታት መቀመጫቸውን ወደ ጎንደር በማዞር በመጨረሻ በዳግማዊ ምኒልክ ወደ ሸዋ ከመመለሱ በፊት በላስቴው ዐፄ ተክለጊዮርጊስ 1860 ዓ.ም-1863 ለሦስት ዓመታት መቀመጫቸውን ጎንደርና ላስታ በማድረግ ቀጥለውም የትግሬው ዐፄ ዮሐንስ 4ኛ ከ1863 ዓ.ም-1881 ዓ.ም መቀመጫቸውን መቀሌና ጎንደር በማድረግ ጣልቃ ከመግባታቸው ውጭ ሰሎሞናዊው ሥርዎ መንግሥት እስከ 19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ድረስ መቀመጫውን ጎንደር አድርጎ ቆይቶ ነበር፡፡
እንግዲህ ይሄንን ታሪክ ማለትም በአክሱማዊያን (አማሮች) ዙሪያ ያለውን እውነት የሕወሀት ባለሥልጣናት በሚገባ የሚያውቁት ጉዳይ ነው፡፡ በሁለት መንገዶች 1ኛ እንደማንኛውም የትግራይ ሕዝብ ተወላጅ በትውፊታዊ መረጃ 2ኛ ትግል ላይ በነበሩበት ወቅት በአንድ 100 ዓመታትን በራቁ የትግራይ ተወላጅ ሽማግሌ አባት ይሰጣቸው በነበረ ምክርና ትምህርት፡፡ እኒህ አረጋዊ ሰው የኢሕአዴግን ምልክት ንብ እንዲሆን ያስቻሉም ሰው ናቸው፡፡ እኒህ ሰው ሕወሀቶችን እናንተ የዐፄ ዮሐንስ 4ኛ የካሳ ምርጫ ልጆች ናቹህ እያሉ ይነግሯቸው እንደነበር የሕወሐት አመራሮች ይናገራሉ፡፡ ነገር ግን ምንም እንኳ ይህንን እውነት የሚያውቁ ቢሆንም በዮዲት ጊዜ በተፈጠረው ችግር ምክንያት አሁን ባለው የሕዝብ አሰፋፈር አማሮች ወይም አማርኛ ተናጋሪ አክሱም አካባቢ አለመኖራቸውና አካባቢው በትግርኛ ቋንቋ ተናጋሪዎች መያዙ ቢያንስ ምንም የታሪክ ዕውቀት በሌላቸው ዜጎች ዘንድ አክሱም የትግሬ ተወላጆች እንደነበረ ተደርጎ እንዲታሰብ በፈጠረላቸው ምቹ ሁኔታ በሰው ወርቅ ለመድመቅ ሲሞክሩና ሲቋምጡ ይታያሉ፡፡
ይሁንና ሥነ ልቡናቸውና ሰብእናቸው ማለትም ሕወሐቶች ለታሪክ ለድንበር ለቅርስ ለመሳሰሉት ሀብቶቻችንና እሴቶቻችን ያላቸው አመለካከት ሲታይ ግን ከአክሱም ሥርዎ መንግሥት ጋር ግንኙነት እንዳልነበራቸው ሲያሳብቅባቸው ወይም ሲያሳጣቸው ይታያል ምክንያቱም ሕወሀቶች ለእነዚህ እሴቶቻችን ባጠቃላይ ለሀገሪቱ ታሪክና እሴቶች ያላቸው ግልጽ የሆነ ጥላቻና ዴንታቢስነት ወይም ለእነዚህ እሴቶቻችን ያላቸው ፍቅርና አቅርቦት ደካማ ወይም የምናውቀውን ያህል ነውና፡፡ ይህ ማለት ግን የትግራይ ሕዝብ በሙሉ ለታሪካችን ለነጻነታችን ለሉዓላዊነታችን ለድንበራችን ለቅርሶቻችን ወዘተ. ዴንታ ቢስና ግድየለሽ ነው ማለት አይደለም፡፡ በአንፃሩ ደግሞ የአማራን የባለአደራነት ስሜት ማለትም ለታሪክ ለቅርስ ለድንበር በአጠቃላይ ለሀገር ያለውን ተቆርቋሪነት ያየን እንደሆነ የሚመሰገንና አርዓያነትም ያለው ነው፡፡ እንግዲህ ይሄ ከየትም የሚመጣ ሳይሆን እንደ ንብረት ሁሉ ከቀደሙት ትውልዶች የሚወረስ የባለ አደራነት የባለቤትነት ስሜት መንፈሳዊ ውርስ ሀብት ወይም እርሾ በመኖሩ ነው፡፡ ይሄንንም ስል የተቀረው የኢትዮጵያ ሕዝብ የሀገር ፍቅር ስሜት የለውም እያልኩ አለመሆኔ ይታወቅ፡፡ ትንታኔዬ ያተኮረው ከላይ በተገለጸው አካባቢና ርዕሰ ጉዳይ ብቻ በመሆኑ ነው፡፡
የ1983 ዓ.ም የመንግሥት ለውጥ ተከትሎ በአማራ ሕዝብ ላይ በግልጽና በስውር በእቅድና በተጠና መልኩ የዘር ማጥፋት ወንጀሎች በመፈጸም ላይ ይገኛል፡፡ ዛሬም እንደ ዮዲት ዘመን ለመኖርና ለመብላት በሚል ማንነቱን ማለትም አማራነቱን የካደውና የደበቀው ለአማራነቱ ግድ የለሽ የሆነው ጭራሽም እንዴት እንደሆነ ባልታወቀ ሁኔታ ቅንጣት ቁጭትና ጸጸት ሳይታይባቸው ከግፈኞች ጋር ተባባሪ በመሆን በገዛ ማንነታቸው ላይ የዘመቱ ሰዎች ቁጥር የትየሌሌ ነው፡፡ የዚህ የዘር ማጥፋት ወንጀል መገለጫ ዘርፈ ብዙና የተወሳሰበም ነው፡፡ በገሀድ ከተፈጸሙት የዘር ማጥፋት ወንጀሎች በቅርብ ትውስ የሚሉትን ስናነሣ በእነ ታምራት ላይኔ ዓይነቱ በሕወሃት መራሹ “መንግሥት” ባለሥልጣናት ገፋሪነት ሥልጣን በያዙ ማግሥት በአቦምሳ ወይም በአርባጉጉ በሌሎችም ሥፍራዎች በአማራነታቸው ብቻ ከሕፃን እስከ አረጋዊያን በጭካኔ የተገደሉና በተለያዬ ጊዜም ከበደኖ ከጉራፈርዳ አሁን በቅርቡ ደግሞ ከቤንሻንጉል ጉምዝ ንብረታቸውን ወርሰው ማባረራቸው የገዛ ሕገመንግሥታቸው ማንኛውም ኢትዮጵያዊ በየትኛውም የሀገሪቱ ስፍራ ሠርቶ የማደር ኑሮውን የመመሥረት ሕገመንግሥታዊ መብት አለው እያለ በአንድ ሕዝብ ላይ ያነጣጠረ ጅምላ ማፈናቀል በተለያየ ጊዜ በተለያዩ ቦታዎች ተፈጸመ፡፡ አቶ መለስ ዜናዊ ሲጠየቁ ምን ብለው መለሱ ይህ የክልሉ መንግሥት ጉዳይ ነው ሕገወጥ ሰፋሪዎች ናቸው ካለና አልፈልጋቸውም ካለ መብቱ ነው ይችላል በማለት የገዛ ሕገመንግሥታቸውን የሚፃረር ምላሽ ሰጡ፡፡ ይህ መልሳቸውም ይህ ጉዳይ የተፈፀመው በእሳቸው ትዕዛዝ መሆኑን ጠቆመ ለነገሩ በ21 ዓመታቱ የወያኔ መንግሥት አስተዳደር ተሞክሮ እንደምንረዳው እንዲህ ዓይነቱ ከባድና አሳሳቢ ውሣኔ በክልል አስተዳደሮች ደረጃ ሊወሰን እንደማይችል መረዳት አያዳግትም፡፡ አቶ መለስ እንዲህ ብለው ሲሉ እናንተም በጊዜአቹህ እኛ እንዳደረግነው ሁሉ ትግሬን ባዶ እጁን አራግፋቹህ አፈናቅላቹህ ማባረር ትችላላቹህ ማለታቸውና ይህንን አዲስ አዙሪት ባርከው መጀመራቸው እንደሆነ አቶ መለስ ጨርሶ አልገባቸውም፡፡
“አየ ጭንቅላት አየ የኛ አርቆ አሳቢ” የብልህነትንና የአርቆ አሳቢነትን ትርጉም ለማያውቁ ሰዎች አርቆ አሳቢ መሪ ማለት ውሎ አድሮ ምን ሊያስከትል እንደሚችል መገመት ተስኖት በሰላምና በፍቅር የሚኖርን ሕዝብ እንዲናቆር ማሴር እንዲፋጅ እንዲባላ መሸረብና መጣር ቀን እንዲጠባበቅ ማድረግ ሳይሆን እንኳን ያላጣውን ሰላም ፍቅር አንድነት ሕብረት ያጣ ሕዝብ እንኳን ቢሆን ኖሮ እንዲህ የሆነውን ሕዝብ ማስማማት ማግባባት ማፋቀር ማዋደድ መቻል ነው ብልህና ባለአእምሮ መሪ ማለት እንጅ የሚያናቁረውና ለማፋጀት የሚጥረው አይደለም ያ ደደብ ደንቆሮ እንጂ ብልህና አሳቢ ሊባል ከቶ እንዴት ይቻላል? የኢትዮጵያ ሕዝብ አላውቃቸው ብሎና ተስፋ አልቆርጥ ብሎ ነው እንጂ ከእነዚህ መንግሥታዊ ዳሲኘሊን (ሥነ ሥርዓት) ከማያውቁ፣ ኃላፊነትና ተጠያቂነት የሚባል ነገር ጨርሶ ከማይገባቸው፣ የጫካ አውሬዎች የመንደር ወጠጤዎች የስርቻ ወሮበሎች የቆሻሻ ሥነ ምግባር መፍለቂያዎች ከሆኑ ከእነዚህ ጉዶች ከዚህ የተለየ ምን ይጠበቅ ኖሯል፡፡ እድሜ ዘመናቸውን ሳይለወጡና ሳይሰለጥኑ ጭራሽ እየባሰባቸውና እየደነቆሩ ሄደው ቁጭ አሉ፡፡ ይለወጣሉ ብላቹህም ከቶም ተስፋ አታድርጉ፡፡
ወደ ሌሎቹ አማራን የማጥፋት ወንጀሎች ዓይነቶች ስናልፍ በየትኛውም የሀገሪቱ ክፍል የአማራ ተወላጅ በስውር ደባ ሠርቶ የመኖር ዕድል መነፈጉ፣ በአንድ ወቅት ላይ በተለይ ጎጃም የወባ ወረርሽኝ ገብቶ ሕዝቡን ሲጨርስ የአገዛዙ አካላት ተነግሯቸውና እያወቁ ፓርላማ ውስጥ መነጋገሪያ እስከመሆን ሲደርስ መንግስታዊ ያልሆኑ የውጭ ደርጅቶች እስኪታዘቡ ድረስ አገዛዙ አይቶ እንዳላየ ሰምቶ እንዳልሰማ ጆሮ ዳባ ልበስ ብሎ ምንም ዓይነት የህክምና አቅርቦት እንዳይሰጥ በማድረግ ሕዝቡ እንዲያልቅ መደረጉ፣ ከዓመታት በፊት የጎንደር ፖሊስ በወገናዊነት ቁጭት በመነሣሣት ጫትን በቸልተኝነት ዝም ብለን በመመልከታችን ትውልዱ እንዳለ የጫት ሱሰኛ እስከመሆን ደረሰ አሁን ደግሞ ይሄ ሺሻ የሚባለውን ዝም ብንል ነገ እንደጫቱ ልንቀለብሰው ከማንችልበት ደረጃ መድረሳችንም አይደለ? በማለት ተነሣስተው ከየጫት ቤቱ ሲሰበስቡ ወዲያውኑ ከክልል ተደውሎ ማን አዛዛቹህ አሁኑኑ በአስቸኳይ መልሱ ተብለው እንዲመልሱና ትውልዱ ሱሰኛና እንኩቶ ብላሽ እንዲሆን ጥረት መደረጉ፣ በሀገሪቱ ሁለት ዓይነት የትምህርት ሥርዓት በመቅረጽ በትግራይና በተቀረው የሀገሪቱ ክፍል ያለውን በመለያየት በተለይ ደግሞ የአማራውን ክልል የትምህርት ጥራት ደረጃ አሳዛኝ በሆነ መልኩ እንዲወድቅ መደረጉ የመሳሰሉት ሲሆኑ በስውር ከሚፈጸመው የዘር ማጥፋት ወንጀሎች ደግሞ ሁለቱን ብቻ ልጥቀስ፡-
አንደኛው በአማራ ክፍላተ ሀገራት ከፍተኛ ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤቶች ምክንያታቸው ያልታወቁና ያልተገለፁ በየጊዜው የሚከናወኑ የጅምላ ክትባቶች አሉ፡፡ እነኝህ ክትባቶች የተከተቡትን ሰዎች መውለድ እንዳይችሉ የሚያደርጉ ክትባቶች ናቸው፡፡ ይህ ክትባት በተደጋጋሚ ሲፈጸም የተለያዩ ምክንያቶችን እየፈጠሩ በክትባቱ ወቅት በመቅረት ሳይከተቡ የሚቀሩ ወገኖች እንዳሉ ታወቀ፡፡ የስውር ደባ ሰለባ እየሆኑ እንደሆነ የገባቸው ተማሪዎች የተለያዩ ምክንያቶችን እየፈጠሩ ላለመከተብ የሚያደርጉት ጥረት የአሳዛኙ ቲያትር አስቂኝ ገጽታ ሆኖ ታይቷል፡፡ ወደ ኋላም ሕዝቡ ይሄንን ጉዳይ ጭራሽ የወጉ ማጣፈጫና ማምረራያ አድረጎት አረፈ፡፡ ሽለ ሙቅ የሆነች ሴት ስትታይ “አሀ ይች ከክትባት ያመለጠች ናት” ያባላል ስሜተ ቀዝቃዛዋን ደግሞ፣ “ይች ተከታቢ ናት” እያለ እስኪቀልድበት ድረስ ይህ ጉዳይ የሕልውናውን ጉልህ ሥፍራ እንደያዘና ማወቁን ወይም መንቃቱን ጠቆመ፡፡ ከዚህ የተለየ ግን ምንም ያደረገው ነገር የለም፡፡ በሌሎች ሀገሮች ቢሆን ግን ከዚህ የበለጠ የሕዝብ አመጽ ሊቀሰቅስ የሚችል ምክንያት ባልነበረ፡፡
ሁለተኛው ደግሞ በተለይ 1996/97 ዓ.ም. ፀረ ትራኮማ ክትባት በሚል ሽፋን በበርካታ አካባቢዎች በተለያዬ ጊዜ የተደረጉ ክትባቶች ብዙ ሕፃናትንና ነፈሰጡር እናቶችን ለሞት አብቅተዋል፡፡ በነዚህ የአማራ አካባቢዎች የቀብር ስፍራዎች ብትዘዋወሩ ከቀድሞው በተለየና ባልተለመደ መልኩ በርካታ የሕፃናትና የነፍሰጡር እናቶች መቃብሮችን ታያላችሁ፡፡ እንግዲህ እነኝህና ሌሎች እነኝህን የመሳሰሉ ስውርና ድብቅ የዘር ማጥፋት ወንጀሎች በአማራ ሕዝብ ላይ ሲፈጸም ቆይቷል፡፡ በግልጽ በአደባባይ በዓለም አቀፉ በሕብረተሰብ እይታ ስር በዘራቸው ምክንያት ብቻ የዜጐችን ንብረት ዘርፎ የሚያፈናቅል የሚያባርር የእርዳታ እህል የሚከለክልና በረሃብ የሚያሰቃይ ሌላም በግልጽ የሚታዩ ግፎችን የሚፈጽም ግፈኛ አገዛዝ በስውር ወይም በድብቅ እነኚህን የጠቀስኳቸውንና ሌሎችንም አያደርግም ብሎ የሚጠራጠር ሰው ወይም ዜጋ ካለ እጅግ የዋህና ያልበሰለ መሆኑን ዛሬ ይወቅ፡፡
ወያኔ ቢወድቅ ወይም ከሥልጣን ቢወገድ የሚከተለውን አጸፋ ጠንቅቆ ስለሚያውቅ በተቻለው መጠን በሥልጣን እያለ ይህንን የበቀል እርምጃ ይወስድብኛል ብሎ የሚፈራውን ሕዝብ (አማራን) በግልጽም ይሁን በስውር በሚያደርጋቸው የማጥፊያ ዘዴዎች ለቅሞ ማጥፋት ዋነኛውና ሌት ተቀን የሚሠራበት ዓላማው ነው የሚል ከባድ ሥጋት አለብኝ፡፡ እስከ 1999 ዓ.ም በተሠራው ደባ ያገኙት ድምር ውጤት ከ6 ዓመታት በፊት በ1999 ዓ.ም በተደረገው የሕዝብ ቆጠራ በሌላው የኢትዮጵያ ሕዝብ ባልታየና እንግዳ በሆነ መልኩ የሌላው ሕዝብ በቅድሚያ ትንበያው መሠረት እና ከዚያም በላይ ሆኖ ሲገኝ የአማራ ሕዝብ ግን ይደርሳል ተብሎ ከተጠበቀው የትንበያ ቁጥር ወይም መድረስ ከነበረበት ቁጥር አለመድረሱ ብቻ ሳይሆን ጭራሽም በሚሊዮኖች (አእላፋት) አሽቆልቁሎ እንደተገኘ ማስታወስ ይቻላል፡፡ ገና ከ4 ዓመታት በኋላ በሚደረገው ቆጠራም ከ1999 ዓ.ም በኋላ በሠሩት ደባ ከዚህም በከፋ ሊያሽቆለቁል እንደሚችል ይገመታል፡፡
ሠዓሊ አምሳሉ ገ/ኪዳን አርጋው
በየሙያ መስኩ ሰዎች ስንት ጉድ ያውቃሉ መሰላችሁ ለመናገርና ለመመስከር ጊዜን የሚጠብቁ፡፡ የሚገርመኝና ግራ የሚገባኝ ነገር ቢኖር በዚህ ሕዝብ ላይ እንዲህ ጥርስ የተነከሰውና የተጨከነው ለምንድን ነው? ከሌሎች ብሔረሰቦች ጋር በመሆን የዚህችን ሀገር ነጻነት አስጠብቆ ባቆዬ? ከቀደምት ሥልጡንና ኃያላን ሀገራት ጎራ ባሰለፈ? ለእነኝህና ለሌሎች ኩራቶቻችን ሲል ስንትና ስንት መከራ ባሳለፈ? ለምን? ይህ ያስመሰግነዋል እንጂ በምን ተአምር ነው ለጥፋት ድግስ ሊዳርገው የሚገባው? በኢትዮጵያዊነቱና በሀገሩ ኩራትና ክብር የሚሰማው ባለውለታና የሚያስብ ሕሊና ያለው ኢትዮጵያዊ ዜጋ ሁሉ ይህንን የዘር ማጥፋት ወንጀል በዝምታና በይሁንታ የሚመለከትበት አቅል ይኖራል ብሎ ማሰብ ይቻል ይሆን? አረማዊያን ሆይ በምሳሩ ላይ ቆማቹሀል ለራሳችሁም ይብስባቹሀል፡፡ አየ የኛ ልማታዊ መንግሥት ለማያውቅሽ ታጠኝ አያ፡፡ አንባቢያን ሆይ ደኅና ሁኑ ከዚህ በኋላ እንኳን የምንገናኝ አይመስለኝም፡፡ (በመግቢያው ላይ ያለው ፎቶ ለማሳያነት የቀረበ)
ኢትዮጵያ ከውድ ልጆቿ ጋር በክብር በነጻነትና በልዕልና ለዘላለም ትኑር!!!
