ไขความจริงของงานวิจัยที่โลกไม่จำ
ไอแซก นิวตัน นักคณิตศาสตร์และนักฟิสิกส์เอกของโลก เคยกล่าวไว้ว่า ที่ฉันสามารถมองได้ไกล ก็เพราะฉันยืนอยู่บนไหล่ของยักษ์ คำอุปมาอันเก่าแก่นี้หมายความว่า การค้นพบความรู้ใหม่นั้นย่อมเกิดขึ้นจากการสั่งสมองค์ความรู้ที่มีมาก่อนหน้า งานของนักวิทยาศาสตร์จึงไม่จบลงเพียงแค่การพิสูจน์ความจริงของธรรมชาติตามกระบวนการวิทยาศาสตร์ แต่ยังต้องเผยแพร่งานของตนเองออกไปสู่สาธารณะด้วยการเผยแพร่ผลงานส่วนหนึ่งก็เพื่อเปิดโอกาสให้นักวิทยาศาสตร์ได้มีโอกาสตรวจสอบกระบวนการทำงานของนักวิทยาศาสตร์ด้วยกันเอง ซึ่งจะทำให้ผลงานมีความน่าเชื่อถือมากขึ้นที่สำคัญคือทำให้ ไหล่ของยักษ์ สูงขึ้น นักวิทยาศาสตร์รุ่นถัดมาจึงมองได้ไกลขึ้นเรื่อยๆงานวิจัยชิ้นใดที่ถูกนำไปอ้างอิงมาก งานนั้นได้รับการยอมรับมาก เพราะถือว่าเป็นงานที่ช่วยสร้างรากฐานสำคัญให้แก่วงการวิทยาศาสตร์มหาวิทยาลัยออตตาวา ประเทศแคนาดา รายงานว่า นับตั้งแต่ปี 1665 จนถึงปี 2009 มีงานวิจัยที่ได้รับการตีพิมพ์ (ซึ่งบรรดานักวิจัยจะเรียกกันว่าเปเปอร์) ไปแล้วกว่า 50 ล้านฉบับ คำถามคือจะมีเปเปอร์ที่ไม่ได้รับการอ้างอิงเลยมากน้อยเพียงใด และการไม่ถูกอ้างอิงเลยมันสื่อถึงสิ่งใดกันแน่เปิดกรุงานวิจัยที่ไม่มีใครอ้างอิงโอลิเวอร์ สมิธทีส์ (Oliver Smithies) นักพันธุศาสตร์รางวัลโนเบลผู้ซึ่งจากโลกนี้ไปด้วยวัย 91 ปี เมื่อเดือนมกราคม ปี 2017 ที่ผ่านมา เป็นนักประดิษฐ์คิดค้นที่แสนจะถ่อมตัว เขามักจะเล่าถึงเปเปอร์ฉบับหนึ่งของตัวเองที่ตีพิมพ์ในปี 1953 ให้คนอื่นฟังว่ามันไม่เคยถูกอ้างอิงเลย เปเปอร์ฉบับนั้นพูดถึงวิธีการวัดความดันของน้ำในสารละลายที่มีปริมาณน้อยมากๆ อันที่จริงดูเหมือนจะมีประโยชน์ในแวดวงที่เขาเป็นผู้เชี่ยวชาญ แต่เขาก็ยังปราศรัยกับนักศึกษาในงานประชุมผู้ได้รับรางวัลโนเบล ณ เมืองลินเดา ประเทศเยอรมนี ในปี 2014 ว่า ไม่เคยมีใครอ้างถึง และไม่มีใครเคยหยิบวิธีนั้นมาใช้เลยแต่ในความเป็นจริง เปเปอร์ดังกล่าวของโอลิเวอร์มีการอ้างอิง 9 ครั้งในช่วงสิบปีแรกหลังจากที่เผยแพร่ออกไป การสำรวจเมื่อต้นปี 2018 นี้ยืนยันว่ามันได้รับการอ้างอิงไปแล้ว 20 ครั้งรายงานชิ้นหนึ่งที่ตีพิมพ์ลงในวารสาร Science ในปี 1990 คาดการณ์ไว้ว่า มีเปเปอร์เกินครึ่งที่ไม่ถูกอ้างอิงเลยแม้เวลาจะผ่านไปแล้ว 5 ปีหลังจากเผยแพร่ นักวิทยาศาสตร์ต่างก็กังวลต่อประเด็นนี้ เพราะนั่นหมายถึงว่ามีงานจำนวนมากที่ผลิตขึ้นมาโดยไม่มีคุณภาพมากพอที่จะถูกหยิบไปใช้อ้างอิงต่อในสภาพความเป็นจริง งานวิจัยที่ไม่ถูกอ้างอิงไม่ได้ไร้ประโยชน์เสมอไป และมันก็ไม่ได้มีมากอย่างที่คิดกัน วินเซนต์ ลาริวิเยร์ (Vincent Larivière) นักวิทยาศาสตร์สารสนเทศประจำมหาวิทยามอนทรีออล ประเทศแคนาดา ได้ลุกขึ้นมาท้าทายความคิดนี้ทางวารสาร Nature ได้พยายามพิสูจน์ข้อเท็จจริงเรื่องนี้ด้วยการสืบค้นข้อมูลในเบื้องต้น แต่ก็พบว่าแทบจะเป็นไปไม่ได้เลยที่จะรู้ได้อย่างแน่ชัด เพราะฐานข้อมูลว่าด้วยการอ้างอิงนั้นไม่สมบูรณ์ แต่อย่างน้อยที่สุด จากการขุดค้นฐานข้อมูล Web of Science ที่รวบรวมตำราและวารสารวิชาการต่างๆ ไว้กว่า 12000 หัว พบว่ามีเปเปอร์ที่ไม่ถูกอ้างอิงเลยน้อยกว่า 10%จริงๆ แล้วตัวเลข 10% เป็นการประมาณที่มากเกินจริงด้วยซ้ำ เพราะเปเปอร์ที่ฐานข้อมูลบันทึกว่าไม่ถูกอ้างอิงนั้น จริงๆ แล้วอาจเคยมีคนนำไปอ้างอิงที่ไหนมาก่อนสักที่กลับมาที่รายงานของวารสาร Science ในปี 1990 ที่ผลการศึกษาให้ค่าตัวเลขออกมาสูงถึง 55% ก็เพราะการวิเคราะห์นั้นได้รวมเอาเอกสารต่างๆ ที่มักจะไม่ถูกอ้างอิงอยู่แล้วเข้าไปคำนวณด้วย ได้แก่ จดหมายถึงบรรณาธิการ เอกสารยืนยันการแก้ไขข้อมูลที่พิมพ์ผิด และบทคัดย่อในงานประชุมวิชาการต่างๆวินเซนต์และลูกทีมได้ลองวิเคราะห์ฐานข้อมูล Web of Science ดูในปี 2008 ก็พบว่าเปเปอร์ที่ไม่ถูกอ้างอิงนั้นมีน้อยกว่าที่เคยคิดกันไว้มาก และจำนวนเปเปอร์ที่โลกวิทยาศาสตร์หลงลืมก็มีแนวโน้มลดลงเรื่อยๆสำรวจปริมาณงานวิจัยโลกไม่จำทางวารสาร Nature จึงชวนวินเซนต์ และคาสสิดี ซูกิโมโต (Cassidy Sugimoto) จากมหาวิทยาลัยอินเดียนา มาอัพเดตฐานข้อมูลของงานวิจัยที่ไม่มีใครอ้างอิงอีกครั้ง โดยที่การวิเคราะห์นี้จะนับเอาเปเปอร์ที่เป็นรายงานผลการวิจัย และเปเปอร์ที่เป็นบทปริทัศน์ หรือ Review Paper ซึ่งเป็นงานเขียนที่สังเคราะห์ความรู้ขึ้นโดยการรวบรวมข้อมูลจากงานวิจัยอื่นๆ อีกทีมาคำนวณเท่านั้นผลการวิเคราะห์พบว่า เปเปอร์สายงานด้านชีวการแพทย์ที่เผยแพร่มาตั้งแต่ปี 2006 มีจำนวนเพียง 4% เท่านั้นที่ไม่เคยถูกอ้างอิง ฟากฝั่งเคมีนับได้ 8% ส่วนฟิสิกส์นั้นสูงกว่าใครเพื่อนคือ 11% ในกรณีเปเปอร์ด้านวิศวกรรมศาสตร์และเทคโนโลยี งานที่ไม่มีใครกล่าวถึงเลยในช่วงสิบปีมานี้มีมากถึง 24% นั่นก็อาจเป็นเพราะธรรมชาติของวิทยาศาสตร์ประยุกต์ที่มุ่งเน้นตอบคำถามจำเพาะมากกว่าวิทยาศาสตร์บริสุทธิ์ที่จะสร้างความรู้พื้นฐานไว้ให้คนอื่นนำไปต่อยอด