30 ปี ปีคนพิการสากล: กระแสธารแห่งความคิดของรัฐไทยต่อคนพิการ
ปี 2554 ที่กำลังจะผ่านพ้นไปนี้ถือได้ว่ามีความสำคัญต่อ คนพิการ อย่างมาก ในฐานะที่ครบรอบ 30 ปีแห่งการประกาศปีคนพิการสากลของสหประชาชาติ (ใน พ.ศ. 2524) ที่ในมุมหนึ่งได้ส่งอิทธิพลต่อการเปลี่ยนแปลงนโยบายเกี่ยวกับคนพิการของ ไทยอย่างมีนัยสำคัญ ในทางเดียวกับปี 2555 ที่กำลังจะมาถึงก็ถือได้ว่าเป็นจุดครบรอบ 80 ปีที่รัฐไทยได้เริ่มให้ความสำคัญกับ คนพิการ อย่างเป็นรูปธรรมและพัฒนา/เปลี่ยนแปลงความคิดมาโดยลำดับ ช่วงที่ผ่านมา ผู้เขียนได้รับการสนับสนุนจากสถาบันสร้างเสริมสุขภาพคนพิการ ให้ทำการรวบรวมและศึกษากฎหมายและนโยบายของรัฐไทยที่เกี่ยวข้องกับคนพิการ เห็นว่ามีเรื่องราวที่น่าสนใจจึงอยากขอนำมา เล่า ให้ฟังอย่างคร่าวๆ ในที่นี้กฎหมายและนโยบายเกี่ยวกับคนพิการของรัฐในมุมหนึ่งนอกจากจะ เป็นความมุ่งหวังหรือแนวทางในการปฏิบัติต่อคนพิการของ รัฐ ในแต่ละช่วงเวลาแล้ว ในอีกมุมหนึ่งยังสะท้อนให้เห็นความเปลี่ยนแปลงทางความคิดของ รัฐ (ในระดับหนึ่ง) ที่มีต่อคนพิการด้วย ความคิดดังกล่าวดูจะมีความสัมพันธ์อย่างยากจะแยกขาดกับบริบททางการเมือง เศรษฐกิจ สังคมและความรู้ในแต่ละช่วงเวลา จากนโยบายและกฎหมายเกี่ยวกับคนพิการของรัฐไทยที่ดำเนินอย่างเป็นรูปธรรมมา อย่างน้อยตั้งแต่ พ.ศ. 2475 จนถึงปัจจุบันนั้นได้ชี้ให้เห็นความเปลี่ยนแปลงทางความคิด 3 ระลอกหลักด้วยกัน โดยทศวรรษ 2520 คือหนึ่งในจุดเปลี่ยนสำคัญ อย่างไรก็ดี พึงจะกล่าวด้วยว่าความเปลี่ยนแปลงในแต่ละระลอกมิได้แยกขาดออกจากกัน หากแต่มีปฏิสัมพันธ์และความสืบเนื่องกันคือ ช่วงเวลาตั้งแต่หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 ที่ได้เริ่มปรากฏนโยบายและกฎหมายที่มีการพูดถึงคนพิการ และองค์กรในการดูแลคนพิการของรัฐอย่างเป็นรูปธรรม ภายใต้บริบทของการ สร้างชาติ และ สงครามโลกครั้งที่สอง ดังจะเห็นได้จากการจัดตั้งกรมประชาสงเคราะห์และสถานสงเคราะห์ในช่วงกลาง ทศวรรษ 2480 สำหรับดูแลคนพิการที่ไร้ญาติขาดมิตรและไม่สามารถช่วยเหลือตนเองได้ ในทางเดียวกันการดำเนินแนวทางการ สร้างชาติ ของรัฐบาลในทศวรรษ 2480 ภายใต้การนำของจอมพล ป. พิบูลสงคราม ก็ยังได้มีการประกาศ ที่มีสาระสำคัญหลักอยู่ที่ การยกย่องคนที่ช่วยเหลือคนพิการ (และเด็ก คนชรา คนทุพพลภาพ) ว่าเป็นผู้มีวัฒนธรรม อาจกล่าวได้ว่าในช่วงแรกของการดำเนินนโยบายและกฎหมายเกี่ยวกับคนพิการของรัฐ ไทยนี้ได้สะท้อนให้เห็นกรอบคิดของรัฐที่เน้น