amsalugkidan@gmail.com
Share on Facebook
Tweet
Follow us
Filed Under: Opinions Tagged With: Right Column - Primary Sidebar
Reader Interactions
Comments
Qaalluu says
July 16, 2014 07:48 am at 7:48 am
ውሸት ሲደጋገም እውነት ይመስላል። ኣቶ አምሳሉም ይህንኑ ተረታቸውን ደጋግመው ይነግሩናል።
“ነገደ ዮቅጣን የሴም የልጅ ልጆች ናቸው። — ዮቅጣን 13 ልጆች ወለደ። ስፍራውም በእስያ ምድር ከሜሻ እስከ ሥፋር እስከ ምስራቅ ተራራ ድረስ ነው ዘፍ፡ ፲፡ ፴
ከነዚህ ካ፲፫ቱ የዮቅጣን ልጆች ፭ቱ ሳባ፡ አውፌር፡ ሀዊላ፡ አባል፡ አቢማኤል ቦታ ባነሳቸው ስፍራ በጠበባቸው ጊዜ ከእስያ ተነስተው ብዙ ሰራዊት ሁነው ሲፈልሱ፡ ሲሄዱ ሲጓዙ የመን ደረሱ። እኒሁ የሴም ዘር ነገደ ዮቅጣን ወደ የመን በገቡ ጊዜ ምንም በፖለቲካ ምክር ባይስማሙ ለኩሳ የመን ይገብሩ ነበር። በኋላ ግን የኩሳ የመንን ደካምነት አይተው በተንኮልና በሊላም ጥበብ እርስ በርሱ አሽፍተው ከወግናቸው ያሮባ የተባለውን ብልሀተኛ ጀግና አንግሠው ለየመን ሁሉ ባለቤቶች ሆኑ። —እነዚህ ነግድ በኋላ አግዓዝያን ተበሉ። ከነገደ ሴም ዮቅጣን ከየመን ተነሥተው ብዙ ሠራዊት ሆነው በባብእል መንደብ ተሻግረው ወደ ኢትዮጵያ ገቡ።” (ዮሃንስ ወልደ ማርያም ዘብሄረ ተጉልት ፲፱፻፴፮ ገጽ ፻፲-፻፲፪)
በወቅቱ በአካባቢ የነበሩ የኩሽ ንጉስና ልጆቹ ነበር። ከነዚህም ውስጥ ዳጪ (የኦሮሞ ግንድ) ወንድሞቹ በለው፡ ከሎ፡ ዳሞት፡ ሳሆ፥ መረባ (የኦሮሞ ጎሳ) ኣገው፡ ቤጃ፡ ኖባ(የኦሮሞ ጎሳ) ነበሩ። እነዚህ አግዓዝያን እየበረቱ ሲሄዱ። ዳጪ ወደ ደቡብ ተገፋ። በለው ወደ ምዕራብ ተገፋ፥ ኖባ ወደ ምዕራብና ደቡብ ምዕራብ አስከ ነጭ ኣባይ ርቆ ሰፈራ። መረዋ ወደ ሰሜን ምዕራብ ወደ ኑቢያ (ሜሮዌ) ተገፈ፥ በኋላ ወደ ደቡብ ተስፋፈ።
“ከዚህ ሁሉ ጋር አማሮችና ትግሮች “የኢትዮጵያ” ዋና ባላባቶችና ባላገሮች መሆናቸውንና ከሴም ዘር ከነገደ ዮቅጣን ልጆች የእስራኤል ዘሮች እንደሆኑ የሚያስረዳ ብዙ ምስክር አላቸው። በነገደ ኩሳ መንግሥት ጊዜ በዚያ ዘመን የህንድ ነገሥታት በርትተው ወደ የመን እየመጡ በጦር በዘረፋም ባወኩዋቸው ጊዜ በየመን ከነበሩት 5ቱ ነገደ ሲቀሩ— ነገደ ሳባ ነገደ ኦባል ነገደ ኦፊር በነገደ ካም በኩሳ ዘር መንግሥት መጨረሻ ንጉስ በጲኦሪ ዘመን ከየመን ተነስተው ወደ ኢትዮጵያ መጡና ጥቂት ጊዜ በአንድነት ተቀመጡ። — ነገደ ሳባ ነጋዶች ሆነው ለነገደ ኩሳ መንግሥት ቀረጥና ግብር በመስጠት ትቂት ዘመን ስለተቀመጡበት የዚያ አገር ስም ትግሬ አሉት። ትግሬ ፡ አማራ ማለት የግብር ስም ነው።”(ዮሃንስ ወልደ ማርያም ዘብሄረ ተጉልት ፲፱፻፴፮)
“የአማራና የትግሬ አባት የሴም የልጅ ልጅ የኤቦር ልጅ ዮቅጣን ነው። በመልክም በጠባይ፡ በቋንቋ ጥቂት በጥቂት ይለያያሉ እንጂ ብዙ ነገር ይዋረሳሉ።
ያማራ ህዝብ የነገደ ሴም ወገኖች የዮቅጣን ልጆች የእስራኤል ዘሮች እንደሆኑ ፈጽሞ የሚያስረደ ጠባያቸው ልማዳቸው መልካቸው ስማቸው ስመ ሀገራቸው ቋንቋቸው ነው።”(ዮሃንስ ወልደ ማርያም ዘብሄረ ተጉልት ፲፱፻፴፮)
“— በ፲፩፻፴-፶ ዓም በላሊባላ ንጉሥ ዘመን፦— ሳይንት ባላገሩ አረመኔ ነበረ። መታመኛ ሲሉ ዘንዶውንና እባቡን ተመን አሉት። ይህንኑ ህዝብ አቡነ ተክለ ሃይማኖት ያስተምሩት ነበሩ። ፲፪ ዓመት በዚያ ወንጌል ሲሰብኩ ካማሮች ጋር ተዋወቁ። ከዛጉዌ ቤት ወደ ቀዳማዊ ምኒልክ ዘር ቤት መንግሥት ለመመልስ የመከሩ ብዚያ ነው። (ዮሃንስ ወልደ ማርያም ዘብሄረ ተጉልት ፲፱፻፴፮ ገጽ ፻፲፭)
“አምሓራ ወይም አማራ ማለት አራሽ ማለት ነ። ሳይንት ማለትም ባረብኛ የእህል መከማቻ ጎተራ ማለት ነው። አማሮችም ይኩኖ አምላክን አንግሠው ከዛጉዌ ነገድ የሚሆን ንጉሥ ይትባረክን ዋድላ ላይ ገደሉት። — አማሮች ግን ይኩኖ አምላክን ካነገሡ በኋላ ሰው ሁሉ አማሪኛ ይነገር ጀመር። —- ባጼ ይኩኑ አምላክ ጊዜ ያማሪኛ ቋንቋ ፈጽሞ ሠለጠነ። — ለንግግር የተስማማ ሆኖ ስለ ተገኘ የቤተ መንግሥት ቋንቋ ሆነ እንጂ ንግግሩስ አስቀድሞ የነበረ ነው። (ዮ ወ ማ ገጽ ፻፲፮)
“ኣሁን የአማራ ህዝብ የመጣበትን የመሥመር አቅጣጫ እንፈልግ። ከደቡብ ዓረብ ከክርስትና በፊት ኤርትራን ተሻግረው በሰሜን ኢትዮጵያ ተበታትነው የተቀመጡትን የኛን የግዕዙ ታሪካ ነገሥት ነገደ ዮቅጣን ይላቸዋል። ዛሬ የተጣራው ታሪክ በደቡብ ዓረብ ሳባዊያን፡ ሀበሳን፡ ሂሚሪት፡ ሖሜሪት እንደነበሩና ክነዚህ የሴም ወይም የዮቅጣን ነገዶች ውስጥ የኤርትራን ባህር ተሻግረው በኢትዮጵያ ሰሜን በያውራጃው ተሰማርተው ተቀመጡ። — የጨረቃ አምልካቸውን ከነምልክቱ የነገሥታት አስተዳደር ልማድ በደቡብ ዓረብ ከሚገኛው ጋር ፍጹም አንድ ወይም ተመሳሳይ በመሆኑ ነው። የአምልክቱ ስም ማህረም፡ አስታር፡ አልመቅህ፡ ሀውባስ—- እያለ በደቡብ ዓረብ የተገኘው በኢትዮጵያ ሰሚንም ተገኝቷል።
የሆነ ሆኖ የመሬቱ አቀማመጥ ሲታይ በደቡብ ዓረብ ፊት ለፊት የሚታየው የኢትዮጵያ ሰሜን ነው። ስለዚህ የሳባ ወገኖች ወደ ኢትዮጵያ ተሻግረው በሐማሴን፡ አካለ ጉዛይ፡ በኣጋሜ፡ የሀበሳን ወግኖች በአሳሆርታ በሓውዜን ሲሳማሩ፡ በዓረብ አገር ሳሉ ከሳባ በተደቡብ የሚኖሩት ሂሚያሪትና ሆሚሪት የኤርትራን ባህር ከተሻገሩ በኋላ ሳባና ሀበሳን ከሠፈሩበት በስተደቡብ በኩል ያለውን ሰፋፊ አውራጀ ይዘው ስለሰፈሩ ሂሚሪያት ወይም ሆሜሪት የሚባለው ስያሜ በጊዜ ብዛት ትንሽ ፊደሉንና አባባሉን እየለወጣ መጥቶ በሂሚያሪት አምሓራ ተብሎ ይሆናል። እውነትም የአማሮች የመዠመሪያ መሠረታዊ አገር አምሓራ ሳይንት ነው። — በአሁኑ ጊዜ የዛጉዌን መንግሥት በአማሮቹ የቤተ ክህነት አባቶች በነአቡኑ ተክለ ሃይማኖት በነአባ እየሱስ ሞአ እየተረዳ ውስዷል ማለት ነው። ባንድ በጠቅላላ በአማራ ስም የሚጠረው ህዝብ በቀን ብዛት እርሱም ደግሞ ቅርንጫፍ እያበጀ የመሬት ስፈት ወርዱንም ቁመቱንም እያስፋፋ ኖረ።
“ነገሥታቱ በሸዋ( የንጉሥ ሸለቆ) መንዝ ተጉለት ቢቀመጡም በዘመናቸው ሁል ጊዜ የአማሮቹ የመዠመሪያ መደበኛ ሥፍራ ወደ ነበረው ወደ ቤተ አምሓረ (ሳይንት ወይም ዳውንት) እየሄዱ በዚያ በየስማቸው ቤተ ክርስትያን መሥራት ያዘወትሩ ነበር። — አውረጃውን ማክበርና ማድማቅ እየሄዱ በየጊዜው መጎብኘት የአባቶቻቸውን አጽም በዚያ ማሳረፍ ይወዱ ነበር።
(የግራኝ ወረራ በተክለ ጸድቅ መኩሪያ ገጽ 7-9)
“— የአክሱም ነገሥታት ከደቡብ ዓረብ የመጡ በሳባና በግዕዝ የሚጽፉ የጨረቃ አምላክ የሚያመልኩ ስለአደረጋቸው— በራሳቸው የቋንቋ ጽሁፍ በሳባና በግዕዝ ለይ በዘመኑ የገነነውን ግሪኩን ጨምረው ሲጽፉ አንድ ጊዜም የዕብራይስጥ ቋንቋ አልጨመሩም። ማህረም ሲነሳም የእሥራኤል አምላክ የሕቤ ዢሆባ ወይም አዶናይ ተብሎ አልተጠቀሰም። እያንደንዱ ነጋሢ የቅርብ አባቶቹን በየሐውልቱ ላይ ሲያወሳ የዳዊትን የሰለሞንን እንኳን ሰለሞንን የመዠመሪያ ንጉሥ የሆነውን ምኒልክን የሚያነሣ አስካሁን አልተገኛም።” (ግራኝ ወረራ ገጽ 12)
እንግዲህ ከዚህ በላይ በተጠቀሰው መልኩ የተደራረተ ታሪክ እያላቸው ከርስትና በሁለት የግሪክ ዝርያ ያለቸው የሶሪያ ነገዴዎች ፍሬምናጦስና ኤክሶዶስ በሚባሉ ሰዎች መጣላቸው። እነሱም የተወሰነ ጊዜ ከቆዩ በኋላ ወደ ግብጽ ሄደው ጉዳዩን ለኮፕትክ ቤተክርስቲያን አሳወቁ። በኋላ ፍሬምናጦስ ተመልሶ ጳጰስ ሆናለቸው። በዚህ ሁኔታ እያሉ የአክሱምን ሥረዋመንግስት በአገው ሥረዋመንግሥት ተተከ። ትንሽ ቆይቶ የሃይማኖት ጭቅጭቅ በኣገዎችና ግብጦች መሃል ተነሳ።
ከዚያ በኋላ ለሐበሾች እስከ 1954 (በሀይለ ስላሴ) ጊዜ ድረስ ጰጰሶች ከግብጥ ይመጡ ነበር። ይህ በዚህ እያሌ የእክሱሞች ሥርዋመንግስት ወድቆ የዛጉዌዎች (አገው) ሥርዋመንግስት አካባቢን ተቆጠጠረ። በዚህ ጊዜ ውስጥ ማለት 901-1270 ድረስ የኣገው ነገሥታትና ግብጦች መሃል የሃይማኖት ጭቅጭቅ ተነሳ። የጭቅጭቁ ሰበብ ዛጉዌዎች የራሳቸው ሴኖዶስ እንዲኖራቸውና ካስኖዶሶች ውስጥ ጳጳስ እንዲሾሚላቸው ይፈልጋሉና። ነገር ግን ግብጦች የሓበሻ ቤተክህናት ከእነሱ ነጻ እንዲትሆን አይፈልጉም ነበርና። እንዲሁም ብዙ ምልጃና ስጦታዎች፣ ግብር ስልምቀርበት ነው። በዚህ ሰበብ ግብጦቹ ተንኮል ሰሩ። ይህም “በኒቅያ ጉባኤ 320 (18) የሃይማኖት ሊቃውንት በተገኙበት ሐበሾች/ኢትዮጵያኖች የራሳቸው ጰጰስ እንዳይኖራቸው ተወሰነ” ብለው አወጁ። ጭቅጭቁ ለ200 ዓመታት ቀጠለ።
ሌለው ስለ ንግሥት ሳባ የቀድሞ ተረቶችን ትተን ሴትዮዋ ሙሉ በሙሉ የአረቦች ንግስት ናት። በመጽሀፍ ቅዱስ ሁሉ ቦታ የተጠቀሰው ስለ ኢትዮጵያ መሆንዋ የምገልጽ የለም። አንደንድ ቦታ እስራኤሎችም አረቦችም “የአዜብ ንግስት” ይላሉ። አዜብ በህብሩና በአረብኛ “ደቡብ” ማለት ነው። ሼባም ትሁን ሳባ ንግስት የአረቦች ነች።
ኢትዮጵያ መሆንዋን የሰበኩ ግብጣዊያን ናቻው። ይህም ከግብጥ ኮፕትክ ቤተክርስቲያን ለሓበሻ ኦርቶዶክስ ተቀርጾ የተሰጣ “ክብራ ነገስትና ፍትሃ ነግስት” የሚባሉ በአረብኛ ተጽፎ ወደ ግዕዝ ተተርጉሞ የተሰጣ ሰነድ ነው። ይህም የሆነው ከሶሪያ ነጋዴዎች ውስጥ ፍሬምናጦስ እና ኤክሶዶስ የሚባሉ ወደ አክሱም 360 ዓም አካባቢ መጥተው ስለ ክርስትና ከሰበኩ በኋላ ወደ ግብጽ ሄደው ጉዳዩን ለኮፕቲኩ አሳወቁ። እስከዚያ ዲረስ ሃበሾቹ በጨረቀና በድንጋይ ያመልኩ ነበር። ስለ ኦሪት ሃይማኖት የሚያዉቁት አልነበራም። ኦሪት የኩሾች እምነት እንጂ የሴሜትኮች (ኣቢሲኒያና አረቦች) አልነበረም።
ከዚህ በመቀጠል ‘ክብረነገስቱና(የነገስታት ክብር) እና ፍትሐነግስት(የነገስታት ህግ) የሚለውን መጽሀፍና የነገስታቱ ክብር የተባሉትን የግብጽና ይሁዲ ዝሪያ ያላቸውን 110 ሰዎችን ይዘው ከግብጽ ወደ ሀበሻ መጡ። እንግዲህ በዚህ መጽሀፍ ውስጥ ነው ለመጀመሪያ ጊዜ “ሳባ ንግስት ለሰለሞን ወለደች። የኢትዮጵያ ንግስት ነበረች። ይህ ይህን አገር የሰላሞን ዘር መግዛት አለበት” ብለው ለነገሥታቱ ነገሩ።በወቅቱ ማንም ሰው ሳያምናቸው ቀረ። ጭቅጭቁ ለሁለት ዓመታት ዘለቀ። ይህ በዚህ እንዳለ የግብጹ ሊዑካን ተንኮላቸውን ማጠንጠን ጀመሩ። ስለዚህ ለቄሶች እና በወቅቱ ክርስትና ተከታይ የሆኑ ሰዎችና ወቶአደሩን/ሰራዊቱን አሳመኑ። በዚህ ጊዜ የሰራዊቱ አለቃ የአማረው ነገድ (ጎሳ)ይኩኑ አምላክ ነበር። ቀሶቹ በቄሴ ተክለ ሃይማኖት መሪነት። ሰራዊቱ በአማራው ዘር ይኩኑ መሪነት የዛጔን መንግሥት በኃይል ገልብጠው በመቅቱ የሥርዋመንግስቱ መሪ የነበረ ይትባረክ የተበለውን ከስልጣን አበረው ወርሂመኑ በተባለው ቦታ ደርሶበት አርደው ገደሉት። እንግዲህ ይህን ሸሪ የስሩ የግብጾች የሃይማኖት ሊኡካንና የሓበሻ ቄሶችና የአማራው ሰራዊት/ወቶኣደር ናቸው።
ስለዚህ ሼባ ወይም ሳባ የሚትባል ነግሥት በዚህ በኢትዮጵያ ምድር አልነበራችም። ነገር ግን ሃበሾች የአረብና እስራኤል ነገድ ዘሮች ስለ ነበሩ፡ እስዋም በአገሯ ወንድ በማጠቷ ከነገርዷ ድንግልዋን ወስዳ ለእስራኤል ንጉስ አስረከበች። በጣም የሚያሳፍር ተረት። ወንድ በአገሯ አጥታ ያን ሁሉ አገር አቁዋርጣ ክብርናዋን ማዋረድ። በሌላ በኩል በምስራቅ አፍሪካ ያሉት የአረብ ዝሪያዎች (ሓበሾች) በአገራቸው (የመን) እያሉ ንግስታቸው ነበረች። በመሆኑም እዚህ ከመጡ በኋላ፣ ጉልባት እስኪያገኙ ድራስ ለኩሳ ንጉሥ ይገብሩላት ነበር። ልክ መንዝና መረቤቴ ለጎንደር ይገብሩ እንደነበር ሁሉ ሀበሾችም በአረቢየ የኣሁኑ የመኒያ መንግሥት ግብር ይሊኩ ነበር። መሰረታቸው እዚያ ስለሆነ።
በሌላ በኩል የኩሾች ንግሥት ከንዳኬ/እንዳኬ የሚትባል በኑቢያ ቴበስ ከተማ እንደነበራችና፣ መቃብርዋ እዚያው መኖሩ እሙን ነው ብዙ የታሪክ ሰነዶችም አሉ።
ከዚያ በኋላ አማራዎቹ አገዎችን እንደገና እንዳይነሱ ብዙዎቹን ፈጁዋቸው። ጥቂቶች ሰቆጣ ኣካባቢ፣ ጥቂቶች በጎጃም ውስጥ ጥቂቶች ደግሞ ወደ ቦጎስ ሀልሀል (ኤርትራ) ተሰደዱ። በዚህ ሁነታ ነው እንግዲ አማሮች ሌሎችን ብሔሮች ሲፈጁና፣ መሬቱን ሲቀሙ የነበረ። እስክ ሃይላ ሥላሴ የመጨረሻ ሥልጣን ድረስ በዚህ ሁኔታ ቆዩ፡” (ዶክተር ላጵሶ ጌ ዴሌቦ ኢትቭ እና መጽሐፈቸው ስለ ኢትዮጵያ ህዝብና መንግሥቱ ይ ማልከቱ)
ስለዚህ አማራው በወረራ እንጂ አንድም ይዞታ ከደቡብ ኢትዮጵያ አልነበረውም። በ13ኛው ክፍለዘመን ከኦሮሞ የነጠቁት የመንዝ የመራቤቴ ገደላገደል አገር ነው። ይህ ቦታም የመጽሀፍ ቅዱስ ስም “ሸዋ” የሚል ትርጉሙ “የንጉሥ ሸለቆ” የሚለውን አወጡለት። የቀድሞ የዚህ ቦታ ስም በአፋን ኦሮሞ( Afaan Oromootin Firkuta jedhama) ፊርኩታ ይባል ነበር። የአካባቢ ገዥዎችም ማማ፡ ጌራ፡ ደራ ፡ፋጂና(Maamaa, Geeraa, Dharraa, Faajjii) ወዘተ ይባሉ ነበር።
Reply
Amsalu G/Kidan Argaw says
July 22, 2014 04:30 pm at 4:30 pm
አቶ ቃሉ ምን ይሻልሀል ስለ ሴማዊያን ኩሻዊያንና ስለ አንተ እኮ ከአንዴም ሦስት ጊዜ ደጋግሜ ነገርኩህ እኮ እንዴት አይገባህም? እኔ እኮ ትረዳለህ ብየ ነው ይሄንን ያህል የምደክምልህ አንተ ግን ምንም ጠብ ሊልልህ አልቻለም፡፡
በጣም ይገርማል ኦሪን ወይም አራምን አንሥተህ ኩሽ ነውና ኦሮሞ ነው አልክ፡፡ ኦሪ ወይም አራም እኮ የአዳም ልጅ ነው ይሄ እኮ የሆነው የሰው ልጆች በጥፋት ውኃ ጠፍተው የኖህ ልጆች በነገደ ካም(ኩሽ) ሴምና ያፌት ከመከፈላቸው ሁለት ሽህ ዓመታት በፊት እኮ ነው ኦሪ ወይም አራም የነበረው፡፡ እባክህን ንባብህ ጥልቀት ይኑረው ግልብ አትሁን፡፡
ስለ ነገደ ዮቅጣንም አወራህ ታዲያ ይሄንን እያመንክበት አክሱምን እንዴት የኩሻውያን ነው ልትል ትችላለህ? እስኪ እነሱ ገቡ የሚባልበትን ዘመን ወይም ሥልጣን የያዙበትን ዘመንና የአክሱምን ሥልጣኔ ዘመን ያለውን ርቀት አጢነው? አስተውል….?
