Instrukcje „doktora” Rittera i jemu podobnych okazały się przydatne już
w tym wstępie do ludobójstwa; ich znajomość cygańskich struktur społecz
nych, tradycji i obyczajów posłużyła do usprawnienia długofalowej akcji. Cy
ganów nie wysyłano do obozów, przesiedlano ich „na wolność”, aby dopiero
po upływie odpowiedniego okresu czasu wyłapywać ich i umieszczać w za
mkniętych gettach żydowskich, a następnie w obozach śmierci. Najczęściej
nie rozdzielano rodzin, nie chcąc prowokować ucieczek i buntów — wobec
szczególnie silnych, nierozerwalnych więzi rodzinnych. Nawet w obozie
Auschwitz-Birkenau, dokąd zwieziono dwadzieścia kilka tysięcy przeznaczo
nych na śmierć Cyganów, rodziny pozostawały początkowo nierozłączane,
nie odbierano ubrań, nie strzyżono włosów. Dopiero wówczas, gdy ucieczka
była już praktycznie niemożliwa, odstępowano od stosowania taktyki uspo
kajających pozorów.
Wśród grup cygańskich, zwłaszcza tych wędrujących jeszcze, nie znany
był lęk czy niechęć w związku ze zmianami miejsca pobytu, toteż przesiedle
nie — i to złagodzone dezinformacją — nie było dla deportowanych niczym
przerażającym. Jednocześnie jednak — w obawie przed rozproszeniem się
i ukryciem przesiedleńców — wypróbowano inny, szybszy wariant ekstermina


Ostatnia droga wędrowców 209


cji. Dotyczył on Cyganów skoncentrowanych w specjalnych obozach na tere
nie Austrii, a następnie przewiezionych do getta w Łodzi, gdzie częściowo
wymarli z głodu i na tyfus, reszta zaś została zagazowana w Chełmnie nad
Nerem. Takie transporty, kierowane wprost do obozów, zdarzały się i póź
niej, zwłaszcza po zorganizowaniu ośrodków masowej zagłady, przeznaczo
nych m.in. i dla Cyganów; akcje takie nadzorował Eichmann. W początko
wym okresie przeważały jednak deportacje na tereny okupowanej Polski
i stąd — po pewnym czasie — następowały dopiero grupowe wywózki do obo
zów, które głównie tutaj właśnie się znajdowały, a niekiedy getta żydowskie
były pośrednim etapem tej drogi.
