Никәала Ҷыф-иԥа Ҳашыг (; , Хәаԥ ақыҭа, Гәдоуҭатәи араион — , Аҟәа) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апублицист.

Абиографиа
Диит 1932 шықәса жәабранмза 11 рзы Хәаԥ ақыҭа Гәдоуҭатәи араион.

1957 шықәсазы дҭалоит  А. М. Горки ихьӡ зху Аҟәатәи аподагогтә институт, далгоит 1962 шықәсазы.

Акьыԥхь аҿы дцәырҵит а-50-тәи ашықәсқәа инадыркны (апоезиатә коллективтә еизга «Ашьаҟьар», убас апериодикатә кьыԥх аҿы).

1985-1997 шықәсқәа рзы Н. ҳашыг Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аусбарҭа дамаӡаныҟәгаҩын.

Алитература

Азхьарԥшқәа
Хашиг Николай Чифович
Ҳашыг Никәала Ҷыф-иԥа

Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа
Аԥсны апоетцәа
Ҳашыгаа
1932 шықәсазы ииз
Жәабранмза 12 рзы ииз
2014 шықәсазы иԥсыз
Лаҵарамза 23 рзы иԥсыз


Валери Константин-иԥа Дауҭиа (; , Жәандрыԥшь ақыҭа, Гәдоуҭа араион — , Гагра ақ.) — Аԥсны ашәҟәыҩҩы.

Абиографиа
Диит 1936 шықәса жәабранмза 17 рзы Жәандәырԥшь ақыҭа Гәдоуҭа араион.

1956 шықәсазы дҭалоит А. М. Горки ихьӡ зху Аҟәатәи аподагогтә институт, Далгоит 1961 шықәсазы.

Акьыԥхь аҿы — 1956 шықәса инаркны.

Иԥсҭазаара далҵит 2009 шықәсазы.

Абиблиографиа
Амшыни амреи. Аҟәа, 1983 шықәса.
Сҿыҩ. Аҟәа, 1986 шықәса.
Гагрыԥшь. Аҟәа, 1987 шықәса.

Алитература

Азхьарԥшқәа
 Даутия Валерий Константинович - Официальный сайт Союза писателей Республики Абхазия
 Дауҭиа Валери Константин-иԥа - Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит

Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа
Аԥсны апоетцәа
Дауҭиаа
1936 шықәсазы ииз
Жәабранмза 17 рзы ииз
2009 шықәсазы иԥсыз
Мшаԥымза 25 рзы иԥсыз


Владимир Александр-иԥа Ахьиба (; , Жәандрыԥшь ақыҭа, Гәдоуҭа араион — , Аҟәа) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, поет.

Абиографиа
Диит 1938 шықәса ажьырныҳәамза 23 рзы Жәындқырԥшь ақыҭа Гәдоуҭа араион. Иԥсҭазаара далҵит 2000 шықәсазы. Иқыҭаҿ аа-класск даналга, шықәсык аҵара иҵон Мгәыӡырхәатәи ашкщл а-9-тәи акласс аҿы, нас, 1956 шықәсазы, дииасуеит Аҟәаҟа, дҭалоит Кьалашәыртәи ақыҭанхамҩатә техникум. Абраҟа ҩышықәса аҵара иҵоны, атехникум Аҽгәараҟа (Гал врвион) ииаргоит, хьӡысгьы иаанахәоит Аҽгәаратәи ақыҭанхамҩатә техникум хәа. Далгоит 1961 шықәсазы

Акьыпзь аҿы дцёырҵит 1960 шықәса инаркны.

Абиблиографиа
Еихызгоит сшьаҿа. Аҟәа, 1971 шықәса.
Адац. Аҟәа,1976.
Исԥыло, сызԥыло. Аҟәа, 1979 шықәса.
Ааԥые сызҭаз. Аҟәа, 1984 шықәса.
Абри сыдгьылаҿ. Аҟәа, 1988 шықәса.
Адгьыл ахьаа. Аҟәа, 1992 шықәса.
Амцеи аеҵәеи. Аҟәа, 1994 шықәса.

Алитература

Азхьарԥшқәа
Ахиба Владимир Александрович
Ахьиба Владимир Александр-иԥа
Апоезиа зыԥсҭазаараз апоет: Владимир Ахьиба диижьҭеи 83 шықәса ҵит. Спутник Аԥсны. .

Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа
Аԥсны апоетцәа
Ахьиаа
1938 шықәсазы ииз
Ажьырныҳәамза 23 рзы ииз
2000 шықәсазы иԥсыз
Ажьырныҳәамза 30 рзы иԥсыз


Геннади Шьаликәа-иԥа Аламиа (; , Кәтол ақыҭа, Очамчыра араион) — Аԥсны шәҟәыҩҩы, поет, политик.

Абиографиа
Диит 1949 шықәса ԥхынгәымза 24 рзы Кәтол ақыҭа Очамчыра араион. 1966 шықәсазы дҭалоит А.М.Горки ихьӡ зху Аҟәатәи аҳәынҭқарратә педагогтә институт афизика-математикатә факультет. 1968 шықәсазы дцоит Москваҟа - дҭалоит А.М.Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт. Далгеит 1973 шықәсазы.

Генади Аламиа - ауаажәларратә хеидкыла, жәлар рфорум «Аидгылара» аиҿкааҩцәа дыруаӡәкуп, редакторс даман абри афорум агазет «Аидгылара». Уаанӡа аус иуан ажурнал «Амцабз»
аредакциаҿ.

Ҳазҭагылоу аамҭазы Генади Аламиа аԥсуа-абаза (абаза) жәлар адунеижәларбжьаратәи рассоциациа маӡаныҟәгаҩ хадас дамоуп, дыҟоуп иара убас аџурнал «Абаза» аредактор хадас.

Акьыԥхь аҿы дцәырҵит 1964 шықәсазы.

Абиблиографиа
Адәы иаҵәа. Аҟәа, 1971 шықәса.
Мышкы аԥсҭазаара. Аҟәа, 1976 шықәса.
Амцажәла. Аҟәа, 1979 шықәса.
Аҳаԥи ацәашьи. Аҟәа,1979 шықәса.
Аԥшьа ҭыԥ. Аҟәа,1982шықәса.
Хара ицатәуп. Аҟәа, 1985 шықәса.
Иҟоуп ус амшқәа. Аҟәа, 1987 шықәса.
Геннади Аламиа иеиҭагамаҭақәоуп Шекспир - «Акрал Лир», «Иули Цезар», Кальдерон - «Аԥсҭазаара ԥхыӡуп», А.Грибоедов - «Зыхшыҩ зызрыцҳараз», хаз-хаз еизгақәаны иҭыҵхьоу К. Хетагуров, М.Чкуту рырӡиамҭақәа.
Геннади Аламиа дравторуп жәлар рҳәамҭа шьаҭас измоу Апсны агимм ажәакәа.

Алитература

Азхьарԥшқәа
Аламиа Геннадий Шаликович
Аламиа Геннади Шьаликәа-иԥа

Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа
Аԥсны апоетцәа
Аԥсны Жәлар реизара 1-тәи ааԥхьара адепутатцәа
Аԥсны аполитикцәа
Аламиаа
1949 шықәсазы ииз
Ԥхынгәымза 24 рзы ииз


Рушьбеи Ҳазараҭ-иԥа Смыр (; , Аацы ақыҭа, Гәдоуҭа араион, Аԥснытәи АССР — ) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет.

Фбиблиографиа
Диит 1950 шықәса жәабранмза 13 рзы Аацы ақыҭа Гәдоуҭа араион. 1971 - 1973 шықәсқәа рзы аҵара иҵоит А.М.Горки ихьӡ зху
Москватәи алитературатә институт аҿы иҟоу Иреиҳау алитературатә курсқәа. Дрылгоит 1987 шықәсазы.

Акьыԥхь аҿы дцәыпҵит 1966 шықәса инаркны.
Иаҭәашьоуп Д.И. Гәлиа ихьӡ зху аҳәынҭқарратә ппремиа.

Абиблиографиа
Аеҵәақәа рыкәашара. Аҟәа, 1973 шықәса.
Ашьанҵа. Аҟәа, 1976 шықәса.
Ахҿа. Аҟәа, 1979 шықәса.
Сышьхақәа. Аҟәа, 1981 шықәса.
Ашыцқәа рашәа. Аҟәа, 1985 шықәса.
Акәукәуқәа еиқәҿырҭует. Аҟәа, 1988 шықәса.
Сҽыласқәа. Аҟәа,1990 шықәса.
Рада гәшьа. Аҟәа,1994 шықәса.

Алитература

Азхьарԥшқәа
Смыр Рушбей Хазаратович
Смыр Рушьбеи Ҳазараҭ-иԥа

Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа
Аԥсны апоетцәа
Смыраа
1950 шықәсазы ииз
Жәабранмза 13 рзы ииз
2019 шықәсазы иԥсыз
Ԥхынгәымза 29 рзы иԥсыз


Рауль Ӡыкәыр-иԥа Лашәриа (; , Кәтол ақыҭа, Очамчыра араион — , Аҟәа) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, поет, ажурналист.

Абиографиа
Диит 1945 шықәса лаҵарамза 20 рзы Кәтол ақыҭа Очамчыра араион. 1961 шықәсазы дҭалоит А.М.Горки ихьӡ зху Аҟәатәи аҳәынҭқарратә педагогтә факультет аԥсшәеи англыз бызшәеи рыҟәша. Далгоит 1969 шықәсазы.
Акьыԥхь аҿы - 1961 шықәса инаркны.
Аус иуан агазет «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциаҿ, Аԥсуа телехәаԥшраҿы, - ажурнал «Алашара» аредакциаҿ аҭакзыԥхықәу маӡаныҟәгаҩс.

Абиблиографиа
Аҵх ҵәца. Аҟәа, 1973 шықәса.
Аеҵәақәа зҿало аҵла. Аҟәа, 1976 шықәса.
Урашан. Аҟәа, 1979 шықәса.
Асааҭ ахыц. Аҟәа, 1982 шықәса.
Сылшара амацәаз. Аҟәа, 1987 шықәса.
Сдоуха ашҭа. Аҟәа, 1991 шықәса.

Алитература

Азхьарԥшқәа
 Ласуриа Рауль Дзыкурович
 Лашәриа Рауль Ӡыкәыр-иԥа

Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа
Аԥсны апоетцәа
Аԥсны ажурналистцәа
Лашәриаа
1945 шықәсазы ииз
Лаҵарамза 20 рзы ииз
2014 шықәсазы иԥсыз
Абҵарамза 4 рзы иԥсыз


Денис Кьыршьал-иԥа Чачхалиа (; , Тҟәарчал) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, аҭоурыхдырҩы.

Абиографиа
Диит 1950 шықәса нанҳәамза 21 азы Тҟәарчал ақалақь Аҿы.
1968 шықәсазы далгоит Аҟәатәи аԥсуа школ-интернат, Иара абри ашықәсан дҭалоит А.М.Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт. Далгоит 1973 шықәсазы.
Аус иуан Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа реидгылаҿ, А.М.Горки ихьӡ зхыу москватәи алитературатә институт аҟны /аԥсуа еиҭагаҩцәа ргәыԥ данапхгаҩын/, Аԥсны алитературатә фонд аиҳабыс.
Акьыԥхь аҿы дцәырҵит а-70-тәи ашықәсқәа рзы.

Алитература

Азхьарԥшқәа
Чачхалиа Денис Киршалович
Чачхалиа Денис Кьыршьал-иԥа

Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа
Аԥсны апоетцәа
Аԥсны аҭоурыхдырҩцәа
Чачхалиаа
1950 шықәсазы ииз
Нанҳәамза 21 рзы ииз


Нелли Иван-иԥҳа Сабекиаԥҳа (; , Ҷлоу ақыҭа, Очамчыра араион - ) — Аԥсны ашәҟәыҩҩы.

Абиблиографиа
Диит 1940 шықәса ԥхынҷкәынмза 25 рзы Очамчыра араион Ҷлоу ақыҭа. Лыԥсҭазаара далҵоит 2007 шықәсазы. Далгахьан Тҟәарчалтәи ахәбатәи абжьаратә школ.

Абиблиографиа
Амзаҿа. Аҟәа, 1977 шықәса.
Тҟәарчалтәи ашьхақәа. Аҟәа, 1983 шықәса.
Ашьха ԥша. Аҟәа, 1986 шықәса.

Алитература

Азхьарԥшқәа
 АКРЫЗҴАЗКУА АРЫЦХӘҚӘА РАМЗАР 2010 ш., Аԥсны Акультура Аминистрра, И.Гь. Папасқьыр ихьӡ зху Амилаҭтә библиотека. Аҟәа. 2010. с. 106.

Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа
Аԥсны апоетцәа
Сабекиаа
1940 шықәсазы ииз
Ԥхынҷкәынмза 25 рзы ииз
2007 шықәсазы иԥсыз


Аԥсуа иашьагәыҭу ажь хкқәа

Алитература
 Авидзба В.Б. Абхазские аборигенные сорта винограда. – Сухум, 2013. – 77 с.
 Бгажба М.Т. Растительные ресурсы Абхазии и их использование. - Сухум, 1947. - 123 с.
 Варданян Г.Г. Изыскание наиболее эффективных физиологически активных соединений, влияющих на укоренение черенков трудно- и легко укореняющихся сортов и элитных форм винограда в условиях закрытой гидропоники / Г.Г. Варданян, К.С. Погосян, Г.Г. Мелян // Виноградарство и виноделие 21-го столетия. Материалы международного симпозиума. - Одесса, 2005.
 Инал-ипа Ш.Д. Об абхазских нартских сказаниях / Ш.Д. Инал-ипа // Труды АбНИИ, XXIII, 1949. – С. 23–25.
 Кварацхелия Ф.К. К изучению абхазских сортов винограда / Ф.К. Кварацхелия. – Сухум, 1934. – 46 с.
 Табидзе Д.И. Агбиж, Адзниж, Ажапш, Акабыл, Акабилиж, Амлаху, Апанныж, Атуркуж, Ахардан, Ачкикиж, Ашугаж / Д.И. Табидзе // Ампелография СССР. Малораспространенные сорта. – Москва, 1963.
 Церцвадзе Н.В. Ажижкваква, Ацлиж / Н.В. Церцвадзе // Ампелография СССР. Малораспространенные сорта. – Москва, 1963.
 Чамагуа Е.И. Виноград Абхазии. – Сухум, 1968.
 Энциклопедия виноградарства. – Кишинев: МСЭ, 1986-1987. – Т. 1-3.


Владимир Николаи-иԥа Қапба (; , Арасаӡыхь,Очамчыра араион, Аԥснытәи АССР) — Аԥсуа шәҟәыҩҩи журналисти.

Дҭахеит аҩбатәи адунеитә еибашьраҿы. Антологиаҿы иарбоу иҩумҭа аагоуп аизга «Аԥсадгьыл азы» аҟнытә /Аҟәа, 1966 шықәса/.

Алитература

Азхьарԥшқәа
 Владимир Қапба - Агәалашәарақәа рышьҭа. Аԥсуа интернет-библиотека.

Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа
Аԥсны ажурналистцәа
Қапаа
1949 шықәсазы ииз
Ажьырныҳәамза 7 рзы ииз


Радион Акәын-иԥа Ҵәыџьба (; , Ҷлоу ақыҭа, Очамчыра араион — , Ҷлоу ақыҭа) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет.

Абиографиа
Диит 1941 шықәса мшаԥымза 13 рзы Ҷлоу ақыҭа Акәыдра аҳаблаҿ Очамчыра араион. Иԥсҭазаара далҵит 1995 шықәса цәыббрамза 19 рзы. Джуп иқыҭа гәакьаҿ.

Ҷлоутәи абжьаратәи ашкол даналга, 1959 шықәсазы дҭалоит А. М. Горки ихьӡ зху Аҟәатәи аҳәынҭқарратә педагогтә институт. Далгеит 1963 шықәсазы.

Акьыԥхь аҿы дцәырҵит а-60-тәи ашықәсқәа рылагамҭазы.

Абиблиографиа
Агәы ахьаа. Аҟәа, 1996 шықәса.

Алитература

Азхьарԥшқәа
 Думаа Радион Ҵәыџьба изы: аԥсуара ихы-иԥсы ақәиҵон, Спутник Аԥсны.

Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа
Ҵәыџьаа
1941 шықәсазы ииз
Мшаԥымза 13 рзы ииз
1995 шықәсазы иԥсыз
Цәыббрамза 19 рзы иԥсыз
Аԥсны апоетцәа


Иван Арсена-иԥа Абыхәба ( — ) — Аԥсны ашәҟәыҩҩы.

Абиографиа
Диит 1941 шықәса лаҵарамза 5 рзы. Иԥсҭазаара далҵит 1996 лаҵарамза 9 рзы.

Абжьаратәи ашкол далгеит Џьгьарда ақыҭа. 1960 шықәсазы дҭалоит А. М. Горки ихьӡ зху Аҟәатәи аҳәынҭқарратә педагогтә институт.

Акьыԥхь аҿы дцәырҵит а-60-тәи ашықәсқәа рзы.

Алитература

Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа
Аԥсны апоетцәа
Абыхәаа
1941 шықәсазы ииз
Лаҵарамза 5 рзы ииз
1996 шықәсазы иԥсыз
Лаҵарамза 9 рзы иԥсыз


Заур Гьаргь-иԥа Кәарҷиа (; , Ҷлоу ақыҭа, Очамчыра араион — ) — Аԥсуа поет.

Абиографиа
Диит 1936 шықәса ԥхынгәымза 20, Ҷлоу ақыҭа, Очамчыра араион. Иԥсҭазаара далҵит 2008 шықәсазы. Джуп Ҷлоу ақыҭа.

1959 шықәсазы дҭалоит А. М. Горки ихьӡ зху Аҟәатәи аҳәынҭқарратә педагогтә институт, ихиркәшеит 1964 шықәсазы.

1986 шықәсазы Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҭоурыхтә-иуристтә факультет далгоит (латәарада).

Акьыԥхь аҿы дцарҵит а-60-тәи ашықәсқәа инадыркны.

Абиблиографиа
Ахышьҭрахь. Аҟәа, 1978 Шықәса;
Аблакәа анеиқәшәо. Аҟәа, 1984
Аӡаӡаҳәымҭа. Аҟәа, 1987 Шықәса;
Ихароу агәыграқәа. Аҟәа, 1990 Шықәса;
Аԥсҭазаара амаза. Аҟәа, 1994 Шықәса;
Ахаҵа данхаҵоу. Аҟәа, 1994 Шықәса;
Ашьаҿақәа. Аҟәа, 1994 Шықәса;
Алхас. Аҟәа, 1995 Шықәса;
Ахак. Аҟәа, 1996 Шықәса;
Ахара азааигәахара. Аҟәа, 1996 Шықәса.

Алитература

Азхьарԥшқәа
Кварчия Заур Георгиевич
Кәарҷиа Заур Гьаргь-иԥа

Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа
Аԥсны апоетцәа
Кәарҷиаа
1936 шықәсазы ииз
Ԥхынгәымза 20 рзы ииз
2008 шықәсазы иԥсыз


Анатоли Џьалыгә-иԥа Ԥкьын — Аԥсны ашәҟәыҩҩы.

