นิธิ เอียวศรีวงศ์: เสรีภาพ-วัฒนธรรมที่ต้องสร้างขึ้น
วรรคทองอันหนึ่งที่ผมได้ยินมาแต่เป็นเด็กในการเรียกร้องหรือปกป้องเสรีภาพก็คือ เสรีภาพนั้นเหมือนอากาศ ที่เราไม่เห็นคุณค่า ต่อเมื่อขาดไปเมื่อไรจึงจะรู้สึกม.ร.ว.เสนีย์ ปราโมช เคยใช้วรรคทองนี้ต่อสู้กับรัฐบาลจอมพล ป.พิบูลสงคราม ทั้งๆ ที่ตัวท่านเองมีส่วนร่วมในการก่อรัฐประหาร 2490 อันเป็นเหตุให้จอมพล ป.พิบูลสงครามกลับมาเป็นผู้นำทางการเมืองได้อีกและท่านอาจารย์ป๋วย อึ๊งภากรณ์ เคยกล่าวอะไรในทำนองวรรคทองนี้ เพื่อเตือนสติผู้คนภายใต้เผด็จการทหารซึ่งมีจอมพลถนอม กิตติขจร เป็นนายกรัฐมนตรีแต่ผมออกจะมั่นใจว่า วรรคทองนี้น่าจะมีกำเนิดในอเมริกา เพราะจำได้แม่นว่าได้เห็นครั้งแรกในนิตยสาร เสรีภาพ ซึ่งสำนักข่าวสารอเมริกันแปลและพิมพ์แจกในเมืองไทย ส่วนใครเป็นผู้พูดก็จำไม่ได้เสียแล้วเรามักคิดว่าเสรีภาพเป็นอะไรที่ดีในตัวของมันเอง หรือดีโดยปราศจากเงื่อนไข อย่างเดียวกับพระนิพพานหรือพระผู้เป็นเจ้า แต่เสรีภาพก็เหมือนอะไรอื่นๆ อีกมากในโลก (เช่น การประหยัด ความรักชาติ ระเบียบ หรือแม้แต่ศาสนา ฯลฯ) จะดีหรือไม่ดี ก็ขึ้นอยู่กับว่าเราสร้างเงื่อนไขปัจจัยต่างๆ ที่เอื้อให้เสรีภาพอำนวยผลดี หรือสร้างเงื่อนไขปัจจัยที่เอื้อให้เสรีภาพอำนวยผลร้ายด้วยเงื่อนไขปัจจัยที่ทำให้คนเห็นแก่ตัวถ่ายเดียว ประหยัดก็อาจกลายเป็นตระหนี่และใจแคบ ด้วยเงื่อนไขปัจจัยอีกบางอย่าง รักชาติก็อาจกลายเป็นหลงชาติและเหยียดชาติอื่น ศรัทธาทางศาสนากลายเป็นความคลั่ง ฯลฯเราได้ยินนักปราชญ์ไทยพร่ำเตือนถึงภยันตรายของเสรีภาพมากว่า 100 ปีแล้ว แต่แทนที่ท่านเหล่านั้นจะช่วยกันผลักดันให้เสริมสร้างเงื่อนไขปัจจัยที่จะทำให้เสรีภาพอำนวยผลดีมากกว่าผลเสีย ท่านได้แต่ใช้ความสุขุมคัมภีรภาพของท่านในทางระมัดระวังเสรีภาพเท่านั้นและสังคมไทยก็เหมือนสังคมก่อนสมัยใหม่ทั่วโลก คือไม่มีเงื่อนไขปัจจัยอะไรที่เสรีภาพจะอำนวยผลดีแก่สังคม อย่าลืมว่าเสรีภาพทางโลกย์ (ซึ่งต่างจากเสรีภาพทางธรรม) ไม่เคยถูกมองว่าเป็นคุณความดีในสังคมใดเลยสักแห่งมาก่อน ตรงกันข้ามมนุษย์ควรถูกผูกมัดด้วยกฎระเบียบ ประเพณี คำสั่งของผู้อาวุโส ฯลฯ ต่างหาก จึงจะทำให้เกิดคุณความดีที่มีค่าแก่สังคมโดยรวมได้จนเมื่อไม่กี่ร้อยปีมานี้เอง