สุรพศ ทวีศักดิ์: จิตวิญญาณศาสนา vs จิตวิญญาณโลกวิสัย
ผมได้ฟังคำบรรยายเรื่อง ชีวิตไม่มีศาสนาได้ไหม โดย ศ.ดร.สมภาร พรมทา จากที่นี่ มีบางประเด็นชวนคิดและน่าตั้งคำถามต่อ ผู้บรรยายกล่าวว่า ธรรมชาติของชีวิตมนุษย์แบ่งเป็น 3 ส่วนหลักๆ คือ ชีวิตด้านกายภาพ (physical) ด้านจิตใจหรือความรู้สึกนึกคิดต่างๆ (mental) และด้านจิตวิญญาณ (spirituality) สองด้านแรกเราอาศัยความรู้ทางวิทยาศาสตร์และศาสตร์อื่นๆ ที่เกี่ยวเนื่องกันในการทำความเข้าใจ แก้ปัญหา หรือปรับปรุงชีวิตทางร่างกายและจิตใจ อารมณ์ความรู้สึกของเราให้มีสุขภาวะที่ดีขึ้น แต่ด้านจิตวิญญาณอันเป็น ด้านลึกสุด ของชีวิตเรา ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ให้คำตอบไม่ได้ ต้องอาศัยศาสนาหรือปรัชญาบางสาขาอันที่จริง นักปรัชญาบางคน เช่นคานท์ (Immanuel Kant) ก็มองคล้ายกันว่า วิทยาศาสตร์ไม่สามารถให้ความรู้ด้านลึกสุดของความเป็นมนุษย์ได้ เราจึงไม่อาจนำความรู้ทางวิทยาศาสตร์มาเป็น รากฐาน ของศีลธรรมได้ รากฐานที่มั่นคงของศีลธรรมต้องมาจากความรู้ที่เรียกว่า อภิปรัชญาศีลธรรม (metaphysics of morals) อันเป็นความรู้ที่ให้กฎศีลธรรมที่ถูกต้องและเจตจำนงหรือสปิริตในการทำตามกฎศีลธรรมที่ถูกต้องนั้นประเด็นสำคัญอยู่ที่ผู้บรรยายแบ่งศาสนาออกเป็น 2 ประเภท ได้แก่ ศาสนาแบบที่มนุษย์สร้างขึ้น (man-made religion) คือศาสนาเชิงสถาบันที่เราเห็นกันอยู่ทุกวันนี้ ศาสนาแบบนี้ไม่ค่อยเป็นผลดีต่อชีวิตด้านจิตวิญญาณของเรานัก โดยมากจะเป็นเรื่องของการสร้างพันธนาการ การครอบงำ การแบ่งแยกเป็นพวกเขา พวกเรา และความขัดแย้งต่างๆ มากกว่า แต่ศาสนาประเภทที่สองคือ ศาสนาธรรมชาติ (natural religion) เป็นศาสนาที่ให้คำตอบสำหรับชีวิตด้านจิตวิญญาณของเราผู้บรรยายเชื่อว่า พุทธะ เยซู มูฮัมหมัด (เป็นต้น) คือผู้ที่เข้าถึงศาสนาธรรมชาติ แต่ในเวลาต่อมาคำสอนของท่านเหล่านี้ถูกทำให้กลายเป็นศาสนาเชิงสถาบันที่มักจะปิดกั้นการเข้าถึงความจริงด้านจิตวิญญาณ ศาสนาธรรมชาติเท่านั้นที่ทำให้เราเข้าถึงความจริงมิติที่ลึกสุดของชีวิตหรือมิติด้านจิตวิญญาณที่ทำให้เรามีอิสรภาพด้านในได้ และสำหรับคนที่เข้าถึงศาสนาธรรมชาติจะไม่มีทัศนคติเชิงแบ่งแยกในเรื่องศาสนา เชื้อชาติ และอื่นๆผู้บรรยายยกตัวอย่างคำสอนและวิถีชีวิตของ พุทธทาส ว่าท่านน่าจะเข้าถึงศาสนาธรรมชาติ เพราะคำสอนและข้อเสนอต่างๆ ของท่านสะท้อนออกมาจากการยืนยันความจริงตามกฎธรรมชาติ ซึ่งผมเห็นด้วยในประเด็นนี้และเห็นว่า