Абиографиа
Акьыԥхь аҿы дцәырҵыт а-70-тәи ашықәсқәа рзы.

Абиблиографиа
Сымзаҿа. Аҟәа, 1979 шықәса;
Ихьзырҳәагоу ашәақәа. Аҟәа, 1990 шықәса.

Алитература

Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа
Ԥкьынаа


Зина Ԥарна-иԥҳа Ажьи-ԥҳа — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, поет.

Абиографиа
Акьыԥхь аҿы дцәырҵыт а-90-тәи ашықәсқәа рзы.

Абиблиографиа
Амш. Аҟәа, 1997 шықәса.

Алитература

Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа
Аԥсны апоетцәа
Ажьиаа


Владимир Константин-иԥа Занҭариа (; , Ҭамшь ақыҭа, Очамчыра араион) — Аԥсны ашәҟәыҩҩы.

Абиографиа
Диит 1953 шықәса цәыббрамза 27, Ҭамшь ақыҭа, Очамчыра араион.

1971 шықәсазы дҭалоит А. М. Горки ихьӡ зху Аҟәатәи аподагогтә институт, далгоит 1976 шықәсазы.

1994-1995 шықәсқәа рзы В. Занҭариа наԥхгара азиуан Аԥсуа телеаԥшреи арадиодырраҭареи рҳәынҭқарратә комитет.

Абиблиографиа
Аҿымҭра абжьы. Аҟәа, 1979 шықәса;
Ахьышьҭрахь. Аҟәа, 1980 шықәса;
Аицышәҭымҭа. Аҟәа, 1984 шықәса;
Абас ауардыншьҭра сышхыу. Аҟәа, 1986 шықәса;
Ибжеиқәа-бжашлоу са сдунеи. Аҟәа, 1990 шықәса;

Алитература

Азхьарԥшқәа
 Зантария Владимир Константинович
 Занҭариа Владимир Константин-иԥа

Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа
Аԥсны апоетцәа
Аԥсны аполитикцәа
Аԥсны Жәлар реизара 1-тәи ааԥхьара адепутатцәа
Занҭариаа
1953 шықәсазы ииз
Цәыббрамза 27 рзы ииз


Иасон Ламшьаҵә-иԥа Џьопуа (; , Ҷлоу ақыҭа, Очамчыра араион — 1972) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы.

Абиографиа
Диит 1947 шықәса цәыббрамза 23 рзы Ҷлоу ақыҭа Аимара аҳабла Очамчыра араион. 1964 шықәсазы далгеит Ҷлоутәи абжьаратәи ашкол.

Машәырла дҭахеит 1972 шықәсазы.

Ипоезиатә еизга «Акәыԥшра амҵәыжәҩақәа» ҭыҵит 1979 шықәсазы, иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь.

Алитература

Азхьарԥшқәа
 23 сентября 1947г. родился абхазский поэт Я.Л. Джопуа. (60) — р-АМЗАР 2007 ш., с. 123.

Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа
Аԥсны апоетцәа
Џьопуаа
1947 шықәсазы ииз
Цәыббрамза 23 рзы ииз
1972 шықәсазы иԥсыз


Енвер Владимир-иԥа Ажьиба (; , Мгәыӡырхәа ақыҭа, Гәдоуҭа араион) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, поет, журналист.

Абиографиа
Диит 1958 шықәса лаҵарамза 5 рзы Мгәыӡырхәа ақыҭа, Гәдоуҭа араион.

1980 шықәсазы дҭалоит Аԥснытәи аҳәнҭқарратә университет, далгоит 1986 шықәсазы.

Акьыԥхь аҿы дцәырҵит 1978 шықәса инаркны.

Аус иуан ажурнал «Амцабз» аҭакзыԥхыкәу маӡаныҟагәҩыс.

Абиблиографиа
Амш амҵәюжәақәа. Аҟәа, 1984 шықәса;
Абзабареи аԥсҭазаареи. Аҟәа, 1986 шықәса;
Ааԥынтәи ашьыжь. Аҟәа, 1988 шықәса;
Аԥсуа хаҳә. Аҟәа, 1990 шықәса;

Алитература

Азхьарԥшқәа
Ажиба Энвер Владимирович
Ажьиба Енвер Владимир-иԥа

Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа
Аԥсны апоетцәа
Аԥсны ажурналистцәа
Ажьиаа
1958 шықәсазы ииз
Лаҵарамза 5 рзы ииз


Заур Расим-иԥа Быҭәба (; , Аҭара ақыҭа, Очамчыра араион) — Аԥсны ашәҟәыҩҩы.

Абиографиа
Диит 1942 абҵарамза 25 рзы Аҭара ақыҭа Очамчыра араион.

1960 шықәсазы дҭалеит Аҟәатәи асубтропикатә-нхамҩа аинститут, далгеит 1965 шықәсазы.

1976 шықәсазы дҭалоит М. Ломоносов ихьӡ зху Москватәи аҳәынҭқарратә университет ажурналистика афакультет. Далгеит 1979 шықәсазы (ҩышықәсатәи апрограмма ҷыдала).

Аус иуеит ашәҟәҭыжьырҭа «Алашараҿ».

Абиблиографиа
Ауаҩызаҵә имҩала. Аҟәа, 1981 шықәса;
Аџьныш идәҳәыԥш амаӡа. Аҟәа, 1985 шықәса.

Алитература

Азхьарԥшқәа
Бутба Заур Расимович
Быҭәба Заур Расим-иԥа

Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа
Быҭәаа
1942 шықәсазы ииз
Нанҳәамза 16 рзы ииз


Даур Баӡ-иԥа Занҭариа (; , Тамшь ақыҭа, Очамчыра араион — , Москва) — Аԥсны ашәҟәыҩҩы.

Абиографиа
Диит 1953 шықәса лаҵарамза 20 рзы Тамшь ақыҭа, Очамчыра араион. Иԥсҭазаара далҵит 2001 шықәса нанҳәамза 7 рзы Москва, джуп Тамшь ақыҭан.

1975 шықәсазы далгеит Аҟәатәи аҳәынҭқарратә рҵаҩратә институт афилологиатә факультет. 1984 шықәсазы Москва ақалақь аҿы акиносценаристцәа иериҳау ркурсқәа дырхысит. 1977-1981 шықәсқәа рзы аус иуан ажурнал «Амцабз» аҿы, 1988-1992 шықәсқәа раан — Аԥсны ареспублика акультура афонд аҟны.

Хадарала ибаҩхатәра алшарақәа ааирԥшит апроза ажанр аҿы, дыҩуан аԥсышәала анԥш урыс бызшәалагьы.

Раԥхьатәи ипоезиатә рҿиамҭақәа акьыԥхь рбеит а-70-тәи ашықәсқәа.

Алитература

Азхьарԥшқәа
 Зантария Даур Бадзович
 Занҭариа Даур Баӡ-иԥа

Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа
Аԥсны апоетцәа
Занҭариаа
1953 шықәсазы ииз
Лаҵарамза 25 рзы ииз
2001 шықәсазы иԥсыз
Ԥхынгәымза 8 рзы иԥсыз


Валентина Хәаҭхәаҭ-иԥҳа Пап-ԥҳа — Аԥсуа апоет.

Акьыԥхь аҿы дцәарҵит а-80-тәи ашықәсқәа рзы.

Абиблиографиа
Аԥрақәа. Аҟәа, 1991 шықәса.

Алитература

Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа
Аԥсны апоетцәа
Папаа


Михаил Сергеи-иԥа Горбачов (; , село Привольное, Медвеженский район, Ставропольский округ, Северо-Кавказский край, Аурыс Советтә Социалисттә Республикақәа, Еидгылоу Советтә Социалисттә Республикақәа - нанҳәамза 30, 2022 ш. ) асовет ҳәынҭқарратә усзыҩ.

Алитература
 Боффа, Дж. «От СССР к России. История неоконченного кризиса. 1964—1994» Глава VII — «Горбачёв» Пер. с ит. Хаустовой Л. Я. — М.: Междунар. отношения, 1996. — 320 с.
 Брейтвейт Р., Мэтлок Д., Тэлботт С. Горбачёв: Крах советской империи / Пер. с англ. — М.: Алгоритм, 2012. — 400 с. — (Вожди Советского Союза). — 3000 экз., ISBN 978-5-4438-0147-6
 Грачев А. С. Горбачёв, М., Вагриус, 2001, ISBN 5-264-00573-7
 Деркач О. А., Быков В. В. Горбачёв. Переписка переживших перестройку, М., Проза и К, 2009, ISBN 978-5-91631-021-4
 Иванян Э. А. Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII—XX века. — Москва: Международные отношения, 2001. — 696 с. — ISBN 5-7133-1045-0.
 Илюхин В. И. Обвиняется президент. Прокурорское расследование (Как страну развалили, или почему возникло в отношении М. С. Горбачёва уголовное дело по статье 64 УК РСФСР — Измена Родине). — М., Палея, 1992, 56 с., 100 000 экз.
 Платонов С. В. Горбачёвы: Чета президентов. — М.: Эксмо, Алгоритм, 2012. — 288 с. — (Семейные кланы). — 3000 экз., ISBN 978-5-699-55008-1
 Коктейль Полторанина: Тайны ельцинского закулисья. М.: «Алгоритм», 2013. — 224 с. — («Наследие царя Бориса»). — ISBN 978-5-4438-0357-9

Азгәаҭақәа

1931 шықәсазы ииз
Хәажәкырамза 2 рзы ииз
2022 шықәсазы иԥсыз
Хәажәкырамза 2 рзы иԥсыз
Асовет ахадацәа
Асовет политикцәа
ЦК КПСС Иреиҳаӡоу Амаӡаныҟәгаҩцәа
ЦК КПСС аполитбиуро алахәылацәа
СССР Иреиҳаӡоу Асовет 8-тәи ааԥхьара адепутатцәа
СССР Иреиҳаӡоу Асовет 9-тәи ааԥхьара адепутатцәа
СССР Иреиҳаӡоу Асовет 10-тәи ааԥхьара адепутатцәа
СССР Иреиҳаӡоу Асовет 11-тәи ааԥхьара адепутатцәа


Џьозеф «Џьо» Баиден (; , Скрантон, Пенсильваниа, ЕАА) — Америкатәи аполитик, 46-тәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент (2021 шықәса инаркны), 47-тәи ЕАА рпрезидент ихаҭыԥуаҩ (2009 – 2017 шықәсақәа), Адемократцәа рпартиа алахәыла. 1973 шықәса инаркны 2009 шықәса рҟынӡа, апрезидент ихаҭыԥуаҩ илхра рҟынӡа, уи Делавертәи аштат асенатор иҟан.

Азхьарԥшқәа
Официалтә саит
ЕАА рхада аофициалтә саит whitehouse.gov
Баиден Еиду Америкатәи аштатқәа рхадас салырхит ҳәа аҳәамҭа ҟаиҵеит

Азгәаҭақәа

Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа
Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа
1942 шықәсазы ииз
Абҵарамза 20 рзы ииз


Маикл Џьексон (; , Гери, Индиана, ЕАА — , Лос-Анџьелес, Калифорниа, ЕАА) — «King of Pop».

Алитература
Надеждин, Н. Я. Майкл Джексон : «Триллер». — М. : Майор (Осипенко А. И.), 2012. — 192 с. — (Неформальные биографии). — 2000 экз. — ISBN 978-5-98551-200-7.
Campbell, L. D. Michael Jackson : The King of Pop. — Branden Books, 1993. — 391 p. — ISBN 0-828-31957-X.
Geraldine Hughes. Redemption: The Truth Behind the Michael Jackson Child Molestation Allegations. — Branch & Vine Pub Llc, 2004. — 184 с. — ISBN 0-615-30670-5.

Азхьарԥшқәа

 Официальный сайт

Америкатәи ашәаҳәаҩцәа
Америкатәи амузыкантцәа
Џьексонаа
1958 шықәсазы ииз
Нанҳәамза 29 рзы ииз
2009 шықәсазы иԥсыз
Рашәарамза 25 рзы иԥсыз


Шервашиӡеаа рхан () —  Қырҭтәыла иҟоу ахан, Аԥснытәи автономтә республика, Гәдоуҭатәи амуниципалитет, Лыхны ақыҭа.

Ахан гылоуп Лыхны ашҭаҿы, Анцәадзыхшаз Лылацәеиқәы ԥсара ахьӡала иҟоу ауахәама иа ԥнуп.  Аханатә ахан ҩ-еихагылак аман, еиуеи ԥшым аматериалқәа ирылхны иргылан  (аҳаш, а ԥслымӡ, ақьырмыт уб.егь..).  Аҭӡамцқәа рышьаҟақәа рҿы иубарҭоуп иакымкәа   аргыларатә ҟабаҭқәа. Иара убас,   XVI-XVII  ашәышықәсақәа ирыҵанакәа аҳаштә хаҳәҟьа ԥсқәагьы.  XIX ашәышықәсазы ахан ирҿыцны идыргылан, акырӡа идырҭбааит.

1866 шықәса  ԥхынгәы  26 рзы абраҟа  иалагеит Урыстәылатәи  ацаризм иаҿагылаз а ԥсуаа   рықәгылара,   уи ахәаҽраан, убри ашықәс нанҳәазы, Қәҭешь агубернатор, аурыс  аинрал-леитенант  Свиатополк –Мирски  ахан  амца ацреиҵеит. Шервашиӡеаа рхан дуӡӡа аҟынтә аҭӡамцқәа мацара аанхеит.

Ахан ҭагылазаашьа цәгьоуп, зы ԥшра ҟамҵакәа аконсервациа-аиҭашьақәыргыларатә усурақәа азымҩа ԥгатәуп.

2006  шықәса абҵара  7 рзы, Қырҭтәыла ахада идҵа  инақәыршәаны, ахан амилаҭтә ҵакы змоу иеиҭамҵуа акультуратә баҟа акатегориа анашьан.

Аԥснытәи аханқәа


Гьаргь ацқьа ихьӡала Елыр иҟоу ауахәама () — Аԥсны XI ашәышықәса иаҵанакәа архитектуратә баҟа, иргылоуп Елыр ақыҭа агәҭаны. Абжьарашәышықәсақәа рхаан абри ауахәама акрызҵазкәаз ақырҭуа ныҳәарҭан. Илԥшааху изышәареи зхаҭабзиара ҳараку анагӡашьеи абзоурала, абри ауахәама абжьарашәышықәсақәа раан Қырҭтәыла арегионқәа рсахьаркыратә хырхарҭақәа аазырԥшуаз аргыламҭақәа иреиуп.
2006 шықәса абҵара 7 рзы, Қырҭтәыла ахада идҵа ала, ауахәама анашьан амилаҭтә ҵакы змоу иеиҭамҵуа акультуратә баҟа акатегориа.

Аҭоурых-архитектуратә ахцәажәара
Елыратәи Гьаргь ацқьа ихьӡ зху ауахәама иаамҭаркуп XI ашәышықәса. Ауахәама беан ақьырсианратә ацқьарақәа рыла. Ахыннатә уи Одышь амрагылара-аладахьтәи аганахь ауахәама- аберҭыԥқәа ауахәаматә маҭәақәа ркасса, уаҟа даараӡа ирацәаны ауахәаматә ацқьарақәеи акыр иаԥсаз амаҭәақәеи ахьышьҭаз акәын, урҭ ируакуп Бедиатәи аҿагьы. Елыратәи Гьаргь ацқьа ихьӡ зху ауахәама адҩылақәа ҟаҵоуп ақырҭуа аҩыра аҿиара аҳракырақәа рыхԥагьы рыла: ахалагарҭатә, нусхури, мхедрули (арратә) рыла анҵамҭақәа. Убри аҟнытә, адҩылақәа раамҭаркра ала, ианызҵоз аӡәы иакәзар ҟалоит. XI ашәышқәса инаркны ицәахуп аџьоуҳар зну аԥенџьыр аҿаԥшылара, аԥынгыла, афронтон иаакәыршаны аџьоуҳарла иҟаҵоу аиашакәакьа ахаҳә аџьар зну, амрагыларатә афасад аҟны Гьаргь ацқьа арелефтә исахьа.

Ҳаамҭазтәи аҭагылазаашьа
Иахьатәи аҭагылазаашьала, ақырҭуа ауахәама аурыс аҟәырч ахадыргылеит, адәахьылатә анаҿаԥшылареи, аҩнуҵҟа ахәҭаки ашкәакәа ԥштәыла иршәит, амрагыларатәи аган, ақырҭуа адҩыларақәа ахьыҟаз, зегьы аныхны ҿыц ишьыхуп. Елыратә ауахәама ианашьоуп амилаҭтә ҵакы змоу астатус.

Ажәытәра
1868 шықәсазы абаҟа ибит, дахцәажәеит Димитри Бақраӡе. 1888 шықәсазы Аԥсны аекспедициала дыҟан А.М. Павлинов. Аекспедициа инаҵакны игәаҭан Елыратә аныхагьы, уаҟа иҟаз ацқьарақәагьы. Иазгәаҭатәуп аекспедициа аан иҭыхыз афотоқәа ишьҭоуп аурыс архитеқтортә афотограф апионер Иване Баршьевски иеизга аҟны. Аекспедициа аан иҭаҩын Елыратә ауахәама аҟны ишьҭаз аҿақәа ҩба, аҳәыҳә сахьа зныз ауахәаматә маҭәахәы, иара убас Гьаргь ацқьа ҩба, Онофри ацқьа ҩба, ҳазшази, Гьаргь ацқьа аџьашьахәытә ичаԥаз аныхақәа ҩбеи, иара убас Гьаргь ацқьа ичаԥаз аныха-кареди, уи Елыратәи Гьаргь ацқьа ихьӡ зху ауахәама ихадаӡаз анцәаихаҵаратә ареклиқвиа акәын.

Аиубилеитә монета

2009 шықәса абҵара 23 рзы, Гьаргь ацқьа иныҳәамш азгәаҭаразы, Қырҭтәыла амилаҭтә банк иҭнажьит Гьаргь ацқьа иуахәама иазку, 10 лари аноминал змоу, араӡнытә, гәаларшәагатә, аколлекциатә монета. Аноминал: 10 лари Акапан: 28.28 гр., адиаметр: 38.61мм, Аилазаара: Ag.925 , Ахаҭабзиара: иреиҳаӡоу –„Proof“ Ахыԥхьаӡара: 1500 цыра. Амонета ҟаҵан 2009 шықәсазы, финлиандиатәи ахьиҭирҭаҿы. Аҭыжьра алимит: 3000 цыра. Амонета адизаин авторцәа роуп: Мамука Гонгаӡеи (ареверс) Ҭемур Аԥхаӡеи (аверс). Аверс: адизаин акомпозициа ҟаҵоуп XVII ашәышықәсазы италиатәи абер Кристофоро де Кастелли иҟаиҵаз асахьақәа рышьаҭала – Гьаргь ацқьа ихьӡала Елыра иҟоу ауахәамеи, Елыр ақыҭеи, аҽыуааи. Акомпозициа ҟаҵоуп Кавказтәи ашьхақәа рқәыԥшылараҿы. Амонета ладахьтәи арӷьаратәи ахәҭаҿы ақәҩыра ҟаҵоуп „Қырҭтәыла“ , иара убас, аҭыжьра ашықәс «2009». Ареверс: Амонета агәҭаны иарбоуп Гьаргь ацқьа иуахәама уажәтәи аԥшра, уи ҵаҟатәи агәҭанытә ахәҭаҿы римтәи ацифрала иарбоуп ауахәама аргылара арыцхә «XI–шәш.». Амонета агежь армарахьтәи ахәаҭаҿы иануп аноминал азгәазҭо ацифра «10» ақәҩыра «лари», агежь хыхьтәи ахәҭаҿы иаарԥшуп Қырҭтәыла агерб, уааҵәҟьа иҟоуп ақәҩыра.

Алитература
 ახალაძე ლ., აფხაზეთის ეპიგრაფიკა, როგორც საისტორიო წყარო: ლაპიდარული და ფრესკული წარწერები, I, თბ.,2005, გვ.96-108
 ხორავა ბ., ილორის წმინდა გიორგის ეკლესია, ჟურნ. „რიწა“, 2015, № 1.
 მიბჩუანი თ., აფხაზეთი, ნაწ. I, თბ.,2003, გვ. 215-217
 მაკალათია ს., სამეგრელოს ისტორია და ეთნოგრაფია, თბ., 1941, გვ.348-349
 კასტელი, დონ კრისტოფორო დე, ცნობები და ალბომი საქართველოს შესახებ, თბ., 1976, გვ.450
 ქართველთა უძველესი ეკლესია ილორში, სახალხო გაზეთი.-1912 (25 ივლ.), გვ. 3
 ქართული ლაპიდარული წარწერების კორპუსი, II.: დასავლეთ საქართველოს წარწერები. ნაკვ. I (IX-XIII სს.), თბ., 1980, გვ.159-161
 საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობა. აფხაზეთი, ტ. I, თბ., 2007, გვ. 16-17
 საქართველოს სულიერი საგანძური, თბ., 2005, გვ.182-184
 როგავა გ., რელიგია და ეკლესია აფხაზებში, თბ., 2007, გვ. 157-158
 როგავა გ., აფხაზეთის ისტორიის საკითხები, თბ., 2009, გვ.158
 ქობალია ნ., „ყურესა მცირესა დაშთომილ ვართ...“, გაზ. „კომუნისტი“, 1990 (8 აგვ.), გვ. 4
 კულტურული მემკვიდრეობა აფხაზეთში, თბ., 2015
 კულტურული მემკვიდრეობა აფხაზეთში, მეორე შევსებული გამოცემა, თბ., 2020, გვ. 120
 ხვისტანი რ., „ენგურ-მოქვისწყალის აუზის (აფხაზეთი) ქრისტიანული ხუროთმოძღვრული ძეგლები“, თბ., 2015. - გვ. 73-74.

Азхьарԥшқәа
 საქართველო აფხაზეთში ილორის ეკლესიის მიმართ განხორციელებული ვანდალიზმის გამო საერთაშორისო ორგანიზაციებს ოფიციალურად მიმართავს // Information Agency 'PirWeli'
 ოკუპანტები ეგზარხოსების გზას აგრძელებენ // Presa.ge
 რუსეთის საპატრიარქო ილორის წმინდა გიორგის სახელობის ეკლესიის საკითხის შესასწავლად სპეციალურ ჯგუფს შექმნის // Information Agency 'PirWeli'
 აფხაზური მხარე ჟენევის მოლაპარაკებებზე ილორის ტაძრის ფოტოებს წარადგენს // InterPressNews 03-03-2011
 ილორის წმინდა გიორგის სახელობის ტაძრის შემდეგ რუსული რესტავრაცია ბედიის მონასტერსაც ემუქრება // Information Agency 'PirWeli'

Азгәаҭақәа

Аԥсны ауахәамақәа


Ивериатәи ашьхаҿ иҟоу аберҭыԥ () — Аԥсны амилаҭтә ҵакы змоу акатегориа иаҵанакәа иеиҭамҵуа акультуратә баҟа, аҳабла Афон Ҿыц аҟны. Ауахәама заатәи аҿыгҳара VIII-IX ашәышықәсақәа ирыҵанакәеит, XIX ашәышықәса ашьҭақәагьы иҟоуп.

Ивериатәи ашьхаҿ иҟоу аберҭыԥ акультуратә ҭынха абаҟа астатус анашьан 2006 шықәса хәажәкыра 30 рзы, Қырҭтәыла акультуреи, абаҟақәа рыхьчареи, аспорти аминистрра ала. Убри ашықәс абҵара 7 рзы, Қырҭтәыла ахада идҵа № 665 ала, аберҭыԥ анашьан амилаҭтә ҵакы змоу иеиҭамҵуа акультуратә баҟа акатегориа.

Азгәаҭақәа

Аԥсны аберҭыԥқәа


Лыхнытәи ауахәама «Абаҭаа» () — Аԥсны Лыхны ауахәама.

Ауахәама иргылоуп иҿиаз абжьарашәышықәсақәа раан. 2006 шықәса абҵара 7 рзы, Қырҭтәыла ахада идҵа ала, ауахәама анашьан амилаҭтә ҵакы змоу иеиҭамҵуа акультуратә баҟа акатегориа.

Уажәы ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа азутәуп.

რესურსები ინტერნეტში
ლიხნის ეკლესია „აბა-ათა“

Азгәаҭақәа

Аԥсны ауахәамақәа


Гәдаатәи Барбара ацқьа луахәама () — Аԥсны Гәдаа ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылан VI-VII ашәышықәсқәа рзы. Галтәи амуниципалитет Гудава ақыҭан иҟоу архитектуратә баҟа. Ауахәама игылоуп Самурзаҟано адәкаршәраҿы, Оқәым аӡиас армарахьтәи аҟәараҿы, 12 км. рыла Гал ацентр иацәыхараны. Ауахәама иргылан VI-VII ашәышықәсқәа раан.

Ахцәажәара
Аҭоурыхтә қыҭа Гудава иаҵанакәан уажәтәи ақыҭақәа: Актәи Гудава, Аҩбатәи Гудава, насгьы, Гудава иаҵанакәаз егьырҭ атерриториақәагьы. Археологиатә ажрақәа раан ишеилкаахаз ала, Гудава аҭыԥаҿы ауаҩы дынхон ҳ.ҟ. II азқьышықәса анҵәамҭазгьы. Икьасоу антикатә аамҭеи заатәи абжьаарашәышықәсақәеи рзы Гудава - ақалақь еиԥшыз еиланхарҭан, абаа ала ихкаан, Зигани, ма Зегани ахьӡала акәын ишдырыз. Гудаватәи абаа Римтәи аимпериа иатәыз Азиа Маҷ апровинциақәа рыхьчаразы идыргылоз абаақәа рсистема иаҵанакәан. Аҵарауаа ргәаанагарала, ажәытә абырзентәи византиатәи аепоха ахыҵхырҭақәа рҿы зыӡбахәы ҳәоу Зигани абаа Гудаватәи абаа акәзар ҟалап. IV ашәышықәса анҵәамҭеи V ашәышықәса алагамҭеи азы араҟа игылан римаа ркогорта. VII- X ашәышықәсақәа раан Лазика иҟаз аепископцәа ртәарҭақәа ԥшьба руакы Гудава акәын иахьыҟаз. Ишдыруа ала, X ашәышықәса 70-тәи ашықәсқәа рзы иеиду Қырҭтәыла раԥхьатәи аҳ Баграт III Багратиони Гудаватәи аепископцәа ртәарҭа иаԥыхны, уи ацынхәрас Бедиа акафедра ҿыц аԥиҵеит : „Бедиа атәарҭа иргыланы, аепископцәа ртәарҭас иҟаиҵеит, Гудава аепископцәа ртәарҭа ацынхәрас“. Мрҭашәаратә Қырҭтәыла арегион аҿы Константинопольтәи ауахәама Гудава асахьала ашьаҭа ӷәӷәа аман, убри аҟынтә, Гудаватәи аепископцәа ртәарҭа аԥыхра - иаку ақырҭуа афеодалтә монархиа арӷәӷәареи азеиԥш ақырҭуа уахәаматә политика аԥҵареи акәын изызкыз. Убри анеҩс, Гудава, ауахәаматә центр ду аҳасабала, ахыҵхырҭақәа рҿы иарбам. 1654  шықәсазы Арханџьело Ламберти еиқәиршәаз ахсаалаҿы иарбоуп „Гуда“. Гудава абааи егьырҭ аҭоурыхтә ргыламҭақәеи рхыжәжәарақәа рылагьы иубарҭоуп еиуеиԥшым аҭоурыхтә епохақәа раан абри ақыҭаҿы иакымкәа ауахәамақәа шыҟаз. Иахьанӡагьы иаанханы иҟоуп азалтә хкы иаҵанакәа ауахәама ахыжәжәарақәа, уи еиуеиԥшым аамҭақәа раан имҩаԥгаз аиҭашьақәыргыларатә усурақәа рышьаҭа анубаалоит. Азалтә хкы иаҵанакәа ауахәамақәа абжьарашәышықәсақәа раан ақырҭуа ауахәаматә архитектуразы иҟазшьарбаган. Убри аҟынтә, аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа инрықәыршәаны, Гудаватәи ауахәама аргылара ҵаҟатәи архонологиатә аҳәаа VI-VIII ашәышықәсақәа ракәзар ҟалап, насгьы, XV, ма XVI ашәышықәсазы ауахәама аиҭашьақәыргылара аҭыԥантәи афеодал Рабаҭи иара иԥшәма Нугамҵиреи рыхьӡқәа ирыдҳәалоуп, дара рыхьӡқәа ҳәоуп ауахәама аргыларатә ктитортәи адҩылаҿы.

Гудаватәи ауахәама адҩылақәа
Гудаватәи ауахәама агәараҿы аарԥшуп ахаҳәҟьаԥс, аҭыԥантәи ауааԥсыра ишырҳәо ала, ари ахаҳә ауахәама аладатәи аҭӡамц ибжьаргылан. Ахаҳәҟьаԥс ҩ-хәҭакны ишоуп, аорнаметқәа рыла иҩычоу арамка иҭаргылоуп. Уажәазы ахаҳәҟьаԥс С. Джанашьиа ихьӡ зху аҳәынҭқарратә музеи ахаҳәтә баҟақәа рфонд аҿы ишьҭоуп. Ахаҳәҟьаԥс аорнаментқәа рыла иҩычоу арамrа иҭагылоуп, уи ахаҳәҟьаԥс армарахьтәи аганахьалагьы инагӡоит, уаҟа аџьар асахьа зныз абри аҩызаҵәҟьа арамка иҟан. Уи аиаалатә ган уажәгьы ахаҳә аҿы иубараҭоуп. Инеизакны, ахаҳәҟьаԥс 3 хәҭак рыла ишьақәгылоуп, рыхԥагьы рҿы адҩылақәа иҟоуп. Аџьар асахьа ахьаныз актәи ахәҭа адҩыла:

Аџьар ҵаҟатәи ахәҭаҿы армарахьала иҟоу адҩыла:

Ахаааҳәҟьаԥс ақәыԥшылара агәҭаны иҟоуп 4 цәаҳәак рыла ишьақәгылоу, ақырҭуа асомҭаврули адҩыла, уи хԥаны иҟоу аибаркыра акәыршоуп. Ахаҳә хыхьтәи арӷьарахьтәи акәакь иԥҽуп, убри амшала адҩылаҿы графемақәак аԥхасҭа роуит:

Ишаԥу ала, ақырҭуа епиграфикатә баҟақәа рҿы, ауахәамақәа рфасадқәа рҿы, идуӡӡоу ауахәаматәи иуахәаматәыми ахаҿқәа ргәаларшәаратәи, ауахәама зыргылаз аҟазаҩцәа, мамзаргьы, аԥара алазҵаз ауааԥсыра ирызку ктитортәи адҩылақәа ҟарҵон, убри аҟынтә, адҩыла атекст аҿы Рабаҭи, Нугамҵиреи, адикәани, аҭыԥантәи афеодалтә ҭаацәара алахәылацәеи, адоуҳатә хаҿқәеи рыӡбахәы ҳәоуп, Гудаватәи ауахәама аиҭашьақәыргылара аан, дара рхала, рыхьӡқәа камшәо иҟарҵон. Адҩылаҿы иарбоу аԥҳәыс лыхьӡ „Нугамҵира“ мраҭашәаратә Қырҭтәыла ономастиказы ҟазшьарбагоуп. Адҩыла XV ашәышықәса иаҵадыркуеит, ари адҩыла шьақәнарӷәӷәоит XV-XVI ашәышықәсақәа рзы Гудаватәи азалтә уахәамаҿы аиҭашьақәыргыларатә усурақәа шымҩаԥгаз.

Азхьарԥшқәа
 გუდავის წმინდა ბარბარეს ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Гәдоуҭатәи Анцәадзыхшаз луахәама () — Аԥсны Гәдоуҭа ақалақь аҿы иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылан 1847 шықәсазы.

Азхьарԥшқәа
გუდაუთის ღმრთისმშობლის ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Гәыԥтәи ауахәама () — Аԥсны Гәыԥ ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылан абжьарашәышықәсақәа раан. Уи азалтә ргыламҭоуп. Иргылоуп бжаала аус зыдулоу ԥшькәакьҭақәа рыла. Аргыламҭа даараӡа иԥхасҭоуп, иаанханы иҟоуп агежьбжататә апсида. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.

Азхьарԥшқәа
 გუფის ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Диоскуриатәи абаа () — Аԥсны абаа Аҟәа ақалақь аҿы.

Римаа ари абаа дыргылеит ҳ. ҟ. I ашәышықәса II азбжазы, антикатә ақалақь Диоскуриа андыргыла ашьҭахь, ажәытә абаа ацәынхақәа рҿы. Убри аамҭа инаркны абааҿы итәан римтәи абаахьчаҩцәа. 131 шықәсазы, аинспекциатә ныҟәара аан, абааи римтәи агарнизони ибеит римтәи агеографи аҭоурыхҭҵааҩи Флави Арриан (95-175 шш.). Абаа VI ашәышықәсанӡа иҟан. Аҟәаратә цәаҳәа алаҟәреи амшын ахыҵреи амшала, уажәазы Диоскуриатәи абаа ацәынхақәа Аҟәатәи аӡыбжьахала аҵан ишьҭоуп. Абаа акырӡа идууп, уи аладатәи ахәҭа амшын иагахьеит. Агәара, инақәыршәаны, 1200 аквадраттә метр аҵакыра амоуп. Абаа еиҵыхуп мрагылара-мраҭашәратә хырхарҭала. Абаа акәакьқәа рҿы абастионқәа иҟан, ҩадахьала иҟаз ҩ-бастионк еиқәхеит. Аҟәа аԥшаҳәа андыргылоз, 1956 шықәсазы, амшын агаҿы иҟаз аҭӡамц ԥыржәеит, анеҩс, ԥыҭраамҭак ашьҭахь, алада-мраҭашәаратә кәакь аҿы иҟаз абастион аҿы аресторан «Диоскуриа» дыргылеит. Аԥшьбатәи абастион убас ихырбгалоуп, зынӡаск иубарҭам. Аԥшаҳәатә бульвар ари абаҟа ҩ-хәҭакны еиҟәнашоит. Абаа ахаҳәи акьыртә ршьышьи ирылхны иргылан. 1578 шықәсазы аҭырқәцәа абри ақалақь рнапаҿы иаарган, ирҿыцны абаа дыргылеит. XVIII ашә. анҵәамҭеи XIX ашә. алагамҭеи азы абраҟа иҟан аԥсуаа раҳцәа ртәарҭа. 1810 шықәса ԥхынгәы азы аурыс ар рдесант, абаа иажәылан, акыраамҭа абомбақәа аларыжьуа, рнапаҿы иааргеит. Убасҟан абаа аурыс архәҭақәа ргыларҭаны иҟалеит. Аурысцәа абаа азкызаара рыԥсахит. XX ашәышықәса актәи аԥшьбарак азы абаа абахҭа аҳасаб ала рхы иадырхәон. Уажәазы абаа аҭӡамцкәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.

Алитература
ფლავიუს არიანე, მოგზაურობა შავი ზღვის გარშემო. თარგმანი, გამოკვლევა და რუკა ნათელა კეჭაყმაძისა, თბ., 1961.
თ. თოდუა, სებასტოპოლისის გამაგრების სისტემა (ახ. წ. I-VI სს.), ძეგლის მეგობარი, #4, 2000;
 თ. თოდუა, რომაული სამყარო და კოლხეთი, თბ., 2003;
 Воронов Ю. Н. В мире архитектурных памятников Абхазии, М. 1978; Воронов Ю. Н. Диоскуриада-Себастополись-Цхум, М. 1980;
Трапш М. М. Диоскурия. Культура местного населения в раннеантичное время, Труды, Сухуми, 1969.

Азхьарԥшқәа
დიოსკურიის ციხე

Аԥсны абаақәа


Дихазургатәи абаа () — Аԥсны Дихазурга ақыҭан иҟоу абаа. Абаа иргылан XVI-XVII ашәышықәсқәа рзы.

Азхьарԥшқәа
 დიხაზურგის ციხესიმაგრე

Аԥсны абаашқәа


Дихазургатәи Барбара ацқьа луахәама () — Аԥсны Дихазурга ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылан XIII ашәышықәсазы.

Ауахәама игылоуп Аԥсны ашьхарԥы алада-мрҭашәаратә ахәҭаҿы, Игры аӡиас арӷьаратәи аҟәараҿы.  Уажәазы ахыжәжәарақәа мацароуп иаанханы иҟоу. Аҭыԥантәи ауааԥсыра уи Барбара ацқьа луахәама ҳәа иашьҭоуп. Ауахәама ахыжәжәарақәа рҿы иаарԥшу ақырҭуа адҩылақәа инрықәыршәаны, ауахәама иргылеит Григол Галатозҭухуцеси.

Ахцәажәара
Асоветтә аамҭақәа раан, 1952 шықәсанӡа, Дихазурга „Диди Ҵиԥуриа“ ахьӡын. Абри ахьӡ змоу ақыҭа ҳԥылоит италиатәи акатолик миссионер Арханџьело Ламберти иажәабжьқәеи, иара убас, зыӡбахәы ҳәоу ауахәама аҟазаара иазгәазҭо 1654 шықәсатәи ахсаалеи рҿы.

Ишубарҭоу ала, икьасоу абжьарашәышықәсақәа раан Ҵиԥуриа иҟан еиду 2 уахәамак, XVII ашәышықәса агәҭаны абарҭ ауахәамақәа Одишьи аҭауадраҿы изуаз акатолик - мессионерцәа рнапаҿы иҟан.

XX ашәышықәса алагамҭазы абри ауахәама ахыжәжәарақәа рҿы аадырԥшит ахаҳәҟьаԥсқәа ҩба, руакы аҿы адҩыла иҟан. Москватәи археологиатә уаажәларра Кавказтәи аҟәша адҵала, Дихазургатәи ауахәамеи адҩылеи ибеит зыӡбахәы ҳәоу ауаажәларра Кавказтәи аҟәша алахәыла, аҭоурыхҭҵааҩы  Мосе Джанашвили. Иара идыррақәа рыла, ауахәама игылан Игры арӷьаратәи аҟәараҿы, аҭауад Миқаиа инадел аҿы, ауахәама аҳаш шкәакәа иалхын. Дихазургатәи ауахәама азалтә еиҿкаашьа змаз ныҳәарҭан, уи аҭыԥантәи афеодалцәа раҳҭынратә ауахәама акәын.

