อ่าน แสง น้ำ และรวงข้าว เพื่อสดับฟังคนอื่นและความเป็นอื่น
มีคำกล่าวหลายครั้งจาก อ.เดชา ตั้งสีฟ้า จากคณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เมื่อพูดถึงความเป็น เรา และ คนอื่น ในบริบทของหนังสือ แสง น้ำ และรวงข้าว: ทักษะวัฒนธรรมเพื่อความเป็นอื่น เขากล่าวหลายครั้งว่า เมื่อเราได้ฟังเสียง ได้ฟังเรื่องราวของคนอื่น เราจะกลายเป็นคนอื่น เป็นคนอีกคนหนึ่งที่ไม่ใช่ตัวเราลังเลและสงสัยในคำกล่าวของ อ.เดชา ไม่น้อย เมื่อได้ยินประโยคนี้ในครั้งแรก และอีกหลายๆ ครั้งก็ยิ่งเพิ่มความสงสัยในระดับทวีคูณ นั่นเพราะว่าการ ฟัง เป็นสิ่งที่เราทำมาตั้งแต่มีชีวิตอยู่แล้วไม่ใช่หรือ และส่วนใหญ่เราก็ฟังเสียงของ คนอื่น นั่นอย่างไร กล่าวคือเราอาจะคุยและฟังกับตัวเองบ้าง แต่ส่วนใหญ่เขาพูด เล่า อธิบาย เราก็ฟัง แล้วเราจะกลายเป็นคนอื่นได้อย่างไรแม้ว่าจะลังเลและสงสัย แต่คงเป็นโอกาสดีไม่น้อย หากจะลองฟัง อ.เดชา และฟังหนังสือแสง น้ำ และรวงข้าวฯ อีกสักหนหนึ่งก่อน ก่อนที่จะตัดสินใจอีกครั้งเราเป็นอื่นหรือไม่ เมื่อเราฟังราวสี่โมงเย็นของวันศุกร์ที่ 2 กุมภาพันธ์ 2561 ซึ่งมีงานเสวนาเปิดตัวหนังสือ แสง น้ำ และรวงข้าว: ทักษะวัฒนธรรมเพื่อความเป็นอื่น ที่ จ.ปัตตานี ณ Patani Artspace พื้นที่จัดแสดงผลงานศิลปะร่วมสมัยของ อ.เจะอับดุลเลาะ เจ๊ะสอเหาะ คณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ (ม.อ.) วิทยาเขตปัตตานี หนึ่งในศิลปินจากสามจังหวัดชายแดนภาคใต้วงเสวนาครั้งนี้มี อ.แพร ศิริศักดิ์ดำเกิง คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากรเป็นผู้ดำเนินรายการ และมีผู้ร่วมเสวนา 3 ท่าน ได้แก่ อ.เดชา ตั้งสีฟ้า ผู้เขียนหนังสือแสง น้ำ และรวงข้าวฯ อ.สุรัยยา สุไลมาน คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ ม.อ. ปัตตานี และคุณซะการีย์ยา อมาตยา กวีซีไรต์ปี 2553ก่อนเวทีจะเปิดทำการ ผู้เข้าร่วมกว่า 70 คน ทั้งคนหนุ่มสาวและคนทำงานในพื้นที่สามจังหวัดฯ ต่างทยอยหามุมนั่งจับจองกัน ทั้งในส่วนเก้าอี้จัดวางหน้าเวที ศาลาไม้ในส่วนในร้านกาแฟ หรือพื้นหญ้าริมบึงน้ำด้านข้างเวที บรรยากาศขณะนี้คึกคักและมีชีวิตชีวาเต็มทีความตั้งใจในการเขียนหนังสือแสง น้ำ และรวงข้าวฯ เล่มนี้ เพื่อเป็นข้อมูลหลักคิดทางวิชาการในเรื่องทักษะวัฒนธรรมสำหรับคนทำงานของโครงการทักษะวัฒนธรรม ซึ่งเขาได้รับมอบหมายให้เขียนจาก อ.