ประวัติศาสตร์นอกกรอบรัฐชาติในอุษาอาคเนย์ ฉบับ ส. ศิวลักษณ์
ในวันที่ 19 กุมภาพันธ์ 2558 เวลา 13.00 น. ที่ผ่านมาศูนย์อาเซียนศึกษา มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ได้จัดเสวนา ประวัติศาสตร์นอกกรอบรัฐชาติในอุษาคเนย์ ซึ่งเมื่อฟังชื่อแล้วน่าสนใจยิ่ง เพราะทำให้เกิดจินตนาการว่า หนึ่ง ประวัติศาสตร์ที่นอกกรอบรัฐชาติควรจะเป็นอย่างไร สอง มีนักพูดนักเขียนอย่างท่าน ส.ศิวลักษณ์ มาเป็นองค์บรรยาย ความแปลกใหม่ของการฟังการบรรยายประวัติศาสตร์ที่นอกกรอบรัฐชาติโดยท่าน ส. ศิวลักษณ์นี้อยู่ตรงที่ การพยายามตีความภาพเชิงซ้อนระหว่างผู้พูด (คือตัวท่าน) และผู้ที่ท่านหยิบขึ้นมาพูด ซึ่งนั่นสลักสำคัญ ทำไมศูนย์อาเซียนศึกษาจึงเชิญท่านมาบรรยายในหัวข้อดังกล่าว เพราะท่านเป็นคนที่จะตอบโจทย์อะไรบางอย่างเกี่ยวกับอนาคตของการรวมกลุ่มเป็นอาเซียนส่วนแรก ความสัมพันธ์ระหว่างผู้เขียนกับท่าน ส. ศิวลักษณ์ ผู้เขียนขอเกริ่นก่อนว่า ไม่ได้รู้จักท่าน ส. ศิวลักษณ์เป็นการส่วนตัวเพราะผู้เขียนเกิดถิ่นเหนือ ส่วนท่านอยู่ตอนกลางของประเทศ อีกทั้งแตกต่างกันในฐานะรุ่นหลาน ที่ยังลืมตาดูโลกไม่ทันในเหตุการณ์สงครามโลกครั้งที่ 2 และนั่นไม่ต้องพูดถึงการเกิดมาทันเหตุการณ์ 14 ตุลาคม 2516 ขณะเดียวกันก็รับรู้จากผลงานของท่านในตำรา งานเขียน นั่นนับว่า ผู้เขียนรับทราบตัวตนของท่านผ่านสายตาของคนอื่นส่วนที่สอง การมาบรรยายครั้งนี้ท่านขึ้นต้นโดยการเล่าถึงขบวนการเสรีไทย และหยิบยกท่านปรีดี พนมยงค์ ขึ้นมา ซึ่งท่านเกริ่นนำเรื่องราวความเชื่อมโยงระหว่างปรีดี พนมยงค์กับประเทศอเมริกา โดยใช้เวลากว่า 20 นาที จนผู้ฟัง (ในส่วนของผู้เขียน) คิดว่าเมื่อไรท่านจะเข้าเรื่องเสียที และแล้วท่านก็เอยขึ้นว่า ต่อไปนี้ผมจะเข้าเรื่องแล้วนะ ท่านก็หยิบเอาเรื่องของความเชื่อเรื่องผี พุทธ ไสยศาสตร์ในอุษาคเนย์ขึ้นมาร่ายในช่วงกลางๆ กล่าวถึงรัชกาลที่ 5 กล่าวถึงสถาบันสงฆ์ และจบท้ายก็เกิดความสว่างเพราะท่านสรุปได้ชัดแจ้งส่วนที่สามคือ การตอบคำถามของผู้ฟังการบรรยาย อันเป็นช่วงที่ทำให้เห็นตัวตนทางความคิดของท่าน ซึ่งผู้เขียนสามารถสรุปการบรรยายครั้งนี้โดยชี้ให้เห็นว่าสิ่งที่ท่าน ส.ศิวลักษณ์ร่ายรำเปิดม่านมาทั้งหมดมีประเด็นที่น่าสนใจ 3 ประเด็นด้วยกันดังนี้การที่ท่านส.ศิวลักษณ์เปิดตัวประวัติศาสตร์นอกกรอบรัฐชาติในอุษาคเนย์ โดยเปิดโรงกล่าวถึงท่านปรีดี พนมยงค์ นั่นทำให้คิดไปจนถึงว่าแล้ว เหตุใดท่านจึงไม่ยกผู้นำอย่าง จอมพลป.