Jeśli nikt nie ponosi odpowiedzialności lub jeśli obciążenie jest dowolne, wó
wczas nie ma już praworządności. Sądzę, że wielka tradycja wywodząca się od
Cycerona została przerwana. Nie jestem pewien gdzie i kiedy się to zaczęło.
Chcę przypomnieć tekst, który z pewnością Państwo znają, tekst o prawie: „lex
est regula et mensura humanorum actum que servata societatem servat, cor
rupta corrumpet” („prawo jest regułą i miarą czynów ludzkich, która zacho
wuje społeczeństwo, jeśli jest zachowywana, i korumpuje je, jeśli ulega korup
cji”). Myślę, że w politycznej kontynuacji swego wykładu powinien Pan, Pro
fesorze Waldstein, wskazać, że chociaż możemy sobie dać radę bez zasady
sprawiedliwości i kierować jakoś, i nawet z bardzo dobrymi wynikami, rzeczy
wistością społeczną, to w końcu, jeśli zrezygnujemy z miary sprawiedliwości


186 Dyskusja


i będziemy uważać osobę tylko za wielkość materialną — społeczeństwo musi
upaść. Istnieje prawo upadku społeczeństw i nawet jeśli nasze społeczeństwo
wydaje się przeżywać apogeum swej siły, dobrobytu itd., to w istocie upadek
już się rozpoczął, tak jak wtedy, gdy Ulpian formułował swoje wspaniałe
sentencje, upadek Cesarstwa Rzymskiego już się rozpoczął. I może zadaniem
kultury, dokładnie tak jak w pierwszym stuleciu, jest przechowanie zasad
sprawiedliwości, aby mogła je wykorzystać nowa generacja, która pojawi się,
gdy już nastąpi koniec naszego duchowego świata i narodzi się świat nowy...
Wolfgang Waldstein


Uwaga Rocco Buttiglione boli mnie, bo świadczy o całkowitym niezrozu
mieniu mojego stanowiska. Gdy ktoś zarzuca mi, że nie biorę poważnie tego,
co mówię, jest to dla mnie bardzo poważny zarzut. W rzeczywistości ogłosiłem
już na ten temat wiele publikacji, w których — na ile tylko mogłem — zdecydo
wanie wypowiadałem się przeciwko akceptacji stanu rzeczy, o którym mowa.