ባጠቃላይ ግል ልልህ የምፈልገው የታሪክና የቤተክርስቲያን መረጃዎች ልትገምተው ከምትችለው በላይ በሚያሳዝን ሁኔታ ከውጭ በመጡትም ሆነ ከውስጥ በተነሡትም ተበርዟል ተከልሷል ተወናብዷል ተምታትቷል፡፡ በዚህ ጉዳይ ላይ እኔ መረጃዎች አሉኝ፡፡ የተሻለውንና ተአማኒ ነው ያልኩትን ስለ ሀገራችንና ስለ ሕዝቧ መጽሐፍ ቅዱስ ላይ ያለውን ለማብራራት ሞክሬያለሁ፡፡ ድገምልኝ ካልከኝ፡-
ቅ.ል.ክ. ሰባት መቶ ዓመታት በፊት ልዑል እግዚአብሔር በነቢዩ ኢሳይያስ በኩል የተናገረውን ቃል እንመልከት፣ የዚህችን ሀገር ሥረመሠረትና ማንነት ለመረዳት ይበጃል፡፡ ኢሳ.፲፰ን ስናነብ በዚሁ አጭር ምዕራፍ ሁለት ጊዜ ተደጋግሞ የተጻፈን ቃል እናገኛለን፡፡ ቃሉም “እናንት ፈጣኖች መልእክተኞች ሆይ ወደ ረጅምና ወደ ለስላሳ ሕዝብ ከመጀመሪያው አስደንጋጭ ወደሆነ ወገን ወደሚሰፍርና ወደሚረግጥ ወንዞችም ምድራቸውን ወደሚከፍሉት ሕዝብ ሒዱ” ይላል፡፡ አንዳንድ ሰዎች በዚህ ምዕራፍ ውስጥ የተጠቀሱት ኢትዮጵያና ግብጽ በመሆናቸው ይህ ቃል በትክክል ለኢትዮጵያ ይሁን ለግብጽ ማንን ለመግለጽ እንደሆነ ግልጽ አይደለም የሚሉ አሉ፡፡ ቃሉን ልብ ብለው ቢመለከቱት ግን ቃሉ በትክክልም ኢትዮጵያን የሚገልጽ እንደሆነ ይረዳሉ፡፡ “ወንዞች ምድራቸውን ወደ ሚከፍሉት ሕዝብ” በማለት ከ ዘጠኝ እስከ ዐሥራሁለት በሚደርሱ ታላላቅ ወንዞቿ ምድሯ የሚከፈለው ኢትዮጵያ እንጂ በወንዞች ሳይሆን በአንድ በዓባይ ለዚያውም በእኛ ወንዝ ብቻ ምድሯ የሚከፈለውን ግብጽ አለመሆኗን ይረዳል፡፡ ይህ ጥቅስ የሀገራችንን ታሪክ፣ ልዕልና ክብር ኃያልነት ወይም አጠቃላይ ማንነት ተጠቅልሎ የተያዘበትና የተገለጸበት ቃል ነው፡፡ ከመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ከሀገራችን ውጪ በእንደዚህ ዓይነት ቃል የተገለጸ ሀገር የለም፡፡
ሀገራችን ኢትዮጵያ በመጽሐፍ ቅዱስ ብቻ ሳይሆን በተለያዩ ጥንታዊ የአውሮፓ ታሪክ ጸሐፍትም ጭምር ገናና ታሪኳ በስፋት የተገለጸበት አጋጣሚ አለ፡፡ የጥንቱ የአውሮፓዊያኑ የዓለም ካርታ አትላንቲክ ውቂያኖስን ከሁለት ቆርጦ ደቡቡን ክፍል “የኢትዮጵያ ውቂያኖስ” ብሎ ይጠራው ነበር፡፡ በምሥራቁም ዓለም ከታሪክ እንደምንረዳው ሀገራችን ኢትዮጵያ ሕንድን አልፋ እስከ ቻይና የባሕር ጠረፍ ድረስ ትገዛ እንደነበረ መዛግብት ቢያስረዱም አሁን ያለንበት እና የወደቅንበት ማጥ ይህንን ገናናና የከበረ ታሪክ የሚሰማውንና የሚያነበውን ሁሉ እውነት የነበረ እና የተደረገ መሆኑን እንዳያምን ወይም እጅጉን እንዲጠራጠር ሲያደርገው ይታያል ወይም ይስተዋላል፡፡ አንዳንዴም እንዲያውም “አይ ሌላ ኢትዮጵያ የምትባል ሀገር አለች እንጅ ይህችማ ልትሆን አትችልም” በማለት በድፍረት ያለሐፍረት እስከመናገርና እስከ መጻፍ ሲደረስ ይታያል ለዚያውም ከኢትዮጵያዊያንም ጭምር፡፡ ነገር ግን ያቺ ገናናና ልዕለ ኃያላን የነበረችው ሀገር በእርግጥም ይህች ዛሬ ወድቃ የምናያት አገራችን ኢትዮጵያ መሆኗን መጽሐፍ ቅዱስ የምትገኝበትን መልክዐምድራዊ ቦታ ጭምር እንዲህ ባለ ቃል ይገልጻል፡፡ “የሁለተኛውም ወንዝ ስም ግዮን ነው፡፡ እሱም የኢትዮጵያን ምድር ይከባል” ዘፍ. 2፡13 በማለት፡፡ በመሆኑን ግዮን ወይም ዓባይ ከኢትዮጵያ ውጭ ሳይሆን ከኢትዮጵያ ውስጥ ፈልቆ ምድሯን የሚከባት ወይም የሚዞራት ሀገር ያች ማለት ኢትዮጵያ ናት ስለሆነም ምንም የሚያደናግር ወይም የሚያምታታ ነገር የለም፡፡
እርግጥ ነው ትላንት የነበረችው የኢትዮጵያ አካለመጠን ወይም የቆዳ ስፋት ዛሬ ያለችው ኢትዮጵያ ብቻ እንዳልሆነች በዚህ ዘመን ያለን ኢትዮጵያዊያን የዓይን ምስክር በመሆንም ጭምር የምንረዳው እና የምናውቀው ሀቅ ነው፡፡ ነገር ግን ያቺ ትላንትና የነበረችው ግዙፏና ኃያሏ ኢትዮጵያ የግዛት አካሏ እየተቀነሰ እየተቀነሰ የሚቀነሰው የራሱን ስም እያወጣ ሲሔድ ኢትዮጵያ የሚለው ስም አሁን ያለችው ኢትዮጵያ መጠሪያ ሆኖ ቀረ፡፡ ይሄ መሆኑ ደግሞ ጥንት የምትታወቀዋ ያቺ ገናና ባለሰፊ ግዛት ኢትዮጵያ ትባል የነበረችው ሀገር ምንም እንኳ የግዛት አካሏ ሰፊና ግዙፍ ቢሆንም በወቅቱ ዋና ማዕከሉ ግን ይች አሁን የምናውቃት ኢትዮጵያ እንደነበረ አሁን ድረስ ስሙን ይዛ መቆየቷም አንዱ ማረጋገጫ ነው፡፡ በመሆኑም የጥንቷ ኢትዮጵያ ገናና ታሪክና እሴቶች ሁሉ የማዕከሉ ወይም አሁን ያለችው ኢትዮጵያ ሀብት መሆኑ እርግጥ ነው ማለት ነው፡፡ ወይም የሚያሻማ ጉዳይ አይሆንም ማለት ነው፡፡
አሁን ቀደም ሲል ወደአነሣነው የነቢዩ ኢሳይያስ ቃል ልመለስ እና “ወደ ረጅምና ወደ ለስላሳ ሕዝብ” ረጅም አለ እንጂ እረጃጅም አለማለቱን ልብ ይሏል፡፡ እንዲህ ማለቱም ሊናገር የፈለገው የሕዝቡን ታሪክ እርዝማኔ እንጂ የሰዎቹን የቁመት እርዝማኔ አይደለምና፡፡ “ለስላሳ” አለ ጠባእዬ ሕዝቡን ሲገልጽ ነው፡፡ የኢትዮጵያ ሕዝብ በሰላምና በፍቅር ለመጣው ሁሉ ያለውን ፍቅርና አቀባበል ሲገልጽ፡፡ “ከመጀመሪያው አስደንጋጭ ወደሆነ ወገን” እንግዲህ ትልቁ ነገር ይህ ነው፡፡ ከላይ ያልነው ወይም የጠቀስነውን በዓለም ታሪክ ጸሐፍት እንደነ ሄሮዱቶስ እንደነ ሆሜር ባሉት ዘንድ የተነገረውን የጥንቷን ገናና ኢትዮጵያን ታሪክ ከዚህ ጋር ያያይዟል፡፡ ነቢዬ እግዚአብሔር ኢሳይያስ ከክርስቶስ ልደት ሰባት መቶ ዓመታት በፊት ምን አለ “ከመጀመሪያው አስደንጋጭ ወደ ሆነው ወገን” የኢትዮጵያ ሕዝብ የጀግንነት ታሪክ ከማንም የቀደመ መሆኑን ሲያጠይቅ “ከመጀመሪያው” አለ “ወገን” ማለቱ በአምልኮተ እግዚአብሔር እንደምንዛመድ ለማጠየቅ፡፡ ከዚያም ቀጠለና “ወደሚሰፍርና ወደሚረግጥ ወንዞችም ምድራቸውን ወደሚከፍሉት ሕዝብ ሒዱ” አለ፡፡ “ወደሚሰፍርና ወደሚረግጥ” ማለቱ ለጊዜው በዘመኑና ከዚያም በፊት የነበረውን ታሪኩን ሲናገር ነው ፍጻሜው ደግሞ በጌታ ምጽአት መቃረቢያ የምትኖረውን በብዙ የትንቢት መጻሕፍት የተነገረላትን ኃያሏን ኢትዮጵያን መግለጡ ነው፡፡ “ወንዞችም ምድራቸውን ወደሚከፍሉት ሕዝብ” አለ ወንዞች ብሎ የበርካታ ወንዞች ባለቤት መሆኗን ሲናገር፡፡ “ምድራቸውን” አለ ያ ታላቅና ገናና ያንን ሁሉ ታሪክ የሠራ ሕዝብ ከደቡብ ዓረቢያ ፈልሶ ምንትስ እንደሚሉት ቀባጣሪያን ዲስኩር ሳይሆን ከመጀመሪያውም መሠረቱ እዚያው መሆኑን ከየትም ስደተኛ መጻተኛ ሆኖ የገባ አለመሆኑን ሲያጠይቅ ሲያረጋግጥ “ምድራቸውን” አለ፡፡
እንግዲህ ኢትዮጵያ ውስጥ ከጥንት ጀምሮ እግዚአብሔርን አምላኪው ሕዝብ ለዚህም እስከአሁን ድረስ አሻራው ምልክቱ ማስረጃው ያለው ሕዝብ ማን ነው የሚለውን አንተ አጢነውና ማንን ማለቱ እንደሆነ ተረዳ፡፡ እስኪ ልብህን ያብራልህ፡፡
Reply
mulat says
July 24, 2014 09:56 am at 9:56 am
የዘር ማጥፋት ወንጀሎች በአማራ ሕዝብ ላይ በታሪክ ሂደት ውስጥ ከጥንት እስከ ዛሬ!
