het leek ons wenschelijk, ook te dezer plaatse de voornaamste punten in het kort naar voren te brengen. De tengkawang komt over geheel Borneo verspreid voor, voornamelijk in het Westelijk gedeelte, d.i. de Residentie Westerafdeeling (het stroomgebied van de Kapoeas-rivier en haar zijrivieren), zoomede het ten Noorden daaraan grenzende Britsche gebied (Serawak), in mindere mate ook inde Zuider- en Oosterafdeeling. a. „Cultuur” en winning. Oorspronkelijk waren de tengkawang-pitten uitsluitend een boschproduct, d.w.z. werden alleen van in het wild groeiende hoornen verkregen. Later is de bevolking, zoowel Maleiers als Dajaks, vooral in Landak, maar ook op andere plaatsen van Borneo er toe overgegaan, de tengkawang aan te planten 0), hetgeen echter op uiterst primitieve wijze pleegt te geschieden. De voornaamste en dikwijls eenige zorg wordt wel besteed aan het plantmateriaal. Daartoe worden zaden uitgelegd in eenvoudige kweekbedden, in bamboekokers of mandjes. De zaden ontkiemen vlug, en ongeveer een maand na het uitleggen
	is de bibit plantklaar. Meestal wordt geplant op afgeoogste ladangs of verlaten kampongerven. De Dajak pleegt de zaden direct inden vollen grond te brengen, of gooit ze eenvoudig hier en daar neer. Ook wordt wel natuurlijke opslag uit de tengkawang-bosschen als plantmateriaal gebruikt. Aan plantverband wordt in het geheel geen aandacht besteed, terwijl na het planten aan verder onderhoud weinig of niets meer wordt gedaan. Inden loop der jaren zijn zoodoende naast de natuurlijke bosschen zeer groote complexen van die primitieve tengkawang-aanplantingen (tembawangs geheeten) ontstaan. De laatste schijnen vrijwel uitsluitend uit tengkawang toengkoel te bestaan. Naar gelang van de omstandigheden valt de eerste oogst der hoornen 10 tot 15 jaren na het planten. Meestal begint de bloeitijd in September, en daar de ontwikkeling der vruchten van de verschillende tengkawang-soorten 4 a 6 maanden duurt, wordt meestal geoogst tusschen half Januari en half Maart d.a.v. Echter kunnen bloei- en oogsttijd ook wel eens verschoven zijn. De oogsten kunnen sterk wisselen, hetgeen inde eerste plaats natuurlijk afhangt van den meer of minder rijkelijken bloei, maar vooral ook van de weersomstandigheden (wind en regenbuien) gedurende het rijpen der vruchten. Hoewel men dus goe4e en slechte tengkawrang-jaren onderscheidt, is daarin toch geen bepaalde regelmaat te ontdekken (verg. ook de uitvoeren in tabel I). Ook op Java, waar men een aantal tengkawang-soorten van Borneo proefsgewijs heeft aangeplant, is de oogst zeer wisselvallig gebleken (K. Heyne, 1.c., blz. 1115 en 1126). 