Дихазургатәи ауахәама адҩыла
Дихазургатәи ауахәама ахыжәжәарақәа рҿы иаарԥшу ахаҳәқәа руакы аџьар асахьа ануп, уи армарахьтәи аган аҿы аиаалатәи ахагәҵәытәи аганқәа рыбжьара ахаҵа ифигура аарԥшуп. Ахаҵа инапқәа аџьар ашҟа ирхоуп. Аџьар ахагәҵәытә аган аханы иубарҭоуп мхедрули анбан ала иҟаҵоу адҩыла, уаҟа  Дихазургатәи ауахәама зыргылаз Григол Галатозҭухуцеси иӡбахә ҳәоуп. Аханатә ари адҩыла ииаашамкәа иаԥхьеит, аха, Мосе Джанашвили атекст аҵакы ириашаны,  икьыԥхьны, X-XI ашәышықәсақәа иаҵаиркит. Убри ашьҭахь, Григол Галатозҭухуцеси иҟаиҵаз адҩыла иӡит, анеҩс, еиҭах аарԥшын Дихазургатәи анышәырҭраҿы. 1992-1993 шықәсқәа рзтәи еибашьранӡа адҩыла зныз ахаҳәҟьаԥс ишьҭан Галтәи атәылаҿацәҭҵааратә музеи аҿы. 1980  шықәсазы адҩыла атекст икьыԥхьны, XI ашәышықәса аҵаиркит Валери Силагава. Апалеографиатә ганахьала, Григол Галатозҭухуцеси идҩыла мраҭашәаратә Қырҭтәыла аҵакырадгьылаҿы мхедрули анбан ала иҟаҵоу адҩылақәа рыгәҭа зегьы раасҭа зықәра дуу адҩылақәа иреиуп.
Аҭоурых-хыҵхырҭаҭҵааратә анализ инақәыршәаны, адҩыла аҵакы аҟынтә ишубарҭоу ала, XI ашәышықәсазы Дихазургатәи ауахәама иргылеит Қырҭтәыла аҳратә абыргцәа ринститут ахаҭарнак, аҳәынҭқарратә архитектор Григол Галатозҭухуцеси. Дихазургатәи ауахәама аԥхьанаттәи аргылара XI ашәышықәса ала иҳәаақәҵазароуп.

Аҭоурых-хыҵхырҭаҭҵааратә анализ инақәыршәаны, адҩыла аҵакы аҟынтә ишубарҭоу ала, XI ашәышықәсазы Дихазургатәи ауахәама иргылеит Қырҭтәыла аҳратә абыргцәа ринститут ахаҭарнак, аҳәынҭқарратә архитектор Григол Галатозҭухуцеси. Дихазургатәи ауахәама аԥхьанаттәи аргылара XI ашәышықәса ала иҳәаақәҵазароуп.

Азхьарԥшқәа
 დიხაზურგის წმინდა ბარბარეს ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Мықә акәша-мыкәша иҟоу ауахәама  — Мықә ақыҭа акәша-мыкәша иҟоу ауахәама, Очамчыратәb амуниципалитет, Аԥснытәи автономтә республика, Қырҭтәыла. Ауахәама иргылан абжьарашәышықәсақәа раан. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.

Азхьарԥшқәа

Аԥсны ауахәамақәа


Егры ацҳа абааш () — Аԥсны Егры ацҳаҿ иҟоу абааш. Абааш иргылан  XVI-XVIII ашәышықәсқәа рзы.

Азхьарԥшқәа
 ენგურის ხიდის ციხე

Аԥсны абаақәа


Бабушаратәи ауахәама () — Аԥсны Бабушара ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылоуп абжьарашәышықәсақәа раан. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.

Азхьарԥшқәа
ბაბუშარის ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Ешыратәи ауахәама () — Аԥсны Ешыра ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылан аҿиоу абжьарашәышықәсақәа раан. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.

Азхьарԥшқәа
ეშერის ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Бабушаратәи Ҵҟаба абааш () — Аԥсны Бабушара ақыҭан иҟоу абааш. Абааш иргылоуп  XVI-XVII ашәышықәсақәа раан.

Азхьарԥшқәа
ბაბუშარის წყაბას კოშკი

Аԥсны абаашқәа


Веселовкатәи ауахәама ахыжәжәарақәа ()  — Аԥсны Веселовка ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылан абжьарашәышықәсақәа раан. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.

Азхьарԥшқәа
ვესიოლოვსკის ეკლესიის ნანგრევები

Аԥсны ауахәамақәа


Баӷмарантәи архитектуратә комплекс () — Аԥсны Бамӷаран ақыҭан иҟоу акомплекс. Акомплекс иргылоуп абжьарашәышықәсақәа раан.

Азхьарԥшқәа
ბაღმარანის არქიტექტურული კომპლექსი

Аԥсны архитектуратә комплексқәа


Зеганитәи ауахәама ()  — Аԥсны Зегани ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылан абжьарашәышықәсақәа раан. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.

Азхьарԥшқәа
ზეგანის ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Баӷмарантәи аҟәырӷтә уахәама () — Аԥсны Баӷмаран ақыҭан иҟоу ауахәама. Иргылоуп 1898 шықәсазы. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.

Азхьарԥшқәа
 ბაღმარანის გუმბათიანი ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Баӷмарантәи ауахәама () — Аԥсны Баӷмаран ақыҭан иҟоу ауахәамаа. Иргылоуп абжьарашәышықәсақәа раан. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.

Азхьарԥшқәа
ბაღრმარანის ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Хыхьтәи Бырцхәтәи Димитри ацқьа иуахәама () — Аԥсны, Хыхьтәи Бырцхә ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылан XX ашәышықәсазы.

Азалтә ргыламҭоуп. Абри аҭыԥаҿ ԥаса ажәытә уахәама иҟан, уи еилаҳан, иахьазы иаанханы иҟоуп даҽа ҭыԥк ашҟа ииагоу ауасхыр афрагментқәа мацара. Аргыларатә маҭәахәы аҳасабала ахархәара аман аҳаши аиларшьышьи. Ажәытә уасхыр аҿы ауааԥсыра азалтә уахәама ҿыц дыргылеит. Уи аныҳәарҭа аҩада-мрагыларашҟа ахы рхоуп. Азал аплан аԥшьганеиҟараиаша иеиԥшуп. Алада-мраҭашәарахьтәи аган аҟынтә аҩналарҭа амоуп, ауралатәи аҭӡамцқәа рҿы  иеиԥынгыланы, ахыргьагьатә аԥенџьырқәа акака иҟоуп. Аныҳәарҭеи азали еиҩшоуп аҿаԥсазаҵәытә аганқәа рыла, уи адашьма азал адашьма аҵкыс 2 ҿаԥсак рыла ишьҭыхуп. Аныҳәарҭа апсида ирҟьаԥсуп. Апсида агәҭаны архитравтә аԥенџьыр иҟоуп. Арелиеф алада-мрагыларахь анаара амоуп, убри аҟынтә, абри аганаҿы ауахәама адыргылоуп аиха-бетонтә маркацқәа. Ауахәама ҩ-ганктәи ахыб амҿтәы конструкциа иқәгылоуп. Ауахәама ашифер ала ихыбуп.

Азхьарԥшқәа
ზემო ბირცხის წმინდა დემეტრეს ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Гьаргь ацқьа ихьӡ зху Бедиатәи ауахәама () — Аԥсны Ӷәада ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылоуп абжьарашәышықәсақәа раан. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациатә рзутәуп.

Азхьарԥшқәа
ბედიის წმინდა გიორგის ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Баслахәтәи ауахәама () — Аԥсны Баслахә ақыҭан иҟоу ауахәама.

Ауахәама иргылоуп абжьарашәышықәсақәа раан. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.

Азхьарԥшқәа
ბესლახუბის ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Баслатәи ауахәама () — Аԥсны Басла ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылоуп иҿиоу абжьарашәышықәсақәа раан. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп. Ауахәама иргылан иҿиоу абжьарашәышықәсақәа раан.

Ауахәама – акыр идуу азалтә ргыламҭоуп, уи аҩадахьалагьы мраҭашәарахьалагьы  аҿаԥшьқәа аман. Азал аплан еиҵыху аԥшькәакьҭа аформа амоуп.  Ауралатәи аҭӡамцқәа рҿы абаҟәқәа ҩба-ҩба иҟан, абарҭ абаҟәқәа аҭӡамцқәа еиҟароу хԥа-хԥа хәҭакны иршон. Уажәазы абаҟәқәа рфрагментқәа иаанханы иҟоуп аҩадатәи аҭӡамц аҿы. Агежьбжататә апсида аганқәа азал  аҭӡамкәа ирыдҳәалоуп аҿаԥсақәа рыла. Аныҳәарҭа формас иамаз  еилкаам. Аргыларатә маҭәахәы аҳасабала ахархәара аман  аҳаш, аконструкциатә ахәҭақәа ирылаԥсоуп  ахаҳә ширим.

Азхьарԥшқәа
 ბესლეთის ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Гьаргь ацқьа ихьӡ зху  Баслатәи ауахәама () — Аԥсны Басла ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылоуп заатәи абжьарашәышықәсақәа раан.

Азалтә ргыламҭоуп, инаау агежьбжататә апсида ала. Азал аплан иеиҵыху аԥшькәакьта аформа амоуп; уи аҩадатәи, мрҭашәаратәи, аладатәи аӡҭамцқәа рыгәҭа акака архитравтә ашәқәа иҟоуп, ауралатәи аҭӡамцқәа рҿы ашә аҩ-ганк рҿы ҩба-ҩба архитравтә аԥенџьырқәеи абаҟәқәеи иҟоуп. Абаҟәқәа азал еиҩыршоит еиҟароу х-хәҭак рыла. Аныҳәарҭеи азали еиҩшоуп аҿаԥсазаҵәытә аганқәа рыла. Апсида аҩадатәи ахәҭаҿы иҟоуп ахыргьагьатә аҵыргақәа ҩба,  апсида аладатәи ахәҭаҿы аԥшькәакьтатә архитравтә аҵыргак иҟоуп. Азал аҿы аныҳәарҭа адашьма аҿаԥсак ала ишьҭыхуп. Ауахәама иргылан аҳаши аҳаштә аиларшьышьи рыла. Аконструкциатә ахәҭақәа  ирылаԥсоуп ибзианы ихыу ахаҳә. Ахыб еилаҳаны иҟоуп.

Азхьарԥшқәа
ბესლეთის წმინდა გიორგი

Аԥсны ауахәамақәа


Ацҳаражәҳәаҩ Симон Канатәи иберҭыԥ Афон Ҿыц аҟны () — Аԥсны аиашахаҵаратә ақьырсиантә берҭыԥуп, ишьаркын 1875 шықәсазы, Ацқьа Пантелеимон ихьӡала  Бырзентәыла Афонтәи ашьхаҿ иҟоу аберҭыԥ аберцәа рыла. Амшын аҟынтә  75 метр аҳаракыраҿ игылоуп

Алитература
„Аԥсны акультуратә аҭынхара“,  қарҭ, 2015.

Азхьарԥшқәа
დაბა ახალი ათონის სვიმონ კანანელის ეკლესია

Аԥсны аберҭыԥқәа


Илиа ацқьа ихьӡ зху Бырџьатәи ауахәама () — Аԥсны Бырџьа ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылоуп XX ашәышықәсазы.

Азхьарԥшқәа
ბირჯის წმინდა ელიას ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Хыхьтәи Ешыратәи ауахәама () — Аԥсны Хыхьтәи Ешыра ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылан  XIX ашәышықәсазы.

Азхьарԥшқәа
ზემო ეშერის ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Хыхьтәи Иашҭхәатәи ауахәама () — Аԥсны Хыхьтәи Иашҭхәа ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылан заатәи абжьарашәышықәсақәа раан. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.

Иаанханы иҟоуп аргыламҭа мрагыларахьтәи аҭӡамц аҩадатәи ахәҭа. Аҳаш иалхны иргылан. Мрагыларахьала аџьҵла ду гылоуп, уи ныхас ишьан. Аныҳәарҭа наҟ-ааҟ, адгьыл аҿы ишьҭоуп аҵыргақәа. Ауахәама мрагыларахьала акәын ашә ахьамаз.

Азхьарԥшқәа
ზემო იაშთხვის ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Жәындрыԥшьтәи ауахәама () — Аԥсны Жәандрыԥшь ақыҭан иҟоу ауахәама.  Ауахәама иргылан абжьарашәышықәсақәа раан. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.

Азхьарԥшқәа
ზვანდრიფშის ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Тагилонтәи абааш () — Аԥсны Тагилон ақыҭан иҟоу абааш. Абааш иргылан  абжьарашәышықәсақәа раан.

Азхьарԥшқәа
 თაგილონის ციხე

Аԥсны абаашқәа


Абаахыбтәи абааш () — Аԥсны абаахыбра ақыҭан иҟоу абааш. Абаа иргылоуп абжьарашәышықәсақәа раан. Абаа ақыҭа мрагыларатә ахәҭаҿы, ашьха ашьапаҿы игылоуп. Ицәу ахаҳә иалхауп. Агежьбжататә абаа 6-7 метр аҳаракыра амоуп. Абаа аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.

Азхьарԥшқәа
აბაახიბრის კოშკი

Аԥсны абаашқәа


Абгархәықәтәи архитектуратә комплекс () — Аԥсны абгархәықә аҭыҭан иҟоу акомпмлекс. Ауахәама иргылоуп VIII-X ашәышықәсқәа рзы.

Азхьарԥшқәа
აბღარქუხის არქიტექტურული კომპლექსი

Аԥсны архитектуратә комплексқәа


Пицундатәи ауахәама ()  —  Аԥсны X ашәышықәса иаҵанакәа, Анцәадзыхшаз лыхьӡала Пицунда иҟоу акафедралтә уахәама. 2006 шықәса Абҵарамза 7, Қырҭтәыла ахада идҵа ала, амилаҭтә ҵакы змоу иеиҭамҵуа акультуратә баҟа акатегориа анашьан.

Пицундатәи ауахәама, Аԥсны атерриториаҿы иҟоу егьырҭ абаҟақәа реиԥшҵәҟьа, ақырҭуа архитектура аҿиара еилымшәо иалахәып, аха, Қырҭтәыла егьырҭ абаҟақәа иреиԥшымкәа, византиатәи абаҟақәа рыԥшра амоуп.
Ҭеимураз Батонишвили иҳәамҭала, Пицундатәи ауахәама аҭыԥан игылан ивериелаа рныҳәарҭа хада — Боча ауахәама.

„...Ибераа зегьы ажәытәӡатә раҳ Боча имҵаныҳәон, иара иныхабаа абеиарала иҩычаз Хахьтәи Колхидеи Аԥснытәи Пицундеи рҳәааҿы игылан (ақьырсиантә дин аан уахәамас иҟалеит)“

Абаҟа ахцәажәара
Пицундатәи ауахәама еиҵыху аџьар-ҟәырӷтә ргыламҭоуп, мраҭашәарахьала анартекс амоуп, мрагыларахьала - апсидқәа хԥа. Нартекс Қырҭтәыла шамахамзар иуԥылом, аха апсидқәа иҟазшьарбагоуп заатәи аамҭа иаҵанакәа ақырҭуа уахәамақәа рзы, еиҳа ихьшәаны, мраҭашәаратә Қырҭтәылазы, лымкаала, Амшын Еиқәа агаҿы иҟаз ауахәамақәа рзы (аха, мрагыларатә Қырҭтәылагьы џьара-џьара иуԥылоит). Аҟәарҷ аныҳәарҭа аҭӡамцқәеи ашьаҟақәеи ирықәуп. Пицундатәи ауахәама иргылоуп инеимда - ааимданы еиқәҵоу иаалоу акьырмыт ҟьаҟьеи ахаҳәи рыла. Аҭӡамцқәа хыхьтәи рыхәҭеи, абарабани, уи иақәу аҟәарҷи ишеибгоу акьырмыт иалхуп. Ауахәама аҩнуҵҟала асахьақәа рыла иҩычан, аха  XIX ашәышықәса  II азбжазы ишьыхны, ашәыга шкәакәала ишәны, ажәытә сахьақәа иқәхны, аханатә сахьала ирҩычит. Нартекс алада-мраҭашәаратә кәакьаҿы адамра иҟоуп, уи аҭӡамцқәа ирну асахьақәа  XVI ашәышықәса  II азбжа иаҵанакәеит.  1966 шықәсазы ауахәама аиҭашьақәыргыларатә усурақәа мҩаԥган. Аусурақәа раан ауахәама аинтериер аҿы аарԥшын ажәытә сахьақәа рфрагментқәа, урҭ адамра аҭӡамцқәа ирну асахьақәа рхаантәи аамҭа иаҵанакәеит. Ауахәама акәша-мыкәша игылоуп еиуеиԥшым аргыламҭақәа, ауахәама хәыҷқәа, аныҳәарҭақәа, аберҭыԥ анхарҭа, анхамҩатә ргыламҭақәа. Аберҭыԥ ԥасатәи ахыбра I аихагылаҿ еиҿкаауп Пицундатәи амузеи. Пицундатәи ауахәамаҿы анцәаимаҵзура мҩаԥысуа м, уи аконцерттә зал ҳасабала рхы иадырхәоит.

Алитература
ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 1, თბ., 1997. — გვ. 447-448.

Азгәаҭақәа

Аԥсны ауахәамақәа


Азанҭатәи абырзентә уахәама () — Аԥсны азанҭа ақыҭан иҟоу ауахәама. Иргылоуп XIX ашәышықәса алагамҭазы.

Азхьарԥшқәа
აზანთის ბერძნების ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Азанҭатәи абаа () — Аԥсны азанҭа ақыҭан иҟоу абаа. Абаа иргылоуп абжьарашәысықәсақәа раан.

Азхьарԥшқәа
აზანთის ციხესიმაგრე

Аԥсны абаақәа


Ганҭиади иҟоу аныхабаа ()  — Аԥсны VI ашәышықәса иаҵанакәа, х-апсидк змоу абазилика ауп, аҳабла Ганҭиади аҟны игылоуп. 2006 шықәса абҵарамза 7 рзы, Қырҭтәыла ахада идҵа ала, ианашьан амилаҭтә ҵакы змоу иеиҭамҵуа акультуратә баҟа акатегориа.

Иргылоуп  VI ашәышықәса  I азбжазы. Аха, VIII-X ашәышықәсақәа рзы изныкымкәа аханатә ирҿыцны идыргылахьан. 1576 шықәсазы, османаа ржәылара аан, аныхабаа хәҭала ибгеит. Аԥсни, инеизакны Қырҭтәылеи ажәытәӡатә ақьырсиантә уахәамақәа иреиуп. Уажәазы абазилика ахыжәжәарақәа мацароуп иаанханы иҟоу.