ส่วนงานวิจัยด้านมนุษยศาสตร์ที่ไม่ได้มุ่งเน้นการสะสมองค์ความรู้จากฐานความรู้เดิม มีเปเปอร์ที่ไม่ได้รับการอ้างอิงสูงถึง 65%ถ้ามองในภาพรวม จากเปเปอร์ 39 ล้านฉบับนับตั้งแต่ปี 1900 จนถึง 2005 มีจำนวน 21% ที่ยังไม่ได้ถูกอ้างอิง ตัวเลขนี้จริงๆ แล้วไม่น่าแปลกใจเท่าไร เพราะส่วนมากตีพิมพ์ลงในวารสารวิชาการที่ไม่ค่อยเป็นที่รู้จัก ส่วนที่เผยแพร่ผ่านวารสารที่มีชื่อเสียงนั้น ส่วนมากก็จะได้รับการอ้างอิงอยู่แล้วนี่เป็นข้อมูลที่ได้จากฐานข้อมูลเพียงแห่งเดียวเท่านั้น อย่างไรก็ดี การจะล่วงรู้จำนวนเปเปอร์ทั้งหมดนั้นแทบเป็นไปไม่ได้ในทางปฏิบัติภารกิจที่ไม่มีวันจบสิ้นปีเตอร์ เฮเนเบิร์ก (Petr Heneberg) นักชีววิทยาจากมหาวิทยาลัยชาร์ลส์ ณ กรุงปราก สาธารณรัฐเช็ก ได้ลุกขึ้นมาพิสูจน์คำกล่าวอ้างของงานวิจัยชิ้นหนึ่งในปี 2012 ที่บอกว่าเปเปอร์กว่า 10% ของนักวิทยาศาสตร์รางวัลโนเบล 13 ท่านนั้นไม่เคยถูกอ้างอิงเลยช่วงแรกเขาตรวจสอบด้วยฐานข้อมูล Web of Science ก็พบว่าตัวเลขน่าจะอยู่ที่ 1.6% จากนั้นจึงได้ไปค้นหาด้วย Google Scholar (ระบบค้นหาเปเปอร์และสิทธิบัตรที่พัฒนาโดย Google) ก็พบว่าเปเปอร์เหล่านั้น บางฉบับเคยถูกนำไปอ้างอิงแล้วในฐานข้อมูล Web of Science เองด้วยซ้ำ แต่ที่ช่วงแรกค้นหาไม่เจอนั่นก็เพราะนักวิจัยใส่ข้อมูลผิดพลาด หรือกระทั่งพิมพ์ผิดเลยก็มี ยังไม่นับรวมหนังสือและวารสารอีกมากที่ไม่ได้อยู่ในฐานข้อมูลดังกล่าวหลังจากที่ใช้เวลาค้นหาไปร่วม 20 ชั่วโมง เขาก็ยอมแพ้และปรับลดตัวเลขดังกล่าวลงมาเหลือ 0.3%วินเซนต์ยังให้ความเห็นเพิ่มเติมว่า ถ้าเปรียบเทียบสัดส่วนของงานที่ถูกอ้างอิงตามสัญชาติของนักวิจัย จะพบว่างานจากนักวิจัยจากเอเชียถูกหมางเมินมากกว่านักวิจัยจากฝั่งยุโรปและสหรัฐอเมริกา ก็ถือว่าไม่แฟร์เท่าไร เนื่องจากระบบฐานข้อมูลมักจะไม่ได้นับรวมเอาวารสารที่ตีพิมพ์ด้วยภาษาท้องถิ่นเข้าไปด้วยหากจะลองพลิกมุมมองมาที่อีกด้านหนึ่ง วินเซนต์กล่าวว่าจำนวนเปเปอร์ที่ไม่ถูกอ้างอิงนั้นกำลังลดลงเรื่อยๆ ต้องขอบคุณอินเทอร์เน็ตและระบบการค้นหางานวิจัยที่มีเนื้อหาใกล้เคียงกันที่ทำให้การทบทวนวรรณกรรมไม่ใช่เรื่องยุ่งยากเหมือนเคย รวมถึงการเกิดขึ้นของวารสารและฐานข้อมูลที่เข้าใช้งานได้โดยไม่เสียค่าใช้จ่าย (open-access) ก็ยิ่งช่วยกระพืองานวิจัยออกไปในวงกว้างยิ่งขึ้นกระนั้นนี่ก็ไม่ใช่เรื่องน่ายินดีเช่นกัน