พุทธทาสได้เสนอศาสนาธรรมชาติเป็นทั้งรากฐานของชีวิตปัจเจกบุคคลและรากฐานของสังคมการเมืองใครที่คุ้นเคยกับงานพุทธทาส ย่อมรู้ว่าท่านเสนอว่า ชีวิตปัจเจกบุคคลที่มีอิสรภาพด้านในคือชีวิตที่สามารถทำกิจกรรมทุกอย่างได้ด้วย จิตว่าง จากความยึดมั่นในตัวกูของกู สังคมการเมืองที่ดีก็ต้องเป็นสังคมการเมืองที่ไม่ยึดมั่นในตัวกูของกู เพราะความไม่ยึดมั่นในตัวกูของกูเป็นเจตนารมณ์ของ การเมืองบริสุทธิ์ ในธรรมชาติที่สรรพสิ่งต่างอิงอาศัยกันและกัน ดังนั้นทั้งเรื่องชีวิตส่วนตัวและชีวิตทางสังคมและการเมืองเราก็ควรปฏิบัติให้สอดคล้องกับเจตนารมณ์ของธรรมชาติในด้านที่จะไม่ก่อให้เกิดความทุกข์และการเบียดเบียนกันและกันโดยสิ้นเชิง หรือนัยบวกก็คือการอยู่ร่วมกันอย่างเกื้อกูลกันด้วยปัญญาและกรุณาข้อเสนอของพุทธทาสสามารถนำมาปฏิบัติได้จริงหรือไม่เป็นอีกเรื่องหนึ่ง แต่ในทางปรัชญาเรายอมรับกันว่าข้อเสนอทำนองนี้เป็นข้อเสนอที่มี ไอเดีย และมีเหตุผลสนับสนุน (justification) ในระดับหนึ่ง แน่นอนว่าเป็นข้อเสนอที่เราแย้งได้ ประเด็นของผมคือ ถ้าเรายอมรับว่าพุทธทาสเข้าถึงศาสนาธรรมชาติและการเข้าถึงศาสนาธรรมชาติก็คือการเข้าถึงความจริงด้านลึกสุดของชีวิต นั่นคือด้าน spirituality ดังนั้นเราจะเรียกว่าการเข้าถึง จิตวิญญาณแบบศาสนา หรือ religious spirituality อันเป็นด้านที่ลึกสุดของชีวิตมนุษย์ตามที่ผู้บรรยายกล่าว และผู้บรรยายยังกล่าวด้วยว่า หากธรรมชาติสร้างชีวิตเรามาให้มีมิติด้านจิตวิญญาณ และการเข้าถึงความจริงด้านจิตวิญญาณก็ต้องอาศัยศาสนาธรรมชาติ ดังนั้นชีวิตที่ไม่มีศาสนาก็ย่อมเป็นไปไม่ได้ประเด็นว่า ชีวิตด้าน spirituality ที่ไม่มีศาสนาเป็นไปไม่ได้นั้น ผมจะยังไม่โต้แย้งในที่นี้ ฝากให้ท่านผู้อ่านช่วยคิดกันต่อหากพิจารณาความคิดทางการเมืองของพุทธทาสในหนังสือ ธรรมะกับการเมือง ที่สะท้อนออกมาจาก religious spirituality ท่านยืนยันชัดเจนว่า การเมืองของโลกปัจจุบันมีปัญหา เพราะเป็นการเมืองที่หันหลังให้ศาสนา หันหลังให้พระเจ้า ดังนั้นการเมืองที่จะหมดปัญหาคือ การเมืองของพระเจ้า และ การเมืองแบบพระโพธิสัตว์ แต่ประวัติศาสตร์สังคมโลกก็ชี้ชัดแล้วว่าการเมืองในนามของพระเจ้าและพระโพธิสัตว์นั้นได้ก่อปัญหาไว้มากมายอย่างไรบ้าง ส่วนความคิด เผด็จการโดยธรรม ของพุทธทาสนั้น แม้จะยืนยัน ประโยชน์สุขของประชาชนเป็นใหญ่ แต่ประชาชนก็ ไม่มีตัวตน ที่เป็นเจ้าของอำนาจ สิทธิ เสรีภาพ และมีความเสมอภาค เพราะประโยชน์สุขมาจาก ผู้เผด็จการโดยธรรม จัดสรรให้ถามว่าพุทธทาสเคยแสดงจุดยืนต่อต้านเผด็จการบนการยืนยันหลักการแห่งสิทธิ เสรีภาพ ความเสมอภาค และศักดิ์ศรีของมนุษย์อันเป็น สามัญสำนึก ที่สะท้อนออกมาจาก secular spirituality หรือไม่ นอกจากจะไม่แล้วยังมีเพื่อนนักวิชาการบางคนตั้งคำถามว่า ทำไมไม่มีหลักฐานปรากฏว่าพุทธทาสเคยแสดงความเห็นปกป้องเสรีภาพของ พระพิพลธรรม (อาจ อาสโภ) ที่ถูกเผด็จการสฤษดิ์ ธนะรัชต์เล่นงาน และพุทธทาสก็ไม่เคยแสดงความเห็นในเชิงปกป้องเสรีภาพของนักศึกษาและประชาชนทีถูกฆ่าในเหตุการณ์ 14 ตุลา และ 6 ตุลาเลยบางคนอาจคิดว่าคำถามเช่นนั้น ไม่เป็นธรรม กับพุทธทาสเลย เพราะท่านเป็น พระ ก็เป็นธรรมดาที่จะไม่แสดงความเห็นเกี่ยวกับความขัดแย้งทางการเมือง แต่ประเด็นคือ หากพุทธทาสไม่เคยวิพากษ์วิจารณ์การเมืองภาคนักการเมือง วิจารณ์เสรีประชาธิปไตย สังคมนิยม และเสนอแนวคิดทางการเมือง เผด็จการโดยธรรม สู่สาธารณะในช่วงรอยต่อเหตุการณ์ 14 ตุลาถึง 6 ตุลา และไม่มีคอนเน็คชันกับชนชั้นนำอย่างสัญญา ธรรมศักดิ์ เป็นต้น เราย่อมไม่มีเหตุผลที่จะตั้งคำถามเช่นนั้นกับพุทธทาสเลยอันที่จริงแล้ว ที่น่าสนใจไม่แพ้กันคือศิษย์พุทธทาสที่เด่นๆ เช่น อาจารย์สุลักษ์ ศิวรักษ์ หมอประเวศ วะสี เนาวัตน์ พงษ์ไพบูลย์ และอีกจำนวนมากที่เสพความคิดทางการเมืองของพุทธทาส แทบไม่มีใครเลยที่ยืนยัน ความชอบธรรม ตามหลักการประชาธิปไตยในการต่อต้านเผด็จการอย่างคงเส้นคงวา มิหนำซ้ำบางคนยังอ้างวาทะ เผด็จการโดยธรรม สนับสนุนการใช้อำนาจของเผด็จการอีก บางคนก็ไปรับตำแหน่งที่เผด็จการแต่งตั้งให้กินเงินเดือนจากภาษีประชาชนอย่างไม่ชอบธรรมตามระบอบประชาธิปไตยดังนั้น คำถามหลักก็คือว่า ถ้าการเข้าถึงศาสนาธรรมชาติหรือ religious spirituality ที่ว่าเป็นการ เข้าถึงความจริงด้านลึกสุดของชีวิต แล้วสะท้อนออกมาเป็นความคิดและการกระทำที่สอดคล้องกลมกลืนไปกันได้ดีกับการปกครองแบบเผด็จการมากกว่าที่จะสอดคล้องเชื่อมโยงในเชิงสนับสนุนกันกับ secular spirituality อันเป็นสปริตหรือเจตจำนงที่ยืนยันสิทธิ เสรีภาพ ความเสมอภาค และศักดิ์ศรีของมนุษย์ ถ้าชาวพุทธในประเทศนี้เข้าถึงความจริงที่ลึกสุดเช่นนั้นมากขึ้นเพียงใด ก็แปลว่าเผด็จการก็ยิ่งอยู่ยาว เพราะจะมีผู้เข้าถึง religious spirituality เพียงสองประเภทหลักๆ เท่านั้นคือ พวกสนับสนุนเผด็จการ กับพวกที่เพิกเฉย
ผมได้ฟังคำบรรยายเรื่อง ชีวิตไม่มีศาสนาได้ไหม โดย ศ.ดร.สมภาร พรมทา จากที่นี่ มีบางประเด็นชวนคิดและน่าตั้งคำถามต่อ ผู้บรรยายกล่าวว่า ธรรมชาติของชีวิตมนุษย์แบ่งเป็น 3 ส่วนหลักๆ คือ ชีวิตด้านกายภาพ
สุรพศ ทวีศักดิ์,ศาสนา,พุทธศาสนา,รัฐโลกวิสัย,สมภาร พรมทา