Аҭоурых-архитектуратә ахцәажәара
Аспециалистцәа ргәаанагарала, абазгаа ақьырсианра анрыдыркыла, византиатәи аимператор Иустиниан I-тәи абазгаа рзы Ҵандрыԥшьтәи аныхабаа ииргылеит. Абазилика ахыжәжәарақәа рҟны аарԥшуп амармалташь шкәакәа иалхны иҟаҵаз, абырзен нбанла адҩыла змаз анышәынҭратә хаҳә афрагмент. Ишубарҭоу ала, ари ахаҳә аҭыԥантәи идинтәымыз ма адоуҳатә хаҿык инышәынҭра акәын. Адҩылара ҟаҵоуп VI ашәышықәсазы. Ҵандрыԥшьтәи аныхабаа х-нышьк змоу абазилика ауп. Уи усҟак идуумыз, аформа иаша змаз аҳаштә блокқәеи акьырмыт ҟьаҟьеи рыла иргылан.

Уажәтәи аҭагылазаашьа

Ҵандрыԥшьтәи аныхабаа Қырҭтәыла амилаҭтә ҵакы змоу абаҟа астатус анашьоуп.

Алитература
 ვ. ჯაოშვილი, რ. რჩეულიშვილი, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 680.
 კულტურული მემკვიდრეობა აფხაზეთში,თბ.,2015

Азгәаҭақәа

Аԥсны ауахәамақәа


Гьаргь ацқьа ихьӡала Аҭара иҟоу ауахәама () — Аԥсны аҭара ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылоуп XIX ашәышықәсазы. Ауахәама иамоуп акыр идуу азал аформа змоу агежьбжататә апсида. Мраҭашәарантә агәашә амоуп. Ахыбра ахыб хыбгаланы иҟоуп.

Азхьарԥшқәа
ათარის წმინდა გიორგის ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Драндатәи ауахәама () — Аԥсны VI-VII ашәышықәсақәа ирыҵанакәа ақырҭуа архитектуратә баҟа.  Игылоуп Гәылрыԥшьтәи амуниципалитет Дранда ақыҭан, Кәыдры аӡиас арӷьарахьтәи аҟәараҟны, ахәы ихықәгылоуп. Вахушьти Батонишьвили абри ауахәама иазкны иҩит:

Ауахәама аџьар-ҟәырӷтә ргыламҭоуп. Иргылоуп ақьырмыт ала, ахаҳә дуқәа бжьаҵаны. Елементқәак рыла Мцхеҭа иҟоу Џьвари иеиԥшуп. Ауахәама аплан ааизакны агәҭаҟны аргьыжь зҭаҩу аџьар аԥшра амоуп. Аџьар амаӷрақәа рыхԥагьы акәакьҭаиаша аформа рымоуп. Акәакьқәа рҿы иҟоу ауадақәа агежь аформа рымоуп. Ауадақәа аладахьалагьы аҩадахьалагьы аҩналарҭақәа рымоуп. Адәахьала аџьар акәакьҭаиаша аформа амоуп, мрагыларахьала иадуп агежьбжатәи аԥсидқәа. Акупол ала ихыркәшо абарабан аркақәа рыла иеидҳәалоу ашьаҟақәа ирықәууп. Ахыб хыхьтә ахәҭаҟны иҟоуп 30 рҟынӡа макьаҭ, урҭ рхронологиатә ҳәаа  IV-VII ашәышықәсақәа рыбжьара иҟоуп. Амакьаҭқәа рыҭҵаареи Мцхеҭа иҟоу Џьвари ауахәама арыцхәи иазԥхьагәаҭаны, ауахәама аргылара аамҭас иԥхьаӡоуп VI-VII ашәышықәсақәа. Иара, аргыларатә техникеи, аплани, апропорциақәеи рыла византиатәи архитектуратә баҟақәа иреиԥшуп, аха уи аргылаҩ, ақырҭуа архитектуразы иҟазшьарбагоу елементқәакгьы ихы иаирхәит, лымкаала, Мцхеҭа иҟоу Џьвари ауахәама еиԥшҵәҟьа, араагьы мрагыларахьтәи афасад аҿы иҟоу аԥсидқәа рыхԥагьы ахыргьагьақәа рыла еидҳәалоуп.

Аурыс ҭҵааҩцәа агәаанагара рыман абри ауахәама, инақәыршәаны,  VIII–X (Павлинов), XI (Толстои, Кондаков) ашәышықәсақәа рзы иргылан ҳәа. Ауахәама архитектура анализ азызуз Г. Чубинашвили игәы ишаанаго ала, уи Мцхеҭа иҟоу Џьвари (VI ашә.) иеиԥшуп, аха, лабҿаба иубарҭоуп уи ақырҭуеи авизантиатәи асахьаркыратә еилементқәа ахьеилоу ихьыԥшым аргыламҭа шакәу. Абри агәаанагара дақәшаҳаҭуп Л. Рчеулишвилигьы. Е. Ноибауер игәаанагарала, ауахәама IX ашәышықәса иаҵанакуеит. Аҟазараҭҵааҩы Русудан Меԥисашвили лгәаанагарала, ауахәама иргылан VIII ашәышықәса анҵәамҭазы, „аԥсуаа“ раҳра анышьақәгылоз аамҭазы. М. Хотелашвилии А. Иакобсони ргәаанагарала, ауахәама андыргылаз арыцхә ашьақәыргыларазы аҵакы ду амоуп уи аргыларатә материалқәа иреиу, V–VI ашәышықәсақәа ирыҵанакуа акерамика. Убри аҟынтә, М. Хотелашвилии А. Иакобсони ауахәама  VI ашәышықәсазы иргылан ҳәа ирыԥхьаӡоит. И. Берӡенишвили игәаанагарала, ауахәама иргылан VI ашәышықәса анҵәамҭеи VII ашәышықәса алагамҭеи азы. Аҵыхәтәантәи аамҭазы ауахәама аргылара аамҭас иԥхьаӡоуп VI–VII ашәышықәсақәа.

Аҭоурых
Ауахәама аргылара иазкны ахыҵхырҭатә дыррақәа ҳамам, ҿырҳәалатәи аилыркаарақәагьы иҟам. Драндатәи ауахәама Анцәа Иан лыхьӡала иргылан. X-XVII ашәышықәсақәа рзы аепископцәа ртәарҭас иҟан. Драндатәи аепископцәа ртәарҭа ашьаҭаркра „аԥсуаа“ раҳраҿы имҩаԥысуаз ареформа иадҳәалоуп, X ашәышықәса аҩбатәи азбжазы ишьақәгылеит ҳәа иԥхьаӡатәуп. Ҳара иаадыруа раԥхьатәи Драндатәи аепископ иоуранагӡара XI ашәышықәса актәи ахԥарак иаҵанакуеит. Драндатәи аепархиа аԥшьаҩыхада Драндатәи ҳәа ахьӡ алоуп  дышдыру.  Вахушти Батонишвили идыррақәа рыла, Драндатәи аепископцәа ртәарҭа иаҵанакәан Кәыдры аӡиаси Анаҟәаԥиеи (аӡ. ԥсырцха) рыбжьара иҟаз аҵакырадгьыл.

Ауахәама аинтериер ишьыхын, сахьала иҩычан. Асахьақәа  XIII–XIV ашәышықәсақәа раан иҟаҵан. Ишубарҭоу ала, усҟан ауахәама шьаҭанкыла ирҽеин.  1630  шықәса рашәарамзазы ауахәама даҭааит италиатәи миссионер, Доминикантәи аорден абер Џьовани Џьулиано да Лука. Рашәара 29 рзы (аҿыц стиль ала ԥхынгәы 12 ), Ацқьацәа Пиотри Павли рныҳәамш инамаданы Анцәа Иан лыхьӡала Дранда иҟаз акафедралтә уахәамаҿы аныҳәатә анцәаимаҵзураҿы дыҟан.  1637 шықәса лаҵаразы Османтәи амшынтә десант Драндеи уи акәша-мыкәша иҟаз адгьылқәеи еимырҵәеит. 1639 шықәсазы Одышьтәи самҭавро иаҭааит Урыстәыла аҳ Михаил Романов (1613-1645 шш.) ицҳаражәҳәаҩцәа адикәан Ф. Елчини апап П. Захариеви.  1640 шықәса жәабран азы, дара Драндатәи ауахәама иаҭааит. Аурыс ацҳаражәҳәаҩцәа рдыррақәа рыла, Драндатәи акафедралтә ныхабаа аҿы Анцәа, Анцәа Иан, Иоан Аӡаахҩы уҳәа уб. егь. рныхачаԥақәеи, адамра иҭаз аџьари, ацқьа Барбаре иԥшьоу лыхәҭақәеи рбеит; уааҵәҟьа, иԥшьоу ахәҭақәа ирываҵан даҽа аџьаркгьы. Ацҳаражәҳәаҩцәа абарҭ иԥшьоу ахәҭақәа иаазгада, иабантәааргеи ҳәа ианҵаа, архиереи ишреиҳәаз ала, аҭырқәцәа ауахәама ианақәла, ашқәсанҵа иблит, ҿырҳәала игәалашәом. XVII ашәышықәса 60–тәи ашықәсқәа рзы иаб дицны Одишьи иаҭааз Павел Аллептәи идыррақәа рыла, Драндатәи ауахәамаҿы аныхачаԥақәа рыгәҭа ишьҭан ацқьа Барбареи егьырҭ ацқьацәеи иԥшьоу рыхәҭақәа.

XVII ашә. 60-тәи ашықәсқәа рзы аԥсуаа, еиҭах Одышьтәи самҭавро иажәылеит. Усҟан Драндатәи ауахәама аҟынтә иаҳа ишәарҭам аҭыԥашҟа ииаргоит ауахәаматә шәҟәқәа, аныхачаԥақәа, аџьарқәа уҳәа, ауахәаматә инвентар. Абас ауп ԥыҭраамҭак ашьҭахь, Саба Дранадатәи иҿаҵала иҟаҵаз Иоанн Ахьҿы иныхачаԥа (XI ашә.) Драндантәи Шәантәылаҟа ишнагаз; акафедралтә ныхабааи аепархиеи иртәыз иакымкәа аџьарқәеи, ауахәаматә шәҟәқәеи, аинвентари иԥсаҟьаны иаанхеит. 1681 шықәсазы аԥсуаа Одышьтәи самҭавро аҩада - мрагыларатәи ахәҭа, аӡиас Келашәырынтә аӡиас Егрисҵҟали аҟынӡа (уажәтәи Аалӡга) рнапаҿы иааргеит, убри ашьҭахь Драндатәи аепископцәа ртәарҭа аԥыхын, избан акәзар, аԥсуаа ирымпыҵархалаз атерриториаҿы ақьырсиантә уахәамақәа аусура зрылшомызт. Убри аамҭа инаркны Драндатәи ауахәама кыраамҭа шылаԥшрада иҟан.

XX ашәышықәса алагамҭазы ауахәама еиҭашьақәдыргылеит. Арҿыцратә усурақәа раан акупол ахадыргылеит аурыс баҟақәа рзы иҟазшьарбагоу амҿытә конструкциа „аџьымшьхы“, аԥенџьырқәа дырҭбааит, аҩнуҵҟагьы адәахьалагьы иршьыхит. Абаҟа аҩнуҵҟагьы адәахьалагьы ашьыхра аан иҟаҵаз адекор амшала ауахәама раԥхьатәи архитектуратә аԥшра аҽаԥсахит. Ауахәама асаркьалсырҭа аман. Мраҭашәаратә ҭӡамц аҿы иалагон Қәыдры аӡиас аҟынӡа ицоз ахыҵхырҭа (аура 260–280 м. ). XIX ашәышықәса анҵәамҭаз абри ахыҵхырҭаҿ аарԥшын амармалташьтә хаҳәҟьаԥс, уи Ҳазшаз ирелиефтә сахьа анын, агьи ахаҳәҟьаԥс аҿы аарԥшын Иасеи Анцәа Иани (афотоҭыхымҭақәа алалырҵәеит П. Уварова). 1917  шықәсазы ауахәама аҵакырадгьыл иахьаҵанакуаз иҟан ахәышәтәырҭеи, асасааирҭеи. Абрааҵәҟьа иҟан ашәырҭрақәеи аӡахәаҭрақәеи.
Қырҭтәыла асовет мчра анышьақәгыла ашьҭахь, атеизм аҳра анамаз, адинхаҵара иаҿагылаз акампаниа аныӷәӷәаха, 1924 шықәсазы Драндатәи аберҭыԥ иадыркит. Аберҭыԥ ахыбраҿы абахҭа аадыртит, уи иахьагьы аус ауеит, егьа ахәҭа Гәылрыԥшьтәи араионтә администрациеи ашкол-интернати ирҭыԥхеит.

1978  шықәсазы архитектор – аиҭашьақәыргылаҩ Вахтанг Цинцаӡе инапхгарала, Драндатәи ауахәама аиҭашьақәыргылара иалагеит. Убасҟан, архитектруратә баҟа ирыцқьаны, цқьа иҭҵааны, раԥхьатәи аԥшра еиҭашьақәдыргылеит. 2002 шықәса инаркны ауахәамаҿы Анцәа имҵаныҳәара мҩаԥысуеит. Усҟан ауахәамаҿы аиҭашьақәыргыларатә усурақәа мҩаԥганы, абаҟа аинтериери аеқстериери рыԥсахит. Ауахәама афасад ашәыга шкәакәала иршәит, ауахәама агәараҿы акрыфарҭеи асасааирҭеи дыргылеит.

2006 шықәсазы, Қырҭтәыла ахада идҵа ала, Драндатәи ауахәама амилаҭтә ҵакы змоу иеиҭамҵуа акультуратә баҟа астатус анашьан.

Алитература
ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 2, თბ., 2012. — გვ. 492-493.
ხორავა ბ. დრანდის საეპისკოპოსო, კრებ. მართლმადიდებლობა აფხაზეთში და ეროვნული თვითიდენტიფიკაციის საკითხები, თბ., 2005
ბერძენიშვილი ი., აფხაზეთის სამეკლესიანი ბაზილიკები, კრებ. მართლმადიდებლობა აფხაზეთში და ეროვნული თვითიდენტიფიკაციის საკითხები, თბ., 2005;
ბერძენიშვილი ი. ქრისტიანობის გავრცელების საკითხი აფხაზეთში არქეოლოგიური მასალების მიხედვით (IV –VIII სს.), ისტორიის მეცნიერებათა კანდიდატის სამეცნიერო ხარისხის მოსაპოვებლად *წარმოდგენილი დისერტაციის ავტორეფერატი, თბ., 2006
გამახარია ჯ. აფხაზეთი და მართლმადიდებლობა (I ს. – 1921 წ.), თბ., 2005
კალისტრატე, დრანდის მონასტერი, გაზ. ,,ივერია“, 1900, № 137
ცინცაძე ვ. დრანდა, ,,ძეგლის მეგობარი“, 1979, № 50
ჩუბინაშვილი გ. ქართული ხელოვნების ისტორია, ტ. 1, თბ., 1936
წმინდა მღვდელმოწამე კირიონი და აფხაზეთი. შემდგენელ-რედაქტორი ჯემალ გამახარია, თბ., 2005
Агафодор (Преображенский), Успенско-Драндский общежительный монастырь в Абхазии. Историко-археологическое описание. Ставрополь, 1894
Бакрадзе Д. Кавказ в древних памятниках христианства. Записки общества любителей кавказской археологии, кн. 1, Тифлис, 1875
Боярский А. Драндский Успенский монастырь на Кавказе, Одесса, 1894
И. Н. Абхазия и в ней Новоафонский Симоно-Кананитский монастырь, М. 1898
Воронов Ю. Н. В мире архитектурных памятников Абхазии, М., 1978.
Леквинадзе В. А. О постройках Юстиниана в Западной Грузии, Византийский временник, т. 34, М. 1973
Меписашвили Р. Дранда (памятник архитектури VIII века), IV Международный симпозиум по грузинскому искусству, Тб., 1983
Павлинов А. М. Дранда, МАК, вып. 3, 1893
Рчеулишвили Л. Д. Некоторые аспекты грузинской архитектуры Черноморского побережья. Средневековое искусство. Русь. Грузия. М. 1978
Саблин С. Древний генуезский храм, в укреплении Дранды, газ. Кавказ, 1846, №8
Туманишвили Д. Средневековая церковная архитектура в Абхазии, в кн. Разыскания по истории Абхазии/ Грузия, Тб., 1999
Уварова П. С. Христианские памятники, МАК, вып. 4, 1894
Хорава Б. К. Драндское епископство, Вопросы гуманитарних наук, М., 2006, №4
Хотелашвили М. К., Якобсон А. Л. Византийский храм в с. Дранда (Абхазия). Византийский временник, т. 45, М. 1984
Хрушкова Л. Г. Раннехристианские памятники Восточного Причерноморья, М. 2002
Чубинашвили Г. Н. Памятники типа Джвари, Тб., 1948
Neubauer E. Abchazische Architektur im Spannungsfeld zwischen Georgien und Byzanz (6.bis11.Jh), Byzantinische Kunstexport. Halle, 1978.

Азгәаҭақәа

Аԥсны ауахәамақәа


Ахалшентәи аныҳәарҭа – «Иоанн аӡӡаахҩы ихы» () — Аԥсны Ахалшени ақыҭан иҟоу аныҳәарҭа. Ауахәама иргылоуп икьасоу абжьарашәышықәсақәа раан. Ахаԥы аҿы иҭыхуп Иоанн Аӡаахҩы ихы асахьа. Ишырҳәо ала, абри аҭыԥаҿоуп Иоанн Аӡаахҩы ихы ахынтәраан иахьырбаз, убри аҟынтә, адинхаҵаҩцәа зегьы абри аҭыԥҷыдала иазҿлымҳауп.

Азхьарԥшқәа
ახალშენის-სალოცავი

Аԥсны ауахәамақәа


Ауахәама «Аилага-абыҟә» () — Аԥсны Бомбора ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылоуп  VIII-IX ашәышықәсазы. Гәдоуҭантә 10 километрак бжьоуп, амшын ахырхарҭала.

Заатәи абжьарашәышықәсақәа ирыҵанакәа ақырҭуа ақьырсиантә уахәамоуп, аҭыԥантәи ауааԥсыра уи «Аилага - абыҟә» ахьӡала ауп ишырдыруа. Ауахәама залк змоу ргыламҭоуп, аҭӡымцқәа ишеибгоу, хә-кәакьктәи апсидала, еиқәханы иҟоуп. Ауахәама аҩнуҵҟа аԥхасҭа зауз ишьыху аҽыҭаҿ иубарҭоуп аҭыӡсахьа ашьҭақәа. Аладахьаала иҟоу аҩналарҭа авара аҭӡамц  иануп аџьар асахьа. Аладахьала иадыргылоуп еиҵыху азал, мрагыларатә ахәҭаҿы иҟоуп агежьбжа аформа змоу аныҳәарҭа. Аилага-абыҟә ҳәа икьасаны ахьӡарҵеит. Аханатә хьӡыс иамаз идырым.

Азхьарԥшқәа
 აილაგა-აბიყუს ეკლესია

Азгәаҭақәа

Аԥсны ауахәамақәа


Бедиатәи аберҭыԥ () — Аԥсны X ашәышықәса иаҵанакәа берҭыԥ. 2006 шықәса абҵарамза 7 рзы, Қырҭтәыла ахада идҵа ала, аберҭыԥ анашьан амилаҭтә ҵакы змоу иеиҭамҵуа акультуратә баҟа акатегориа.

