Toch geeft op onze vraag Spinoza een antwoord en wel door de vereenzelviging van perfectio en realitas, een vereenzelviging van algemeene uitgestrektheid en die dus niet alleen geldt voor mensch en menschenwereld. Spinoza vereenzelvigt perfectio en realitas, volmaking en werkelijkheid. Perfectio is niet perfectum ; volmaking is niet het volmaakte. Het volmaakte bestaat niet, en is een waardeeringsinhoud die op niets kan worden toegepast. De realiteit der wereld biedt het nergens te geef. Wie zich de werkelijkheid indenkt als een stilstaande verhouding, en de wereld zooals zij verschijnt, voor de werkelijkheid houdt, kan met den term perfectio te haren opzichte niets aanvangen. Hij vindt geen grond voor de positieve wereldwaardeering, in de vereenzelviging van perfectio en realitas besloten! Maar Spinoza stelt het begrip eener perfectio, d.i. van een proces van volkomen-wording, waarin verschillende trappen bestaan, en waarin van minder en meer sprake is, een
446
﻿

voortschrijding inde richting van het in-God-zijn aller dingen, een voortschrijding die het kausale natuurplan te boven stijgt; en deze strekking, deze perfectio is hem de realitas, werkelijkheid, zelve. Hierin wordt de wereld in het algemeen begrepen ; wel uit gezichtspunt van den mensch, in wiens redelijk-zedelijke natuur de perfectio zich voltrekt, maar niet alleen de menschelijke werkelijkheid. De mensch is mikrokosmos, mensura omnium, en zoo is de idee der volmaking de idee in het algemeen, waarin zich de essentie deiwereld kond doet, waaronder dus ook de natuurwereld begrepen is, al biedt zij voor de uitwerking dezer idee geen materiaal.