ชัยวัฒน์ สถาอานันท์ คณะรัฐศาสตร์ มธ. ที่ปรึกษาโครงการทักษะวัฒนธรรม กระนั้นเรื่องราวในหนังสืออาจไม่ได้เฉพาะเจาะจงกับสถานการณ์ในพื้นที่สามจังหวัดฯ ในภาคใต้ทั้งหมดทีเดียว แต่เป็นไปเพื่อเรื่องของทักษะวัฒนธรรม หรือความสามารถทางปัญญาในการแยกแยะความต่าง และมีปฏิสัมพันธ์กับผู้คนที่ต่างในวัฒนธรรมสิ่งที่หนังสือพยายามบอกกับผู้อ่าน คือความอ่อนน้อมถ่อมตนเมื่อต้องปฏิสัมพันธ์กับผู้คนที่ต่างวัฒนธรรม ให้เหมือนกับสายน้ำที่อ่อนนุ่ม ลื่นไหล และไหลลงสู่ที่ต่ำเสมอ ซึ่งคล้ายกับการโน้มเอียงของรวงข้าวลงสู่พื้นดินเช่นเดียวกัน โดยหนทางที่จะทำให้เราจะสามารถอ่อนน้อมถ่อมตนได้นั้น คือการไม่วางตนเองเป็นศูนย์กลางของการปฏิสัมพันธ์ เปิดพื้นที่ให้กับความแตกต่างได้เปล่งเสียง และฟังเสียงนั้น ซึ่งไม่เพียงแต่เป็นเสียงของคำพูดหรือข้อความ แต่ยังเป็นเสียงการดำรงอยู่ของคนอื่นด้วยเมื่อเราฟังคนอื่น เราได้เปิดตัวเองและปล่อยตัวเองต่อคนอื่น เราเอียงเล็กน้อยไปด้านข้างเพื่อฟัง…โดยตระหนักว่าทุกครั้งที่เราฟัง เราก็ (ค่อยๆ) กลายเป็นคนอื่น เป็นการเปิดตัวเองในฐานะที่เป็นการอยู่-กับ เพื่อคนอื่นคำนำของหนังสือแสง น้ำ และรวงข้าวฯ ในส่วน คำตอบจากแม่มด โดย อ.ปริตตา เฉลิมเผ่า กออนันตกูล และ คำถามจากพ่อมด โดย อ.ชัยวัฒน์ สถาอานันท์ เป็นคำนำที่มีความน่าสนใจอย่างยิ่ง เมื่อถูกจัดวางอยู่ในส่วนต้นของหนังสือ มีวิธีการเขียนเล่า แนะนำโครงการทักษะวัฒนธรรม โดยใช้การเล่านิทาน ซึ่งนอกจากทำให้เราเข้าใจความเป็นไปและวัตถุประสงค์ของโครงการได้อย่างง่ายและชวนติดตามส่วนเนื้อหาเรื่องทักษะวัฒนธรรมของ อ.เดชานั้น ปฏิเสธไม่ได้ว่า ไม่ใช่เนื้อความที่อ่านและเข้าใจได้ง่ายในเวลาอันสั้น คล้ายกับการปีนป่ายบนเทือกเขาสูงซึ่งมีอุปสรรคและต้องใช้เวลากว่าจะถึงบนยอดเขาได้ แต่บนยอดนั้นเองก็มีความงามที่รอคอยอยู่ แสง น้ำ และรวงข้าวฯ ก็เปรียบได้กับเทือกเขาสูงเช่นนั้นชื่อหนังสือแสง น้ำ และรวงข้าวฯ คล้ายกับการตั้งชื่อแบบปรัชญาของการมองเห็น เปรียบแสงเหมือนความคิด ที่ต้องระมัดระวังไม่ให้แสงจ้าเกินไปจนมองไม่เห็นแสงของคนอื่น ซึ่งหมายถึงหากใส่ใจแต่ที่ความคิดของตนเอง ก็ยากจะมองเห็นหรือได้ยินความคิดของคนอื่นจากหนังสือนั้น มีส่วนคำถามจากพ่อมดจากบทคำนำที่ถามว่า ทำอย่างไรจึงจะอาศัยพลังทางวัฒนธรรม มาหยุดหรือลดความสูญเสียที่เกิดจากพลังมืดของความรุนแรงในภาคใต้ได้? คำว่าพลังมืดนั้นจะหมายความว่าอะไร หากมีการตีความ จะหมายความการต่อสู้ของคนในพื้นที่สามจังหวัดใช้ความมืดมาต่อสู้หรือ?