Аҭоурых
Аҭоурыхтә дыррақәа инрықәыршәаны, Бедиатәи акомплекс иргылан X ашәышықәса анҵәамҭазы, инақәыршәаны, 999 шықәсазы. Ауахәама иргылеит еидҵоу Қырҭтәыла раԥхьатәи аҳ Баграт III Багратиони,  „аепископцәа ртәарҭа“ ҳасабала, акәша-мыкәша иҟаз ақыҭақәа рацәа ауахәама иеиҭеит, ауахәама „еиуеиԥшым аҩычагақәа“ рыла иҩычеит, аҵыхәтәаны, абра анышә дамардеит.

Бедиатәи аберҭыԥтә комплекст игылоуп 25 километр рыла Очамчыра иацәыхараны, Бедиа ақыҭа агәҭаны. Уи иԥ шӡаӡоу ақырҭуа архитектуратә баҟақәа иреиуп. Уажәазы акомплекс иалоуп Анцәадзыхшаз лыхьӡала иҟоу ауахәамеи, аепископцәа рпалатеи, асаркьалсырҭа хәҭаки.

Аберҭыԥ тә комплекс аргыламҭа хада – агәара агәҭаны игылоу, Анцәадзыхшаз лыхьӡала иҟоу Бедиатәи ауахәама ауп, уи аҟынтә мраҭашәарахьала иаанханы иҟоуп Бедиатәи амитрополитцәа рхан, аргыламҭа ҩ-еихагылак амоуп.

XIII-XIV ашәышықәсақәа рҳәааи XV-тәи ашәышықәсеи рзы ауахәама ирҿыцны еиҭашьақәдыргылеит.  Асаркьалсырҭа XII-XIV ашәышықәсақәа ирыҵанакәа ргыламҭоуп, аепископцәа рпалата иргылан XV ашәышықәсазы,  Бедиатәи амитрополит Антон Жуанисӡе ила. Ауахәама аинтериер аҿы иаанханы иҟоуп аҭыӡсахьақәа рҽыҭқәа хԥ а, урҭ X-XI-и, XIII-XIV-и, XVI-XVII-и ашәышықәсақәа ирыҵанакәеит.

Бедиатәи аепископцәа ртәарҭа ашәышықәсақәа рацәа рыҩнуҵҟа зҵакы дууз ауахәаматәи акультура-арккаратәи центрын.

Давид Аӷ машенебели,  Қырҭтәылеи ақырҭуа уахәамеи ракзаара асимвол ҳасабала,  Бедиатәи аепископ хада Свимеон Бедиа-Алавердтәи аҳаҭыртә ахьӡ ианашьаны, убри ала иаҵшьны иазгәеиҭеит ақырҭуа-мрагыларатәи  ақырҭуа-мраҭашәаратәи иӷ әӷ әаӡоу аныҳәарҭақәа ракзааара.

Аепископ хада Антон Жуанисӡе Бедиатәи аберҭыԥ тә комплекс аҿы аскрипториум аԥ иҵеит, уаҟа ажәытә напҩырақәа ирҿыцны еиҭашьақәдыргылон, адинҭҵааратә шәҟәқәа еиҭаргон, аскрипториум анапҩыра ҿыцқәа рыла ихадырҭәаауан. Бедиатәи аберҭыԥ аҿы анышә иамадоуп еиду Қырҭтәыла раԥ хьатәи аҳ Баграт III-тәии иара иан — аҳәынҭқарԥ ҳәыс Гурандухти.

Архитектура
Иаанханы иҟоу аџьоуҳартә фрагментқәа инрықәыршәаны, аханатә уи X-XI ашәышықәсақәа рҳәааҿы иргылан. Уажәтәи аргыламҭа XIII-XIV шәышықәсақәа ирыҵанакәеит. Ауахәама апланла еиҵыху акәакьҭаиаша ауп, 3 ҩналарҭаки иҭшәоу агантәи анышьқәеи амоуп. Аҟәырӷ 2 гәашьаки аныҳәарҭа аҭӡамцқәа ркәакьқәеи ирықәгылоуп. Мрагыларатә фасад аҿы усҟак идуум ҩ-ҵыргак иҟоуп. Афасадқәа ибзианы ицәу ахаҳәқәа рыла иҩычоуп. Аҩнуҵҟа ицәагәлабны иҟаҵоуп, аханатә аҭӡамцқәа асахьақәа рыла рҩычара иазԥ хьагәаҭазшәа. Ауахәама аҭӡамцқәа рҿы иаанханы иҟоуп аҭыӡсахьақәа рфрагментқәа. Аладатәи аҭӡамц мрагыларатә хәҭаҿы даарԥ шуп ашьаҭаркҩы - Баграт III-и (ауахәама амодель икуп) Дадианиаа рыжәла ахаҭарнакцәеи, аҭыԥ антәи афеодал иҭаацәара ракәзар ҟалап. Асахьақәа еиуеиԥ шым ахронологиатә аамҭақәа ирыҵанакәеит  — XIII-XIV ашәышықәсақәеи иаҳа икьасоу аепохеи (аҭҵааҩцәақәак ргәаанагарала, XI ашәышықәса иаҵанакәа аҽыҭгьы убарҭоуп), аберҭыԥ мраҭашәаратә ганахьала ахан ду гылоуп, аҩадатәи аҩналарҭа ашә аханы иҟоуп XIV ашәышықәса иаҵанакәа асаркьалсырҭа.

Бедиатәи адҩылақәа
1. Еилацалоу адҩылақәа:
 Свимеон Галатозтухуцеси изку адҩыла;
 Николоз акаталикоси Софрон Бедиатәи ирызку адҩыла;
 Константин аҳцәа раҳ изку адҩыла ;
 Антон Бедиатәи изку адҩыла.

2. Аҭыӡсахьақәа ирну адҩылақәа:
 Аҳ Баграт иҭыӡсахьа иану адҩыла афрагмент;
 Аамсҭа жәла ду рҭаацәара  рҭыӡсахьа иану адҩыла афрагмент;
 Аҳәынҭқарԥ ҳәыс Марихи Гьаргь Дадиании ирызку адҩыла;
 Ацқьақәа рсахьақәа ирну адҩылақәа.

3. Агравиуратә адҩылақәа:
 Аԥ суаа раҳ Баграти аҳәынҭқарԥ ҳәыс Гурандухти ирызку адҩыла;
 Ацқьақәа рсахьақәа ирызку аилыркааратә адҩылақәа Бедиатәи ахьтәаҿа аҿы ;
 Германе Чхетиӡе изку адҩыла Бедиатәи ахьтәаҿа аҵаргәаҿы.

Бедиатәи аԥшьаҩыхадацәа рсиа
 Иоанн Бедиатәи, аепископ хада — 1065 ш.;
 Симеон Бедиа-Алавердтәи — 1125 шықәсанӡа;
 Николоз Бедиатәи Гонглибаиӡе — XIII ашәышықәса II азбжа;
 Софрон Бедиатәи Гонглибаиӡе — XIII-XIV ашәышықәсақәа рҳәаа;
 Миқаел Бедиатәи Гонглибаиӡе — XIV ашәышықәса I аԥ шьбарак;
 Лазаре, аепископ хада — XIV ашәышықәса II азбжа;
 Гьаргь, аепископ хада — XIV ашәышықәса II азбжа;
 Мркози, аепископ хада — XIV-XV ашәышықәсақәа рҳәаа;
 Григол Бедиатәи — XV ашәышықәса 20-30-тәи ашықәсқәа;
 Мелқизедег Бедиатәи — XV ашәышықәса 30-40-тәи ашықәсқәа;
 Иоакиме Цаишьи-Бедиатәи — XV ашәышықәса 60-тәи ашықәсқәа;
 Антон Жуанисӡе, аепископ хадеи раԥ хьатәи амитрополити — XVI ашәышықәса 20-50-тәи ашықәсқәа;
 Кирил Жуанисӡе, амитрополит — XVI ашәшықәса 70-80-тәи ашықәсқәа;
 Евтихи Бедиатәи — 1639-1640 шықәсқәа;
 Никифоре Ирубақиӡе Бедиатәи — XVII ашәышықәса 40-50-тәи ашықәсқәа;
 Андриа Бедиатәи — 1664-1665 шықәсқәа;
 Габриел Чиқвани Ҷҟондидел-Цагери-Бедиатәи — XVII ашәышықәса 70-80-тәи ашықәсқәа;
 Германе Чхетиӡе, аепископ хадеи амитрополити — XVII ашәышықәса анҵәамҭа;
 Николоз Мхеиӡе, амитрополит — XVIII ашәышықәса I азбжа;
 Мақсиме Иашвили, амитрополит — XVIII ашәышықәса 50-60-тәи ашықәсқәа.

Азхьарԥшқәа
 ბედიის სამონასტრო კომპლექსი

Азгәаҭақәа


Ахалшентәи абаа () — Аԥсны Ахалшени ақыҭан иҟоу абаа. Абаа иргылоуп абжьарашәышықәсақәа раан. Абаа аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зы ԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп. Абаа аҩхаа хәыҷы аҟны игылоуп, абӷьыҵлара ала ихҩоу ашьха ҳаракқәа рыгәҭа. Ашьхеибаркыра мрагылара-мраҭашәаратә хырхарҭала еиҵыхуп, абаа аплангьы
убасҵәҟьоуп ишыҟоу. Абаа ахәҭа хада - мрагырахьтәи аган аҿы, зегьы реиҳа иҳаракыз
аҭы ԥ  аҿы акәын иахьыҟаз. Абаа агалуан ала ихкаан, уи аконтурқәа зегьы реиҳа ибзианы
иубарҭоуп алада-мраҭашәарахьтәи ахәҭаҿы. Иҟоу агәаанагарала, ашьхеибаркыра
мраҭашәаратә ахәҭаҿы иҟоу ашьхаҟьаҟьагьы агалуан ала ихкаазар ҟаларын.

Азхьарԥшқәа
ახალშენის ციხის ნანგრევები

Аԥсны абаашқәа


Ҭевдоре ацқьа ихьӡала Ахалшени иҟоу ауахәама, Фиодр ацқьа ихьӡала Ахалшени иҟоу ауахәама () — Аԥсны Ахалшени ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылоуп заатәи абжьарашәышықәсақәа раан.

Ауахәама иргылан Фиодр ацқьа ихьӡала. Иаанханы иҟоуп 1,5 м. аура змоу аҭӡамкәа мацара. Аҩналарҭа мраҭашәарахьтәи аган аҿоуп иахьыҟоу. Азал аплан еиҵыху акәакьҭаиаша аформа амоуп, ауралатәи аҭӡамцқәа рыцыԥ хьаӡаҿы аҿаԥсак змоу абаҟәқәа иҟоуп. Аргыларатә маҭәахәы аҳасабала ахархәара рыман аҳаши аҳаштә аиларшьышьи. Ауахәамаҿы иҟоуп аквадраттә рамка иҭаргылоу Болонтәи аџьар. Аџьар аганқәа рҿы адҩылақәа игәылԥ ҟаауп.

Азхьарԥшқәа
ახალშენის წმინდა თევდორეს ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Гәандратәи Ахалара ауахәама () — Аԥсны Гәандра ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылан XIX ашәышықәсазы.

Азхьарԥшқәа
 გვარდის ამაღლების ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Ганҭиадтәи абырзентә уахәама () — Аԥсны Ганҭиади аҳаблаҿ иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылоуп XIX ашәышақәса II азбжазы.

Азхьарԥшқәа
 განთიადის ბერძნული ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Ганҭиадтәи абазилика () — Аԥсны Ганҭиади аҳаблаҿ иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылан VI-VII ашәышықәсқәа рзы.

Азхьарԥшқәа
განთიადის ბაზილიკა

Аԥсны ауахәамақәа


Аҷандаратәи адольменқәа () — ҳ. ҟ.  II азқьышықәса  I азбжа иаҵанакуа, Аԥсны Аҷандара ақыҭан. 2006 шықәсазы, Қырҭтәыла ахада идҵа ала, адольмен амилаҭтә ҵакы змоу иеиҭамҵуа акультуратә баҟа астатус анашьан.

Адольменқәа -  Аԥсны атерриториа аҟны  иаарԥшыз, ахаҳә иалхыз аҳаҭгәынқәа роуп. Аԥснытәи ажәытәӡатә дольменқәа заатәи аџьаз аамҭа иаҵанакәеит.  Урҭ рыргылара иалагеит ҳ.ҟ.  III азқьышықәса  II аҩбатәи азбжазы.  Усҟан Аԥсны идыргылоз адольменқәа усҟак идуумыз иҭшәаз аргыламҭақәан.  Абжьаратә аџьаз аамҭа  (ҳ.ҟ.  II азқьышықәса  I азбжа) иаҵанакәа адольменқәа иаҳа идууп, иаҳа еиӷьны иргылоуп.
Аԥснытәи адольменқәа хагәҵәыла ишьақәыргылоу ԥшьба-ԥшьба идуу ахаҳә ҟьаԥсқәа  ирылхуп, абри аҩызаҵәҟьа ахаҳәла ихыбуп  (хаҳәқәак  50 тонна иакапануеит). Дольменқәак рыҩнуҵҟа  ахаҳәҟьаԥс иалху адашьмагьы иҟоуп.  Аԥснытәи адольменқәа атрапециа афома рымоуп.  Ишаԥу ала, аԥхьатәи аҭӡамц ҭбаа аладахьала ма алада-мрагыларахьала иргылоуп,  0,4 м. адиаметр змоу акылҳара амоуп, уи ахаҳәтә рыԥҵә ала иадыркуан.  Адәахьала аҭӡамцқәа   иаарыкәыршаны ахаҳә дуқәа шьҭоуп.

Аԥсыбаҩқәа  рыдагьы, адольменқәа рҿы аарԥшуп  аџьаз иалху аихақәа, еиуеиԥшым арԥшӡагақәа, акерамика.

Уажәазы адольменқәа реиҳара хылаԥшрада иҟоуп. Адольменқәа рекспонатқәак Қырҭтәыла амилаҭтә музеи аҟны ишьҭоуп.

Азхьарԥшқәа
სოფ. აჭანდარის დოლმენები

Азгәаҭақәа

Аԥсны адольменқәа


Гагратәи ауахәама ахыжәжәарақәа () — Аԥсны Гагра ақалақь аҿы иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылан абжьарашәышықәсақәа раан.

Азхьарԥшқәа
 გაგრის ეკლესიის ნანგრევები

Аԥсны ауахәамақәа


Гагратәи абырзентә уахәама () — Аԥсны Гагра ақалақь аҿы иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылан XIX-XX ашәышықәсақәа раан.

Азхьарԥшқәа
 გაგრის ბერძნული ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Бомборатәи ауахәама «Сераиа баба» () — Аԥсны Бомбора ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылан абжьарашәышықәсақәа раан. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.

Азхьарԥшқәа
ბომბორის ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Алахаӡетәи ауахәаматә комплекс () — Аԥсны Алаҳаӡы ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылоуп VI-VII ашәышықәсазы. Акомплекс ахәы иқәгылоуп. Архитектуратә комплекс иалоуп 3 нефки 3 апсидаки змоу ауахәама хәыҷи, насгьы, 3 нефки абжьыркцатә апсидеи змоу абазилика дуи. Ауахәама ду аҟынтә иаанхеит аладатәи мраҭашәаратәи аҭӡамцқәа рфрагментқәа. Ауахәама аҳаштә блокқәа рыла иргылоуп, урҭ рыбжьара акьырмыти аԥслымӡхаҳәи рҽеиҭныԥсахлоит. Аныҳәарҭа дууп, азал 3 нефк рыла ишоуп. Аҩада-мраҭашәарала, 5 метрак иацәыхараны иҟоуп ауахәама хәыҷы ахыжәжәарақәа. Уигьы аҳаштә блокқәа ирылхуп, иара убас, аргылараан ахархәара рыман ихыу аԥслымӡхаҳә иалху аҳәаҟьа дуқәеи, уааҵәҟьа иҟаҵаз ақьырмыти, ахаҳәкәымпылқәеи. Ауахәамақәа рхыбразы ахархәара аман акрамит 2 хкык - иҟьаԥсу, иара убас, иҭырҿҿоу акрамит. Ауахәамақәа  IV-VI ашәышықәсақәа ирыҵаркәеит, аха, аргыларатә маҭәахәқәа ишеижәлантәугьы, асинхронизм алацәажәара уадаҩуп. Аҩыратә хыҵхырҭақәа рҿы ауахәама аӡбахәы ҳәам.

Азхьарԥшқәа
ალახაძის სამაფსიდიანი ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Анхәатәи ауахәама () — Аԥсны Анхәа ақыҭан иҟоу ауахәама.

Ауахәама иргылоуп абжьарашәышықәсақәа раан. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.

Алитература
ახალაძე ლ., აფხაზეთის ეპიგრაფიკა როგორც საისტორიო წყარო, ლაპიდარული წარწერები I. თბ, 2005
სილოგავა ვ., სამეგრელო აფხაზეთის ეპიგრაფიკა, თბ., 2004
 ახალაძე ლ., აფხაზეთის მატერიალური კულტურის ძეგლები, წიგნში: აფხაზეთის ისტორიი საკითხები, თბ., 2018
Виноградов А. Ю., Белецкий Д. В., Церковная архитектура  Абхазии в эпоху Абхазского царства Конец VIII–X вв. М. 2015

რესურსები ინტერნეტში
 ანუხვის ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Алеқсандровкатәи ауахәама () — Аԥсны Алеқсандровка ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылоуп XII-XIII ашәышықәсfқәа раан. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.

Азхьарԥшқәа
 ალექსანდროვკის ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Ахәҵатәи абаа () — Аԥсны Ахәҵа ақыҭан иҟоу абаа. Абаа иргылоуп абжьарашәышықәсақәа раан. Абаа  ахра  иқәгылоуп, ахаҳә иалхуп. Алада-мраҭашәарантә аҩхаа шьҭоуп. Егьырҭ аганқәа зегьы аанда рыкәыршоуп. Аанда ҵаҟатәи аган аҿоуп иахьыҟоу, абаа хәыҷык ишьҭыхшәа игылоуп, убри амшала аргыламҭа 2 иаруск амазшәа убарҭоуп. Абаа мрагыларатә ахәҭаҿы ацилиндыртә форма змоу аҵыргәа хәыҷык иҟоуп, уи ахыргьагьа ала ихыбуп. Иара ԥшькәакьҭатә ашә ала абаа иадҳәалоуп. Уажәазы аргыламҭа ибгоуп. Абаа аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.

Азхьарԥшқәа
ახუწის ციხესიმაგრე

Аԥсны абаашқәа


Аџьамԥазратәи ауахәама () — Аԥсны Аџьамԥазра аҳаблаҿы иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылоуп абжьарашәышықәсақәа раан. Азалтә уахәамоуп. Иргылоуп аблок аалыҵбжа ала. Ацилиндыртә форма змоу ахыргьагьа ала ихыбуп, уи х-уаргьак ирықәгылоуп. Аныҳәарҭа апсидаҿы ҩ-ҭаҩак иҟоуп. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.