(ሠዓሊ አምሳሉ ገ/ኪዳን አርጋው)
displaced
July 14, 2014 01:48 am By Editor 5 Comments
ይሄንን ጽሑፍ ታች አምና ከጉራፈርዳና አካባቢው አማራ በመሆናቸው ምክንያት ብቻ ሕጋዊነታቸውን የሚያረጋግጡ ሰነዶችን ይዘው እያለ ሕጋዊ ሆነው የየክልሉ መንግሥት አውቋቸው በሥርዓቱ ግብር እየከፈሉ እየኖሩ የነበሩ ምስኪን ገበሬዎችን “ሕገ ወጥ ሰፋሪዎች” በሚል ሕገ ወጥነታቸው አግባብነት ባለው የሕግ አካል (ፍርድቤት) ክስ ተመስርቶባቸው ሳይረጋገጥባቸው በጅምላ በግፍና በሕገ ወጥ መንገድ ንብረታቸውን ሁሉ ተወርሰው እንዲወጡ በተደረገ ጊዜ ጽፌው ለጥቂት መደበኛና ኢመደበኛ (Conventional and Social Media) ልኬው ነበር እስከማውቀው ድረስ ለሕዝብ ይፋ አድርገውት ያስነበቡት ወይም ያስደመጡት አልነበሩምና ሕዝብ ሊያውቃቸው የሚገባ በርካታ ቁምነገሮች ስላሉት እንዳያመልጣቹህ በማሰብ ወደ እናንተ አድርሸዋለሁ መልካም ንባብ፡፡
የዐፄ ዮሐንስ 4ኛ መንግሥታዊ (official) ቋንቋ ማለትም ከውጭ መንግሥታትም ይሁን ከሀገር ውስጥ ነገሥታት መልዕክት ይጻጻፉ የነበረው የቤተ መንግሥት ሥራቸውን ይሠሩ የነበሩት በአማርኛ ነበር፡፡ ዐፄ ዮሐንስ 4ኛ ትግሬ ሆነው ሳለ ይሄንን ማድረጋቸው ቅር ያሰኛቸው የትግሬ ሹማምንት በራስዎ በትግርኛ ቋንቋ የማይጠቀሙት ለምንድን ነው? ብለው ጠየቋቸው ዐፄ ዮሐንስ 4ኛም አማርኛ የአክሱማዊያን ነገሥታት ቋንቋ መሆኑን ለእነሱ በማስታወስ ይህንን መለወጥ እንደማይኖርባቸውና እንደማይገባም በመግለጽ ለሹማምንቶቻቸው ምላሽ ሰጡ፡፡ ይህ አክሱማዊያን አማሮች ነበሩ ወይም አማርኛ የእክሱማዊያን ቋንቋ ነው የሚለውን ታሪክ አክሱም አካባቢ ሄዳችሁ ብትጠይቁ የአክሱም ሰዎች በትውፊት ይዘውት እንደመጡ ማለትም አባቶቻቸው አማርኛ የአክሱም ነገሥታት ቋንቋ መሆኑን ይነግሯቸው እንደነበር ይገልጹላቹሀል፡፡ በላይ ግደይ የተባሉ ጸሐፊም “አክሱም” በተባለው መጽሐፋቸው ይሄንን ገልጸውታል፡፡
ታዲያ ጉዳዩ እንዲህ ከሆነ አማራን ወይም አማርኛን ከአክሱምና አከባቢዋ ማንና እንዴትስ አጠፋው ለሚለው ተገቢ ጥያቄ ታሪክ አጥኝዎችና ተመራማሪዎች እስከአሁን አልደረሱበት ሆኖ ይሁን? ወይም አውቀውት ነገር ግን በአንድም በሌላም ምክንያት መግለጽ ስላልፈለጉ? ለዚህ ጥያቄ አጥጋቢ ምላሽ ሊሰጡ አልቻሉም፡፡ ከዚህ አኳያ ይህ ጽሑፍ እስከ አሁን ያልተገለጸ ከታሪክ ኩነት መዞ ወይም ገልጦ መረጃ ይሰጣል፡፡
ጥንት ቋንቋቸው አማርኛ ኖሮ ዛሬ ላይ ቋንቋቸው ትግርኛ የሆነ አክሱሞች ብቻ አይደሉም፡፡ ከዚያው ከአጠገባቸው የወልቃይትና ከፊል ጠገዴን ሕዝብ ታገኛላቹህ፡፡ የእነኚህን አካባቢ ሰዎችን ማንነታቸውን ብትጠይቋቸው አማራ ጎንደሬ እንደሆኑ ይነግሯችኋል፡፡ የሚናገሩት ቋንቋ ግን ትግርኛ ነው፡፡ አሁን ሥልጣን ላይ ያለው መንግሥት ሀገራቸውን ከጎንደር ቆርጦ ወደ ትግራይ ሲቀላቅልባቸውም ከመጀመሪያ ጀምሮ እንደተቃወሙ ነው፡፡ በተለያዬ ጊዜ በውጭም በሀገር ውስጥም ያሉ ወልቃይቶች የዚህ መንግሥት አመራርና ነባር ታጋይ የሆኑትም ሳይቀሩ ለመንግሥት ሥራ እውጭ ባሉበት “እኛ ትግርኛ ስለተናገርን ብቻ እንደ ትግሬ ልንቆጠር አይገባም ማንነታችን ይጠና እኛ ትግሬ አይደለንም” በማለት እስከ ቅርብ ጊዜ ድረስ በተደጋጋሚ በተቃውሞ ሰልፉ ተቃውሟቸውን አሰምተዋል፡፡
የአክሱም ነገሥታት አማርኛ የቤተመንግሥት የሚስጥር ቋንቋ አድርገው ከመፍጠራቸው በፊት ቋንቋቸው ሙሉ ለሙሉ ግእዝ ነበር፡፡ አማርኛ ሊቀድም እንደሚችልም የሚያመላክቱ አንዳንድ ጠቋሚ ነገሮችም አሉ፡፡ የአክሱም ነገሥታት ስሞቻቸውን ያዬን እንደሆነም በተለያዩ ምክንያቶች በባዕዳን ማለትም በዕብራይስጥ፣ በጽርእ፣ በሮማይስጥ ስሞች ከተጠሩት ውጪ ስሞቹ ግእዝ ካልሆኑ አማርኛ ናቸው፡፡ ምንም እንኳ ብዙዎቹ የጠፉ ወይም የተረሱ የአማርኛ ቅላት ሆነው ለመረዳት የሚያስቸግሩ አማርኛዎች ቢበዙም አሁንም ድረስ በአማርኛ ቋንቋ ውስጥ ባሉ ቃላት የሚጠሩ የአክሱም ነገሥታት ስሞች አሉ፡፡ ለምሳሌ ያህል ጥቂቶቹን ብናነሣ ምኒልክ (ምንይልክ) ቅ.ል.ክ 982-957፣ ዙዋሬንብረት 1ኛ ቅ.ል.ክ. 599-558፣ ዙዋሬንብረት 2ኛ ቅ.ል.ክ. 276-260፣ ግርማአስፈር 77-86 ዓ.ም፣ አርፍድ (ገ/መስቀል) ከ357-361 ዓ.ም፣ ወሰንሰገድ 557-572 ዓ.ም፣ ጉም 693-717 ዓ.ም፣ አስጎምጉም ከ717-722 ዓ.ም፣ ለትም ከ722-738 ዓ.ም፣ ተላተም ከ738-759 ዓ.ም፣ አይዞር ለ6 ሰዓታት፣ ውድማአስፈር ከ787-817 ዓ.ም፣ አንበሳውድም (አንበሳአውድም) ከ882-902 ዓ.ም ድልነአድ 902-912 ዓ.ም፣ የመሳሰሉት ናቸው፡፡
ከላይ እንደገለጽኩት ሕዝቡ በዘር አማራ ሆኖ እንዴት ባለ ሁኔታ ይገዛ ቋንቋቸውን አጥፍተው ወይም ትተው ቋንቋቸው ያልነበረውን ትግርኛን ቋንቋቸው ሊያደርጉ እንደቻሉ እንይ፡፡ ይህ ድርጊት ከመጀመሪያውና ለ40 ዓመታት በተከታታይ ያለ ሟቀረጥ ከተፈጸመው እጅግ ከባዱና አሰቃቂው በአማራ ሕዝብ ላይ ከተፈጸመው የዘር ማጥፋት ወንጀል ጋር በቀጥታ የተገናኘ ነው፡፡ ዘመኑ 842 ዓ.ም 882 ዓ.ም ድረስ በጨካኟና በክፏዋ “እሳቶ ወይም ጉዲት” በመባል በምትታወቀዋ ዮዲት የተፈጸመ ነው፡፡ የዓረብና የምዕራቡ ዓለም ታሪክ ጸሐፍት “ክርስትና የሀገሪቱ ብሔራዊ ሃይማኖት ሆኖ በ አራተኛው መቶ ክ/ዘመን በአብርሃና አጽብሐ ወይም በኢዛናና ሳይዛና ከመታወጁ ጋራ በተያያዘ በመጨረሻ በአማራ አሸናፊነት እስኪጠናቀቅና ተሸናፊዎቹ ፈላሾች በሀገሪቱ አርሶ የመጠቀም መብት ተነፍገው በእጅ ሞያና በጉልበት ሥራዎች የአማሮች አገልጋዮች እንዲሆኑ እስኪፈረድባቸው ጊዜ ድረስ በአማሮችና በፈላሾች (ኢትዮጵያ ውስጥ በነበሩ ቤተ እስራኤሎች) ማለትም አይሁዶች መሀከል እስከ ዮዲት ጊዜ ድረስ ለአምስት መቶ ዓመታት የዘለቀ ጦርነት ተደርጓል” ሲሉ ጽፈዋል፡፡ ልብ አድርጉ “በአማሮችና በፈላሾች” መካከል፡፡
የዮዲት ጉዲት ዘመን ግን ፈላሾች ጦርነቱን አሸንፈው ያሻቸውን ማድረግ የቻሉበት በኢትዮጵያ ታሪክ ሊገለጽ ከሚችለው በላይ ሀገሪቱ ከዚያ ዘመን በፊት የነበራትን ሥልጣኔ የሚያሳዩ ቅርሶችን ከጥቂት ምልክቶች በስተቀር ወድሞ የጠፋበት ዘመን ነበር፡፡ በዚያ ዘመን የክርስትና መታወጅ መጀመሪያ ግጭት ፈጠረ እያደር ግን በሀገሪቱ የአይሁድና የክርስቲያን ቀጠና ለይቶ ሀገሪቱን ለከባድ ኪሣራ ለዳረገና እጅግ ለተራዘመ ጦርነት ምክንያት ሆነ፡፡ ከ500 ዓመታት በኋላም አይሁዶች ወይም ፈላሾች በለስ ቀንቷቸው ጦርነቱን አሸንፈው በገነኑበት በ40 ዓመታት በዮዲት ጉዲት ዘመን ነበር አማሮችን በአክሱምና አካባቢዋ በተቻላትም መጠን በተቀረው የሀገሪቱ ክፍል እንዲጠፉ ያደረገችው፡፡ በሰሜኑ የሀገራችን ክፍል ለነገሩ ወደ ታችም ወረድ ይላል አንድ ትውፊታዊ አባባል አለ እሱ ምንድን ነው? በሰሜን ኢትዮጵያ ክፍል “አማራ” ማለት የዘር ስም ብቻ አይደለም የሃይማኖትም ስም ጭምር እንጂ፡፡ በሰሜኑ የሀገራችን ክፍል ሰዎች በዘር ትግሬ ወይም ሌላ ቢሆኑም ሃይማኖታቸውን ሲገልጹ ክርስቲያን ነኝ ለማለት “አማራ” ነኝ ይላሉ፡፡ ይህ አንድ ዐቢይ ነገርን ግልጽ አድርጎ ያሳያል፡፡ በዚያ ዘመን ይደረግ የነበረው ጦርነት በማንና በማን መሀከል ይደረግ እንደነበረ፡፡
በመሆኑም ዮዲት ጉዲት ጠላቶቿ አድርጋ የተነሣችባቸውን በዘርና በሃይማኖት “አማሮች” የሆኑትን አክሱማዊያንን ከመላ ሀገሪቱ ያለ ርህራሔ በጨከነና በማይታጠፉ ውሣኔ ጨርሶ የማጥፋት ዘመቻዋን በመላ ዘመኗ (ለ40 ዓመታት) ስትፈጽም በነበረበት ዘመን አማሮች ከዚያ መቅሰፍት ለመዳን ለመትረፍ ወይም ለማምለጥ ከመሰደድ በመለስ የነበራቸው ብቸኛ አማራጭ አማራነታቸውን ማስተባበል ወይም አማራ እንዳልሆኑና ትግሬ እንደሆኑ ለአጥፊዎቻቸው ለዮዲት ጉዲት ሠራዊት መግለጽ ነበር፡፡ ይህ የመከራ ዘመን የአንድ ትውልድን ዘመን (33 ዓመታት) ጨርሶ የቀጣዩን ትውልድ ዘመንም አጋምሶ ስለነበርና ዮዲት ጉዲት ድል ከተመታችም በኋላ ያ መራራ መከራ ደግሞ ተመልሶ ላለመምጣቱ እርግጠኛ ያለመሆን ሥጋት ችግር እንዲህ ነበርን ከሚለው ትውፊታዊ ውርስ በቀር የአክሱምና የአካባቢዋን ሕዝብ ለአንዴና ለመጨረሻ ጊዜ ከማንነቱ ማለትም ከአማራነቱና ከቋንቋው አለያይቶት ሊቀር ቻለ፡፡
ከዚያም በኋላ የቤተክርስቲያንና የሀገራችን ታሪክ ጸሐፍት በሰዓቱ ግልጽ ሆኖ የሚታየውና የሚታወቀው ነገር ልክ በእነሱ ዘመን በግልጽ እንደሚታወቀው ሁሉ በኋላ ዘመንም እንደዚያው በግልጽ ታውቆ የሚቀጥልና ዛሬ ያለው ያ ችግር የፈጠራቸው የታሪክ ባለቤት ማንነት ያለመታወቅና ለተሳሳተ ግንዛቤ የሚዳርጉ ክፍተቶች በኋለኛው ዘመን ላይ የታሪክ መሳከር ወይም መጣረስ ሊያስከትል እንደሚችል ባለመገመታቸው ጦርነቱ ሃይማኖታዊ እንደነበረ ዮዲት ጉዲት በቤተክርስቲያን በሕዝቡና በሀገሪቱ ላይ ያወረደችውን መዓትና ጥፋት እንጂ በአማራና በፈላሻ መሀከልም እንደነበረ አጉልተው ወይም ግልጽ ባለ ቋንቋ ሳይገልጹት ቀርተዋል፡፡
እንግዲህ ይህ ታሪክ ማለትም የዮዲት 40 ዓመታት ዘመን፤ አይደለም በሀገራችን በውጭ ጸሐፍት ሳይቀር በሚገባ የሚታወቅ አሳዛኙ የታሪካችን ገጽታ ነው፡፡ በሚገርም ሁኔታ ከቅርብ ጊዜ ወዲህ ከያኔያን (አርቲስቶች) ሳይቀሩ ንቁ ተሳታፊ ሆነው እየተንቀሳቀሱበት ያሉበት በመጽሐፍ ቅዱስ እንዳልሞተና በእሳት ሰረገላ እንደተነጠቀ የተገለፀው ነብየ እግዚአብሔር ኤልያስ ሰው እንደመሆኑ በዳግም ምጽአት ዋዜማ ሞትን ለመቅመስ ወደ ኢየሩሳሌም እንደሚመጣ በትርጓሜ መጻሕፍት በግልጽ ተጽፎ እያለ ነብዩ ኤልያስ ኢትዮጵያን ሊታደግ በሁለት አፉ የተሳለ ሰይፍ ይዞ መጥቷል የሚሉ የሐሳዊያን ቡድን ያሰራጨው መረጃ ላይ በኢትዮጵያ ታሪክ የሚታወቁ እውነቶችን በተቃራኒው በመገልበጥ በፈጠራ ታሪክ መጥፎውን መልካም አጥፊውን ገንቢ ኃጥኡን ቅዱስ እንደነበሩ በማበል ፈጽሞ ኃላፊነት በጎደለው መልኩ ታሪክን የማጠፋፋት ዘመቻ ላይ ናቸው፡፡
ለምሳሌ በዚህች ሀገር ላይ ያንን ሁሉ ጥፋት በማድረሷ ታሪክ የሚያውቃትን ዮዲት ጉዲትን ቅድስት እና ሠማዕት ናት እንጂ አጥፊ አይደለችም ይላሉ፡፡ እሷን ብቻም ሳይሆን በዐፄ ዘርዓያዕቆብ ዘመነ መንግሥት በኑፋቄአቸው ወይም በክህደታቸው ምክንያት ንጉሡ የቀጧቸውን ቤተክርስቲያን ያወገዘቻቸውን መናፍቃንን ማለትም ደቂቀ እስጢፋዎችን ከሀዲያን መናፍቃን ሳይሆኑ ቅዱሳን ሠማዕታት ናቸው በማለት በጠራራ ፀሐይ በሀገሪቱና በቤተክርስቲያን ታሪክ ላይ አስገራሚና አስደንጋጭ እጅግ ኃላፊነት የጎደለው የጥፋትና የክህደት ደባውን በመተብተብ ላይ ይገኛሉ፡፡ አንድ የዚህ ቡድን ሌላ ክንፍ ሊሆን እንደሚችል የሚገመት በመንግሥትም ድጋፍ የሚደረግለትና የብዙኃን መገናኛ ሽፋን እየተሰጠው ያለ ሌላ ቡድን የዐፄ ዘርዓያዕቆብንና የደቂቀ እስጢፋን የጥል ጉዳይ ምክንያት ዛሬም ባለው የቤተክርስቲያን ዶግማና ቀኖና ማረጋገጥ የሚቻል ሆኖ እያለ ጎዳዩ ሃይማኖታዊ እንዳልነበረና ፖለቲካዊ እንደነበር ጸቡ የአማራና የትግሬ እንደነበር አድርጐ በሰፊው በመለፈፍ ላይ ይገኛል፡፡ የእነዚህ ሁለት የሐሳዊያን ቡድኖች በአንድ ወቅት አንድ ዓይነት መልዕክትና አቋም ይዘው ብቅ ማለት እንዲሁም በስውር ጥቅሙን ሊያስጠብቁለት የፈለጉት አካል ማንነትና ሌሎች ነገሮች ሲታይ ከእኒህ እንቅስቃሴዎች ጀርባ ይህ የአገዛዝ ሥርዓት መኖሩን ይጠቁማል፡፡
እዚህ ላይ አንድ ገጠመኝን ብናገር ነገሩን የበለጠ ግልጽ ያደርገዋል፡፡ አንድ ድንግላዊ ነኝ የሚል ግን መነኩሴ ያልሆነ በቅቻለሁ በደመና ተጭኘ ኢየሩሳሌምን ጨምሮ የፈለኩበት ሀገር እመላለሳለሁ ከተሠወሩ ቅዱሳን ጋርም እገናኛለሁ ከሚል ሰው ጋር ጓደኞቼ አስተዋወቁኝ ለጊዜው በጓደኞቼ ወሬ ተሞልቼ ስለነበር እውነትም የበቃ ከቅዱሳን አንዱ መስሎኝ ነበር፡፡ ይህ ሰው እንደላይኞቹ ቡድኖች ሁሉ ዮዲት ጉዲትንና ደቂቀ እስጢፋን የሚያወድስ ከመሆኑም በላይ ትንቢት ነው እያለ የሚያወራው የዚህን ሥርዓት ጥቅም ሊያስጠብቅ በሚችል መልኩ ቀምሮና አበጃጅቶ ነው፡፡ እግዚአብሔር ግን እየተሠራ ያለውን ደባ ለመግለጽ ስለወደደ ይህ ሰው ማን እንደሆነ የማውቅበትን ጥሩ አጋጣሚ ፈጠሮ እንዳውቅ አደረገ፡፡ እናም ይህ ሰው ድንግላዊ ሳይሆን የቤተሰብ ኃላፊ መሆኑንና ሥራውም እራሱን እየለዋወጠ በየገዳሙና በየጸበሉ እየዞረ የሚሰልል “የመንግሥት” መረጃ ወይም ሰላይ መሆኑን ደረስኩበት፡፡ እንግዲህ እነኝህ ሰዎች ለምን ዓላማ የቱን ያህል ርቀት እንደሚጓዙ ቁልጭ አድርጎ አሳይቶኛል፡፡