นอกจากนี้ ในส่วนของการให้ความหมายของคำต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับทักษะวัฒนธรรม เช่น ทักษะ skill fluency ได้อธิบายรากศัพท์ของคำเหล่านี้อย่างลึกซึ้งทั้งในภาษาไทย สันสกฤต หรือภาษาในยุโรป ซึ่งมีข้อสังเกตหากเพิ่มการอธิบายคำที่มาจากรากศัพท์ของภาษาอาหรับ จะเพิ่มความหลาหลายของภาษา และมีส่วนที่ทำให้ใกล้ชิดกับคนในพื้นที่มากยิ่งขึ้นแม้หนังสือเล่มนี้จะไม่ได้เป็นหนังสือที่เฉพาะเจาะจงกับบริบทในพื้นที่สามจังหวัดฯ แต่อาจจะเกี่ยวข้องกับคนในพื้นที่ได้ ตรงที่มีความเป็นมนุษย์เหมือนกันหนังสือแสง น้ำ และรวงข้าวฯ อาจจะไม่ practical ปฏิบัติได้จริง หรือนำไปใช้เลย แต่เป็นหนังสือที่ทำงานกับความคิด เปรียบเทียบก็คือหนังสือเล่มนี้ไม่ได้เป็นอาหารสำเร็จรูป แต่เป็นเหมือนเนยแข็งที่ต้องเอามาละลาย และใช้เวลา แต่เมื่อนำมาประกอบเป็นอาหารจะได้รสและกลิ่นงดงามแสง น้ำ และรวงข้าวฯ อาจจะเป็นหนังสือที่อ่านเข้าใจยากในรอบแรก ดังที่ อ.สุรัยยา กล่าวไว้ในวงเสวนา กระนั้นในรอบที่สองของหนังสือเล่มนี้ก็ยังไม่ง่ายหรือใกล้เคียงกับการเดินลงเขา แต่ก็ไม่ยากเท่ากับเมื่อต้องเดินขึ้นไปเหตุที่น่าสนใจกลับมาอ่าน แสง น้ำ และรวงข้าวฯ อีกครั้ง นั่นเพราะมีรายละเอียดและใจความสำคัญที่น่าสนใจ โดยเฉพาะประเด็นที่ผู้เขียนกล่าวไว้ว่า หัวใจของทักษะวัฒนธรรมคือ การฟังเรื่องของการฟังถูกกล่าวถึงเป็นตอนหนึ่งในหนังสือ ฟังคนอื่น ฟังความเป็นอื่น ชักชวนให้เราฟังคนอื่น เพื่อเปิดตัวเอง เมื่อเปิดตนเองจึงค่อยๆ กลายเป็นคนอื่น เพราะเราได้ลดละอัตตาของตัวเองลง กระนั้นการฟังที่ถูกต้องมีบอกไว้ว่า ให้ผู้ฟังทำตัวเหมือนสายน้ำที่อ่อนนุ่ม ลื่นไหล และไหลลงสู่ที่ต่ำกว่าเสมอ นั่นคือขยับตนเองออกจากศูนย์กลางของพื้นที่ระหว่างความแตกต่าง หรืออาจกล่าวได้ว่าผู้ที่ฟังจะต้องมีความอ่อนน้อมถ่อมตนหากเรายิ่งปฏิสัมพันธ์กับความต่างด้วยความคล่องตัวและลื่นไหลเหมือนสายน้ำ เราจะกลายเป็นคนอื่นมากขึ้นเรื่อยๆ ซึ่งผู้ที่กระทำการปฏิสัมพันธ์ในลักษณะเช่นนี้นั้น คือผู้ที่มีทักษะวัฒนธรรม หนังสือแสง น้ำ และรวงข้าวฯ จัดพิมพ์ครั้งที่ 1 เมื่อเดือนมิถุนายน 2560 โดยการสนับสนุนจากศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) ปัจจุบันยังไม่ได้จัดจำหน่ายอย่างเป็นทางการ หากสนใจหนังสือ สามารถติดต่อได้ที่ facebook fanpage: cf.shortfilm หรือ cfproject.pic@gmail.com
เราเป็น คนอื่น เมื่อเรา ฟัง มีคำกล่าวหลายครั้งจาก อ.เดชา ตั้งสีฟ้า จากคณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เมื่อพูดถึงความเป็น เรา และ คนอื่น ในบริบทของหนังสือ แสง น้ำ และรวงข้าว:
ซะการีย์ยา อมาตยา,สุรัยยา สุไลมาน,เดชา ตั้งสีฟ้า,แพร ศิริศักดิ์ดำเกิง,แสง น้ำ และรวงข้าว