Азхьарԥшқәа
აჯამფაზარის ეკლესია

 Аԥсны ауахәамақәа


Илиа ацқьа ихьӡ зху Амзаратәи ауахәама () — Аԥсны Амзара ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылоуп 1910 шықәсазы. Азалтә уахәамоуп, инаау агежьбжататә апсида ала. Иргылоуп ибзианы ихыу, зшәага еиԥшым ахаҳәқәа рыла. Ибаланскру аилазаашьа амоуп. Мраҭашәаратә аҭӡамц афронтон аҿы, абарелиефтә аџьар аханы иҟоуп аамҭа ахьарбоу ахаҳә — 1910. Азал ҩ-ҩналарҭак аман — мраҭашәарахьалагьы аладахьалагьы. Уажәазы мраҭашәаратәи ашә иҭырҭәааны иҟоуп. Аладатәи ашә наҟ-ааҟ, иара убас аҩадатәи аҭӡамц аҿы ҩба-ҩба ахыргьагьатә аԥенџьырқәа иҟоуп. Азал аплан еиҵыху аԥшькәакьҭа аформа амоуп. Адашьма амҿы иалхуп. Аныҳәарҭа адашьма аҿаԥсак ала ишьҭыхуп. Апсида агежьбжататә форма амоуп, уи агәҭаны иҭаԥҟаны иҟоуп ахыргьагьатәԥенџьырк. Ауахәама ахыб амҿтәы конструкциа амоуп, ахыб ахаҭа аҭанақьы иалхуп. XX ашәышықәса  70-80 ашықәсқәа рзы уаҟа ақыҭатә алагамҭатә школ еиҿкаан.

Азхьарԥшқәа
ამზარის წმინდა ელიას ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Мықәтәи аепископцәа ртәарҭа, Мықәтәи аепархиа — Аԥсны абжьаратә шәышықәсақәа раан аепархиа. Ишьаҭаркын X ашәышықәса аҩбатәи азбжазы.

Аҭоурых
Матиане Қарҭлиса ишану ала, «Аԥсуаа» раҳ Леон III (957-967) иргылеит Мықәтәи ауахәама, иаԥиҵеит аепископцәа рҭәарҭа, иныҳәаны, Анцәа имчала ихиркәшеит.“
Уи аԥҵан Аԥсны ( Мраҭашәаратә Қырҭтәыла) акатоликосат аепархиақәа руакы аҳасаб ала. Қырҭтәыла акзаара аепоха аан (XI-XV ашә.) Қырҭтәыла акатоликос-патриарх инапаҵаҟа иҟан, нас, XV ашәышықәса анҵәамҭаз иаку аҳра аполитикатә хыбгара ашьҭахь, Аԥснытәи ( алада-мраҭашәаратә Қырҭтәыла) акатоликос инапаҵаҟа. XVI ашәышықәсаз Одышьтәи самҭавро аԥҵара ашьҭахь, Мықәтәи аепископцәа иқәиргылон Одышьтәи ахада, ишьақәирӷ әӷ әон Аԥснытәи акатоликос. Мықәтәи аепископцәа ртәарҭа иаҵанакуан аӡиасқәа Мықәи Кәыдри рыбжьара иҟаз атерриториа. Мықәтәи аепархиа архиереи Мықәтәи ҳәа ауп дышдыру. Иахьазы идыру раԥхьаӡатәи Мықәтәи аепископ хада Григол (XII ашә.) иоуп. Уи иӡбахәы ҳәоуп иара ихаҭа иргылаз Мықәтәи ауахәама асаркьалсырҭаҿы асомҭаврули  аҩырақәа рҿы, аполиграфиатә шәҟәқәа рҿы абарҭ аҩырақәа XII ашәышықәса ирыҵанакуеит ҳәа азгәаҭоуп. Анаҩсантәи еицырдыруа Мықәтәи архиереи, Мықәтәи аҩырацқьа (1300 ш.) ахҩылааразы аҿаҵа ҟазҵаз аепископ хада Даниел иоуп. Мықәтәи акафедраҿ иоуранагӡара аепохас азгәаҭоуп  XIII ашәышықәса анҵәамҭеи XIV ашәышықәса алагамҭеи.

Мықәтәи аҩырацқьа (1300ш.) аҿы, ахҩылааразы аҿаҵа ҟазҵази ахҩылааҩи рышьҭахь дарбоуп Мықәтәи аепископ хада Абраҳам. Иара Мықәтәи акафедраҿ аус иуан XIV ашәышықәса актәи азбжазы. Аҩырацқьа ажәытәтәи анҵамҭаҿы иӡбахәы ҳәоуп Мықәтәи аепископ хада Амбриа, аха иара аус аниуаз апериод ашьақәыргылара уадаҩуп.

1360-тәи ашықәсқәа раан Мықәтәи акафедра дахагылан аепископ хада Лука Оӡрхели. 1363 шықәсазы иара, дныҳәарц азыҳәан, адгьыл цқьа аҿы дыҟан. Иара ихьӡ ҳәоуп XII-XIII ашә. иаҵанакәа ажәытә напҩырақәеи, иара убас, Вантәи ақәабқәа ирну аныҳәаратә ақәҩырақәеи рҿы. XV ашәышықәса иаҵанакәа Мықәтәи аҩырацқьа (1300.) ихьшәо аҩырақәа рҿы иӡбахәы ҳәоуп аепископ хада Филип Чхетиӡе. Иара Мықәтәи акафедраҿ аус иуан XV ашә. абжьаратә шықәсқәа рзы. XV ашәышықәса анҵәамҭаз аус иуан Саба Мықәтәи. Иара шаҳаҭс дарбоуп XV ашәышықәса анҵәамҭазы еиқәыршәаз Маӷ нараӡеаа ршьатә шәҟәы аҟны.

Анаҩстәи Мықәтәи архиереи Романоз иоуп, уи Ҭоԥуриӡеаа ршьатә шәҟәы аҿы шаҳаҭс дарбоуп. Зыӡбахәы ҳәоу ашәҟәы 1484 - 1511 шш. ирыҵаркуеит, ишубарҭоу ала, Романозгьы убри аамҭазы аус иуан. Анаҩстәи Мықәтәи архиереи, аепископ хада Елиа иоуп (XVI ашә.). Иара иӡбаҳәы ҳәоуп ихаҭа иҿеиҵаз Мықәтәи аомофораҿ иҟаҵоу ақәҩыра аҿы, уи аҟынтә ишубарҭоу ала, иара ҩ-кафедрак – Мықәтәии Драндатәии анапхгара рзиуан.
XVI ашә. агәҭаны, инықәырԥшны 1543-1549 шш. рыбжьара, Имереҭтәи аҳ Баграт III (1550-1565 шш.) иаԥшьгарала имҩаԥыргеит мраҭашәаратәи Қырҭтәыла ауахәаматә еизара, уи ахдырра алаҟәреи ауахәаматә ҵасқәа реилагареи аԥыхразы иахәҭоу аусмҩаԥгатәқәа рымҩаԥгара иазкын. Ауахәаматә еизара аднакылеит ауахәаматә аӡбаратә баҟа “Акатоликосцәа рзин”. Қырҭтәыла аԥшьаҩыхадацәа инрываргыланы, ари аизара далахәын Мықәтәигьы. Аха, рыцҳарас иҟалаз, ахыҵхырҭақәа рҿы уи ихьӡ аанымхеит. Анаҩсантәи аамҭазы Мықәтәи акафедраҿы аус иуан аепископ хада Еԥвҭиме Саҟварелиӡе.

Уи аҿаҵа ҟаиҵеит (1560-1578 шш.) Метафрас ахҩылааразы, иӡбахәы ҳәоуп иара иҿаҵала ичаԥоу, Мықәтәи ауахәамаҿы ишьҭоу Анцәа Иан лныхачаԥа аҩырақәа рҿгьы.  Иара Мықәтәи акафедраҿ аус иуан 1560-1578 шш. рзы. ԥыҭк ихьшәаны, 1578-1616 шш. рзы Еԥҭвиме Саҟварелиӡе Аԥсны акатоликосс дҟарҵеит.

1639-1640 шш. Одышьтәи самҭавроҿы иҟан Урыстәыла аҳәынҭқар Михаил Романов (1613-1645 шш.) ацҳаражәҳәаҩцәа адикәан Ф. Елчини апап П. Захариеви. 1640 ш. жәабран 9 рзы урҭ Мықә иҟан, уа Мақсим Мықәтәи иԥылеит. Мықәтәи акафедраҿ иара иусура XVII ашәышықәса 30-40-тәи ашықәсқәа ирҭагӡоуп. Мықәтәи акафедралтә уахәама аныхақәа рыла ибеиан. Аурыс ацҳаражәҳәаҩцәа уаҟа ирбеит аныхачаԥақәа рҿы иҷыданы иҟаҵаз аҭрақәа ирҭаз Лука Махаробели (агәырӷьажәабжь аазгаз), ацқьа Николаи атәатәахутә-уаҩи, ацқьа Лазари, адикәан хада ацқьа Стеԥанеи уҳәа уб. егь. иԥшьоу рцәеижьхәҭақәеи, аџьарқәеи, егьырҭ ацқьарақәеи.

1658 шықәса ԥхынгәы азы Одышьтәи самҭавро даҭааит Иерусалимтәи апатриарх Паисиос. Одышьтәи абаӷәаза Скәырчаҿ апатриархи ицыз ахаҿқәеи ирԥылаз Мықәтәи аепископ асасцәа акафедралтә ныхабаашҟа инаиԥхьеит, анеҩс, самҭавро аполитикатә центр ахь, Жәыргьыҭҟа инаскьеигеит. Аха, рыцҳарас иҟалаз, зыӡбахәы ҳәоу Мықәтәи архиереи ихьӡ ахыҵхырҭақәа рҿы иарбам.

XVII ашә. 60-тәи ашықәсқәа ралагамҭаз Мықәтәи акафедра дахагылан аепископ Андриа. Уи дигәалаиршәоит 1664-1666 шш. рзы Одышьтәи самҭавроҿы иҟаз Антиохиатәи апатриарх Макариос. Зыӡбахәы ҳәоу Андриа Мықәтәи -  иара иҿаҵала ичаԥоу, мықәтәи Анәца Иан лныхачаԥа ақәҩыраҿы зыӡбахәы ҳәоу Андриа Саҟварелиӡе иоуп. Антиохиатәи Макариос Андриа Мықәтәи атәы иҭиира аус дахьалахәыз азы ауахәама далицан, аепископс даҽаӡәы дықәиргылеит, аха уи ихьӡ иарбам. Ишубарҭоу ала, уи Мықәтәи акафедраҿ аҵыхәтәантәи аепископ Иакоб Мықәтәи иоуп.

XVII ашәышықәса 60-тәи ашықәсқәа инадыркны, Мықәтәи аепархиа аамҭа цәгьа иҭагылан. Абри аамҭа инаркны аԥсуаа еиҭах Одышь ажәылара иалагеит. Аԥсуаа ауахәамақәеи аберҭыԥқәеи иржәыланы ицәдырҳәуан. Иерусалимтәи апатриарх Досиҭеос идыррақәа инрықәыршәаны, дара акафедралтә ныхабаа, Қьачтәи ауахәама уҳәа, Мықәтәи аепархиа иқәырхит. Убри аамҭазы, Одышь аҩада-мрагыларатәи ахәҭаҿы иҟаз ауахәамақәеи аберҭыԥқәеи рҟынтә самҭавро агәҭаны иҟаз араионқәа рахь, ишәарҭам аҭыԥқәа рахь ииаргоит Мықәтәи аепархиа ацқьарақәа, аныхачаԥақәа, аџьарқәа, ауахәаматә шәҟәқәа, ауахәаматә аинвентар. ԥыҭраамҭак ашьҭахь, Мықә иҟаз Анцәа дзыхшаз лныхачаԥақәа ҩба руакы Жәыргьыҭтәи ауахәамаҿ ирбеит, егьи ҽ Хобтәи аберҭыԥ аҿы. Мықәтәи аҩырацқьа (1300 ш.) - Мартвилтәи аныхабаахь ииаган, даҽа ҩырацқьак (XII-XIII ашә.) Џьруҷтәи аберҭыԥ аҿы иаарԥшын, уажәы уи Џьруҷтәи II аҩырацқьа ахьӡ ала идыруп. 1681 шықәсазы аԥсуаа рнапаҿы иааргеит Одышь аҩада-мрагыларатәи ахәҭа, аӡиа Кьелашәыр аҟынтә аӡиас Егрисҵҟали (уажәы Аалӡга) аҟынӡа аҵакырадгьыл. Ари аҵакырадгьыл аҿы ақьырсиантә ныҳабаақәа аусура зрылшомызт, убри амшала, Мықәтәи аепархиа аԥыхын.

Алитература
 ბატონიშვილი ვახუშტი, აღწერა სამეფოსა საქართველოსა, ტექსტი დადგენილი ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით ს. ყაუხჩიშვილის მიერ, - „ქართლის ცხოვრება“, ტ. IV, თბ., 1973;
 მაკარი ანტიოქიელი, ცნობები საქართველოს შესახებ, არაბულიდან თარგმნა თ. მარგველაშვილმა, - კრ. „არმაღანი“, III, თბ., 1982;
 ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., ტ. I, თბ., 1963.
 Посольство дьяка Федота Ельчина и священника Павла Захарьева в Дадианскую землю (1639-1640 гг.), в кн. С. Белокуров, Материалы для русской истории, М., 1988;
 Путешествие патриарха Досифея с религиозным и политическим состоянием Грузии ХVII века, в кн.: М. Селезнев, Руководство к познанию Кавказа, Кн. 1, СПб., 1847.
 ლ. ახალაძე, აფხაზეთის ეპიგრაფიკა როგორც საისტორიო წყარო, I (ლაპიდარული და ფრესკული წარწერები), თბ., 2005;
 ე. თაყაიშვილი, არხეოლოგიური მოგზაურობიდან სამეგრელოში, _ კრ. „ძველი საქართველო“, ტფ., 1913-1914;
 ს. კაკაბაძე, სასისხლო სიგელების შესახებ, _ „საისტორიო მოამბე“, წ. II, ტფ., 1924;
 გ. კალანდია, ოდიშის საეპისკოპოსოები (ცაიში, ბედია, მოქვი, ხობი), თბ., 2004;
 ბ. ხორავა, მოქველ ეპისკოპოსთა ქრონოლოგიური რიგი, _ „საისტორიო ძიებანი“, I, თბ., 1998;
 ბ. ხორავა, მოქვის ომოფორის დათარიღებისათვის, _ „საისტორიო ძიებანი“, IV, თბ., 2001;
 ბ. ხორავა, ოდიშ-აფხაზეთის ურთიერთობა XV-XVIIIსს., თბ., 1996;
 თ. ჯოჯუა, მოქვის უცნობი ეპისკოპოსი ლუკა ოძრხელი (1360-იანი წწ.) და მისი ხუთი მინაწერი XII საუკუნის გარეჯული კრებულის (Vენ. 4-ის) აშიებიდან, კრ.: „ისტორიულ-ეთნოგრაფიული შტუდიები“, VI, თბ., 2003;
 თ. ჯოჯუა, რამდენიმე ახალი ცნობა მოქველი ეპისკოპოსის ლუკა ოძრხელის (1360-იანი წწ.) ბიოგრაფიისათვის, კრ.: ახალგაზრდა მეცნიერთა ასოციაცია. II რესპუბლიკური სამეცნიერო კონფერენციის შრომების კრებული, ქუთაისი, 2004.

Аԥсны аепархиақәа


Арадутәи ауахәама () — Аԥсны Араду ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылоуи икьасоу абжьарашәышықәсақәа раан. Амҿытә азалтә ргыламҭоуп. Х-ҿаԥсак змоу ацоколь иқәгылоуп. XX ашәышықәса абжьаратә ашықәсқәа рзы ауахәама еимыхны, амҿытә маҭәахәқәа ашкол аргыларазы рхы иадырхәит.

Азхьарԥшқәа
არადუს ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Гьаргь ацқьа ихьӡ зху Аҷандаратәи ауахәама () — Аԥсны Аҷандара ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылоуп XX ашәышықәса алагамҭазы. Азалтә уахәамоуп. Аладатәи аган аҟынтә ашә, мраҭашәарантә аԥенџьыр амоуп.

Ишьыхуп. Ауахәама алада-мрагыларатә аган аҿы ажәытә уахәама ахыжәжәарақәа иҟоуп. 2019 шықәсаԥхынгәы азы ауахәама акультуратә ҭынха иеиҭамҵуа абаҟа астатус анашьан. Ауахәама иргылан XIX ашәышықәсазы.

Азалтә ргыламҭоуп, инаау агежьбжататә апсида ала. Азал аплан иеиҵыху аԥшькәакьта аформа амоуп; уи аҩадатәи, мрҭашәаратәи, аладатәи аӡҭамцқәа рыгәҭа  акака архитравтә ашәқәа иҟоуп, ауралатәи аҭӡамцқәа рҿы ашә аҩ-ганк рҿы ҩба-ҩба архитравтә аԥенџьырқәеи абаҟәқәеи иҟоуп.  Абаҟәқәа азал еиҩыршоит еиҟароу х-хәҭак рыла. Аныҳәарҭеи азали еиҩшоуп аҿаԥсазаҵәытә аганқәа рыла. Апсида аҩадатәи ахәҭаҿы иҟоуп ахыргьагьатә аҵыргақәа ҩба, апсида аладатәи ахәҭаҿы аԥшькәакьтатә архитравтә аҵыргак иҟоуп. Азал аҿы аныҳәарҭа адашьма аҿаԥсак ала ишьҭыхуп. Ауахәама иргылан аҳаши аҳаштә аиларшьышьи рыла. Аконструкциатә ахәҭақәа ирылаԥсоуп ибзианы ихыу ахаҳә. Ахыб еилаҳаны иҟоуп.

Азхьарԥшқәа
აჭანდარის წმინდა გიორგის ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Бедиaтәи aепископцәa ртәaрҭa, Бедиaтәи aепaрхиa – Аԥсны aбжьaрaшәышықәсaқәa рaaнтәи aепaрхиa. Иaԥҵaхеит Х aшәышықәсқәa рaлaгaмҭaз Бaгрaт III Гудaҟтәи иепaрхиa aҭыԥaн. Еидҵоу Қырҭтәылa XI-XV aшә. ахаан, Бедиaтәи aепископцәa ртәaрҭa Қырҭтәылa aхьынӡaнaӡaaӡо aкaтоликос-пaтриaрх инaпaҵaҟa иҟaн, aнaҩсaн, Қырҭтәылa хaз-хaзы ҳәынҭқaррaқәaны ианша aшьҭaхь, Аԥснытәи, мaмзaргьы мрaгылaрaтәи Қырҭтәылa aкaтоликос инапаҵаҟа.

Аҭоурых
Одышьтәи сaмҭaвро aԥҵaрa (XVI aшәышықәсa) aшьҭaхь, aбжьaaԥнеиԥш Одышьтәи мҭaвaрцәa ракәын Бедиaтәи aепископцәеи Аԥснытәи aкaтоликоси шьaқәзырӷәӷәоз. Ихшәоу абжьаражәышықәсақәа раан, Бедиатәи аепископцәа ртәарҭа аӡиасқәа Мықәи Оқәыми рыбжьара атериториа иаҵанакуан.