พิบูลสงคราม หรือ หม่อมคึกฤทธิ์ ปราโมช ในฐานะที่สถาปนา ความเป็นไทย (Thai- ness) และอีกหลากหลายท่าน ซึ่งงานเขียนของท่านอาจารย์สายชล สัตยานุรักษ์ได้รวบรวมชี้แจงแถลงไขไว้แล้ว แต่การที่ท่านยกปรีดี พนมยงค์จึงเป็นเหตุอันควรยิ่งแล้ว เพราะหลายๆสิ่งที่อยู่ในตัวปรีดี พนมยงค์ ทั้งวิธีคิด ปฏิบัติการของท่านเป็นสิ่งที่ทำให้เราเข้าใจ บาดแผล ของประวัติศาสตร์รัฐชาติที่ผ่านมาได้ดีทีเดียวหลายท่านหากคลุกคลีอยู่ในวงการวิชาการ หรือ การรับทราบ รับรู้เรื่องราวของผู้นำท่านนี้ผ่านการผลิตซ้ำทางประวัติศาสตร์ในแบบเรียนประวัติศาสตร์ไทยก็ตาม แต่ก็จะพบว่าแบบเรียนประวัติศาสตร์เหล่านั้นลำดับความผู้นำในแต่ละช่วงสมัย และผลงานที่ผลิตขึ้นเท่านั้น ทว่าไม่ได้ไล่เรียงเรื่องราวรายละเอียดในช่วงวาระสุดท้ายแห่งชีวิต การจะรู้จักปรีดี พนมยงค์ จึงไม่ใช่แค่เรื่อง โครงร่างแผนพัฒนาเศรษฐกิจแห่งชาติ หรือ การเป็นกบฏในสายตาของคนบางกลุ่ม เหตุที่ท่านจะต้องระหกระเหินออกไปอยู่นอกประเทศ และไม่มีวันหวนคืนบ้านเกิดในไทย แม้แต่สิ้นลมหายใจนั้นทำให้เห็นถึงวิธีคิดของสังคมไทยที่ตีบตัน ปรีดีเป็นเงาสะท้อนของผู้นำแห่งรัฐที่เอาชาติและคนในชาติเป็นตัวตั้ง และคิดถึงความเป็น มนุษยชาติโดยรวม แต่เนื่องจากท่านอยู่ในสภาพแวดล้อมที่คุกรุ่นไปด้วยความขัดแย้งทางความคิด ช่วงที่ท่านเอาตัวผูกโยงกับการเมืองไทยและสถานการณ์โลก แรงบีบคั้นจากบริบททางสังคมช่วงนี้เองที่ทำให้ แนวทาง (The way of himself) แนวความคิด (The way of thinking) ของท่านไม่ประสบผลสำเร็จ ถูกกล่าวหาว่าเป็นกบฏ มีแนวคิดที่เป็นคอมมิวนิสต์ แถมยังนำอันตรายมาสู่ตัวท่านจนต้องลี้ภัย เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นกับปรีดี พนมยงค์จึงเป็นสิ่งที่สะท้อนให้เห็นถึงอำนาจของการคลั่งชาติโดยไร้เหตุผลของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง เมื่อจิตวิญญาณแห่งการคลั่งชาติ หรือ ชาตินิยม เฉพาะกลุ่มบังเกิดขึ้น แน่นอนว่า การที่จะคิดถึงความเป็นมนุษย์ย่อมที่จะอยู่ไกลตัวท่านหยิบยกหมุดหมายแห่ง วิถีปฏิบัติการและจิตวิญญาณของคนอุษาคเนย์ ซึ่งมีความคาบเกี่ยวกันชุดหนึ่งคือ เรื่องของความเชื่อผี พุทธ และไสยศาสตร์ ความเชื่อระดับชาวบ้าน หรือท้องถิ่นที่สัมพันธ์กับธรรมชาติและความเปลี่ยนแปลงของโลก ลักษณะทางความเชื่อที่มีความคล้ายคลึงกันของชุมชนท้องถิ่นซึ่งต่างชาติพันธุ์นี้เองที่กลายมาเป็นองค์ความรู้ (knowledge) รูปแบบหนึ่งในการไขปริศนาที่ข้ามกรอบความเป็นรัฐชาติ แต่เป็นความเชื่อมโยงแห่งชีวิต ความเลื่อนไหลของชีวิตผู้คนในอุษาคเนย์ได้อย่างดี