ที่คนในโลกตะวันตกบางสังคมเริ่มคิดว่าเสรีภาพย่อมดีกว่าไม่มีเสรีภาพ และต้องช่วยกันสร้างเงื่อนไขปัจจัยที่จะทำให้เสรีภาพอำนวยผลดีแก่สังคมเงื่อนไขปัจจัยดังกล่าวประกอบด้วยอะไรที่สำคัญๆ บ้าง ขอกล่าวถึงโดยสังเขปเสรีภาพจะดีได้ก็ต่อเมื่อเสรีภาพนั้นเปิดให้มนุษย์สามารถพัฒนาศักยภาพของตนเองไปจนถึงจุดสูงสุดของแต่ละคนได้ ถ้าพ่อค้าของชำคนนั้นไม่ถูกเจ้าสัวหรือรัฐ ปิดตลาด เขาอาจสะสมทุนด้วยการเปิดสาขาไปเรื่อยๆ จนกลายเป็นเจ้าสัวอีกคนหนึ่งก็ได้ ช่างประปาคนนั้นหากได้เรียนมหาวิทยาลัย (ที่ดี) เขาอาจเป็นผู้คิดทฤษฎีสัมพัทธภาพก่อนไอน์สไตน์ ข้าราชการต๊อกต๋อยคนหนึ่ง อาจก้าวขึ้นเป็นอธิบดีกรมศุลกากรที่ไม่เคยคอร์รัปชั่นเลย ฯลฯมนุษย์แต่ละคนล้วนมีศักยภาพในตัวเองที่อาจพัฒนาไปได้ไกล และเป็นประโยชน์แก่สังคมหรือมนุษยชาติโดยรวม หากเขามีเสรีภาพที่ไม่ถูกขวางกั้นจากระบบเส้นสาย ประเพณี องค์กรทางสังคมและการเมือง ฯลฯเสรีภาพจะทำงานที่มีคุณค่าต่อสังคมได้ จึงรวมเอาความเสมอภาคเข้าไว้ด้วยอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ เสรีภาพไม่อาจเกิดขึ้นได้ท่ามกลางความไม่เท่าเทียมเสมอหน้า ไม่เฉพาะแต่ด้านเศรษฐกิจเพียงอย่างเดียว แต่รวมถึงอำนาจทางการเมือง สถานะทางสังคม สิทธิเข้าถึงทรัพยากรสาธารณะ ฯลฯ ความไม่เท่าเทียมกีดขวางบุคคลที่ด้อยกำเนิด ฐานะเศรษฐกิจ สถานภาพทางสังคม เพศ ฯลฯ มิให้ได้ใช้เสรีภาพในการพัฒนาศักยภาพของตนเองอย่างเต็มที่ รัฐจึงต้องเข้ามาลดทอนความเหลื่อมล้ำเช่นนี้ด้วยวิธีต่างๆศักยภาพของคนแต่ละคนก็สำคัญ ศักยภาพของความคิด แนวคิด แบบปฏิบัติ ทางเลือกในชีวิต ฯลฯ ก็สำคัญไม่น้อยไปกว่ากัน ผู้คนควรมีเสรีภาพใช้ชีวิตแบบคอมมูน หากวิถีชีวิตเช่นนั้นเป็นไปได้ยากในเศรษฐกิจ-สังคมสมัยใหม่ วิถีชีวิตนั้นก็จะหดตัวลงหรือสลายตัวลงเอง แต่การใช้เสรีภาพที่จะเลือกวิถีชีวิตคอมมูนทำให้ศักยภาพอย่างหนึ่งของวิถีชีวิตแบบนั้นพัฒนาไปได้ไกลขึ้น ในทุกวันนี้การจัดสถานที่พักคนชราหลายแห่ง ได้เรียนรู้สิ่งดีๆ ที่ทำให้สมาชิกคอมมูนมีความสุขจากประสบการณ์ของชาวคอมมูนซึ่งส่วนใหญ่เลิกราไปหมดแล้ว(ผมขอไม่พูดถึงความเสมอภาคว่าก็เหมือนกับเสรีภาพ มีเงื่อนไขปัจจัยหลายอย่างที่ทำให้เสมอภาคนำมาซึ่งคุณประโยชน์แก่สังคม แทนที่จะนำมาซึ่งความ ไม่มีหัวมีก้อย