Аханатә Бедиатәи аепископцәа аепископ хада ититул ныҟәыргон, ХVIII ашәышықәсазы урҭ   ихадоу амитрополит-епископцәас рхы рыԥхьаӡон.  Ахыҵхырҭақәа рҿы раԥхьатәи Бедиатәи аепископ хадас Гьаргь  ихьӡ иуԥылоит, ари атәы азгәанаҭоит Гьаргь ацқьа ихьӡала  Елыр иҟоу ауаҳәамаҿ  иҟаҵоу XI ашәышықәса актәи аԥшьбарак иаҵанакуа аҩыра. XI ашәышықәса аҩбатәи азбжазы анаҩстәи Бедиатәи аепископ хада, свингелоз Иоане иоуп. Уи 1065 шықәсазы Баграт IV (1027-1072) иԥҳа Марҭа лнапхгарала Византиаҟа идәықәлаз аделегациа далахәын. Иӡбахә ҳәоуп Гьаргь  Хуцесмоназони иаԥҵамҭа „Гьаргь Мҭаҵминдели иԥсҭазаара“ аҿы.
Давид Аӷмашенебели (Аргылаҩ) Мӷвиме иазаанижьыз иуасиаҭ аҿы Свимон Бедиа-Алавердтәии Мҵигнобарҭухуцеси Свимеони (Гулаберисӡе) рыӡбахә ҳәоуп, анаҩс иара  Ҷҟондидел-Мҵигнобарҭухуцеси ититул иоуит. Аџьар цқьа ахьӡала Иерусалим иҟоу аныхабаа аӷапқәа рҿы еиқәыԥхьаӡоуп XII-XV ашәышықәсақәа раан инхоз Миқаел (Гонглисбаиӡе), Николоз (Гонглисбаиӡе), Софром (Гонглисбаиӡе). Николози Софроми Бедиатәиқәа рыӡбахә ҳәоуп XIII ашәышықәса II азбжазы иаԥҵоуп ҳәа иԥхьаӡоу Бедиатәи аныхабаа асаркьалсырҭа иану  аҩыраҿ. Аепископ хада Лазаре иӡбахә ҳәоуп Синатәи ашьха аныҳәатә ақәҩыраҿы (XIV ашә.), Маркоз Бедиатәи  иӡбахә ҳәоуп Аџьар цқьа  аныхабаа аӷапқәа рҿы (XIV-XV ашә.), Гьыргәал Бедиатәи - Ҭопуриӡеаа рышьҭратә шәҟәы аҿы (XV ашә. I ахԥарак), Цаишьтәии Бедиатәии Иовакиме иӡбахә уԥылоит XV ашә. 70-тәи ашықәсқәа рзы (1470-1474 шықәсқәа рзы уи Мрагыларатәи Қырҭтәыла дкаталикосхоит).

XIV-XV ашә. раан Бедиатәи аепископцәа ҳәа идыруп Антон Жуанисӡе, Кириле Жванисӡе, Герман Чхетисӡе, Николоз Мхеиӡе, Николоз Ирубақиӡе - Чолоҟашвили. Евтихи Бедиатәи дигәалаиршәоит 1689-1640 шш. рзы Одышьтәи самҭавро иҟаз Урыстәыла аҳәынҭқар Михаил Романов (1613-1645) ицҳаражәҳәаҩ  адикәан Федот Елчин; Андриа Бедиатәи дигәалаиршәоит   1664-1666 шш. рзы Одышьтәи самтавро иҟаз Антиохиатәи апатриарх Макарос (1636-1672); документқәак рҿы иуԥылоит XVII ашә. 70-80-тәи шш. рзы Бедиатәи акафедра иахатәаз Габриел Чиқвани иӡбахә. Иҟоу адыррақәа рыла, аҵыхәтәантәи Бедиатәи аепископ иоуп амитрополит Максим (Иашвили), ихьӡ иуԥылоит 1759ш.-1761ш. рзы имҩаԥгаз ауахәаматә еизара алахәылацәа рыбжьара. Убри аамҭазы Бедиатәи аепископцәа ртәарҭа Аԥснытәи самҭавро аҳәаақәа ирҭагӡаны иҟан. Убри ашьҭахь, ахыҵхырҭақәа рҿы Бедиатәи аепископцәа ртәарҭа аӡбахә иуԥыхьашәом. Аԥсуаа рекспансиа амшала уи аԥыххеит. 1770 шықәсазы еиқәыршәаз адокумент “Мраҭашәаратәи Қырҭтәыла ауахәамауаа рсиа“ аҿы Бедиа азгәаҭоуп аепископ дахьтәам ҭәарҭаны.

Алитература
Бераӡе Ҭ. Аенциклопедиа „Қырҭтәыла“ т. 1, ад. 389, Қарҭ, 1997 ш.
Хорава. Б. Бедиатәи аепископцәа ртәарҭа, еизга „Аҭоурыхтә ҧшаарақәа“, 3, 2000

Аԥсны аепархиақәа


Баслатәи ацҳа, Ҭамар лыцҳа () — Аԥсны XI-XII ашәышықәсақәа ирыҵанакәа культура аматериалтә баҟа, Аҟәа, Басла аӡиас аҟны иҟоу, бжьашшарак змоу ахыргьагьатә ацҳауп.  Ацҳа  35 м. ауреи  8 м. аҳаракыреи амоуп. Аҳаши  ахаҳәқәеи рыла иргылоуп. Аганахьала иҟоу ахаҳәҟьаԥс иануп ақырҭуа аҩыра  Асомҭаврули анбанқәа.  Мраҭашәаратә аганаҿы Асомҭаврули ала адҩыла ҟаҵоуп. 2006 шықәса абҵарамза 7 рзы,  Қырҭтәыла ахада идҵа ала, Баслатәи ацҳа амилаҭтә ҵакы змоу иеиҭамҵуа акультуратә баҟа акатегориа анашьан.

Адҩылаҿы Қырҭтәыла аҳ  Баграт  III (978-1014), ма Баграт  IV (1027-1072) иӡбахә ҳәоуп.

ԥаса ацҳа авара игылан   ашьхаруаа ржәыларақәа рҟынтә  ақалақь  алаларҭа зыхьчоз абааш. Аҵыхәтәантәи аамҭанӡа ацҳа аханы иаанханы иҟан ақырҭуа текст зныз амонументалтә ахаҳәтә стела.   1990-тәи ашықәсқәа  ралагамҭазы астела иӡит.

Баслатәи ацҳа  ирыцқьаны еиҭашьақәыргылатәуп.

Азхьарԥшқәа
სოფ. ბესლეთის ხიდი

Азгәаҭақәа

Аԥсны ацҳақәа


Бзыԥтәи абаа () — Аԥсны абаа, Бзыԥ ақыҭан игылоуп. Ихкааны иҟоу абааш аҵакырадгьыл аҿы иаанханы иҟоуп VIII-X ашәышықәсақәа ирыҵанакәа ауахәамеи егьырҭ аргыламҭақәеи рцәынхақәа. Аанда аҟәарчқәеи, аконтрфорсқәеи, агәашәи амоуп. Абааш аџьар-ҟәырӷтә ргыламҭоуп. Аинтериер аҿы аҟәырӷ ԥшь-шьаҟак ирықәгылоуп, мрагыларахьала аԥсидқәа амоуп. Афасад адекор ала ирҩычоуп.

2006 шықәсазы, Қырҭтәыла ахада идҵа ала, Бзыԥтәи абаа амилаҭтә ҵакы змоу иеиҭамҵуа акультуратә баҟа акатегориа анашьан.

Азхьарԥшқәа
ბზიფის ციხე

Азгәаҭақәа

Аԥсны абаашқәа


Драндатәи аепископцәа ртәарҭа, Драндатәи аепархиа — Аԥсны абжьарашәышықәсатә аепархиа. Ишьаҭаркын X ашәышықәса аҩбатәи азбжазы Анцәа Иан лыхьӡала Дранда иҟоу ауахәамаҿы (VI-VIII ашә.). Иаԥҵан Аԥсны (мраҭашәаратәи Қырҭтәыла) акаталикосат иаҵанакәаз епархиак аҳасаб ала. Қырҭтәыла акзаара аепоха аан (XI-XV ашә.) Қырҭтәыла акаталикос-патриарх инапаҵаҟа иҟан, XV ашәышықәса анҵәамҭазы иаку аҳра аполитикатә аилаҳара ашьҭахь, Аԥсны (мраҭашәаратәи Қырҭтәыла) акаталикос инапаҵаҟа иҟан.

Аҭоурых
XVI ашәышықәсазы Одышьтәи аҭауадра анышьақәгыла ашьҭахь, Одышь ахада дықәиргылон Драндатәи аепископ, дшьақәирӷәӷәон Аԥсны акаталикос. Драндатәи аепископцәа ртәарҭа иаҵанакәан Кәыдры аӡиаси Анаҟәаԥиеи (Афон Ҿыц) рыбжьара иҟаз аҵакырадгьыл. Драндатәи аепархиа аԥшьаҩыхада Драндатәи ҳәа ахьӡ алоуп дышдыру. Иахьазы еицырдыруа аԥшьаҩыхадацәа дреиуп Раԥхьатәи Драндатәи Саба (XI ашәышықәса алагамҭа). Уи иӡбахәы ҳәоуп иара ихаҭа иҿеиҵаз Иоанн Агәырӷьаҿҳәашаҳәаҩы исахьаԥшьа иану адҩылаҿы. Иара инеҩс дыҟан Драндатәи Арсени (XI ашәышықәса агәҭа). Иара Гьаргь Мҭаҵминдатәи Ҭуен (XI-XII ашә.) цәыббратәи иматериалқәа реизгара далахәын; XI-XIII ашәышықәсақәа ирыҵанакуеит Иерусалим иҟоу Џьвари аберҭыԥ асахьақәа анызҵаз Григол Драндатәи иоуранагӡара. Иара иӡбахә ҳәоуп Џвари аберҭыԥ аӷапқәеи аберҭыԥ афрескеи рҿы. Синатәи ашьха аԥсқәа ршықәсҩыраҿ дануп XVI ашәышықәса аҩбатәи азбжазы инхоз Николоз Драндатәи. Ҭоԥуриӡеаа рышьҭратә шәҟәы аҿы (1484-1510 шш.) иӡбахә ҳәоуп XIV-XV ашә. раан инхоз Ҭевдоре Драндатәи; Мықәтәи акафедра иахагылаз аепископ хада Елиа ихьӡ уԥылоит XVI ашә. актәи ахԥарак инаркны. Ихьӡ уԥылоит иара иҿаҵала иӡахыз Мықәтәи аомофораҿ иҟаҵоу ақәҩыра аҿы. Ишдыру ала, XVI ашә. 40-тәи ашықәсқәа рзы аус иуан амитрополит Филипе Драндатәи. Уи Имереҭи аҳ Баграт III (1510-1565 шш.) иԥшьгарала 1543-1549 шш. рзы имҩаԥгаз мраҭашәаратәи Қырҭтәыла ауахәаматә еизара далахәын, абри еизараҿ ацәаҩашәатәи ауахәаматә нормақәа рықәныҟәаразы аус адырулеит “Акаталикосцәа рзин”. XVI ашә. анҵәамҭеи XVII ашә. алагамҭеи рзы аԥсуаа Анаҟәаԥиа аҟынтә Кьалашәырынӡа Одышьтәи самҭавро иатәыз аҵакырадгьыл рпанаҿы иааргеит. Убри амшала, Драндатәи аепископцәа ртәарҭа атерриториа маҷхеит. 1630 шықәса рашәара мзазы аӡиас Кәыдры алаларҭа ааигәара, Одышьтәи абаӷәаза Скәырча иҭалаз аӷба дҭатәан италиатәи амиссионер, доминикатәи абер Џьовани Џьулиано да Лука. Драндатәи адоуҳаныҟәгаҩ иара диԥыланы, аепархиахь днаиԥхьеит. Доминикатәи абер Анцәа Иани Ацқьа Андриеи рыхьӡала Дранда иҟаз ауахәамақәа дырҭааит. Амиссионер хымзи бжаки Одышь дыҟан, ари аамҭа иалагӡаны, Драндатәи адоуҳаныҟәгаҩ иоуп аԥшәмара изызуаз. Анаҩс, аԥшәма асас Қобулеҭинӡа днаскьеигеит. Италиатәи амиссионер Драндатәи адоуҳаныҟәгаҩ ибзианы дихцәажәеит, уи иҩымҭаҿ ишазгәеиҭаз ала, Драндатәи адоуҳаныҟәгаҩ анцәаимаҵзуҩы ицәҩыча ныҟәызго ауаҩы хазына иоуп, аха, ихьӡ џьаргьы иҳәом. Ари ауаҩы Драндатәи аԥшьаҩыхада Евдмон Џьаиани иакәзар ҟалап. Уи Драндатәи акафедра анапхгара азиуан XVII ашә. актәи ахԥарак азы. 1637 шықәса лаҵаразы Османтәи амшынтә десант Драндеи уи акәша-мыкәша иҟаз адгьылқәеи еимырҵәеит. Убри анеҩс, хара имгакәа, 1639 шықәсазы Одышьтәи самҭавро иаҭааит Урыстәыла аҳ Михаил Романов (1613-1645 шш.) ицҳаражәҳәаҩцәа адикәан Ф. Елчини апап П. Захариеви. 1640 шықәса жәабран азы, дара Дранда ианыҟаз, Драндатәи архиереи иԥылеит, аха ихьӡ џьаргьы иазгәарҭом. Аурыс ацҳаражәҳәаҩцәа рдыррақәа рыла, Драндатәи акафедралтә ныхабаа аҿы Анцәа, Анцәа Иан, Иоан Аӡаахҩы уҳәа уб. егь. рныхачаԥақәеи, адамра иҭаз аџьари, ацқьа Барбаре иԥшьоу лыхәҭақәеи рбеит; уааҵәҟьа, иԥшьоу ахәҭақәа ирываҵан даҽа аџьаркгьы. Ацҳаражәҳәаҩцәа абарҭ иԥшьоу ахәҭақәа иаазгада, иабантәааргеи ҳәа ианҵаа, архиереи ишреиҳәаз ала, аҭырқәцәа аныхабаа ианақәла, ашқәсанҵа иблит, ҿырҳәала игәалашәом. XVII ашә. 60-тәи ашықәсқәа рзы аԥсуаа, еиҭах Одышьтәи самҭавро иажәылеит, усҟан Одышь аҩада - мраҭашәаратәи ахәҭаҿы иҟаз ауахәамақәеи аберҭыԥқәеи рҟынтә, Драндатәи аепархиагьы уахь иналаҵаны, атәыла аҩнуҵҟатәи араионқәа рахь, иаҳа ишәарҭам аҭыԥашҟа ииаргоит ауахәаматә шәҟәқәа, аныхачаԥақәа, аџьарқәа уҳәа, ауахәаматә инвентар. Абас ауп ԥыҭраамҭак ашьҭахь, Иоанн Ахьҿы иныхачаԥа (XI ашә.) Драндантәи Шәантәылаҟа ишнагаз; акафедралтә ныхабааи аепархиеи иртәыз иакымкәа аџьарқәеи, ауахәаматә шәҟәқәеи, аинвентари иԥсаҟьаны иаанхеит. XVII аш. 60-тәи ашықәсқәа раан Дранда архиеиреи дыҟамызт. 1664-1666 шш. рзы Одышь иҟаз Антиохиатәи апатриарх Макарос идыррақәа рыла, уи аԥсуаа рнаҭара аус Мықәтәи аепископ инапы ианиҵеит, аха Драндатәи акафедра макьана иаԥыхымызт. 1681 шықәсазы аԥсуаа Одышьтәи самҭавро аҩада - мрагыларатәи ахәҭа, аӡиас Келашәырынтә аӡиас Егрисҵҟали аҟынӡа (уажәтәи Аалӡга) рнапаҿы иааргеит, убри ашьҭахь Драндатәи аепископцәа ртәарҭа аԥыхын, избан акәзар, аԥсуаа ирымпыҵархалаз атерриториаҿы ақьырсиантә уахәамақәа аусура зрылшомызт.

Алитература
ბატონიშვილი ვახუშტი, აღწერა სამეფოსა საქართველოსა, ტექსტი დადგენილი ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით ს. ყაუხჩიშვილის მიერ, - „ქართლის ცხოვრება“, ტ. IV, თბ., 1973;
დომინიკანელი მისიონერი ჯოვანი ჯულიანო და ლუკას ცნობები აფხაზეთსა და სამეგრელოზე, წგნ.: ი. ტაბაღუა, საქართველო ევროპის არქივებსა და წიგნსაცავებში, III, თბ., 1987;
მაკარი ანტიოქიელი, ცნობები საქართველოს შესახებ, არაბულიდან თარგმნა თ. მარგველაშვილმა, კრ. „არმაღანი“, III, თბ., 1982;
Посольство дьяка Федота Ельчина и священника Павла Захарьева в Дадианскую землю (1639-1640 гг.), в кн. С. Белокуров, Материалы для русской истории, М., 1988;
ე. თაყაიშვილი, არქეოლოგიური ექსპედიცია ლეჩხუმ-სვანეთში 1910 წელს. კრ. „დაბრუნება“. ქართული ემიგრანტული ლიტერატურა, ტ. II, თბ., 1983;
ს. კაკაბაძე, სასისხლო სიგელების შესახებ, „საისტორიო მოამბე“, წ. II, ტფ., 1924;
ბ. კუდავა, დასავლეთ საქართველოს ეკლესია (IX-XIსს.), ნაშრომი ისტ. მეცნ. კანდიდატის სამეცნ. ხარისხის მოსაპოვებლად, თბ., 2002;
ე. მეტრეველი, მასალები იერუსალიმის ქართული კოლონიის ისტორიისათვის (XI-XVIIსს.), თბ., 1962;
ბ. ხორავა, დრანდის საეპისკოპოსო, კრ. მართლმადიდებლობა აფხაზეთში და ეროვნული თვითიდენტიფიკაციის საკითხები, თბ., 2005;
ბ. ხორავა, დრანდის საეპისკოპოსო, ენციკლოპედია საქართველო, ტ. 2, თბ., 2012, გვ. 493;

Аԥсны аепархиақәа


Ахҭысқəа

Ажьырныҳәамза

Жәабранмза

Хәажәкырамза

Мшаԥымза

Лаҵарамза

Рашәарамза

Ԥхынгәымза

Нанҳәамза

Цәыббрамза

Жьҭаарамза

Абҵарамза

Ԥхынҷкәынмза

Иит

Рыԥсҭазаара иалҵит


Хашәыр () — Қырҭтәыла ақалақь. Аҩнуҵҟатәи Қарҭли агәы.
Иаланхо 26 135-ҩык. (2014 ш.) имоуп.

Азхьарԥшқәа
 Аофициалтә саит

Азгәаҭақәа

Қырҭтәыла ақалақьқәа
Аҩнуҵҟатәи Қарҭли


Афон Ҿыцтәи абаа () — Аԥсны Афон Ҿыц ақалақь аҿы иҟоу абаа. Абаа иргылоуп абжьарашәышықәсақәа раан. Абаа аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.

Азхьарԥшқәа
 ახალი ათონის ციხე

Аԥсны абаашқәа


Тагилонтәи ауахәама () — Аԥсны Тагилон ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылан абжьарашәышықәсақәа раан.

Азхьарԥшқәа
 თაგილონის ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа