alles wordt gedaan om de oude maatschappij te behouden. Klassebelangen? Rationeel genomen, kan dat slechts gelden voor een deel en slechts een zeer klein deel der bevolking. Als de mens een rationeel wezen was, zouden we morgen een andere maatschappij hebben. Zuiver bekeken, kan een socialistische maatschappij alleen de veiligheid bieden, waarnaar ieder mens snakt. Maar wie, die kapitalistisch opgevoed is, kan geloven aan een socialistische maatschappij? Wie, die kapitalistisch opgevoed is, en de toestanden wil veranderen, kan zich die verandering anders indenken dan als een verlenging van de bestaande toestand? Een verandering óók in het verlengde van de bestaande toestand? De naziprogramma's zijn de beste uitdrukking van deze geestesgesteldheid: enerzijds uiting van de wil tot verandering, en uitdrukking gevende aan de wensen en verlangens van bepaalde groepen, zijn zij anderzijds gesteld in een taal die door al deze groepen begrepen wordt, gevoeld wordt als hun eigen taal, aansluitende bij hun psychische structuur. Het is daarom helemaal niet zo verwonderlijk dat in een tijd als de onze dergelijke bewegingen zo snel groeien. Wij moeten er ons in de eerste plaats goed van doordringen, dat de kapitalistische maatschappij een antitraditionele maatschappij is. Niet omdat zij een klassemaatschappij is: dat was de feodale maatschappij ook. Doch deze feodale maatschappij kende zeer sterke tradities, die door niets in die maatschappij gebroken werden. De burgerlijke maatschappij heeft geen gelegenheid gegeven tot traditievorming, in voortdurende verandering als zij steeds was en gekenmerkt als zij steeds werd door de klassenstrijd. Bij de bourgeoisie zelf viel dit niet zozeer op, aangezien zij de eigenlijke cultuurdraagster was, ook al kon de nauwkeurige waarnemer het gebrek aan levensstijl niet ontgaan. Duidelijk was het echter bij het proletariaat: wie de beschrijvingen heeft gelezen van de proletarische toestanden gedurende de tijden van de industriële revolutie en voor het opkomen der arbeidersbeweging, heeft verbijsterd gestaan over zoveel geestelijke en psychische ellende. Het woord proletariaat betekende toen inderdaad bezitloze in de volste zin des woords. Het opkomen der arbeidersbeweging heeft hierin verandering gebracht: socialistische beweging en vakorganisaties hebben als een traditievormende, dus als een bindende kracht onder het proletariaat gewerkt. De boeren alleen vormden een groep in de kapitalistische maatschappij met een breede, zeer levenskrachtige traditie, levenskrachtig dank zij het feit dat zij wortelt in het gehele bestaan van de boeren.