เพียงอย่างเดียว โดยสรุป เงื่อนไขปัจจัยดังกล่าวก็คือทำให้เสมอภาคกอปรด้วยภราดรภาพอย่างชัดเจน อะไรที่ทำให้คนอย่างเรารู้สึกเป็นพี่น้องกับเจ้าสัว เพราะเจ้าสัวไม่มีโอกาสเอาเปรียบเราอย่างไม่เป็นธรรม)ผมคิดว่าในเมืองไทย เราดูเบาเสรีภาพจนเกินไป เพราะไม่เข้าใจว่าเสรีภาพเป็นเหตุนำไปสู่ความสุขความเจริญของสังคมอย่างไร ปัญญาชนไทยใช้เสรีภาพเป็นเพียงเครื่องมือในการต่อสู้ทางการเมือง และมักอธิบายเสรีภาพว่าเป็นธรรมชาติของมนุษย์ (เช่นเหมือนอากาศที่เราต้องใช้หายใจ) ทั้งๆ ที่มนุษยโลกต่างมีชีวิตอยู่ภายใต้ระบอบและระบบที่ไร้เสรีภาพมาเป็นพันๆ ปี (รวมทั้งคนไทยด้วย) ปัญญาชนบางท่านประกาศว่า ทำหรือพูดได้ตามใจคือไทยแท้ ประหนึ่งว่าเสรีภาพเป็นธรรมชาติของคนไทย แต่ดังที่ทราบกันดีว่าคนไทยมีวิธีพูดที่ สำรวม มาก เราหลีกเลี่ยงที่จะพูดต่อหน้า แต่ถนัดในการนินทากว่าใครหลายพวกในโลกและนั่นคือเสรีภาพที่นักท่องเที่ยวจีนแสดงให้ดูไงครับ แต่อย่าตำหนิแต่นักท่องเที่ยวจีน คนไทยก็เป็นอย่างเดียวกัน เราใช้เสรีภาพที่ไม่เป็นสาระสำคัญเยอะแยะในชีวิตประจำวัน นับตั้งแต่ทิ้งขยะไม่เป็นที่ ไปจนถึงเปิดวิทยุ-ทีวีดังรบกวนเพื่อนบ้าน ฯลฯ ทั้งนี้เพราะทั้งเราและจีนต่างไม่ได้สร้างเงื่อนไขปัจจัยให้เสรีภาพที่เป็นสาระสำคัญในการพัฒนาศักยภาพของมนุษย์และสังคม เสรีภาพที่เหลือให้เราใช้จึงเป็นเสรีภาพในการทำอะไรอย่างที่เห็นๆ กันอยู่เสรีภาพไม่ใช่วัฒนธรรมที่ดำรงอยู่กับมนุษย์มาเป็นพันๆ ปี แต่เป็นวัฒนธรรมที่เพิ่งสร้างขึ้นในโลกตะวันตกไม่กี่ร้อยปีมานี้เอง แน่นอนว่าไม่ใช่ส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมไทย เช่นเดียวกับไม่เคยเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมตะวันตกด้วย จึงไม่มีประโยชน์ที่จะพูดว่าเสรีภาพไม่ใช่วัฒนธรรมไทย ประเด็นอยู่ที่ว่าเราเห็นคุณค่าของเสรีภาพที่มีต่อบุคคลและสังคมของเราหรือไม่ ถ้าเห็นว่ามีคุณค่า ก็ต้องสร้างมันให้เกิดขึ้นจนเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมไทยเท่านั้น
 วรรคทองอันหนึ่งที่ผมได้ยินมาแต่เป็นเด็กในการเรียกร้องหรือปกป้องเสรีภาพก็คือ เสรีภาพนั้นเหมือนอากาศ ที่เราไม่เห็นคุณค่า ต่อเมื่อขาดไปเมื่อไรจึงจะรู้สึก ม.ร.ว.เสนีย์ ปราโมช
นิธิ เอียวศรีวงศ์,เสรีภาพ