yoditወደ ቀደመው ነገራችን ስንመለስ እናም የዮዲት መጨረሻ ሲቃረብ ማለትም ሸዋ መራቤቴ ላይ በተደረገው ጦርነት ዮዲት ጉዲት ከተገደለችና ሠራዊቷም ከተደመሰሰ በኋላ አማሮች ወይም አክሱማዊያን የነበረውን የአክሱም ሥርዎ መንግሥት ለማስቀጠል ሞክረው ነበር ነገር ግን ለ40 ዓመታት ያህል የነበረው መከራ የሥርዎ መንግሥቱን መሠረት እጅግ አናግቶት ስለነበር ለ30 ዓመታት ከቆዩት ሁለት ነገሥታት በኋላ ማስቀጠል ሳይችሉ በዛጉዌ ወይም በአገው ሥርዎ መንግሥት ተገልብጦ የዛጉዌ ሥርዎ መንግሥትም ከ912-1245 ዓ.ም ድረስ ለ333 ዓመታት 11 ነገሥታትን አንግሦ ኢትዮጵያን ሲገዛ ቆይቶ አቡነ ተክለሃይማኖት ሥልጣኑ ለነበረው ለሰሎሞናዊው ሥርዎ መንግሥት መመለስ አለበት በማለታቸው አቡነ ተክለሃይማኖትና የመጨረሻው የዛጉዌ ሥርዎ መንግሥት የመጨረሻው የነበረውን ንጉሥ ይትባረክ ባደረጉት ሰላማዊ ስምምነት ሥልጣኑ ወደ ሰሎሞናዊው ሥርዎ መንግሥት ተመልሶ መቀመጫውን ግን አክሱም ሳይሆን ሸዋ አደረገ፡፡ በእርግጥ የአክሱም ሥርዎ መንግሥት መቀመጫውን ሸዋ ሲያደርግ ይህ የመጀመሪያው አልነበረም ከአብርሃ ወአጽብሐ ከ298 ዓም – አምሲ 461 ዓ.ም ድረስ 28 የአክሱም ነገሥታት ከአክሱም ባሻገር መቀመጫቸውን ሸዋ የረር ላይ ማለትም አዲስ አበባ ምሥራቃዊ ጫፍ ላይ ከሚታየው የረር በመባል በሚታወቀው ከፍታ ቦታ ላይ አድርጎ ቆይቷል፡፡ አሁንም ድረስ የዚያ ታሪክ አሻራዎች በቦታው ይገኛሉ፡፡
ከዚያም ይህ ሥርዎ መንግሥት እስከ ግራኝ መሐመድ በወረራውና በጦርነቱ ከነሕዝቡ ወደ ሰሜን ኢትዮጵያ ገፍቶ እስከ ሰደዳቸውና ሁለተኛው የዘር ማጥፋት ወንጀል በአማራ ሕዝብ ላይ ለ15 ዓመታት ያህል እስከተከሰተበት ጊዜ ዐፄ ልብነ ድንግል ድረስ ቆየ፡፡ ዐፄ ልብነ ድንግል በጦርነቱ ከመናገሻቸው ሸዋ ከተረፈው ሕዝባቸው ጋር ተፈናቅለውና ተሰደው ሰሜን ኢትዮጵያ ጫፍ ድረስ ተሰደው አንዳሉ በሞት ተለዩ ግራኝ መሐመድ ለ15 ዓመታት ያህል ክርስቲያኑን (አማራውን) ሕዝብ እያሳደደ ፈጀው በሀገሪቱም ላይ ከዮዲት ጉዲት በከፋና ተወዳዳሪ በማይገኝለት ጨርሶ ኢትዮጵያዊ ወገናዊነት ባልተንጸባረቀበት በፍጹም ባዕዳዊ ስሜት ሀገሪቱን ከሥር ነቀላት አደቀቃት የቤተመንግሥትና የቤተክህነትን ሀብቶችና ቅርሶችን ሁሉ ጥርግ አድርጎ ለእርዳታ ላመጣቸው አረቦችና ለቱርኮች ጦር ሰጠ፡፡
ተንቀሳቀሽ ያልሆኑትንም አፈራረሰ ደመሰሰ ሌላው ቀርቶ በሀገሪቱ አንዲት ዛፍ እንኳን ቆሞ እንዳይቀር እስከ ማድረግ የደረሰ በገሪቱን ከሥር የመንቀል የጥፋት ዓላማ አንግቦ አወደመ፡፡ ሕዝቡንም አልሰልምም ያለውን እየሰየፈ ሞትን ፈርተው እሽ ያሉትን እያሰለመ ሲዋጋ የቀረው ሕዝብ ከንጉሡ ጋር ተሰዶ በሰሜን ኢትዮጵያ እየተቅበዘበዘ እንዳለ በጦርነቱ ምክንያት ሕዝቡ ቀየውን ጥሎ በመሰደዱ ባዶና ነጻ ሆኖ ያገኙትን መሬት በ15 ዓመታቱ ውስጥ የኦሮሞ ተወላጆች ድንበር ተሻግረው በቦረና በኩል በመግባት ሰፊ መሬት ለመቆጣጠር ዕድል አገኙ፡፡ ዐፄ ልብነ ድንግል ከሞቱ በኋላ ልጃቸው ዐፄ ገላውዴዎስ በስደት እንዳሉ በ1530 ዓ.ም ነግሠው ከፖርቹጋሎች ባገኙት እርዳታ ታግዘው ግራኝን ጎንደር ፎገራ ላይ ገድለው ድል አደረጉት ግራኝን ከገደሉና ሠራዊቱንም የማረኩትን ማርከው የሸሸውም ከሸሸ በኋላ ወደ አባቶቻቸው መናገሻ ሲመለሱ ከሀገሩ የሚበዛው በእንግዶች ማለትም በኦሮሞ ተወላጆች ተይዞ አገኙት፡፡ ንጉሡም የሕዝባቸውን ማለቅ ተመልክተው በጣም የሳሳውን የሕዝባቸውን ቁጥር ለማካካስ እንደሚረዳቸው በማሰብና ፈቃደ እግዚአብሔር እንደሆነ በመገመት ለእንግዳው ሕዝብ የጎሳ አለቆች ሕዝቡ ሀገሬውን መስሎ ለመንግሥት እየገበረ የሚኖር ከሆነ ሕዝቡ ካለበት ስፍራ መኖሩን እንደሚፈቅዱ አስታወቁ፡፡ የኦሮሞ ሕዝብ አለቆችም ይህንን ችሮታ በደስታ በመቀበል ሀገሬውን መስለው እንደሀገሬው ሕዝብ እየገበሩ ለመኖር ቃል በመግባት የኢትዮጵያዊነት ዜግነታቸውን አገኙ፡፡ ሌላ አዲስ ፈላሲ እንዳይገባ ግን የቦረናን በር ዘጉ፡፡ እንግዲህ ይህ ከሆነ ረጅም ወይም በጣም ሩቅ የማይባል ማለትም አምስት መቶ ዓመታት መሆኑ ነው፡፡
ይህ በእንዲህ እንዳል በፋሽስት ጣሊያን የ5 ዓመታት የወረራ ጊዜ የፋሽስትን የጥፋት ምክር በመስማት እንዲሁም የ1983ቱን የመንግሥት ለውጥ ተከትሎ የጥፋት መልዕክተኛ በሆኑት ምክርና ግፊት በሚያሳዝን ሁኔታ የኦሮሞ ተወላጆች ከዐፄ ገላውዴዎስ ጋር አድርገውት የነበረውን ስምምነት አደጋ ላይ በሚጥል ሁኔታ በሀገሪቱ የተለያዩ ስፍራዎች እውነቱን እያወቁ ሳያውቁም ሊሆን ይችላል እራሳቸውን እንደባለቤት በመቁጠር ጭራሽ አማራውን ሀገራችንን ለቃቹህ ውጡልን በማለት ከዚያም አልፈው የብዙ ንጹሐን ዜጎችን ደም በጭካኔ አፈሰሱ መጠኑ ከፍተኛ ነው ባይባልም ይህ በአማራ ሕዝብ ላይ የተደረገው አራተኛው የዘር ማጥፋት ወንጀል ነበር፡፡ ሦስተኛው የዘር ማጥፋት ሊባል የሚችለው ኦሮሞዎቹ ሸዋ ላይ የነበረውን ሰሎሞናዊ ሥርዎ መንግሥት መቀመጫውን ጎንደር እንዲያደርግ እስከ መገደድ ድረስ የደረሰ አብያተ ክርስቲያናትንና ገዳማትን ማውደምን የጨመረ ጥቃት በተለያየ ጊዜ በፈጸሙ ጊዜ ያደረሱት ጥፋት ነው፡፡
ዛሬ ደግሞ ነገሩ ከዚያም አልፎ የኦሮሞን ሕዝብ ስም ያለ ፍላጎቱ መጠቀሚያ ያደረጉ እንገነጥላለን የሚሉ የጥፋት ኃይሎች ተፈጥረው ቁጭ አሉ፡፡ ኧረ ተዉ ሕሊና ይኑረን እንጂ ምነው? የማንን ሀገር ነው የምትገነጥሉት? ለነገሩ በአሁኑ ሰዓት ሁሉም ብሔረሰቦች አንዱ ከሌላው ጋር ተቀላቅሉ ተዋልደው ተዋሕደው ወቶላቸዋልና አማራ፣ ኦሮሞ፣ ትግሬ፣ ጉራጌ ወዘተ. የሚባል ሕዝብ ባይኖርም ቅሉ አሁን ትላንትና በእንግድነት ተገብቶ ዝም ተብሎ የሰው ሀገር መገንጠል አለ እንዴ? ለዚያ ውለታ ልትከፍሉት የሚገባው ብድራትስ ይሄ መሆን ነበረበት እንዴ? ሁላችንም ዘራችንን ወደ ኋላ ብንቆጥር አንድና ከአንድ በላይ የሌላ ዘር ደም ተቀላቅሎበት እናገኛለን መረጃውን ለማግኘት ውስንነት ወይም የአቅም ችግር ካላጋጠመን በስተቀር፡፡ በመሆኑም የዘር ፖለቲካ ኢትዮጵያ ውስጥ ጨርሶ ሊሠራ አይችልም ለመሥራት ከተሞከረም በእውነት ላይ ያልተመሠረተና ድንቁርና የተሞላ አስተሳሰብ ነው፡፡ ስላለውና ስለምናየው ሳይሆን ስለሌለውና ስለማናየው እናወራለን እንደክማለንና ጅሎችም ነን፡፡ ይሄንን ማለት ግን የአማራ የትግሬ የጉራጌ የኦሮሞ የመሳሳሉት ባሕል ቋንቋና ሌሎችም መገለጫዎች የሉም ማለት አይደለም፡፡ እነሱም ቢሆኑ ግን አንደኛው ከሌላኛው ጋር አልተወራረሰም አልተቀላቀለም ማለት ፈጽሞ አይቻልም፡፡
ወደ ቀደመው ነገራችን እንመለስና አፄ ገላውዴዎስ ሸዋ ሆነው ከገዙ በኋላ ከሳቸው በኋላ ከነገሡት ከዐፄ ሚናስ በኋላ ያሉት የዚህ ሥርዎ መንግሥት ነገሥታት መቀመጫቸውን ወደ ጎንደር በማዞር በመጨረሻ በዳግማዊ ምኒልክ ወደ ሸዋ ከመመለሱ በፊት በላስቴው ዐፄ ተክለጊዮርጊስ 1860 ዓ.ም-1863 ለሦስት ዓመታት መቀመጫቸውን ጎንደርና ላስታ በማድረግ ቀጥለውም የትግሬው ዐፄ ዮሐንስ 4ኛ ከ1863 ዓ.ም-1881 ዓ.ም መቀመጫቸውን መቀሌና ጎንደር በማድረግ ጣልቃ ከመግባታቸው ውጭ ሰሎሞናዊው ሥርዎ መንግሥት እስከ 19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ድረስ መቀመጫውን ጎንደር አድርጎ ቆይቶ ነበር፡፡
እንግዲህ ይሄንን ታሪክ ማለትም በአክሱማዊያን (አማሮች) ዙሪያ ያለውን እውነት የሕወሀት ባለሥልጣናት በሚገባ የሚያውቁት ጉዳይ ነው፡፡ በሁለት መንገዶች 1ኛ እንደማንኛውም የትግራይ ሕዝብ ተወላጅ በትውፊታዊ መረጃ 2ኛ ትግል ላይ በነበሩበት ወቅት በአንድ 100 ዓመታትን በራቁ የትግራይ ተወላጅ ሽማግሌ አባት ይሰጣቸው በነበረ ምክርና ትምህርት፡፡ እኒህ አረጋዊ ሰው የኢሕአዴግን ምልክት ንብ እንዲሆን ያስቻሉም ሰው ናቸው፡፡ እኒህ ሰው ሕወሀቶችን እናንተ የዐፄ ዮሐንስ 4ኛ የካሳ ምርጫ ልጆች ናቹህ እያሉ ይነግሯቸው እንደነበር የሕወሐት አመራሮች ይናገራሉ፡፡ ነገር ግን ምንም እንኳ ይህንን እውነት የሚያውቁ ቢሆንም በዮዲት ጊዜ በተፈጠረው ችግር ምክንያት አሁን ባለው የሕዝብ አሰፋፈር አማሮች ወይም አማርኛ ተናጋሪ አክሱም አካባቢ አለመኖራቸውና አካባቢው በትግርኛ ቋንቋ ተናጋሪዎች መያዙ ቢያንስ ምንም የታሪክ ዕውቀት በሌላቸው ዜጎች ዘንድ አክሱም የትግሬ ተወላጆች እንደነበረ ተደርጎ እንዲታሰብ በፈጠረላቸው ምቹ ሁኔታ በሰው ወርቅ ለመድመቅ ሲሞክሩና ሲቋምጡ ይታያሉ፡፡
ይሁንና ሥነ ልቡናቸውና ሰብእናቸው ማለትም ሕወሐቶች ለታሪክ ለድንበር ለቅርስ ለመሳሰሉት ሀብቶቻችንና እሴቶቻችን ያላቸው አመለካከት ሲታይ ግን ከአክሱም ሥርዎ መንግሥት ጋር ግንኙነት እንዳልነበራቸው ሲያሳብቅባቸው ወይም ሲያሳጣቸው ይታያል ምክንያቱም ሕወሀቶች ለእነዚህ እሴቶቻችን ባጠቃላይ ለሀገሪቱ ታሪክና እሴቶች ያላቸው ግልጽ የሆነ ጥላቻና ዴንታቢስነት ወይም ለእነዚህ እሴቶቻችን ያላቸው ፍቅርና አቅርቦት ደካማ ወይም የምናውቀውን ያህል ነውና፡፡ ይህ ማለት ግን የትግራይ ሕዝብ በሙሉ ለታሪካችን ለነጻነታችን ለሉዓላዊነታችን ለድንበራችን ለቅርሶቻችን ወዘተ. ዴንታ ቢስና ግድየለሽ ነው ማለት አይደለም፡፡ በአንፃሩ ደግሞ የአማራን የባለአደራነት ስሜት ማለትም ለታሪክ ለቅርስ ለድንበር በአጠቃላይ ለሀገር ያለውን ተቆርቋሪነት ያየን እንደሆነ የሚመሰገንና አርዓያነትም ያለው ነው፡፡ እንግዲህ ይሄ ከየትም የሚመጣ ሳይሆን እንደ ንብረት ሁሉ ከቀደሙት ትውልዶች የሚወረስ የባለ አደራነት የባለቤትነት ስሜት መንፈሳዊ ውርስ ሀብት ወይም እርሾ በመኖሩ ነው፡፡ ይሄንንም ስል የተቀረው የኢትዮጵያ ሕዝብ የሀገር ፍቅር ስሜት የለውም እያልኩ አለመሆኔ ይታወቅ፡፡ ትንታኔዬ ያተኮረው ከላይ በተገለጸው አካባቢና ርዕሰ ጉዳይ ብቻ በመሆኑ ነው፡፡
የ1983 ዓ.ም የመንግሥት ለውጥ ተከትሎ በአማራ ሕዝብ ላይ በግልጽና በስውር በእቅድና በተጠና መልኩ የዘር ማጥፋት ወንጀሎች በመፈጸም ላይ ይገኛል፡፡ ዛሬም እንደ ዮዲት ዘመን ለመኖርና ለመብላት በሚል ማንነቱን ማለትም አማራነቱን የካደውና የደበቀው ለአማራነቱ ግድ የለሽ የሆነው ጭራሽም እንዴት እንደሆነ ባልታወቀ ሁኔታ ቅንጣት ቁጭትና ጸጸት ሳይታይባቸው ከግፈኞች ጋር ተባባሪ በመሆን በገዛ ማንነታቸው ላይ የዘመቱ ሰዎች ቁጥር የትየሌሌ ነው፡፡ የዚህ የዘር ማጥፋት ወንጀል መገለጫ ዘርፈ ብዙና የተወሳሰበም ነው፡፡ በገሀድ ከተፈጸሙት የዘር ማጥፋት ወንጀሎች በቅርብ ትውስ የሚሉትን ስናነሣ በእነ ታምራት ላይኔ ዓይነቱ በሕወሃት መራሹ “መንግሥት” ባለሥልጣናት ገፋሪነት ሥልጣን በያዙ ማግሥት በአቦምሳ ወይም በአርባጉጉ በሌሎችም ሥፍራዎች በአማራነታቸው ብቻ ከሕፃን እስከ አረጋዊያን በጭካኔ የተገደሉና በተለያዬ ጊዜም ከበደኖ ከጉራፈርዳ አሁን በቅርቡ ደግሞ ከቤንሻንጉል ጉምዝ ንብረታቸውን ወርሰው ማባረራቸው የገዛ ሕገመንግሥታቸው ማንኛውም ኢትዮጵያዊ በየትኛውም የሀገሪቱ ስፍራ ሠርቶ የማደር ኑሮውን የመመሥረት ሕገመንግሥታዊ መብት አለው እያለ በአንድ ሕዝብ ላይ ያነጣጠረ ጅምላ ማፈናቀል በተለያየ ጊዜ በተለያዩ ቦታዎች ተፈጸመ፡፡ አቶ መለስ ዜናዊ ሲጠየቁ ምን ብለው መለሱ ይህ የክልሉ መንግሥት ጉዳይ ነው ሕገወጥ ሰፋሪዎች ናቸው ካለና አልፈልጋቸውም ካለ መብቱ ነው ይችላል በማለት የገዛ ሕገመንግሥታቸውን የሚፃረር ምላሽ ሰጡ፡፡ ይህ መልሳቸውም ይህ ጉዳይ የተፈፀመው በእሳቸው ትዕዛዝ መሆኑን ጠቆመ ለነገሩ በ21 ዓመታቱ የወያኔ መንግሥት አስተዳደር ተሞክሮ እንደምንረዳው እንዲህ ዓይነቱ ከባድና አሳሳቢ ውሣኔ በክልል አስተዳደሮች ደረጃ ሊወሰን እንደማይችል መረዳት አያዳግትም፡፡ አቶ መለስ እንዲህ ብለው ሲሉ እናንተም በጊዜአቹህ እኛ እንዳደረግነው ሁሉ ትግሬን ባዶ እጁን አራግፋቹህ አፈናቅላቹህ ማባረር ትችላላቹህ ማለታቸውና ይህንን አዲስ አዙሪት ባርከው መጀመራቸው እንደሆነ አቶ መለስ ጨርሶ አልገባቸውም፡፡
“አየ ጭንቅላት አየ የኛ አርቆ አሳቢ” የብልህነትንና የአርቆ አሳቢነትን ትርጉም ለማያውቁ ሰዎች አርቆ አሳቢ መሪ ማለት ውሎ አድሮ ምን ሊያስከትል እንደሚችል መገመት ተስኖት በሰላምና በፍቅር የሚኖርን ሕዝብ እንዲናቆር ማሴር እንዲፋጅ እንዲባላ መሸረብና መጣር ቀን እንዲጠባበቅ ማድረግ ሳይሆን እንኳን ያላጣውን ሰላም ፍቅር አንድነት ሕብረት ያጣ ሕዝብ እንኳን ቢሆን ኖሮ እንዲህ የሆነውን ሕዝብ ማስማማት ማግባባት ማፋቀር ማዋደድ መቻል ነው ብልህና ባለአእምሮ መሪ ማለት እንጅ የሚያናቁረውና ለማፋጀት የሚጥረው አይደለም ያ ደደብ ደንቆሮ እንጂ ብልህና አሳቢ ሊባል ከቶ እንዴት ይቻላል? የኢትዮጵያ ሕዝብ አላውቃቸው ብሎና ተስፋ አልቆርጥ ብሎ ነው እንጂ ከእነዚህ መንግሥታዊ ዳሲኘሊን (ሥነ ሥርዓት) ከማያውቁ፣ ኃላፊነትና ተጠያቂነት የሚባል ነገር ጨርሶ ከማይገባቸው፣ የጫካ አውሬዎች የመንደር ወጠጤዎች የስርቻ ወሮበሎች የቆሻሻ ሥነ ምግባር መፍለቂያዎች ከሆኑ ከእነዚህ ጉዶች ከዚህ የተለየ ምን ይጠበቅ ኖሯል፡፡ እድሜ ዘመናቸውን ሳይለወጡና ሳይሰለጥኑ ጭራሽ እየባሰባቸውና እየደነቆሩ ሄደው ቁጭ አሉ፡፡ ይለወጣሉ ብላቹህም ከቶም ተስፋ አታድርጉ፡፡
