(Ciąg dalszy nastapi)


NA DWORZE CARÓW.
(Ciąg dalszy).
W chwili, kiedy Agata na tron wstą
piła, byl to, jak powiada Solowjew, okres


ostateczuego przełomu. Rosja wyczerpała


wszystkie swoje własne zasoby cywiliza
cyjne, staczając nieustanne walk! ze Wscho
dem, który ciągnął ją ku sobie swym o
gromem. Nie postępując naprzód, nie pod
nosząc się umysłowo, bliska była doszczę
tnego bankructwa. Społeczeństwo moskie


wskie resztę swych sił umysłowych zło


żyło w calopalnej ofierze na oltarzu jedno


ści państwowej i beżgranicznego deepoty
zmu carów. Car byl wszystkiem — reszta
społeczeństwa, aż do zdziczalych chlopów,
niczem. Nikt nie mysłał o szkołach, nau
ce, literaturze — nie bylo wprost żadnej
myśli, żadnego czynu, żadnej inicjatywy.
Dziwna niezaradność panowala obok roz


wijającego się uczucia potrzeby przywoła
nia na pomoc nowych jakichś środków,
mogących spoleczeństwo uratować i dać


mu choćby przedsmak wiedzy i moral
ności.
Dzięki tylko granieczeniu z Litwą i Rusią
jakieś male promyki cywilizacji Zachodu
zaczęły przenikać w głąb spuścizny Iwana
Groźnego, tego Iwana, w którym pewni
nasi historycy wynaleźli kawalek „idealu“
monarchy. Znakomity jednak Sołowjew,
największy bezwzględnie historyk rosyjski,
Iwanowe i po Iwanowe czasy przedstawia
jako straszny upadek, i pierwsze podźwi
gnięcie się z niego widzi w tej cywilizacji,
co przez Ruś i Litwę szła z Polski do
Rossji. Pionierami jej byli uczeni mnisi ki
jowscy i drobni szlachcice białoruscy z
wykształceniem lacińsko-polskiem. „Ludzie
ci — pisze Solowjew (tom XIII str. 214,
wydanie trzecie) — wnieśli do Moskwy
pierwsze wyobrażenie o szkolach, samą na
wet żądzę uczenia się. Organizacja tych
szkól... stanowiła niewolnicze naślado
wnictwo organizacji polskiej... Wlasnego
swego języka książkowego uczeni litewsko
ruscy nie mieli i pisali albo w tak zw.
