สุรพศ ทวีศักดิ์: เนื้อแท้ของศาสนาคือการเมือง
ในไทยแลนด์โอนลี่ มักมีการพูดตามๆ กันว่า ศาสนาถูกใช้เป็นเครื่องมือทางการเมือง แม้จะจริง แต่ก็ไม่จริงทั้งหมด ซ้ำยังยังเป็นการพูดกันบนมายาคติว่า ศาสนาที่แท้จริงเป็นสิ่งที่สะอาดบริสุทธิ์ แต่การเมืองเป็นเรื่องสกปรก เมื่อดึงศาสนามาเกี่ยวกับการเมืองจึงทำให้ศาสนาสกปรกไปด้วยความย้อนแย้งของบรรดาผู้ที่พูดว่าศาสนาถูกใช้เป็นเครื่องมือทางการเมือง ก็คือพวกเขามักเชื่อว่าศาสนาจะช่วยแก้ปัญหาการเมืองปัจจุบันได้ เช่นด้วยการทำให้ประชาธิปไตยมีธรรมาธิปไตย นักการเมืองเป็นคนดีมีจริยธรรม แต่เมื่อถามว่า ประวัติศาสตร์ของ รัฐนาฏกรรม ในเอเชียอาคเนย์ที่ผู้ปกครองเป็นธรรมราชาตามคติพุทธ และส่งเสริมความรุ่งเรืองของวังคู่กับวัดมาร่วมพันปี ทำไมถึงไม่ทำให้รัฐต่างๆ ในแถบนี้สามารถสร้างระบบการเมืองการปกครองได้ดีกว่าระบอบประชาธิปไตยที่ไม่มีธรรมาธิปไตยบรรดาผู้ที่อ้างธรรมาธิปไตย ก็มักจะตอบหน้าตาเฉยว่า นั่นเป็นเพียงการใช้ศาสนาเป็นเครื่องมือทางการเมือง ไม่ใช่การปฏิบัติตามหลักศาสนาที่แท้จริงเพื่อเปิดเปลือยมายาคติดังกล่าว เราควรทำความเข้าใจความหมายและประวัติศาสตร์ศาสนาอย่างตรงไปตรงมา ที่เราเรียกกันว่า ศาสนา นั้น ชาวตะวันตกเรียก Religion หมายถึง ข้อผูกมัด คำสั่ง กฎของพระเจ้า ถ้าถือนิยามนี้อย่างเข้มงวด ย่อมหมายถึงศาสนาที่นับถือพระเจ้าองค์เดียว หรือเอกเทวนิยม แต่ในความหมายยืดหยุ่น ย่อมรวมถึงศาสนาที่นับถือเทพหลายองค์ หรือพหุเทวนิยมด้วยในอารยธรรมเมโสโปเตเมียและอียิปต์ ศาสนาพหุเทวนิยมสถาปนาระบบสังคมและการเมืองที่กำหนดว่า ชนชั้นปกครองถ้าไม่ใช่ผู้นำศาสนาที่เป็นทั้งนักบวชและผู้ปกครองในคนๆ เดียวกัน ก็จะเป็นกษัตริย์ที่เป็นโอรสของเทพ หรือเป็นเทพเองเลย โดยมีนักบวชเป็นฝ่ายสร้างสรรค์จรรโลงสถานะและอำนาจเหนือมนุษย์ธรรมดาของผู้ปกครอง นอกจากนี้ ศาสนายังเป็นที่มาของศีลธรรม ประเพณี ความอุดมสมบูรณ์ของผลิตผลการเกษตร ความรุ่งเรืองด้านศิลปวัฒนธรรม ตลอดทั้งระบบชนชั้นทางสังคม และการแบ่งชาติพันธุ์ ชนเผ่าที่นับถือเทพต่างๆ คำสนทนาที่คนยุคนี้ทำความรู้จักกัน คือ เทพเจ้าของคุณคืออะไร หรือ คุณนับถือเทพเจ้าองค์ใด เป็นต้นแน่นอน เทพบนสวรรค์ย่อมทำสงครามกันเป็นปกติ และสงครามบนโลกมนุษย์ระหว่างฝ่ายที่นับถือเทพต่างกันก็เกิดขึ้นเป็นปกติเช่นกัน ซึ่งแปลว่า เทพบนสวรรค์เมื่อมีเวลาว่างจากการทำสงครามกันเอง ก็มักจะลงจากสวรรค์มาช่วยเหลือพวกมนุษย์ฝ่ายที่นับถือตนเองในการทำสงครามกับฝ่ายที่นับถือเทพองค์อื่นๆ เสมอส่วนการเกิดขึ้นของศาสนาเอกเทวนิยม ก็เกิดขึ้นด้วยสายตาที่ดูแคลนความงมงายในความเชื่อเรื่องเทพหลายองค์ และรังเกียจการสร้างรูปเคารพของเทพที่มีอยู่ดาษดื่น พระเจ้าองค์เดียวคือใคร? ไม่ใช่สิ่งที่มนุษย์จะรู้เองได้ ต้องฟังเสียงของพระองค์ที่กระซิบ ในหัว ของศาสดาพยากรณ์ว่า เราเป็นสิ่งซึ่งเราเป็น และ จงอย่าสร้างรูปเคารพใดๆ แทนตัวเราคำสั่งห้ามสร้างสัญลักษณ์ใดๆ แทนพระเจ้ามีนัยสำคัญว่า พระเจ้าคือ ความจริงแท้หนึ่งเดียว ไม่มีสัญลักษณ์ใดแทนความจริงแท้ได้ การรู้จักสัญลักษณ์จึงไม่ใช่การรู้จักความจริง เหมือนคำว่า น้ำ เป็นเพียงสัญลักษณ์ที่บ่งถึงบางอย่างที่มีความจริงของมันเองแตกต่างอย่างสิ้นเชิงกับสัญลักษณ์ในภาษาที่ออกเสียงว่า น้ำ water และ ฯลฯด้วยเหตุนี้ ศาสนาเอกเทวนิยมในแง่หนึ่งก็เป็นศาสนาที่เรียกร้องศรัทธาสูงสุด แต่ศรัทธาสูงสุดนั้นคือศรัทธาต่อ ความจริงแท้ จึงเป็นศรัทธาที่กลายเป็นพลังในการแสดงหาความจริง เพราะผู้นับถือศาสนาเอกเทวนิยมเชื่อว่า ตัวตนของเขามีอยู่จริง แต่ก่อนที่จะมีตัวตนของเขา โลก จักรวาลและสรรพสิ่งนั้น มีความจริงแท้เพียงหนึ่งเดียวคือพระเจ้า และพระองค์คือผู้สร้างตัวตนของเขาและสรรพสิ่งขึ้นมาฉะนั้นในหนังสือ ศาสนา: ประวัติศาสตร์ศรัทธาแห่งมวลมนุษย์ ริชาร์ด ฮัลโลเวย์ จึงอุปมาอุปไมยว่า มนุษย์คือตัวละครที่ถูกเขียนขึ้นโดยพระเจ้า และศาสดาพยากรณ์ก็คือผู้ที่ติดต่อกับผู้เขียนนั้นได้ และย่อมเป็นไปได้เช่นกันที่ตัวละครอย่างเราๆ จะสามารถ สัมผัส กับผู้เขียนเรื่องราวของเราได้โดยตรง หากเรามีศรัทธาที่แน่วแน่แท้จริงดูเหมือนการนับถือพระเจ้าในฐานะความจริงแท้หนึ่งเดียว จะไม่เกี่ยวอะไรกับ การเมือง แต่ดังที่กล่าวแล้วว่า ศาสนาพระเจ้าองค์เดียวเกิดจากการดูแคลนศาสนานับถือเทพหลายองค์ ดังนั้นในสายตาของพวกเอกเทวนิยมจึงมองพวกพหุนิยมเป็น พวกนอกรีต ซึ่งแน่นอนว่า พวกพหุนิยมก็ย่อมมองพวกเอกนิยมเป็นพวกนอกรีตเช่นกัน