De plak met en zonder spijkers en de roede heerschten overal. Mishandelingen waren aan de orde van den dag. Toch bleven velen volhouden trots al dat bloed en al die pijn en al die tranen. Men achtte dit alles onafscheidelijk met het onderwijs verbonden en het schijnt ons, alsof de school meer bezet is naar mate de folteringen toenemen. Wie zou al de slachtoffers van den leerlust kunnen tellen, die van honger en koude stierven op de afschuwelijke vlieringen, waar zij zich des avonds op¬
sloten om na een langen, zeer langen schooldag, doornat van regen of sneeuw, vaak met vochtige voeten op kille, steenen vloeren, nog uren lang bezig te zijn? (1)
En hoe was het gesteld met de jeugd, die zulke scholen bezocht?
Als men leest, tegen welke ruwe zeden Erasmus meent te moeten optreden (2), als men uit zijne voorschriften opmaakt, hoe weinig beschaafd en net de jeugd was, aan wie hij zijne lessen geeft, dan kan het niet anders of wij trekken het gevolg, dat school noch huis iets vermochten om hare onbeschoftheid te bestrijden. Zoo klaagden de leeraars te Dordt bitter over de „rabauwerie en insolentie" hunner kweekelingen en de burgers over hun „hanteeren van baldadigheden". In de kerk sneden zij, als voorloopers der woeste beeldstormers der 16de eeuw, den heiligenbeelden de neuzen af, en naaiden de rokken en kaproenen der biddenden aan elkaar. Op de straat rukten zij de menschen de kleeren van het lijf, en mishandelden zelfs jonge meisjes. Zij staken, priemden en wondden elkaar met knijven en lange messen.
In 1450 was, na den dood van den rector Cele, te Zwolle, de verwildering zoo groot, dat de hulp van den bisschop moest ingeroepen worden.