การแยกคนพิการ ออกจากสังคมปกติ และมองคนพิการในฐานะกลุ่มคนที่ต้องได้รับการช่วยเหลือหรือสงเคราะห์ (ทางเดียว) จากรัฐ กรอบคิดดังกล่าวนี้ดูจะเริ่มเปลี่ยนแปลงไปในช่วงทศวรรษ 2490 ภายใต้บริบทหลังสงครามโลกครั้งที่สองและสงครามเกาหลีที่ทหารและพลเรือนเกิด ความพิการจากสงครามส่งผลให้รัฐบาลได้เริ่มดำเนินแนวทางในการช่วยเหลือด้าน ฟื้นฟูความสามารถและการทำงานของคนพิการที่เป็นข้าราชการมากขึ้น อย่างไรก็ดีความเปลี่ยนแปลงดังกล่าวดูจะเป็นรูปธรรมและลงหลักปักฐานมากยิ่ง ขึ้นใน ยุคพัฒนา ตั้งแต่ทศวรรษ 2500เริ่ม ตั้งแต่ ยุคพัฒนา ในช่วงต้นทศวรรษ 2500 ที่นอกจากรัฐไทยจะได้ดำเนินการวางแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติอัน เปรียบเสมือน แนวทางนโยบายหลัก ของรัฐแล้ว ในอีกมุมหนึ่งยังได้รับการสนับสนุนทางด้าน เงินทุน และ ความรู้ ด้านการพัฒนาฯ จากองค์กรระหว่างประเทศด้วยเช่นเดียวกัน คนพิการ เป็นประเด็นหนึ่งที่ได้รับการบรรจุและกล่าวถึงในแผนพัฒนาฯ เกือบทุกฉบับซึ่งสะท้อนให้เห็นกรอบคิดเกี่ยวกับคนพิการที่เปลี่ยนแปลงของรัฐ ไทย จากการมาสู่การเน้นหนักในกรอบแนวทาง และ ของคนพิการทุกกลุ่มมากยิ่งขึ้น ในทางเดียวกัน ยังเปิดพื้นที่ในการสนับสนุนบทบาทขององค์กรคนพิการเอกชนให้เข้ามามีส่วนร่วม ในการฟื้นฟูสมรรถภาพและความสามารถของคนพิการมากยิ่งขึ้น การปรับเปลี่ยนกรอบคิดต่อคนพิการของรัฐไทยในช่วงเวลานี้ดูจะมีสาเหตุสำคัญมา จากการผลักดันแนวคิดทางด้านสิทธิและการฟื้นฟูสมรรถภาพคนพิการในระดับโลก และ ปัญหาของการสงเคราะห์คนพิการแบบเดิมผ่านสถานสงเคราะห์ที่ดำเนินการได้ไม่ ทั่วถึงและไม่มีประสิทธิภาพ (การสงเคราะห์ผ่านสถานสงเคราะห์ในช่วงเวลานี้จำกัดเฉพาะกลุ่มคนพิการที่สิ้น ไร้ไม้ตอกและไม่สามารถฟื้นฟูสมรรถภาพได้เท่านั้น) พึงจะกล่าวด้วยว่าในช่วงทศวรรษ 2510 ยังได้มีการปรับแก้กฎหมายจำนวนหนึ่งที่สนับสนุนสิทธิและเปิดโอกาสให้กับคน พิการ ดังพระราชบัญญัติระเบียบข้าราชการพลเรือน พ.ศ. 2518 ที่มีสาระสำคัญตอนหนึ่งในการเปิดโอกาสให้คนพิการสามารถเข้ารับราชการได้ กรอบคิดที่เน้นการฟื้นฟูฯ และการสร้างเสริมโอกาสและสิทธิให้กับคนพิการมากขึ้นนี้ดูจะได้รับการกล่าว ถึงมากขึ้นไปอีกในช่วงทศวรรษ 2520 อันจุดเริ่มของความเปลี่ยนแปลงระลอกที่สามความเปลี่ยนแปลงกรอบคิดต่อคนพิการของรัฐไทย มีสาเหตุหลักสำคัญมาจาก ภาวะถดถอยทางเศรษฐกิจทั้งของไทยและของโลก อันเป็นผลมาจากวิกฤติน้ำมันทั้งสองครั้งในช่วงปลายทศวรรษ 2510 และต้นทศวรรษ 2520 และการ เคลื่อนไหวเกี่ยวกับสิทธิและความเท่าเทียมของคนพิการในประเทศและระหว่าง ประเทศ ภาวะถดถอยทางเศรษฐกิจได้ส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงนโยบายทางเศรษฐกิจและทาง สังคมในหลายประเทศ ที่มีจุดเน้นสำคัญอยู่ที่ การลดรายได้ภาครัฐ และ เพิ่มบทบาทภาคเอกชน รวมถึงการ เสริมพลัง (empower) กับประชาชนทุกกลุ่มให้เป็นกำลังในการพัฒนาสังคม/ประเทศ ในแง่นี้ส่งผลให้รัฐบาลไทยได้วางกรอบแนวนโยบายเกี่ยวกับคนพิการที่เน้นหนัก ไปในแนวทางของ การฟื้นฟูสมรรถภาพ การสนับสนุนด้านการศึกษาและการทำงาน และ การเสริมบทบาทองค์กรคนพิการเอกชนและชุมชนในการดูแลและสนับสนุนคนพิการ ผ่านการวางแผนงานทั้งในระดับกว้างและระดับย่อยตามหน่วยงาน รวมถึงได้มีการผลักดันกฎหมายสนับสนุนคนพิการภายใต้การสนับสนุนขององค์กร เกี่ยวกับคนพิการจนปรากฏอย่างเป็นรูปธรรมในกลางทศวรรษ 2530 คือ ที่ ได้นำไปสู่การประกาศแผนงานฟื้นฟูสมรรถภาพ การศึกษา และการพัฒนาคนพิการ ตลอดจนกฎหมายลูกหลายฉบับเกี่ยวกับคนพิการ ซึ่งแผนงานและกฎหมายเหล่านี้ดูจะเป็นรากฐานให้กับที่มุ่งเน้นการเสริมสร้างสิทธิและความเท่าเทียมกันทางสังคมทุกด้านให้กับคนพิการมากยิ่งขึ้นอย่างเป็นระบบจาก ที่กล่าวมาทั้งหมดข้างต้น คือ เรื่องราวโดยสังเขปของความเปลี่ยนแปลงทางด้านกรอบคิดต่อคนพิการของรัฐไทยที่ สะท้อนผ่านนโยบายและกฎหมายเกี่ยวกับคนพิการตลอดห้วงเวลากว่า 70 ปีที่ผ่านมา ซึ่งชี้ให้เห็นกรอบคิดต่อคนพิการของรัฐที่ ก้าวหน้า ขึ้นมาตามลำดับผ่านความมุ่งหวังที่เน้นการสร้างสิทธิและความเสมอภาคทางสังคม และแนวทางการพัฒนาคุณภาพชีวิตอันมากยิ่งขึ้นให้บังเกิดกับคนพิการตามลำดับ แต่กระนั้น กรอบคิดต่อคนพิการของรัฐดังที่กล่าวมานี้ในมุมหนึ่งดูจะให้ภาพแต่เพียง ของรัฐและกลุ่มผู้ผลักดันนโยบายเท่านั้น ซึ่งอาจทั้ง สอดคล้อง หรือ ไม่สอดคล้อง กับ ที่ เกิดขึ้นกับการดำเนินการ เพราะการดำเนินการตามนโยบายและกฎหมายมีปัจจัยจำนวนมากเข้ามาเกี่ยวข้อง โดยปัจจัยหลักสำคัญที่จะมีส่วนให้ความมุ่งหวังตามนโยบายและกฎหมายประสบความ สำเร็จดูจะอยู่ที่ ของสังคม ชุมชน และกลุ่มคนหรือหน่วยงานที่ทำงานเกี่ยวกับคนพิการว่าเข้าใจเกี่ยวกับสิทธิและ ความเท่าเทียมทางสังคมของคนพิการมากน้อยเพียงใด? 
ปี 2554 ที่กำลังจะผ่านพ้นไปนี้ถือได้ว่ามีความสำคัญต่อ คนพิการ อย่างมาก ในฐานะที่ครบรอบ 30 ปีแห่งการประกาศปีคนพิการสากลของสหประชาชาติ (ใน พ.ศ.
คนพิการ,อนรรฆ พิทักษ์ธานิน