ฉะนั้นเนื้อแท้ของการกำเนิดศาสนา จึงเริ่มจากความเป็นการเมืองตั้งแต่แรก เพราะการนับถือเทพหลายองค์หรือนับถือพระเจ้าองค์เดียวมีความหมายสำคัญว่า เทพที่เรานับถือ หรือพระเจ้าที่เรานับถือเป็นเทพที่ยิ่งใหญ่ที่สุดหรือเป็นพระเจ้าที่ยิ่งใหญ่สูงสุด และเทพหรือพระเจ้าที่ยิ่งใหญ่นั้นจะนำพาชาติพันธุ์ของเราผู้ซึ่งเชื่อฟังพระองค์ไปสู่ชัยชนะเหนือชาติพันธุ์อื่นๆ บนโลกนี้ความขัดแย้งและสมรภูมิรบระหว่างพระเจ้าองค์เดียวกับเทพหลายองค์ เริ่มขึ้นตั้งแต่ยุคอับราฮัม ศาสดาพยากรณ์คนแรกที่ได้ยินเสียงพระเจ้าองค์เดียว เรื่อยมาถึงยุคโมเสสผู้นำชาวยิวอพยพหนีจากการตกเป็นทาสของพวกที่นับถือเทพหลายองค์ในอียิปต์มายาวนานกว่าสี่ร้อยปี เพื่อแสวงหา แผ่นดินแห่งพันธสัญญา ครั้นถึงยุคเยซู พระเจ้าก็ปรากฏขึ้นในร่างมนุษย์ในฐานะ ผู้ไถ่บาป แต่แล้วพระเจ้าในร่างมนุษย์ก็ถูกกล่าวหาว่า ดูหมิ่นพระเจ้า เสียเอง บวกกับการถูกกล่าวหาจากฝ่ายโรมันว่า เยซูประกาศตนเป็นกษัตริย์ของชาวยิว จึงถูกประหารชีวิตด้วยการตรึงกางเขน แต่พระเจ้าไม่ได้ตายถาวร พระองค์ฟื้นคืนชีพและเสด็จคืนสู่สวรรค์เมื่อบรรดาผู้เผยแพร่ พระวรสาร ของพระเจ้าองค์เดียวเข้าไปสู่กรุงโรม พวกเขาย่อมเข้าไปด้วยสายตาดูแคลนความงมงายในความเชื่อเทพเจ้าหลายองค์ ซึ่งแน่นอนว่า ชาวโรมันย่อมมองว่าศาสนาพระเจ้าองค์เดียวเป็น ภัยคุกคาม แต่การเปลี่ยนศรัทธาของผู้เชื่อพระเจ้าองค์เดียวย่อมเป็นไปไม่ได้ วิธีปราบปรามอย่างโหดเหี้ยมจึงตามมา ทว่าการฆ่าผู้เผยแผ่ศาสนาคริสต์ที่พร้อมพลีชีพเพื่อพระเจ้านั้น ยิ่งฆ่าก็ยิ่งเพิ่ม ในที่สุดเมื่อจักรพรรดิคอนสแตนตินหันมานับถือคริสต์และก่อตั้งศาสนจักรคริสต์ขึ้น ศาสนาพระเจ้าองค์เดียวจึงมีอิทธิพลเหนือยุโรปตลอดยุคกลางร่วมพันปี ด้วยการสถาปนาระบบการปกครองสองระบบควบคู่กัน คือการปกครองทางโลก มีกษัตริย์ใช้อำนาจในนามพระเจ้า และการปกครองทางจิตวิญญาณ มีโป๊ปใช้อำนาจในนามพระเจ้าองค์เดียวกันหันมาดูอิสลามที่มูฮัมหมัดเป็นศาสนทูตองค์สุดท้าย ผู้ซึ่งได้ยินเสียงสวดที่เชื่อว่าเป็น พระวจนะ ของพระเจ้าโดยตรง ต่อมาเสียงสวดนั้นถูกบันทึกในคัมภัร์อัลกุรอาน แม้จะเชื่อในพระเจ้าองค์เดียวเช่นกัน แต่มูฮัมหมัดไม่เห็นด้วยกับชาวคริสต์ที่แบ่งพระเจ้าเป็นสามภาคคือ ตรีเอกานุภาพ พระบิดา พระบุตร และพระจิต พระเจ้าองค์เดียวที่แท้จริงที่สุดคือ อัลเลาะฮ์ เท่านั้น และคำสอนที่แท้จริงของพระองค์คือพระวจนะที่มูฮัมหมัดได้ฟังมาโดยตรงและถูกจดจำต่อมา จนนำมาบันทึกในอัลกุรอานเท่านั้นสำหรับมูฮัมหมัดนั้น เป็นทั้งศาสนทูตและนักรบผู้นำทัพต่อสู้กับศัตรูของชาวมุสลิม ทั้งสองบทบาทนี้ไม่ได้ขัดกัน เนื่องจากศาสนากับการเมืองไม่อาจแยกจากกัน ฮัลโลเวย์อธิบายว่า เป้าหมายของอิสลามคือ เปลี่ยนโลกให้หันมามองในมุมเดียวกับพวกเขา นั่นคือมุมมองเรื่องชุมชนหนึ่งเดียวหรือ อุมมะฮ์ (umma) ซึ่งหลอมรวมศรัทธาและการใช้ชีวิตเข้าด้วยกันเป็นหนึ่งเดียว ในอุมมะฮ์ไม่มีเส้นแบ่งระหว่างศาสนากับสังคม เพราะทั้งสองจะกลายเป็นสิ่งเดียวกันแน่นอนว่า สงครามศักดิ์สิทธิ์หรือ ญิฮาด (jihad) เพื่อปกป้องมุสลิมย่อมเป็นสิ่งจำเป็น และสำหรับอัลเลาะฮ์นั้น ย่อมเป็นทั้งพระเจ้าผู้ทรงเปี่ยมเมตตาและมีอำนาจลงโทษที่น่ากลัว พระองค์จึงเป็นพระเจ้าที่ชาวมุสลิมต้องน้อมยอมตนต่อพระประสงค์อย่างปราศจากข้อสงสัยใดๆมองมาที่ศาสนาในอารยธรรมอินเดีย แม้ชาวฮินดูจะเชื่อว่า พวกเขาถูกสร้างโดยพระเจ้า แต่ตัวตนของพวกเขาเป็นเพียง มายาภาพ เป้าหมายของพวกเขา คือการหลุดพ้นจากการยึดติดตัวตนที่เป็นมายาเพื่อเข้าสู่โมกษะหรือนิรวาน อันเป็นการสิ้นสุดการเวียนว่ายตายเกิดในตัวตนที่เป็นมายาภายใต้กฎแห่งกรรมในสังสารวัฏระบบวรรณะสี่ จึงเป็นระบบสังคมการเมืองที่ศาสนาฮินดูสถาปนาขึ้น ถือว่ากษัตริย์และพราหมณ์คือชนชั้นปกครองที่สืบทอดอำนาจโดยชาติกำเนิด ขณะที่ชนชั้นผู้ถูกปกครอง คือไวศยะและศูทร เฉพาะศูทรนั้นคือทาส ดังนั้นศาสนาฮินดูจึงสถาปนา ระบบทาส ขึ้นมาด้วยแต่ดูเหมือนว่าศาสดาใดๆ จะไม่ได้มองว่า ระบบทาสผิดศีลธรรม นักบุญเปาโลก็เคยนำทาสที่หนีเจ้านายมานับถือคริสต์ไปคืนเจ้านายเดิม พร้อมกับขอให้เจ้านายเมตตาต่อทาสด้วย ขณะที่นักบูญออกัสตินสอนว่า ระบบทาสเป็นสิ่งที่พระเจ้าประทานมาเพื่อลงโทษต่อบาปของมนุษย์ พุทธศาสนาเองก็มีวรรณกรรมอมตะ เวสสันดรชาดก ที่พระโพธิสัตว์บริจาคลูกเป็นทาสเพื่อจะบรรลุพระโพธิญาณในอนาคตแม้พุทธศาสนาจะไม่ได้สถาปนาระบบการเมืองการปกครองชัดเจนเท่าฮินดู คริสต์ อิสลาม แต่ก็มีคำสอนในไตรปิฎกว่า พุทธธรรมราชา กับ จักรพรรดิธรรมราชา ควรทำหน้าที่โดยธรรมสนับสนุนกัน ประวัติศาสตร์รัฐพุทธศาสนาตั้งแต่ยุคอโศกเป็นต้นมาจนตลอดยุคกลาง ล้วนปรากฏมีธรรมราชาในรัฐนาฏกรรมต่างๆ ของอินเดีย ศรีลังกา พม่า กัมพูชา ไทย เป็นต้น ที่ถือว่าธรรมราชาเป็นพระโพธิสัตว์ สมมติเทพพระพุทธเจ้าอยู่หัวฉะนั้น โดยความหมายของศาสนาและข้อเท็จจริงทางประวัติศาสนาตามที่กล่าวมา จึงไม่ใช่เพียงว่าศาสนาถูกใช้เป็นเครื่องมือทางการเมืองอย่างที่พูดๆ กัน ศาสนาต่างหากที่สถาปนาระบบการเมืองการปกครอง กระทั่งระบบทาสขึ้นมาสาระสำคัญของ Secular คือ มนุษย์สมัยใหม่ไม่ต้องการเป็นเพียงตัวละครที่ถูกเขียนขึ้นโดยผู้เขียนคือพระเจ้า (หรือกฎสังสารวัฏ) อีกต่อไป เพราะบทเรียนทางประวัติศาสตร์ยากจะหาข้อสรุปชัดเจนได้ว่า ตกลงมนุษย์เป็นตัวละครที่ถูกพระเจ้าเขียนขึ้น หรือมนุษย์เองเป็นผู้เขียนพระเจ้าขึ้นเป็นตัวละครที่ใช้อ้างกดหัวคนด้วยกัน ฉะนั้นการทำให้การเมืองและเรื่องสาธารณะอื่นๆ หลุดพ้นจากอำนาจศาสนามาเป็นเรื่อง Secular จึงหมายถึง การยอมรับตรงๆ ว่ามนุษย์คือผู้เขียนกฎของตัวเอง เราเป็นทั้งผู้ร่วมเขียนบทและเป็นตัวละครในโลกที่เป็นจริงทางการเมือง เศรษฐกิจ การศึกษา และอื่นๆ ที่เราร่วมกันสร้างขึ้นด้วยหลักความมีเหตุผล ความเป็นวิทยาศาสตร์ และการยืนยันสิทธิ เสรีภาพ ความเสมอภาค และศักดิ์ศรีในตัวเองมองในแง่นี้ รากฐานของ Islamophobia จึงมาจาก ความแปลกหน้า ระหว่างกัน เมื่อเกิดเงื่อนไขบางอย่างที่กระตุ้นให้ความแปลกหน้ากลายเป็นความขัดแย้งและความรุนแรง ย่อมจะนำไปสู่การสร้างกระแส Islamophobia ได้ง่ายๆ (ซึ่งก็ไม่ได้แปลว่า มีเพียงฝ่ายอิสลามที่ถูกระแวงและกลัว แต่ย่อมระแวงและกลัวกันทั้งสองฝ่าย หรือมากกว่า)พูดอีกอย่าง Secular แบบโลกสมัยใหม่ ได้ทำให้เราเห็นโฉมหน้าที่แท้จริงของรัฐไทยว่า เป็น รัฐกึ่งศาสนา ที่ปกครองด้วยระบบอำนาจแบบรัฐนาฏกรรมอิงความเชื่อเรื่องสมมติเทพตามคติพุทธไทยซึ่ง ควบขี่ กันไปกับการปกครองด้วยหลักการทางโลก
 ในไทยแลนด์โอนลี่ มักมีการพูดตามๆ กันว่า ศาสนาถูกใช้เป็นเครื่องมือทางการเมือง แม้จะจริง แต่ก็ไม่จริงทั้งหมด ซ้ำยังยังเป็นการพูดกันบนมายาคติว่า ศาสนาที่แท้จริงเป็นสิ่งที่สะอาดบริสุทธิ์
พุทธศาสนา,ศาสนา,สุรพศ ทวีศักดิ์