ወደ ሌሎቹ አማራን የማጥፋት ወንጀሎች ዓይነቶች ስናልፍ በየትኛውም የሀገሪቱ ክፍል የአማራ ተወላጅ በስውር ደባ ሠርቶ የመኖር ዕድል መነፈጉ፣ በአንድ ወቅት ላይ በተለይ ጎጃም የወባ ወረርሽኝ ገብቶ ሕዝቡን ሲጨርስ የአገዛዙ አካላት ተነግሯቸውና እያወቁ ፓርላማ ውስጥ መነጋገሪያ እስከመሆን ሲደርስ መንግስታዊ ያልሆኑ የውጭ ደርጅቶች እስኪታዘቡ ድረስ አገዛዙ አይቶ እንዳላየ ሰምቶ እንዳልሰማ ጆሮ ዳባ ልበስ ብሎ ምንም ዓይነት የህክምና አቅርቦት እንዳይሰጥ በማድረግ ሕዝቡ እንዲያልቅ መደረጉ፣ ከዓመታት በፊት የጎንደር ፖሊስ በወገናዊነት ቁጭት በመነሣሣት ጫትን በቸልተኝነት ዝም ብለን በመመልከታችን ትውልዱ እንዳለ የጫት ሱሰኛ እስከመሆን ደረሰ አሁን ደግሞ ይሄ ሺሻ የሚባለውን ዝም ብንል ነገ እንደጫቱ ልንቀለብሰው ከማንችልበት ደረጃ መድረሳችንም አይደለ? በማለት ተነሣስተው ከየጫት ቤቱ ሲሰበስቡ ወዲያውኑ ከክልል ተደውሎ ማን አዛዛቹህ አሁኑኑ በአስቸኳይ መልሱ ተብለው እንዲመልሱና ትውልዱ ሱሰኛና እንኩቶ ብላሽ እንዲሆን ጥረት መደረጉ፣ በሀገሪቱ ሁለት ዓይነት የትምህርት ሥርዓት በመቅረጽ በትግራይና በተቀረው የሀገሪቱ ክፍል ያለውን በመለያየት በተለይ ደግሞ የአማራውን ክልል የትምህርት ጥራት ደረጃ አሳዛኝ በሆነ መልኩ እንዲወድቅ መደረጉ የመሳሰሉት ሲሆኑ በስውር ከሚፈጸመው የዘር ማጥፋት ወንጀሎች ደግሞ ሁለቱን ብቻ ልጥቀስ፡-
አንደኛው በአማራ ክፍላተ ሀገራት ከፍተኛ ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤቶች ምክንያታቸው ያልታወቁና ያልተገለፁ በየጊዜው የሚከናወኑ የጅምላ ክትባቶች አሉ፡፡ እነኝህ ክትባቶች የተከተቡትን ሰዎች መውለድ እንዳይችሉ የሚያደርጉ ክትባቶች ናቸው፡፡ ይህ ክትባት በተደጋጋሚ ሲፈጸም የተለያዩ ምክንያቶችን እየፈጠሩ በክትባቱ ወቅት በመቅረት ሳይከተቡ የሚቀሩ ወገኖች እንዳሉ ታወቀ፡፡ የስውር ደባ ሰለባ እየሆኑ እንደሆነ የገባቸው ተማሪዎች የተለያዩ ምክንያቶችን እየፈጠሩ ላለመከተብ የሚያደርጉት ጥረት የአሳዛኙ ቲያትር አስቂኝ ገጽታ ሆኖ ታይቷል፡፡ ወደ ኋላም ሕዝቡ ይሄንን ጉዳይ ጭራሽ የወጉ ማጣፈጫና ማምረራያ አድረጎት አረፈ፡፡ ሽለ ሙቅ የሆነች ሴት ስትታይ “አሀ ይች ከክትባት ያመለጠች ናት” ያባላል ስሜተ ቀዝቃዛዋን ደግሞ፣ “ይች ተከታቢ ናት” እያለ እስኪቀልድበት ድረስ ይህ ጉዳይ የሕልውናውን ጉልህ ሥፍራ እንደያዘና ማወቁን ወይም መንቃቱን ጠቆመ፡፡ ከዚህ የተለየ ግን ምንም ያደረገው ነገር የለም፡፡ በሌሎች ሀገሮች ቢሆን ግን ከዚህ የበለጠ የሕዝብ አመጽ ሊቀሰቅስ የሚችል ምክንያት ባልነበረ፡፡
ሁለተኛው ደግሞ በተለይ 1996/97 ዓ.ም. ፀረ ትራኮማ ክትባት በሚል ሽፋን በበርካታ አካባቢዎች በተለያዬ ጊዜ የተደረጉ ክትባቶች ብዙ ሕፃናትንና ነፈሰጡር እናቶችን ለሞት አብቅተዋል፡፡ በነዚህ የአማራ አካባቢዎች የቀብር ስፍራዎች ብትዘዋወሩ ከቀድሞው በተለየና ባልተለመደ መልኩ በርካታ የሕፃናትና የነፍሰጡር እናቶች መቃብሮችን ታያላችሁ፡፡ እንግዲህ እነኝህና ሌሎች እነኝህን የመሳሰሉ ስውርና ድብቅ የዘር ማጥፋት ወንጀሎች በአማራ ሕዝብ ላይ ሲፈጸም ቆይቷል፡፡ በግልጽ በአደባባይ በዓለም አቀፉ በሕብረተሰብ እይታ ስር በዘራቸው ምክንያት ብቻ የዜጐችን ንብረት ዘርፎ የሚያፈናቅል የሚያባርር የእርዳታ እህል የሚከለክልና በረሃብ የሚያሰቃይ ሌላም በግልጽ የሚታዩ ግፎችን የሚፈጽም ግፈኛ አገዛዝ በስውር ወይም በድብቅ እነኚህን የጠቀስኳቸውንና ሌሎችንም አያደርግም ብሎ የሚጠራጠር ሰው ወይም ዜጋ ካለ እጅግ የዋህና ያልበሰለ መሆኑን ዛሬ ይወቅ፡፡
ወያኔ ቢወድቅ ወይም ከሥልጣን ቢወገድ የሚከተለውን አጸፋ ጠንቅቆ ስለሚያውቅ በተቻለው መጠን በሥልጣን እያለ ይህንን የበቀል እርምጃ ይወስድብኛል ብሎ የሚፈራውን ሕዝብ (አማራን) በግልጽም ይሁን በስውር በሚያደርጋቸው የማጥፊያ ዘዴዎች ለቅሞ ማጥፋት ዋነኛውና ሌት ተቀን የሚሠራበት ዓላማው ነው የሚል ከባድ ሥጋት አለብኝ፡፡ እስከ 1999 ዓ.ም በተሠራው ደባ ያገኙት ድምር ውጤት ከ6 ዓመታት በፊት በ1999 ዓ.ም በተደረገው የሕዝብ ቆጠራ በሌላው የኢትዮጵያ ሕዝብ ባልታየና እንግዳ በሆነ መልኩ የሌላው ሕዝብ በቅድሚያ ትንበያው መሠረት እና ከዚያም በላይ ሆኖ ሲገኝ የአማራ ሕዝብ ግን ይደርሳል ተብሎ ከተጠበቀው የትንበያ ቁጥር ወይም መድረስ ከነበረበት ቁጥር አለመድረሱ ብቻ ሳይሆን ጭራሽም በሚሊዮኖች (አእላፋት) አሽቆልቁሎ እንደተገኘ ማስታወስ ይቻላል፡፡ ገና ከ4 ዓመታት በኋላ በሚደረገው ቆጠራም ከ1999 ዓ.ም በኋላ በሠሩት ደባ ከዚህም በከፋ ሊያሽቆለቁል እንደሚችል ይገመታል፡፡
ሠዓሊ አምሳሉ ገ/ኪዳን አርጋው
ሠዓሊ አምሳሉ ገ/ኪዳን አርጋው
በየሙያ መስኩ ሰዎች ስንት ጉድ ያውቃሉ መሰላችሁ ለመናገርና ለመመስከር ጊዜን የሚጠብቁ፡፡ የሚገርመኝና ግራ የሚገባኝ ነገር ቢኖር በዚህ ሕዝብ ላይ እንዲህ ጥርስ የተነከሰውና የተጨከነው ለምንድን ነው? ከሌሎች ብሔረሰቦች ጋር በመሆን የዚህችን ሀገር ነጻነት አስጠብቆ ባቆዬ? ከቀደምት ሥልጡንና ኃያላን ሀገራት ጎራ ባሰለፈ? ለእነኝህና ለሌሎች ኩራቶቻችን ሲል ስንትና ስንት መከራ ባሳለፈ? ለምን? ይህ ያስመሰግነዋል እንጂ በምን ተአምር ነው ለጥፋት ድግስ ሊዳርገው የሚገባው? በኢትዮጵያዊነቱና በሀገሩ ኩራትና ክብር የሚሰማው ባለውለታና የሚያስብ ሕሊና ያለው ኢትዮጵያዊ ዜጋ ሁሉ ይህንን የዘር ማጥፋት ወንጀል በዝምታና በይሁንታ የሚመለከትበት አቅል ይኖራል ብሎ ማሰብ ይቻል ይሆን? አረማዊያን ሆይ በምሳሩ ላይ ቆማቹሀል ለራሳችሁም ይብስባቹሀል፡፡ አየ የኛ ልማታዊ መንግሥት ለማያውቅሽ ታጠኝ አያ፡፡ አንባቢያን ሆይ ደኅና ሁኑ ከዚህ በኋላ እንኳን የምንገናኝ አይመስለኝም፡፡ (በመግቢያው ላይ ያለው ፎቶ ለማሳያነት የቀረበ)
ኢትዮጵያ ከውድ ልጆቿ ጋር በክብር በነጻነትና በልዕልና ለዘላለም ትኑር!!!
Reply
tes says
July 18, 2014 07:16 pm at 7:16 pm
ውሸት ሲደጋገም እውነት ይመስላል። ኣቶ አምሳሉም ይህንኑ ተረታቸውን ደጋግመው ይነግሩናል።
“ነገደ ዮቅጣን የሴም የልጅ ልጆች ናቸው። — ዮቅጣን 13 ልጆች ወለደ። ስፍራውም በእስያ ምድር ከሜሻ እስከ ሥፋር እስከ ምስራቅ ተራራ ድረስ ነው ዘፍ፡ ፲፡ ፴
ከነዚህ ካ፲፫ቱ የዮቅጣን ልጆች ፭ቱ ሳባ፡ አውፌር፡ ሀዊላ፡ አባል፡ አቢማኤል ቦታ ባነሳቸው ስፍራ በጠበባቸው ጊዜ ከእስያ ተነስተው ብዙ ሰራዊት ሁነው ሲፈልሱ፡ ሲሄዱ ሲጓዙ የመን ደረሱ። እኒሁ የሴም ዘር ነገደ ዮቅጣን ወደ የመን በገቡ ጊዜ ምንም በፖለቲካ ምክር ባይስማሙ ለኩሳ የመን ይገብሩ ነበር። በኋላ ግን የኩሳ የመንን ደካምነት አይተው በተንኮልና በሊላም ጥበብ እርስ በርሱ አሽፍተው ከወግናቸው ያሮባ የተባለውን ብልሀተኛ ጀግና አንግሠው ለየመን ሁሉ ባለቤቶች ሆኑ። —እነዚህ ነግድ በኋላ አግዓዝያን ተበሉ። ከነገደ ሴም ዮቅጣን ከየመን ተነሥተው ብዙ ሠራዊት ሆነው በባብእል መንደብ ተሻግረው ወደ ኢትዮጵያ ገቡ።” (ዮሃንስ ወልደ ማርያም ዘብሄረ ተጉልት ፲፱፻፴፮ ገጽ ፻፲-፻፲፪)
በወቅቱ በአካባቢ የነበሩ የኩሽ ንጉስና ልጆቹ ነበር። ከነዚህም ውስጥ ዳጪ (የኦሮሞ ግንድ) ወንድሞቹ በለው፡ ከሎ፡ ዳሞት፡ ሳሆ፥ መረባ (የኦሮሞ ጎሳ) ኣገው፡ ቤጃ፡ ኖባ(የኦሮሞ ጎሳ) ነበሩ። እነዚህ አግዓዝያን እየበረቱ ሲሄዱ። ዳጪ ወደ ደቡብ ተገፋ። በለው ወደ ምዕራብ ተገፋ፥ ኖባ ወደ ምዕራብና ደቡብ ምዕራብ አስከ ነጭ ኣባይ ርቆ ሰፈራ። መረዋ ወደ ሰሜን ምዕራብ ወደ ኑቢያ (ሜሮዌ) ተገፈ፥ በኋላ ወደ ደቡብ ተስፋፈ።
“ከዚህ ሁሉ ጋር አማሮችና ትግሮች “የኢትዮጵያ” ዋና ባላባቶችና ባላገሮች መሆናቸውንና ከሴም ዘር ከነገደ ዮቅጣን ልጆች የእስራኤል ዘሮች እንደሆኑ የሚያስረዳ ብዙ ምስክር አላቸው። በነገደ ኩሳ መንግሥት ጊዜ በዚያ ዘመን የህንድ ነገሥታት በርትተው ወደ የመን እየመጡ በጦር በዘረፋም ባወኩዋቸው ጊዜ በየመን ከነበሩት 5ቱ ነገደ ሲቀሩ— ነገደ ሳባ ነገደ ኦባል ነገደ ኦፊር በነገደ ካም በኩሳ ዘር መንግሥት መጨረሻ ንጉስ በጲኦሪ ዘመን ከየመን ተነስተው ወደ ኢትዮጵያ መጡና ጥቂት ጊዜ በአንድነት ተቀመጡ። — ነገደ ሳባ ነጋዶች ሆነው ለነገደ ኩሳ መንግሥት ቀረጥና ግብር በመስጠት ትቂት ዘመን ስለተቀመጡበት የዚያ አገር ስም ትግሬ አሉት። ትግሬ ፡ አማራ ማለት የግብር ስም ነው።”(ዮሃንስ ወልደ ማርያም ዘብሄረ ተጉልት ፲፱፻፴፮)
“የአማራና የትግሬ አባት የሴም የልጅ ልጅ የኤቦር ልጅ ዮቅጣን ነው። በመልክም በጠባይ፡ በቋንቋ ጥቂት በጥቂት ይለያያሉ እንጂ ብዙ ነገር ይዋረሳሉ።
ያማራ ህዝብ የነገደ ሴም ወገኖች የዮቅጣን ልጆች የእስራኤል ዘሮች እንደሆኑ ፈጽሞ የሚያስረደ ጠባያቸው ልማዳቸው መልካቸው ስማቸው ስመ ሀገራቸው ቋንቋቸው ነው።”(ዮሃንስ ወልደ ማርያም ዘብሄረ ተጉልት ፲፱፻፴፮)
“— በ፲፩፻፴-፶ ዓም በላሊባላ ንጉሥ ዘመን፦— ሳይንት ባላገሩ አረመኔ ነበረ። መታመኛ ሲሉ ዘንዶውንና እባቡን ተመን አሉት። ይህንኑ ህዝብ አቡነ ተክለ ሃይማኖት ያስተምሩት ነበሩ። ፲፪ ዓመት በዚያ ወንጌል ሲሰብኩ ካማሮች ጋር ተዋወቁ። ከዛጉዌ ቤት ወደ ቀዳማዊ ምኒልክ ዘር ቤት መንግሥት ለመመልስ የመከሩ ብዚያ ነው። (ዮሃንስ ወልደ ማርያም ዘብሄረ ተጉልት ፲፱፻፴፮ ገጽ ፻፲፭)
“አምሓራ ወይም አማራ ማለት አራሽ ማለት ነ። ሳይንት ማለትም ባረብኛ የእህል መከማቻ ጎተራ ማለት ነው። አማሮችም ይኩኖ አምላክን አንግሠው ከዛጉዌ ነገድ የሚሆን ንጉሥ ይትባረክን ዋድላ ላይ ገደሉት። — አማሮች ግን ይኩኖ አምላክን ካነገሡ በኋላ ሰው ሁሉ አማሪኛ ይነገር ጀመር። —- ባጼ ይኩኑ አምላክ ጊዜ ያማሪኛ ቋንቋ ፈጽሞ ሠለጠነ። — ለንግግር የተስማማ ሆኖ ስለ ተገኘ የቤተ መንግሥት ቋንቋ ሆነ እንጂ ንግግሩስ አስቀድሞ የነበረ ነው። (ዮ ወ ማ ገጽ ፻፲፮)
“ኣሁን የአማራ ህዝብ የመጣበትን የመሥመር አቅጣጫ እንፈልግ። ከደቡብ ዓረብ ከክርስትና በፊት ኤርትራን ተሻግረው በሰሜን ኢትዮጵያ ተበታትነው የተቀመጡትን የኛን የግዕዙ ታሪካ ነገሥት ነገደ ዮቅጣን ይላቸዋል። ዛሬ የተጣራው ታሪክ በደቡብ ዓረብ ሳባዊያን፡ ሀበሳን፡ ሂሚሪት፡ ሖሜሪት እንደነበሩና ክነዚህ የሴም ወይም የዮቅጣን ነገዶች ውስጥ የኤርትራን ባህር ተሻግረው በኢትዮጵያ ሰሜን በያውራጃው ተሰማርተው ተቀመጡ። — የጨረቃ አምልካቸውን ከነምልክቱ የነገሥታት አስተዳደር ልማድ በደቡብ ዓረብ ከሚገኛው ጋር ፍጹም አንድ ወይም ተመሳሳይ በመሆኑ ነው። የአምልክቱ ስም ማህረም፡ አስታር፡ አልመቅህ፡ ሀውባስ—- እያለ በደቡብ ዓረብ የተገኘው በኢትዮጵያ ሰሚንም ተገኝቷል።
የሆነ ሆኖ የመሬቱ አቀማመጥ ሲታይ በደቡብ ዓረብ ፊት ለፊት የሚታየው የኢትዮጵያ ሰሜን ነው። ስለዚህ የሳባ ወገኖች ወደ ኢትዮጵያ ተሻግረው በሐማሴን፡ አካለ ጉዛይ፡ በኣጋሜ፡ የሀበሳን ወግኖች በአሳሆርታ በሓውዜን ሲሳማሩ፡ በዓረብ አገር ሳሉ ከሳባ በተደቡብ የሚኖሩት ሂሚያሪትና ሆሚሪት የኤርትራን ባህር ከተሻገሩ በኋላ ሳባና ሀበሳን ከሠፈሩበት በስተደቡብ በኩል ያለውን ሰፋፊ አውራጀ ይዘው ስለሰፈሩ ሂሚሪያት ወይም ሆሜሪት የሚባለው ስያሜ በጊዜ ብዛት ትንሽ ፊደሉንና አባባሉን እየለወጣ መጥቶ በሂሚያሪት አምሓራ ተብሎ ይሆናል። እውነትም የአማሮች የመዠመሪያ መሠረታዊ አገር አምሓራ ሳይንት ነው። — በአሁኑ ጊዜ የዛጉዌን መንግሥት በአማሮቹ የቤተ ክህነት አባቶች በነአቡኑ ተክለ ሃይማኖት በነአባ እየሱስ ሞአ እየተረዳ ውስዷል ማለት ነው። ባንድ በጠቅላላ በአማራ ስም የሚጠረው ህዝብ በቀን ብዛት እርሱም ደግሞ ቅርንጫፍ እያበጀ የመሬት ስፈት ወርዱንም ቁመቱንም እያስፋፋ ኖረ።
“ነገሥታቱ በሸዋ( የንጉሥ ሸለቆ) መንዝ ተጉለት ቢቀመጡም በዘመናቸው ሁል ጊዜ የአማሮቹ የመዠመሪያ መደበኛ ሥፍራ ወደ ነበረው ወደ ቤተ አምሓረ (ሳይንት ወይም ዳውንት) እየሄዱ በዚያ በየስማቸው ቤተ ክርስትያን መሥራት ያዘወትሩ ነበር። — አውረጃውን ማክበርና ማድማቅ እየሄዱ በየጊዜው መጎብኘት የአባቶቻቸውን አጽም በዚያ ማሳረፍ ይወዱ ነበር።
(የግራኝ ወረራ በተክለ ጸድቅ መኩሪያ ገጽ 7-9)
“— የአክሱም ነገሥታት ከደቡብ ዓረብ የመጡ በሳባና በግዕዝ የሚጽፉ የጨረቃ አምላክ የሚያመልኩ ስለአደረጋቸው— በራሳቸው የቋንቋ ጽሁፍ በሳባና በግዕዝ ለይ በዘመኑ የገነነውን ግሪኩን ጨምረው ሲጽፉ አንድ ጊዜም የዕብራይስጥ ቋንቋ አልጨመሩም። ማህረም ሲነሳም የእሥራኤል አምላክ የሕቤ ዢሆባ ወይም አዶናይ ተብሎ አልተጠቀሰም። እያንደንዱ ነጋሢ የቅርብ አባቶቹን በየሐውልቱ ላይ ሲያወሳ የዳዊትን የሰለሞንን እንኳን ሰለሞንን የመዠመሪያ ንጉሥ የሆነውን ምኒልክን የሚያነሣ አስካሁን አልተገኛም።” (ግራኝ ወረራ ገጽ 12)
