nika do Marxa i Hyndmana. Pozwolę sobie przytoczyć
tylko słowa tego ostatniego: „Driven from their homes,
deprived of the means of production, hunted down as va
gabonds, executed as felons, free Englishmen were at me
rey of anyone who chanced to want cheap labour.*

W taki sposób wytworzono nowoczesną klasę roboczę
Jakże różnem było jej położenie od położenia jej ojców
w XV w. Wtedy nawet najemnik, jakeśmy wyżej poke
zali, był niezależnym, gdyż środki produkcyi były dla ka=
żdego dostępne i każdej chwili mógł się on stać drobnym


producentem. Położenie jego było zabezpieczone przez eko:
nomiczne i socyjalne urządzenia zarówno w mieście, jak i
na wsi. Teraz kapitalistyczny farmer stał się absolutnym
panem wsi, w mieście zas konkurencyja i prawa o pracy
(które upośledzały najemnika z korzyścią najmujacego, ozna*
czając maximum płacy, minimum czasu roboczego i t. d.)
ustanowiły zupełne panowanie kupca i rękodzielnika-kapita
listy. Jednocześnie też same przyczyny, które zamieniły
chłopa właściciela w najemnika i jego środki do życia i
pracy w kapitał dla wyzysku, dostarczyły zarazem kapita
liście i krajowy rynek. Dawniej każdy włościanin sam
produkował i sam spożywał wszystko, czego mu było po
trzeba: surowe materyjały i nawet wytwory manufaktury,
Obecnie surowe materyjały zaczął wytwarzać wyłącznie
wielki farmer, manufakturą zajmuje się jedynie miejski ka
pitalista; wielka produkcyja zastępuje drobną, a izolowani
dawniej wytwórcy koncentrują się pod rozkazami kapitału.
