เหลียวหลัง-แลหน้า : การศึกษา ประวัติศาสตร์จากเบื้องล่าง
 ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะมนุษยศาสตร์ และศูนย์อาเซียนศึกษา มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ได้เชิญอาจารย์เรนัลโด อิเลโต้ ( Prof. Reynaldo Ileto ) อดีตศาสตราจารย์แห่งมหาวิทยาลัยแห่งชาติสิงค์โปร์ มาบรรยายพิเศษในหัวข้อเรื่อง Looking Back: Southeast Asian Historiography and the Making of a History from Below ` ในวันที่ 30 มีนาคม 2559อาจารย์อิเลโต้ ได้อธิบายถึงพลังทางสังคมที่ทำให้ท่านได้หันมาสนใจในการศึกษาประวัติศาสตร์จาก เบื้องล่าง โดยเริ่มชี้ให้เห็นว่าโดยเนื้อแท้แล้วท่านเติบโตมาจากครอบครัวชนชั้นสูงในฟิลิปปินส์ ( From above ) แต่จังหวะของชีวิตได้ไปเรียนต่อที่มหาวิทยาลัยคอร์แนลในกลางทศวรรษ 1967 ซึ่งเป็นช่วงที่มีการเคลื่อนไหวทางการเมืองวัฒนธรรมอย่างเข้มข้นของนักศึกษา ที่ประท้วงสงครามเวียดนามและตั้งคำถามที่ลึกซึ้งกับความหมายของตัวตนและสังคม จึงทำให้ท่านเริ่มมองออกนอกจากกรอบความคิดเดิมที่เคยกักขังท่านไว้ในช่วงเติบโตที่ฟิลิบปินส์ ( ท่านใช้ภาพวัยนักเรียนที่ถ่ายผ่านหน้าต่างเหล็กดัดที่ดูเหมือนถูกขังในกรงมาประกอบการอธิบาย )การเริ่มมองปัญหาประวัติศาสตร์ออกจากกรอบประวัติศาสตร์แบบเดิมได้รับอิทธิพลจากนักวิชาการที่มีชื่อเสียงหลายท่านที่เป็นหัวขบวนของการศึกษาประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในขณะนั้น ที่สำคัญ ได้แก่ โอลิเวอร์ วอลเตอร์ เบนเนดิก แอนเดอร์สัน เป็นต้นอาจารย์อิเลโต้ จำเป็นที่จะต้องทำวิทยานิพนธ์ระดับปริญญาโท ทั้งๆที่เข้าเรียนระดับปริญญาเอก ด้วยเหตุผลของโครงการเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ของมหาวิทยาลัยคอร์แนลที่ต้องการพิจารณาความสามารถของท่านก่อนจะอนุมัติให้ทำปริญญาเอก ด้วยเวลาที่จำกัดเพราะต้องทำวิทยานิพนธ์สองเล่มในเวลาสี่ปี จึงทำให้ท่านหันเหจากความตั้งใจเดิมที่จะศึกษาประวัติศาสตร์อินโดนีเซียมาสู่การศึกษาประวัติศาสตร์ของฟิลิปปินส์วิทยานิพนธ์ปริญญาโทเรื่อง Magindanao 1860-1888: The Career of Datu Utto of Buayan ซึ่งถือได้ว่าเป็นงานจุดประกายให้แก่การศึกษาประวัติศาสตร์ ท้องถิ่น ในอีกมิติหนึ่ง โดยทำให้เห็นพลวัตรภายใต้ปฏิสัมพันธ์ที่ซับซ้อนของ ท้องถิ่น กับอำนาจของอาณานิคม ซึ่งประกอบขึ้นทั้งความขัดแย้งภายในของรายาแห่งหมู่เกาะและความสัมพันธ์กับอาณานิคม วิทยานิพนธ์เล่มนี้ได้รับการพิมพ์เผยแพร่ในนามของโครงการศึกษาเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ของมหาวิทยาลัยวิทยานิพนธ์ปริญญาเอกซึ่งต่อมาพิมพ์เผยแพร่ในชื่อว่า Pasyon and Revolution: Popular Movements in the Philippines 1840-1910 ที่ได้ทำให้เกิดแรงกระเพื่อนรุนแรงในการศึกษาประวัติศาสตร์ในหลายระดับ ที่สำคัญ ได้แก่ การเปลี่ยนกรอบการมองประวัติศาสตร์จากขนบเดิมที่เน้นชนชั้นนำมาสู่ มวลมหาประชาชน ซึ่งเปิดมิติของการใช้หลักฐานหลักในการพิสูจน์บทบาทและความหมายของมวลชนอาจารย์ทวีศักดิ์ เผือกสม ภาควิชาประวัตศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร ได้ศึกษาวิจัยความหมายและความสำคัญของการศึกษาประวัติศาสตร์ของอาจารย์อิเลโต้ทั้งหมดไว้เป็นอย่างดี ซึ่งควรได้รับการพิมพ์เผยแพร่โดยเร็ว ท่านได้เขียนบทหนึ่งที่เป็นการศึกษาวิทยานิพนธ์ของอาจารย์อิเลโต้ชื่อว่า บทสวดมหาการุณกับการปฏิวัติฟิลิปปินส์: ประวัติศาสตร์จากมุมมองของคนชั้นล่างของเรย์ อิเลโต้ ซึ่งได้แสดงให้เห็นว่าอาจารย์อิเลโต้ได้เลือกใช้เอกสารชุด บทสวดมหาการุณ ที่แพร่หลายในสังคมชาวบ้าน/คนธรรมดาในฟิลิปปินส์มาสู่คำอธิบายว่ามวลมหาประชาชนได้เข้ามาในการปฏิวัติด้วยกรอบคิดและการอธิบายจากการถ่ายโอน พระเยซู เข้ามาสู่วีรบุรุษของคนธรรมดาอันนำไปสู่การปฏิวัติของมวลมหาประชาชนชาวฟิลิบปินส์การศึกษาประวัติศาสตร์จาก เบื้องล่าง ของอาจารย์อิเลโต้ในทศวรรษ 1970 ได้ก่อให้เกิดข้อถกเถียงที่ลึกซึ้ง ขณะเดียวกันก็เป็นส่วนหนึ่งที่สำคัญของกระบวนการแปรเปลี่ยนกระบวนทัศน์การศึกษาประวัติศาสตร์ในโลกหลังทศวรรษ 1960จากการถือกำเนิดการศึกษาประวัติศาสตร์จาก เบื้องล่าง มาจนถึงปัจจุบันนับเป็นเวลามากกว่าห้าสิบปี จึงน่าจะควรทบทวนว่าจากนั้นมาถึงปัจจุบันอะไรได้เกิดขึ้น และอนาคตของการศึกษาประวัติศาสตร์จาก เบื้องล่าง จะเป็นอย่างไรการอธิบายจุดเริ่มต้นเปลี่ยนแปลงกระบวนทัศน์ในการศึกษาประวัติศาสตร์จาก เบื้องล่าง โดยทั่วไปมักจะเริ่มจากงานประวัติศาสตร์ของ E P. Thompson ในหนังสือที่มีชื่อเสียงมาก The Making of English working class แต่ในบริบทของสังคมช่วงนั้น กลุ่มแรกใช้คำนี้ได้แก่ Communist Party Historians Group CPHG แต่เนื่องจากการใช้ของกลุ่มนักประวัติศาสตร์พรรคคอมมิวนิสต์แห่งอังกฤษ เน้นเพียงการอธิบายการต่อสู้ทางชนชั้นตามกรอบความคิดของมาร์ก จึงทำให้ความพยายามจะอธิบายว่า ชนชั้น ไม่ได้เกิดขึ้นเหมือนกับพระอาทิตย์ขึ้นทางทิศตะวันออกของ ซึ่งทำให้ผลงานของ E.P.Thompson ในการทำความเข้าใจการก่อตัวของ ชนชั้น ได้รับการยอมรับว่าเป็นการเริ่มต้นของการศึกษาประวัติศาสตร์จาก เบื้องล่าง แต่อย่างไรก็ตาม นักคิดฝ่ายซ้ายจำนวนหนึ่งก็ได้พยายามอธิบาย ชนชั้น ในบริบทประวัติศาสตร์ในทำนองเดียวกัน เช่น Raymond William ในส่วนที่ว่าด้วย Structure of Fellingการเกิดและใช้คำว่า ประวัติศาสตร์จากเบื้องล่าง หรือ History from below ไม่ใช่แค่การเปลี่ยนแปลคำเท่านั้น แต่หากได้เป็นการสะสมความคิดที่เสาะแสวงหาแนวทางในการจัดความสัมพันธ์กับ อดีต เพื่อตอบคำถามในขณะนั้น จึงมีผลอย่างสำคัญในการเปลี่ยนแปลงกระบวนทัศน์ของการศึกษาประวัติศาสตร์นับจากนั้นมา การศึกษา ผู้ที่อยู่ข้างล่าง ก็ได้สะพัดและสะพรั่งไปทุกขอบเขตของการศึกษา การศึกษาผู้หญิงในฐานะผู้ที่ถูกทำให้อยู่ข้างล่างก็ขยายตัวอย่างรวดเร็ว ในเว็บไซด์ของ JSTOR