እንግዲህ ከዚህ በላይ በተጠቀሰው መልኩ የተደራረተ ታሪክ እያላቸው ከርስትና በሁለት የግሪክ ዝርያ ያለቸው የሶሪያ ነገዴዎች ፍሬምናጦስና ኤክሶዶስ በሚባሉ ሰዎች መጣላቸው። እነሱም የተወሰነ ጊዜ ከቆዩ በኋላ ወደ ግብጽ ሄደው ጉዳዩን ለኮፕትክ ቤተክርስቲያን አሳወቁ። በኋላ ፍሬምናጦስ ተመልሶ ጳጰስ ሆናለቸው። በዚህ ሁኔታ እያሉ የአክሱምን ሥረዋመንግስት በአገው ሥረዋመንግሥት ተተከ። ትንሽ ቆይቶ የሃይማኖት ጭቅጭቅ በኣገዎችና ግብጦች መሃል ተነሳ።
ከዚያ በኋላ ለሐበሾች እስከ 1954 (በሀይለ ስላሴ) ጊዜ ድረስ ጰጰሶች ከግብጥ ይመጡ ነበር። ይህ በዚህ እያሌ የእክሱሞች ሥርዋመንግስት ወድቆ የዛጉዌዎች (አገው) ሥርዋመንግስት አካባቢን ተቆጠጠረ። በዚህ ጊዜ ውስጥ ማለት 901-1270 ድረስ የኣገው ነገሥታትና ግብጦች መሃል የሃይማኖት ጭቅጭቅ ተነሳ። የጭቅጭቁ ሰበብ ዛጉዌዎች የራሳቸው ሴኖዶስ እንዲኖራቸውና ካስኖዶሶች ውስጥ ጳጳስ እንዲሾሚላቸው ይፈልጋሉና። ነገር ግን ግብጦች የሓበሻ ቤተክህናት ከእነሱ ነጻ እንዲትሆን አይፈልጉም ነበርና። እንዲሁም ብዙ ምልጃና ስጦታዎች፣ ግብር ስልምቀርበት ነው። በዚህ ሰበብ ግብጦቹ ተንኮል ሰሩ። ይህም “በኒቅያ ጉባኤ 320 (18) የሃይማኖት ሊቃውንት በተገኙበት ሐበሾች/ኢትዮጵያኖች የራሳቸው ጰጰስ እንዳይኖራቸው ተወሰነ” ብለው አወጁ። ጭቅጭቁ ለ200 ዓመታት ቀጠለ።
ሌለው ስለ ንግሥት ሳባ የቀድሞ ተረቶችን ትተን ሴትዮዋ ሙሉ በሙሉ የአረቦች ንግስት ናት። በመጽሀፍ ቅዱስ ሁሉ ቦታ የተጠቀሰው ስለ ኢትዮጵያ መሆንዋ የምገልጽ የለም። አንደንድ ቦታ እስራኤሎችም አረቦችም “የአዜብ ንግስት” ይላሉ። አዜብ በህብሩና በአረብኛ “ደቡብ” ማለት ነው። ሼባም ትሁን ሳባ ንግስት የአረቦች ነች።
ኢትዮጵያ መሆንዋን የሰበኩ ግብጣዊያን ናቻው። ይህም ከግብጥ ኮፕትክ ቤተክርስቲያን ለሓበሻ ኦርቶዶክስ ተቀርጾ የተሰጣ “ክብራ ነገስትና ፍትሃ ነግስት” የሚባሉ በአረብኛ ተጽፎ ወደ ግዕዝ ተተርጉሞ የተሰጣ ሰነድ ነው። ይህም የሆነው ከሶሪያ ነጋዴዎች ውስጥ ፍሬምናጦስ እና ኤክሶዶስ የሚባሉ ወደ አክሱም 360 ዓም አካባቢ መጥተው ስለ ክርስትና ከሰበኩ በኋላ ወደ ግብጽ ሄደው ጉዳዩን ለኮፕቲኩ አሳወቁ። እስከዚያ ዲረስ ሃበሾቹ በጨረቀና በድንጋይ ያመልኩ ነበር። ስለ ኦሪት ሃይማኖት የሚያዉቁት አልነበራም። ኦሪት የኩሾች እምነት እንጂ የሴሜትኮች (ኣቢሲኒያና አረቦች) አልነበረም።
ከዚህ በመቀጠል ‘ክብረነገስቱና(የነገስታት ክብር) እና ፍትሐነግስት(የነገስታት ህግ) የሚለውን መጽሀፍና የነገስታቱ ክብር የተባሉትን የግብጽና ይሁዲ ዝሪያ ያላቸውን 110 ሰዎችን ይዘው ከግብጽ ወደ ሀበሻ መጡ። እንግዲህ በዚህ መጽሀፍ ውስጥ ነው ለመጀመሪያ ጊዜ “ሳባ ንግስት ለሰለሞን ወለደች። የኢትዮጵያ ንግስት ነበረች። ይህ ይህን አገር የሰላሞን ዘር መግዛት አለበት” ብለው ለነገሥታቱ ነገሩ።በወቅቱ ማንም ሰው ሳያምናቸው ቀረ። ጭቅጭቁ ለሁለት ዓመታት ዘለቀ። ይህ በዚህ እንዳለ የግብጹ ሊዑካን ተንኮላቸውን ማጠንጠን ጀመሩ። ስለዚህ ለቄሶች እና በወቅቱ ክርስትና ተከታይ የሆኑ ሰዎችና ወቶአደሩን/ሰራዊቱን አሳመኑ። በዚህ ጊዜ የሰራዊቱ አለቃ የአማረው ነገድ (ጎሳ)ይኩኑ አምላክ ነበር። ቀሶቹ በቄሴ ተክለ ሃይማኖት መሪነት። ሰራዊቱ በአማራው ዘር ይኩኑ መሪነት የዛጔን መንግሥት በኃይል ገልብጠው በመቅቱ የሥርዋመንግስቱ መሪ የነበረ ይትባረክ የተበለውን ከስልጣን አበረው ወርሂመኑ በተባለው ቦታ ደርሶበት አርደው ገደሉት። እንግዲህ ይህን ሸሪ የስሩ የግብጾች የሃይማኖት ሊኡካንና የሓበሻ ቄሶችና የአማራው ሰራዊት/ወቶኣደር ናቸው።
ስለዚህ ሼባ ወይም ሳባ የሚትባል ነግሥት በዚህ በኢትዮጵያ ምድር አልነበራችም። ነገር ግን ሃበሾች የአረብና እስራኤል ነገድ ዘሮች ስለ ነበሩ፡ እስዋም በአገሯ ወንድ በማጠቷ ከነገርዷ ድንግልዋን ወስዳ ለእስራኤል ንጉስ አስረከበች። በጣም የሚያሳፍር ተረት። ወንድ በአገሯ አጥታ ያን ሁሉ አገር አቁዋርጣ ክብርናዋን ማዋረድ። በሌላ በኩል በምስራቅ አፍሪካ ያሉት የአረብ ዝሪያዎች (ሓበሾች) በአገራቸው (የመን) እያሉ ንግስታቸው ነበረች። በመሆኑም እዚህ ከመጡ በኋላ፣ ጉልባት እስኪያገኙ ድራስ ለኩሳ ንጉሥ ይገብሩላት ነበር። ልክ መንዝና መረቤቴ ለጎንደር ይገብሩ እንደነበር ሁሉ ሀበሾችም በአረቢየ የኣሁኑ የመኒያ መንግሥት ግብር ይሊኩ ነበር። መሰረታቸው እዚያ ስለሆነ።
በሌላ በኩል የኩሾች ንግሥት ከንዳኬ/እንዳኬ የሚትባል በኑቢያ ቴበስ ከተማ እንደነበራችና፣ መቃብርዋ እዚያው መኖሩ እሙን ነው ብዙ የታሪክ ሰነዶችም አሉ።
ከዚያ በኋላ አማራዎቹ አገዎችን እንደገና እንዳይነሱ ብዙዎቹን ፈጁዋቸው። ጥቂቶች ሰቆጣ ኣካባቢ፣ ጥቂቶች በጎጃም ውስጥ ጥቂቶች ደግሞ ወደ ቦጎስ ሀልሀል (ኤርትራ) ተሰደዱ። በዚህ ሁነታ ነው እንግዲ አማሮች ሌሎችን ብሔሮች ሲፈጁና፣ መሬቱን ሲቀሙ የነበረ። እስክ ሃይላ ሥላሴ የመጨረሻ ሥልጣን ድረስ በዚህ ሁኔታ ቆዩ፡” (ዶክተር ላጵሶ ጌ ዴሌቦ ኢትቭ እና መጽሐፈቸው ስለ ኢትዮጵያ ህዝብና መንግሥቱ ይ ማልከቱ)
ስለዚህ አማራው በወረራ እንጂ አንድም ይዞታ ከደቡብ ኢትዮጵያ አልነበረውም። በ13ኛው ክፍለዘመን ከኦሮሞ የነጠቁት የመንዝ የመራቤቴ ገደላገደል አገር ነው። ይህ ቦታም የመጽሀፍ ቅዱስ ስም “ሸዋ” የሚል ትርጉሙ “የንጉሥ ሸለቆ” የሚለውን አወጡለት። የቀድሞ የዚህ ቦታ ስም በአፋን ኦሮሞ( Afaan Oromootin Firkuta jedhama) ፊርኩታ ይባል ነበር። የአካባቢ ገዥዎችም ማማ፡ ጌራ፡ ደራ ፡ፋጂና(Maamaa, Geeraa, Dharraa, Faajjii) ወዘተ ይባሉ ነበር።
Reply
Amsalu G/Kidan Argaw says
July 22, 2014 04:49 pm at 4:49 pm
አቶ ቴስ የአቶ ቃሉን ሐሳብ እጋራለሁ ማለትህ ነው እሱኑ ገልብጠህ ያስቀመጥክልን? ነው ወይስ አቶ ቃሉ በሌላ ስም መጥቶ ነው? ለማንኛውም መልሳቹህ ያው፡፡ ተረት ተረታቹህን ግን ተውት ስለ ኩሽ ነገድ የተነገረው ሁሉ እኛን ይመለከታል አትበሉ፡፡ እንደማይመለከት ልባቹህ ያውቀዋል በቀላሉ ልትረዱ የምትችሉበትን ዘዴ ልንገርህ ለምሳሌ ስለ ግርዛት ስናነሣ ግርዛትን በመጠቀም ከዕብራዊያኑ እኛ እንቀድማለን አናንተ የኩሾች ነው የሚሉ ስላሉ የኛ ነው ትላላቹህ በእርግጥ እነ አገውና ቅማንትን የወሰድን እንደሆነ አዎ ባሕላቸው ነው ኦሮሞን በተመለከተ ግን ከዐፄ ምንሊክ በፊት ሌሎቹ ነገሥታት ሊያስለምዱ ሲሞክሩ አልሆን ብሎ ዐፄ ምንሊክ በአዋጅ እንድትገረዙ ማድረጋቸውንና ከዚያ በኋላ መገረዝ መልመዳቹህን አታውቅም? የአክሱም ሐውልትን ስጠቅስ አናንተ ደግሞ በኦሮሞ ባሕል ግንባራቸው ላይ የሚያደርጉትን የወንድ ብልት በመጥቀስ ባህላችን ነው ለማለት ዳዳቹህ፡፡ ባሕላቹህን አለማወቃቹህ ገረመኝ ከኦሮሞዎቹ ግንባራቸው ላይ ይሔንን ቅርጽ የሚያደርጉት እነማንና ለምን እንደነበረ አታውቁም? ያን ማድረግ የሚችል ኦሮሞ የወንድ ብልት የሰለበ ብቻ ነው፡፡ ወንድ አግኝቶ መስለብ ያልቻለ ያንን ነገር ግንባሩ ላይ ማድረግ አይችልም ነበር እሽ? ባሕላቹህን ንገረን ካላቹህኝ ይሄው ነው፡፡ ቅርጹ የተገረዘ ብልት ቅርጽ መሆኑ የተሰለበው የማን እንደሆነ ሊጠቁም ይችላል፡፡
Reply
Qaalluu says
July 23, 2014 08:27 am at 8:27 am
ወሽካታ ደብተራ አምሳሉ፣ እኔም ደጋግሜ ነግረአለሁ። በቀደምት ደብተራዎች አዙሪት ውስጥ ነህ ያለሃው። ከዚያ አዙሪት ውጣና እውነታኛ ዕለም ተመልከት። ምጽሀፍ ቅዱስ ስለ ሓበሾች ኢቲዮጵያ አይደልም የሚያዋራ። ኹሽ ብሎ ነው የመጀመሪያው የተጸፈው። ያውም ከግብጽ በውጡ ሕብራዊያን (ሙሴ ተከታዮች)
ሌላው ስል አክሱም ደጋግመ አንስታሃል። በፍጹም የ ሃባሾች አይደለም። እናንት የመጣችሁ 500ዓመተ ዓአ- 100 ዓመተ ምህረት ውስጥ ነው። ከዚያ እስክ እዛና ድራስ ተገስታችሁ ትኖሩ ነበር። ያ ይዘረዘርከ የመጽሀፍ ቅዱስ ጥቅስ በሙሉ። ልኩሾች በግሪክ ኢቲዮጵ ነው። አይመለካተችሁም። ግን ዜግነቱን የሚከለክላቹ የለም። ኢትዮጵያዊ ኩሽ ስለ አልሆናችሁ። ለመሆን ትፍጫራጫራላቹ። ዲቀሎች ስለሆናቹ በማንናተችሁ ስለምታፍሩ።”እማራናትህን ደብቀህ” በኢትዮጵያ ካባ ሥር መሆን ማረጥክ። ለላው ስለ ግዝራት አስታሃል። እራስ አተፍሪም።የኦሮሞን የግዝርት መጃማሪያ ወደ 100 ይሚተውርደው። እስክ የአባበሕርን ዲርሳቶች አንብብ። ስለ ሉባ ግርዛት ምንድነው የሚላው። አንተ ውሽካት ደብተረ የውጪ ጸሃፍትን ትኮንናለ። የአገር ውስጥም አታነብም ማለት ነው። እፍሪካኖች የጸፉትን፣ ስለ ኹሽ አምብብ።ኣርዕስቱ በትልቁ “ኹሽ” ይላልና። በተጨማሪ። ሙሴቬን የሰፈቸውን ተሴሶች አምብብ።
ግሪኮች ወደ አፍርካ ስጋቡ ስንቱን አዋደሙ። ሮማዊያን ዳጋሙ። በክርስቲና ስም የ”ፓጋን” በመለት ስንቱኡን አዋደሙ። ሙስልም ሲመጣ ተመሳሳይ ድርጊት ፈጸሙ።
ስለዚ አወዳምችሁ እንዚ የመጣችሁት ስልጣኔ የላም።
በነጋራችን ላይ። ሙስልሞች ካሳውዲ ዓራቢያ ሲመጡ የተቀበለው አማራ ሳይሆን በውቅቱ ባህራ ናጋሽ ግዥ የነባራ ነጋሺ የሚባል ኦሮሞ ነበር። “ነጋሺ” ማላት እንደእናንተ “ሹማኛ” ማለት ሳይሆን። በኦሮሞ “ሰላማዊው” ማላት ነው። ሰዎቹን ሲ ቀባላቸው “ሐሸማ” ብሎ ነው ያነገራቸው።
ታሪክ ገና ጉዳችሁን ያፍራጣርጣል። ይልቅ፣ ብሔር የለኝም ብለህ የጸፍከ፣ ጉድህን እያሳያን ነው። እሱን እዚያው ላይ እመልስልሃለሁ። ማለትም “ሀገራችን ኢትዮጵያንና ሕዝቧን ከጥፋት የሚያድነው ብቸኛው መንገድ!!!” ለከው። አንተ ብሔር ስለሌላው፣ ሁሉም የለም ማለት አይደለምና።
Reply
Amsalu G/Kidan Argaw says
July 24, 2014 06:48 pm at 6:48 pm
እኔ እኮ ግራ ገባኝ ስለ ነገደ ዮቅጣን እኮ ያወራኸው አንተው እራስህ ነህ እነሱ የገቡበትን ዘመን ስነግርህና እንድትነግረኝ ማለትም እንድታስተውለው ፈልጌ ሥልጣን የያዙበትን ማለትም የመጨረሻውን የኩሽ ንጉሥ ገድሎ መንግሥቱን የወረሰበትን ወራሪውን የህንድ ንጉሥና ሠራዊቱን ደምስሰው ሥልጣን የያዙበትን (ሦስት ሽህ ዓመት ከከክርስቶስ ልደት በፊት) ስጠይቅህ ደግሞ ላንተ አይመችህምና ወጣህና ከ500ዓ.ዓ. እስከ 100 ዓ.ም. ነው የገባቹህት አልከ በየትኛው መረጃ? የጠቀስከው መረጃ ሦስት ሽህ ዓመታት ከክርስቶስ ልደት በፊት ነው የሚለው፡፡ ሲጀመር በምትጠቅሰው መረጃ ካልተማመንክ ለምን ትጠቅሳለህ ታዲያ? ከዚህ አንጻር የአባ ባሕሪን መጽሐፍ መጥቀስህም ገርሞኛል፡፡
ይሄውልህ አስቀድሜም ነግሬሀለሁ አንተም አዎ አማርኛ 40 % ቃላቶቹ ኩሻዊ ናቸው በማለት አረጋግጠሀል ከዚህም ሊልቅ ይችላል ትክክለኛውን አኃዝ አልያዝኩትም፡፡ እናም አማርኛንና ተናጋሪዎቹን ሴማዊ ናቸው ማለት አይቻልም ኩሻዊም ማለት እንደዛው ፡፡ ሁለቱም ቢሆን የገቡት ከአፍሪካ ውጭ ነውና (እንደ መጽሐፍ ቅዱስ መረጃ) ማንኛው ቀደመ የሚለውን መመለስ አይቻልም፡፡ አንተ ባነሣኸው የነገደ ዮቅጣንን ትንታኔ በሚያምኑ መጻሕፍት መሠረት ከሆነ ኩሾች እስያ ከቆዩ በኋላ ነው ወደ እጣ ክፍላቸው አፍሪካ የገቡት ሴማዊያኑ ግን እጣ ክፍላቸው ባይሆንም ቀድመው ይኖሩባት እንደነበር ይናገራሉና በዚህ ጉዳይ ላይ በእርግጠኝነት መናገር አይቻልም፡፡ ቢቸግረኝ ደጋግሜ ብነግርህም አልገባህ አለ እንጅ የመጽሐፍ ቅዱስ መረጃ የሚለው ይህ የእግዚአብሔር ሕዝብ መሠረቱ እዚሁ መሆኑን ነው፡፡ ያ ሕዝብ ይሄ ለመሆኑ እንዴት እናረጋግጣለን ካልክ ይሄ በጣም ቀላል ነው እስኪ ዝም ብለህ እየው እግዚአብሔርን በማምለክ ረጅም ታሪክ ያለው እስከ አሁንም ይዞት ያለው ማንኛው ነው? ይሄንን የሚያረጋግጡ የታሪክ አሻራዎችስ በማን እጅ ናቸው? ከዚህ ቀደም እግዚአብሔርም በማምለክ ከዕብራዊያኑ (ከእስራኤላዊያኑ) እንደምንቀድም መጽሐፍ ቅዱሳዊ መረጃዎችን ጠቅሸ መናገሬን አትርሳ፡፡
Reply
Qaalluu says
July 24, 2014 09:01 am at 9:01 am
ደብተራው አምሳሉ! ከቀደምት ደብተራዎች ስንክሳር በስተቀር የእውነተኛው ኣለም ሃቅ መቸም አይገባህም። ስለ ግርዛት ስናነሳ ስለ ባህላችሁ ጃንዳረባ ውስጥ ዘለህ ትገባለህ። ከደብተራዎቹ አዙሪት መች እንደምትወጣ እግዛብሔር ብቻ ያውቃል። ለአሁን ግነ ያ የኔዎቹ ግንባር ላይ የሚያራጉት ስለ ሌለኝ። የአንተኑ ሰልቤ። ጥሩ ጀንዳራባ እንዲትሆነኝ አደርጋለሁኝ። ከዚያ የቀደምት ደብተራዎች በተመዘክር ጠበቂ እንዲትሆን የባጅሮንድ ሹመት ይሰጠሃል።
ለአሁኑ ግን ስለ ኩሽ ህዝቦችና ኦሮሞ ለመወቅ ከፈለክ ይህን ልኬልሃለሁ።
KUSH: Reconnecting The Root System of African Civilization.