ดังนั้นชีวิตของคนอุษาคเนย์จึงไม่ได้เป็นชีวิตที่ถูกวางอย่างเป็นเส้นตรง (Linear) ตามแบบฉบับทางความคิดตะวันตก หรือ จะต้องวิวัฒนาการจากสังคมของการนับถือผี ไปสู่สังคมของพุทธอย่างตายตัว เพราะโดยวิถีของชาวบ้านแล้วเลือกที่จะรับแนวความคิดและปรับตัวทางความเชื่อเพื่อให้สอดคล้องกับการดำเนินชีวิตมากกว่า ดังนั้นการเอาสังคมตะวันออกไปเปรียบเทียบกับสังคมตะวันตกจึงไม่อาจจะบ่งบอกได้ ถึงระดับของการพัฒนา เนื่องจากเป็นเรื่องของสังคมวัฒนธรรมเชิงเผ่าพันธุ์ แม้ว่าลักษณะทางสังคมและวัฒนธรรมอันเป็นธรรมชาติของสังคมมนุษย์ คำว่า ธรรมชาติ นี้ไม่ได้หมายเฉพาะความเป็นดั้งเดิม แต่หมายถึง วัฏจักรของการหมุนเวียนเปลี่ยนแปลงโดยถือเอามุมมองและทัศนะของ คนใน สังคมและวัฒนธรรมนั้นๆเป็นที่ตั้ง ท่าน ส. ศิวลักษณ์ไม่ได้กล่าวเรื่องนี้อย่างล้วงลึก อาจจะด้วยเพราะแวดวงวิชาการก็รับรู้มานานท่านได้เอยถึงคุณูปการของรัชกาลที่ 5 ต่อการปลดปล่อยวัฒนธรรมแบบเดิมที่คอยฉุดรั้งสยามประเทศไว้ ให้กลายมาเป็นประเทศที่ศิวิไลซ์ ส่วนหนึ่งเพื่อให้คนในประเทศทัดเทียมกับอารยประเทศ แต่วิวิธีการในส่วนพระองค์กลายมาเป็นเสี้ยนหนามสำหรับประเทศเช่นกัน แต่กระนั้นก็ดีแนวทางการพัฒนาของรัชกาลที่ 5 ก็มีข้อผิดพลาดคือ การรวมศูนย์อำนาจเข้าสู่ส่วนกลางอย่างเข้มแข็ง โดยเฉพาะการส่งลูกหลานเข้าไปร่ำเรียน และการสนับสนุนให้คนรับราชการ และนั่นเป็นผลให้ระบบการปกครองประเทศเป็นไปในแบบที่เรียกว่า รัฐข้าราชการ ซึ่งกลุ่มคนที่ได้รับการศึกษาจากตะวันตกที่เข้ามาเป็นฟั่นเฟือนในการพัฒนาประเทศนี้กลายมาเป็นผู้นำที่มีอุดมการณ์ ชาตินิยม อย่างสุดโต่งความเติบโตของรัฐข้าราชการ มีวิธีคิดส่วนหนึ่งคือ การทำให้องค์กรสงฆ์กลายมาเป็นเครื่องมือในการดำรงอยู่ของรัฐ และนั่นทำให้เรื่องของศาสนาเป็นเรื่องที่ผูกติดกับความเป็นชาติโดยปริยาย ในประเด็นนี้ท่านส. ศิวลักษณ์ชี้ว่า การที่พระไทยสนิทชิดเชื้อกับระบบราชาธิปไตย และการบริโภคนิยม ทำให้การจัดการสถาบันสงฆ์ไม่เข้มแข็ง เมื่อสงฆ์ไม่อยู่ในร่องในรอย นั่นทำให้ผู้คนเสาะแสวงหาไสยศาสตร์หรือลัทธิพิธิแบบใหม่เพื่อตอบโจทย์ของชีวิตอย่างเต็มที่ ท่านจึงเสนอความเห็นว่าอย่าได้ยึดติดกับรูปแบบ คือ การนุ่งเหลือง ห่มเหลืองแต่ต้องดูพุทธที่สาระ แต่นั่นไม่ได้หมายเหตุว่าสนับสนุนให้ภิกษุ หรือ พระสงฆ์สึกจากธรรม ทว่าการเน้นในข้อนี้คือ การที่สถาบันสงฆ์ขึ้นตรงต่อสังฆราช ทำให้ความเป็นสงฆ์แบบท้องถิ่นต้องขึ้นตรงต่อส่วนกลาง ต้องปฏิบัติตามระบบ ระเบียบ ซึ่งนั่นเท่ากับว่าสถาบันสงฆ์แบบส่วนกลางสร้างกระบวนการการลดทอนให้ความเป็นพุทธนั่นให้เหลือเพียงเรื่องของวิถีการปฏิบัติแห่งสงฆ์คือ นั่งวิปัสสนา กรรมฐาน และสนองตอบต่อความเป็นไทยแบบชาตินิยม ในกรณีนี้ท่านได้ยกตัวอย่างเปรียบเทียบบทบาทของพระสงฆ์ในพม่า ว่าพระสงฆ์ในสหภาพเมียร์ม่าร์ที่เป็นขบวนนำในการปฏิรูปประเทศ แม้ว่าด้านหนึ่งรัฐบาลพม่าจะมีแนวโน้มในการนับถือศาสนาพุทธ แต่ทว่าสถาบันสงฆ์ในพม่าไม่ได้ทำหน้าที่เพื่อสนองตอบต่อแนวนโยบายของผู้นำประเทศหรือชนชาติพม่าเท่านั้น หลายกรณีพระสงฆ์พม่าเดินขบวนเพื่อเรียกร้องประชาธิปไตย และสิ่งที่รัฐบาลพม่ากระทำอันขัดกับสิทธิมนุษยชนของคนในพม่า ซึ่งประกอบด้วยคนหลากกลุ่มชาติพันธุ์ นั่นคือ วิถีแห่งการบำเพ็ญประโยชน์ต่อสังคม ทว่าไม่ได้ลงไปเล่นการเมืองโดยการสนับสนุนฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง แต่เป็นไปเพื่อ สิทธิมนุษยชน ซึ่งนี้ทำให้เห็นว่า ปฏิบัติการทางความเชื่อแบบท้องถิ่นทำไมจึงผุดขึ้นจำนวนมาก ทำให้นึกย้อนไปถึงการเคลื่อนไหวของตนบุญ การเคลื่อนไหวของพระพ่อปัน ในงานนุ่งเหลือง ห่มดำ (ทานาเบ้ ชิเกฮารุ 1994) การเคลื่อนไหวของผู้นำชาวนาที่ใช้วิถีพุทธเข้ามาผสมผสาน หรือแม้แต่การเคลื่อนไหวของนักเคลื่อนไหวเพื่อสังคมระดับชาติ อย่าง คานธี ที่ใช้กลวิธีแบบอหิงสาเนื่องจากอุษาคเนย์นั้นมีลักษณะที่คล้ายคลึงกัน คือ ประกอบด้วยชนหลากกลุ่มชาติพันธุ์ วิถีทางความเชื่อ สังคมวัฒนธรรม การนำเอาพื้นฐานการประกอบสร้างด้านการดำรงชีวิตแง่นี้มาเป็นจุดร่วมทำให้คนภายในรัฐอุษาคเนย์ หรือ เรียกใหม่ว่า ประชาคมอาเซียนได้ตระหนักและย้อนคิดใคร่ครวญว่า การร่วมกลุ่มประเทศแบบอาเซียนไม่ควรคำนึงถึงผลประโยชน์เรื่องเศรษฐกิจเป็นตัวตั้งประเด็นเดียว เพราะหากนำผลประโยชน์ด้านเศรษฐกิจ การเมืองเข้ามาเป็นตัวกลางดำเนินความสัมพันธ์ ชาตินิยมที่เราเคยรับรู้อาจจะมีความสลับซับซ้อนเข้าไปอีก นั่นหมายถึง การก่อเกิดความเป็นชาตินิยมที่กดทับหลายระดับ ที่ไม่เฉพาะเรื่องของชาตินิยมข้ามพรมแดน ชาตินิยมในความเป็นรัฐ ท้องถิ่นนิยม แต่เป็นการสร้างชาตินิยมทางด้านชาติพันธุ์ ด้วยเหตุเพราะการเข้าถึง การกระจายความเป็นธรรมทางทรัพยากรและการแสวงหาโอกาสทางเศรษฐกิจมีความซับซ้อน
 ในวันที่ 19 กุมภาพันธ์ 2558 เวลา 13.00 น. ที่ผ่านมาศูนย์อาเซียนศึกษา มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ได้จัดเสวนา ประวัติศาสตร์นอกกรอบรัฐชาติในอุษาคเนย์ ซึ่งเมื่อฟังชื่อแล้วน่าสนใจยิ่ง
ประวัติศาสตร์,รัฐชาติ,ศ. เสรีธรรม,ส.ศิวลักษณ์,อุษาอาคเนย์