ทีมวิจัยของวินเซนต์พบว่าที่ตัวเลขดังกล่าวลดลงเป็นเพราะนักวิจัยเริ่มตีพิมพ์ผลงานในปริมาณที่มากขึ้น และมักจะยัดทะนานงานวิจัยจำนวนมากลงไปในส่วนของบรรณานุกรม ซึ่งตรงกับความเห็นของ ลูโด วอลต์แมน (Ludo Waltman) นักวิจัยที่ใช้คณิตศาสตร์และสถิติมาประเมินและวัดคุณภาพของผลงานวิจัยอีกทีลูโดกับวินเซนต์ร่วมมือกันคำนวณว่า จริงๆ แล้วเปเปอร์ที่ได้รับการอ้างอิงเพียง 1-2 ครั้งมีจำนวนมากกว่าเปเปอร์ที่ไม่ได้รับการอ้างอิงมากมายนัก ทั้งนี้เพราะเหล่านักวิชาการบางส่วนรวมหัวกันเพื่อทำให้งานของตนดูมีคุณค่าขึ้นมาด้วยการช่วยกันอ้างอิงจนบางทีมันก็เหมือนฝูงลิงที่เกาหลังให้กันเอง ทำให้การอ้างอิงกลายเป็นสิ่งผิวเผินไม่มีใครอ้างอิง ใช่ว่าไม่สำคัญไมเคิล แม็กโรเบิร์ตส์ (Michael MacRoberts) นักพฤกษศาสตร์จากมหาวิทยาลัยรัฐลุยเซียนา สหรัฐอเมริกา ได้ตีพิมพ์ผลงานวิจัยฉบับหนึ่งในปี 2010 ซึ่งอ้างอิงงานเก่าของเขาเองเมื่อปี 1995 ซึ่งนั่นเป็นครั้งแรกและครั้งเดียวที่งานเก่าของเขาว่าด้วยการค้นพบพืชที่ไม่มีท่อลำเลียงชนิดหนึ่งในรัฐเท็กซัสถูกอ้างอิงในฐานข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ แต่งานตีพิมพ์นี้ จริงๆ แล้วได้รับการบันทึกไว้ในตำรารวบรวมพรรณไม้และฐานข้อมูลออนไลน์ขนาดใหญ่ ซึ่งใครก็ตามที่เข้ามาหาข้อมูลพรรณไม้ต่างก็กำลังพึ่งพิงข้อมูลชุดนี้ข้อมูลในงานวิจัยที่ไม่ได้รับการอ้างอิงนั้นอาจมีคนเอาไปใช้งานก็ได้ เพียงแต่มันไม่ได้ถูกอ้างอิง ไมเคิลกล่าวยังมีกรณีศึกษาอีกหนึ่งตัวอย่างที่น่าสนใจ ในปี 2010 ทีมนักวิจัยจากสำนักงานสุขภาพและอนามัยทางจิต (Department of Health and Mental Hygiene) แห่งเมืองนิวยอร์ก ใช้โปรแกรมคอมพิวเตอร์มาวิเคราะห์ความผิดพลาดชุดตรวจ HIV ด้วยน้ำลายจนสถานพยาบาลหลายแห่งชะลอการใช้ชุดตรวจนี้เอาไว้ ก่อนที่จะนำกลับมาใช้อีกรอบเมื่อยืนยันแล้วว่าใช้ได้ผลจริง งานวิจัยนี้ไม่ได้รับการอ้างอิงเลย แต่กลับมีคนเข้ามาดูมากกว่า 1500 ครั้ง และมียอดดาวน์โหลด 500 ครั้ง หนึ่งในทีมวิจัยกล่าวว่างานวิจัยนี้มีเป้าหมายเพื่อปรับปรุงระบบสาธารณสุข ไม่ได้ต้องการจะขับเคลื่อนวงการวิทยาศาสตร์แต่อย่างใดขณะเดียวกันก็มีนักวิจัยบางคนยินดีที่งานของตัวเองไม่มีใครนำไปอ้างอิงถึง นิกลาส บูเออร์มา (Niklaas Buurma) นักเคมีประจำมหาวิทยาลัยคาร์ดิฟฟ์ ประเทศอังกฤษ ตีพิมพ์เปเปอร์ในปี 2003 เพื่อตอบคำถามว่าการยับยั้งไม่ให้สารละลายเปลี่ยนแปลงปริมาตรไปตามอุณหภูมินั้นจะมีผลต่อการอัตราการเกิดปฏิกิริยาเคมีหรือไม่ การทดสอบของนิกลาสนั้นแสดงให้เห็นว่าการทดลองบางประเภทมันไม่ได้ให้ข้อมูลที่เกิดประโยชน์อันใดต่อนักเคมีเลยเราแสดงให้เห็นกันจะจะเลยว่าการทดลองบางอย่างมันก็ไม่คุ้มค่าที่จะทำ ผมค่อนข้างภูมิใจนะที่มันเป็นเปเปอร์ที่ไม่สามารถนำไปอ้างอิงอะไรต่อได้เลย นิกลาสกล่าวเสริมอย่างติดตลกเรื่องเล่าจากงานที่โลกลืมการไม่มีใครกล่าวถึงในโลกของงานวิชาการนั้นส่งผลกระทบต่อชีวิตนักวิจัยอย่างมหาศาล บางครั้งอาจเป็นแค่การรอคอยที่นานไปหน่อย บางครั้งอาจหมายถึงการจบเส้นทางการเป็นนักวิจัยก่อนถึงเวลาอันควร เราลองมาสำรวจงานวิจัยที่ตกสำรวจ 3 ชิ้นนี้กันสิ่งที่ได้จากการวิจัยจริงๆ แล้วถ้อยแถลงของโอลิเวอร์ต่อหน้านักศึกษาในงานประชุมที่เมืองลินเดายังมีต่อว่า แม้งานในปี 1953 ของเขาจะไม่มีใครอ้างอิง แต่มันก็เป็นงานที่ทำให้เขาสำเร็จการศึกษาในระดับปริญญาเอกจนกลายมาเป็นนักวิจัยเต็มตัวได้ในที่สุด โดยเนื้อแท้แล้ว มันแสดงให้เห็นถึงช่วงเวลาที่นักวิทยาศาสตร์รางวัลโนเบลคนนี้กำลังฝึกฝนตัวเองอย่างเข้มข้นจนผลิตชิ้นงานออกมาได้ในบรรดาเปเปอร์ทั้งหมดของโอลิเวอร์ มีอยู่ฉบับหนึ่งซึ่งศึกษายีนที่ทำหน้าที่เกี่ยวข้องกับระบบภูมิคุ้มกันยีนหนึ่ง และช่วยยืนยันว่ามันอยู่บนโครโมโซมคู่ที่ 15 เปเปอร์นี้ตีพิมพ์มาตั้งแต่ปี 1976 แต่ก็ยังไม่ถูกอ้างอิง ราชู กูเชอร์ลาปาตี (Raju Kucherlapati) หนึ่งในผู้ร่วมวิจัยกล่าวว่า เปเปอร์นี้นับเป็นจุดเริ่มต้นความร่วมมือด้านการวิจัยระหว่างเขากับโอลิเวอร์อันยาวนาน ในเวลาต่อมาทั้งคู่เริ่มทำวิจัยร่วมกันและค่อยๆ สั่งสมองค์ความรู้ด้านพันธุศาสตร์ของหนูทดลอง จนทำให้คณะกรรมการรางวัลโนเบลตัดสินใจมอบรางวัลโนเบลสาขาสรีรวิทยาหรือการแพทย์ให้กับโอลิเวอร์ในปี 2007 ในที่สุดสำหรับผม ความสำคัญของเปเปอร์นี้คือมันทำให้ผมรู้จักกับโอลิเวอร์ เขากล่าวปิดท้ายอ้างอิง:
งานวิจัยชิ้นใดที่ถูกนำไปอ้างอิงมาก งานนั้นได้รับการยอมรับมาก เพราะถือว่าเป็นงานที่ช่วยสร้างรากฐานสำคัญให้แก่วงการวิทยาศาสตร์รายงานชิ้นหนึ่งที่ตีพิมพ์ลงในวารสาร Science ปี 1990 คาดการณ์ไว้ว่ามีเปเปอร์เกินครึ่งที่ไม่ถูกอ้างอิงเลย แม้เวลาจะผ่านไปแล้ว 5 ปีหลังจากเผยแพร่โอลิเวอร์ สมิธทีส์ นักพันธุศาสตร์รางวัลโนเบลผู้ซึ่งจากโลกนี้ไปด้วยวัย 91 ปี เมื่อเดือนมกราคม ปี 2017 ที่ผ่านมา มักจะเล่าถึงเปเปอร์ฉบับหนึ่งของตัวเองที่ตีพิมพ์ในปี 1953 ให้คนอื่นฟังว่ามันไม่เคยถูกอ้างอิงเลย