Exmp.I A particular mode of Circumcision…(452)
Frankfort, “…because of a common origin the people of ancient Egypt and those of others parts of Africa , “extending up to Somaliland”, have similar cultural conventional. Comparing the cultures of ancient Egypt, of the Puntites, and of the Masai, “ he notes the following Similarities,
A particular mode of Circumcision…(452)
A particular method of time reckoning—(542)
DIop postulated that circumcision, social organization, and language are also useful concept to determine a Negro origin to Kemet.
There is some evidence of circumcision, but more research should be undertaken on this topic.
“… It was now that certain dietary laws were first insisted upon, and circumcision.
‘to distinguish Jews irrevocably from pagans’, (other people in antiquity, such as the Egyptians, practiced circumcision”
“Jense is however, unable to determine the point on the Gada grade system of the Boran when Circumcision is performed and if, in fact, it is connected with the beginning or the end of child bearing.” … However, remain unclear for our question insofar as here circumcision is connected neither with the entry into the Gada’s beginning (enirichtug) nor with the end of the same, but it is carried out so to speak in the middle of this period of life Lebensperiode) of the man …” (Prof. Asmarom Legese)
“… Jenen believes that there is a general symbolic and mythological link between death and birth, between circumcision and the end of child raising, such that men would begin to have children only after they have killed an enemy or animal, i.e., big game, and they would stop raising children after they were Circumcised.” (Adolf E Jensen, ‘Das Gada-system der Konso and die Alterklassen-system der Niloten”)
The class is circumcised on the 48th years of the cycle. This coincide with the transition rites of all the grades other than RABA and GADA, and occurs in the middle, or more accurately, on the 5th year of the Gada period, the term of office of the Gada leaders.
It is circumcision that has relevance to the right of childbearing and child rearing. They begin to raise daughters after the 48th years of the cycle (circumcision) and, at the same time, they take back their sons from the home of the surrogate parents. From this time on, there are no normative Gada constraint on child-raising.
3500 B. C. Egypt believed that God became incarnate in man. Circumcision was a rite universally practiced as a part of the religion of the old Egyptians, as long as the native institutions flourished. It was a rite of the ruling Ethiopian element. Under Greek and Roma rule it fell into disuse but was always retained by the priesthood and those who desired to cultivate ancient wisdom.
Herodotus said that all Ethiopian circumcisioned. Lenormant calls it original with them. The Coptic Church practices to this day. They did not adopt it from the Jews for they circumcise both sexes. Oldendorpe, finds the rite in western Africa. It must be a relied of ancient African customs. It is older than Mohammed, who did no regard it as a religious rite.
(Wonderful Ethiopians of Ancient Cushitic Empire), (Kush The jewel of Nubia by Mariam Ma’at- Ka-Re-Monges)
Exmp; II A particular method of time reckoning—(542)
The Basic Astronomical factor in the understanding of time in antiquity was the division of the earth into the east, or Orient (from the Latin for to be born, rise, grow’), and the west, The Occident (from to fall down, die). Ideas, a history of thought and invention p. 171)
“… Though the basic division of the day into twenty- four hours seems to have arisen in Egypt. There it was noticed that at regular intervals throughout the night stars arose, and this is how, at first, the hours of darkness were divided into twelve. Later the day was divided in the same way, through until medieval times, and the invention of the seasons: the longer the night, the longer the evening hours and the shorter the daylight hours. This Egyptian practice spread.”
“In other words, there was in ancient times a tendency to divide time in to subdivisions that are multiples of twelve or thirty and almost certainly this has to do with the division of the year into (roughly) twelve Lunation’s and each Lunation into (approximately) thirty days.”
“The main problem in recording time was to reconcile the lunar cycle with the solar cycle. The sun governed the seasons- vital in agricultural societies- where the moon governed the tides and was an important deity, which appeared to change from in a regular rhythm.
“The ancient Egyptians divided the year into twelve lunar months, of thirty days each, with five additional days at the end, which were considered very unlucky. This calculation was achieved on purely practical grounds, being the average amount of time between successive arrivals of the Nile flood at Heliopolis (the most impotent event in Egyptian life). The Egyptians soon noticed that, in fact, the actual year is slightly longer, 365 ¼ days, and made the adjustment. They also noticed that the rising of the Nile Occurred just as the last star appeared on the horizon, the Dog Star Sothic (Sirius as we would say). This ‘heliacal rising’ became the fixed point of the so called ‘Sothic calendar, and was more regular, and more accurate, than the flooding of the Nile.
Astronomical calculations have shown that the first day of the two calendars- the pre-Sothic and the Sothic agreed in 2773 BC, and scholars have concluded that this must have been when the Sothic calendar was introduced. So for the Egyptian, whether they knew it or not, the year 0 was in fact 2773.”
“The Oromo calendar has been misrepresented in the ethnographic literature. Almost every writer represents it as a simple solar calendar and ignores its lunar-stellar foundation.”
Borana time reckoning system is unique in eastern Africa and is a type that has only been recorded in three cultures in the history of humankind.” (Asmarom Leggese)
The best known example of the type of time reckoning are the Chinese, Mayan, and Hindu calendars.
However, it is very doubtful that these nations, who are Oceans away, had any influence on the geneses of the Borana astronomic colander or the Gada Institution as a whole. Oromo are not a seafaring people. The force of their nation is entirely terrestrial. They did not cross the Indian Ocean to gain access to the Hindu astronomic calendar, nor is there any recorded evidence that the Hindus hand substantial contact with the Oromo between the 16th and 19th centuries.
Asmarom Said, “I had to be educated for some months by Boran experts before gaining some understanding of their calendar, it is a permutation calendar based on observations of the moon and several constellations.
The lunar month is about 29.5 days long. The “year” consists of twelve such months or 354 days, eleven (11) days shorter than the solar years.”
“a Borona time reckoning expert (Ayyantuu) can tell the day, the month, the year, and the Gada period from memory. Should his memory fail him, he examines the relative position of the stars and moon to determine the day, the month astronomically.”
“In six out of the twelve lunar months the seven constellations appear successively. “in conjunction” with the moon, During the remaining six months none of these six stars and constellation is visible in conjunction with moon, In this period the first (Beta triangulum) is visible, only in the second half of the lunar month and is used in conjunction with successive phases of the waning moon in successive month.
“… stated differently, at the beginning of each month, the star Bata-Triangulum, appears “in conjunction” with the moon, at later and later stages of the waning moon.”
Exmp. III
“Petrie focuses on African cultural similarities that are due to direct descent from a common source. The evidence that he uses is from various scholars who had observed and interviewed various African ethnic groups, such as the Nyakang, Dinka, Babend, Yaos, Oromo, Akikuyu, Ankole, Unyoro, Nagadeh, Ibo, New Calbar, Aro, and the Inoku.
Petrie divides the similarities between Kemet and the rest of Africa into two categories.
I, Treatment of the body
1, Mummifying
2, Contracted burial,
3, Beheading the dead
4, Passage for the spirit
5,Vehicle for the spirit
6, Restoration of ability to the corpse
7, Recess grave
8, Pole over grave
9, Round-domed graves
10, Domed pit tomb
11, Sloping tomb
II Offerings for the Dead
12, Beer and flour offerings
13, Cloth offerings
14,Offerings at the grave
15, Killing the offerings
16,Offerings chamber above grave
17, Drain to the east
18, Men sacrificed at royal funeral
19, Eldest son the priest
20, The funeral image
21, Tall hate of officiates
22, Offering chamber for the image
23, The soul house
Hunting ford reports the following “institutions” as cultural similarities in Africa. More evidence of connections in East Africa particularly Kenya and Uganda.
1, The chief as priest
2, Mundane spirit world
3, Every object has its spirit
4,Sacred fig-trees
5, Contracted burial
EXMP; IV
“The Sanga, with its distinctive horn and hump, has become “the base stock of many of the indigenous African breeds.” According to UN Food and Agriculture Organization (FAO), the Sanga breeds of the Oromo spread to southern and western Africa from East Africa (the Horn of Africa) – the time is believed to be around 1600 B.C. This UN-FAO publication actually makes the Horn of Africa as the hub, where many of the cattle breeds in Africa originated from.”
“የኦሮሞ የቀንድ ከብቶች በግብጽ የሚገኙት ሻኛ ያላቸው ከብቶች ዝርያ ናቸው። ላሞች ብዙ ወተት ኣይሰጡም። ለእርድ የሚሆኑ ዝርያዎች ሳይሆኑ አይቀሩም።” (አሌክሳንደር ቡላቶቭች ሩሲያው መኮንን 1898 ሞስኮ በሩሲኛ ቋንቋ)
Reply
Amsalu G/Kidan Argaw says
July 24, 2014 07:11 pm at 7:11 pm
አይ አቶ ቃሉ አንተማ ብትችል እኮ ለመግደልም ታስባለህ አይደል እንዴ እሱን ሐሳብ ቀየርክ? እንስሳ ነህና ካንተ ከዚህ የተሻለ ነገር ታስባለህ ብየ አልጠብቅም፡፡
በጣም አሳፋሪ ነው እነዚህን ሁሉ የአረማዊያንን (Atheists) መገለጫዎች ከሌሎች ከተጠቀሱት አፍሪካዊ ጎሳዎች ጋር እንጋራለን ስትል አያሳፍርህም?
ስለ ዘመን አቆጣተር ያነሣኸውም ኦሮሞዎችና ሌሎች ጎሳዎች ባሕላዊ የዘመን አቆጣተር እንዳላቸው አውቃለሁ፡፡ ነጥቡ ግን ፕሮፌሰር አስመሮም ያልከው ሰው እናንተ የራሳቸሁን ባሕላዊ የዘመን አቆጣጠር ፈጠራቹህ ከሚልበት ዘመን እጅግ በራቀ ዘመን ኢትዮጵያ ፈጥራ ለግብጽም ተርፋለች፡፡ ይሄንንም የራሳቸው የግብጽ ዘመናዊ የዘመን አቆጣጠር ሊቅ “አቡሻኽር” መስክሯልና አትድከም፡፡
እኔም እኮ ብየሀለሁ አታስታውስም እንዴ? አንዳንዶች ኦሮሞዎች ምንጫችን ምሥራቅ አፍሪካ የዛሬዋ ሶማሊ ላንድ ነው እንደሚሉ፡፡
Reply
Qaalluu says
July 25, 2014 08:40 am at 8:40 am
አይ!! አቶ አምሳሉ ስድብና ሊመና ባህላችሁ ነው። ደደብ እንስሳና ሰውን መለየት የማትችል። ልክ ከኮማሪት እንደተወለዳ ሰው በአፍ የመጠውን ትተፋለ።
ስል አይማኖቶች ልዩነቶች ኣንኳን ለይተህ የማተውቅ ደብተራ። እራማዊያን ማለት ክርስቲያን ወይም እስላም የልሆነ ማለት መሆኑን ኣንኳን ለይተህ የማተውቅ ነህ። ነጮች ለሁላችን የሚሉትን ነው የነገርክኝ። አዲስ አይደለም። አምሐራ እስከ 9ኛው ምዕት መገባዳጃ በዘንዶ ያምን ነበር። የተክለ ሃማኖት ገድል አምብብ። የግብጹ አቡሻከርም የእናንት ሳይሆን በኦርቶዶክሳችሁ አማካይነት ነው የመጣላቹ። እስከዚያ ዘመን የሚትቆጥሩ በንጉሶቸችሁ የሥራ ዛማን ነው።
ግን ማወቅ ያለብህ ሰውን ከእንስሳ የለየው ሥራው ነው። ብ21ኛው ክፍለ ዘመን አጎዛ/ቁርበት ለብሰው መለመን እንስሳነት ነው።
ስድብህን ትተህ ህዝቦችን የሚያቀራርብ ብትጽፍ ይበጃሃል። የብሔሮች እልውና ክደህ የፈለከውን ብትሞጫጨር ቅሌቱ ለራስህና፣ አምኖህ ለሚከተሉህ ነው።
Reply
Editor says
July 25, 2014 08:36 pm at 8:36 pm
Qaalluu እና አምሳሉ – በተደጋጋሚ በምትሰጡዋቸው አስተያየቶች (በዚህ ጽሁፍም ይሁን በሌላ) ላይ የስድብንም ሆነ የዘለፋን ትርፍ ቃላትን ከመቆጠብ እንድትታቀቡ ለማሳሰብ እንወዳለን::
አስተያየቶቻችሁን ሁሉ ከግለሰቡ (ከጸሃፊው) ላይ በማንሳት በጉዳዩ ላይ ብቻ በማተኮር ብትመላለሱ ይበጃል:: ለምሳሌ “አንተ እንደዚህ ነህ … እንዲያ ነህ” ከማለት ይልቅ “በዚህ ነጥብ ላይ እንዲህ ብለህ የተናገርከውን አልቀበልም (አልስማማም) ምክንያቱም …” ይህ አይነቱ ልምድ እንዲዳብር የጋዜጣችን ዋና መመሪያ በመሆኑ ለናንተ ብለን እዚህ ላይ ብንጽፈውም ሌሎችም አንባቢያን ከዚህ ልምድ እንዲወስዱ ለማሳሰብ እንፈልጋለን::
ከዚህ ሌላ ግን Qaalluu እና አምሳሉ ጊዜያችሁን በመሰዋት ስለምታካሂዱት ክርክር ከልብ እናመሰግናቸሁዋለን::
አርታኢ/Editor
ጎልጉል: የድረገጽ ጋዜጣ/Golgul: the Internet Newspaper
http://www.goolgule.com
editor@goolgule.com
Reply
ጥቁር ሰው says
September 16, 2014 12:08 pm at 12:08 pm
ኢትዮጵያ ሙሉ አፍሪካን ትወክላለች።እንደናንተ በጭፍን ጥላቻ እና ጠባብ ዘረኝነት አትወከልም።ሁለታችሁም አሳፋሪ ናችሁ።ወደ ኃላ እየተመለሳችሁ እንደ ዝንብ ቁስል ላይ ማረፋ ችሁን አቁሙና በፍቅርና በሰላም ያለንን እየተጋራን ወደ ፊት እንጓዝ።