อาทิตย์ที่ผ่านมาได้เน้นว่า When History Became Her story Too: JSTOR Celebrates Womens History Month ซึ่งระบุอย่างชัดเจนว่าการเกิดขึ้นของประวัติศาสตร์ผู้หญิงเริ่มขึ้นเมื่อ 1970ความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นในทศวรรษ 1960 ได้ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงการมอง ผู้อยู่ข้างบน และ ผู้อยู่ข้างล่าง โดยเน้นให้เห็นถึงสภาวะของการถูกทำให้คนบางกลุ่ม อยู่ข้างล่าง และในหลายมิติก็ได้ทำให้เห็นว่า ผู้อยู่ข้างล่าง ล้วนแล้วแต่มีส่วนในการสร้างประวัติศาสตร์ของยุคสมัย ทำให้เกิดการขยายตัวของการศึกษาผู้ที่ถูกนับว่า/มองว่า อยู่ข้างล่าง หลากหลายมากมาก ( Who counts as below )พร้อมกันนั้น ในช่วงเวลาห้าสิบปีที่ผ่านมา การเสื่อมศรัทธาในระบอบคอมมิวนิสต์ของสตาลิน เรื่อยมาจนการพังทลายลงของระบอบ ได้ทำให้นักวิชาการจำนวนมากพยายามอธิบายความสัมพันธ์ทางสังคมอำนาจที่ซับซ้อนมากขึ้นกว่าเดิมมาก พร้อมทั้งรื้อถอนทำลายความคิดที่ตกทอดมาจากขนบความรู้สมัยใหม่ทุกมิติกล่าวได้ว่าความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นนี้ ก็คือ การเปลี่ยนจาก ประวัติศาสตร์จากเบื้องล่างมาสู่ประวัติศาสตร์เพื่อคนเบื้องล่าง ( History from below to History for below) ดังที่จะได้จากว่า การศึกษาคนชายขอบ การศึกษาประวัติศาสตร์ ผู้หญิง การประวัติศาสตร์ พื้นที่/ภูมิศาสตร์มนุษย์ ประวัติศาสตร์ระบอบอารมณ์ความรู้สึกนึกคิด ฯลฯ แม้กระทั้งการศึกษาประวัติศาสตร์ ชนชั้น ที่หมดความหมายและความสำคัญลงไปในช่วงที่ผ่านมา ก็ได้เกิดความพยายามในการทำความเข้าใจ ชนชั้น ในกรอบคิดใหม่ที่เห็นว่า ชนชั้น ถูกแทรกเข้ามาทับด้วย พลเมือง/ประชาชน แต่ยังสำคัญที่จะต้องศึกษา ชนชั้น อยู่เพื่อทำความเข้าใจความเปลี่ยนแปลงของสังคมสำหรับสังคมวิชาการฟิลิปปินส์กลับแตกต่างออกไป แม้ว่าการศึกษาสังคมจาก ผู้คนที่ถูกถือว่าอยู่ข้างล่าง จะสะพัดมากขึ้น ไม่ว่าจะเป็นชาวบ้านในพื้นที่เกาะต่างๆ ทางใต้ หรือ ผู้ที่ถูกนับว่าอยู่ข้างล่าง เช่น การศึกษาเชิงวัฒนธรรมชุมชน แต่ความนิยมในงานของอาจารย์อิเลโต้สองฉบับที่มีไม่เท่ากันพอจะนำทางให้เห็นถึงความเฉพาะของสังคมฟิลิปปินส์ได้กล่าวคือ หนังสือที่พิมพ์จากวิทยานิพนธ์ปริญญาโทที่มองประวัติศาสตร์ท้องถิ่นด้วยกรอบของปฏิสัมพันธ์ระหว่างท้องถิ่นกับท้องถิ่นและท้องถิ่นกับอำนาจอาณานิคม ได้รับความนิยมสูงมากตลอดมา โดยเฉพาะการศึกษา ท้องถิ่น ในภาคใต้ของฟิลิปปินส์ ในหนังสือเล่มล่าสุดของ Dr. Heidi Gloria เรื่อง New History of the Philippines from the Viewpoint of Mindanao ( 2014 ) ก็ยังคงดำเนินอยู่ในกรอบหลักที่อาจารย์อิเลโต้ได้วางเอาไว้ ( ทราบจากอาจารย์ทวีศักดิ์ เผือกสม ซึ่งเป็นลูกศิษย์ของอาจารย์ว่าหนังสือเล่มนี้ของอาจารย์ได้ถูกแอบพิมพ์เผยแพร่โดยกลุ่มนักสู้เพื่ออิสรภาพของกลุ่มเกาะทางใต้ของฟิลิปปินส์ )แต่หนังสือที่พิมพ์จากวิทยานิพนธ์ปริญญาเอกกลับไม่ได้รับความนิยมมากนักในประเทศ แต่กลับได้รับความชื่นชมจากวงวิชาการต่างประเทศ และกล่าวได้ว่าส่งผลกระทบทางวิชาการในฟิลิปปินส์ไม่มากนัก ผู้เขียนเดาเอาว่าอาจารย์อิเลโต้ก็คงจะเห็น/และรู้สึกเช่นเดียวกัน เพราะท่านได้เน้นว่างานนั้นมีผลกระทบทางปฏิบัติการจริงทางสังคมการเมือง โดยหยิบกรณีพาเหรดงานศพของนีนอย อากิโน มาเป็นตัวอย่าง แต่ก็ไม่ได้พูดหรือเน้นว่าได้นำไปสู่การศึกษาอื่นๆเพิ่มเติมหรือสนับสนุนท่านเลยหนังสือเรื่อง Pasyon and Revolution: Popular Movements in the Philippines 1840-1910 ได้กระแทกแกนกลางของความสัมพันธ์ทางอำนาจนี้ โดยได้ชี้ให้เห็นถึงความเป็นอิสระโดยสัมพัทธ์ของชาวบ้านกับคำสอนของโบสถ์คาทอลิก ( ลองนึกเปรียบเทียบกับการศึกษา Microhistory ของ Carol Ginzberg เรื่อง The Cheese and the Worms ) จึงทำให้นักวิชาการ/ปัญญาชนฟิลิปปินส์ไม่สามารถที่จะกลืนกรอบคิดของอาจารย์อิเลโตเข้าไปทำงานต่อไปได้ เพราะหากคิดต่อไปในลักษณะนี้ก็จะทำให้กระทบ/กระเทือนรากฐานของสังคมฟิลิปปินส์ในความรู้สึกของพวกเขาดังนั้น แม้ว่าการศึกษา ประวัติศาสตร์จากเบื้องล่าง จะดูเป็นเรื่องปรกติในสังคมฟิลิปปินส์เฉกเช่นเดียวกับที่เกิดขึ้นในโลก แต่ความเฉพาะทางอำนาจวัฒนธรรมก็ยังกำหนด ผู้ที่อยู่เบื้องล่าง ไว้ไม่ให้ปรากฏเสียง ( บทบาทของการกดทับเสียง ผู้อยู่ข้างล่าง ด้วยวิธีการลึกซึ้ง อ่านได้จากวิทยานิพนธ์ปริญญาเอกของอาจารย์บุญเลิศ วิเศษปรีชา แห่งมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ )เมื่อ เหลียวหลัง และมอง ปัจจุบัน ของการศึกษา ประวัติศาสตร์จากเบื้องล่าง สิ่งที่ต้องใคร่ครวญคิดต่อไปจึงเป็นส่วนของ อนาคต ว่าพอจะมีแนวทางใดบ้างที่มองเห็น1. ต้องพิจารณาความสัมพันธ์ทางอำนาจที่ซ้อนทับกันหลายมิติ การถูกทำให้เป็น ผู้ที่อยู่ข้างล่าง ถูกซ่อนเร้นมากขึ้น เช่น การถูกทำให้เป็นโรคจิตเภท ( โปรดอ่านงานของ Nicolas Rose ผู้เขียนของขอบคุณคุณกฤตภัค งามวาสีนนท์ ที่แนะนำให้รู้จัก/อ่าน )2.ต้องพิจารณาถึงความเฉพาะของแต่ละพื้นที่วัฒนธรรมและต้องทำความเข้าใจผ่านกระบวนการของการกดทับเสียงของผู้ไร้เสียง ซึ่งอาจจะเป็นการมองจากบนลงล่าง แต่ก็จะเป็นมุมกลับที่ทำให้เข้าใจ ผู้อยู่เบื้องล่าง ได้ชัดเจนขึ้น3.โอกาสและจังหวะของชีวิตประจำวัน/ประจำเดือน/ประจำปี ที่ถูกทำให้เป็นทั้ง ผู้อยู่เบื้องล่าง และ ผู้อยู่เบื้องบน เงื่อนไขทั้งหมดของชีวิตผู้คนล้วนแล้วแต่จะนำไปสู่ความเข้าใจ เบื้องล่าง ทั้งหมดขอขอบพระคุณอาจารย์อีเลโต้ที่ได้เริ่มแผ้วถางทางเดินให้แก่คนรุ่นหลัง
 ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะมนุษยศาสตร์ และศูนย์อาเซียนศึกษา มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ได้เชิญอาจารย์เรนัลโด อิเลโต้ ( Prof.
History from below,Reynaldo Ileto,ประวัติศาสตร์,ประวัติศาสตร์จากเบื้องล่าง,อรรถจักร์ สัตยานุรักษ์,เรนัลโด อิเลโต้