van Geluwe, hoe Permeke, gekwetst en rigoureus, zijn vriendschap met Paul Haesaerts verbreekt, nadat de schilder in diens boekje ‘Retour a IHumain over zich zelf het volgende oordeel had aangetroffen: ‘peu exigeant vis-d vis de lui-même, sans controle sur son travail, et trop soucieux d’occuper l’opinion’. Aan Permekes brieven merken we dui delijk dat hü het Frans uit de tweede hand schreef, al is er ook de prachtige brief uit 1933 over zijn werk aan zijn beschermer en vriend, de verzamelaar Van Geluwe, die begint met ‘Je suis ici a travailler comme un nègre qui voit blanc.’ Hij spreekt hierin over zijn mis lukkingen en zijn onzekerheden. ‘C’est tout ca qui fait le fond de ma peinture — comment voulez vous qu’elle soit sou- riante d defaut d’être humaine.’ Wanneer Permeke Van Geluwe schrijft over de deportatie van zijn zoon Paul naar de Poolse grens in september ’40, zegt hij dat hij zelf slachtoffer geworden is samen met hem. En de brief van de ze onliteraire kunstenaar, die zelden las, die slechts een enkele keer Gezelle of Karei van de Woestijne ter hand nam — eindigt met een vers in vrije vorm: ‘Je ne sais plus regarder le ciel, paisïblement, sans y voir des avions destructeurs, la Terre, sans ce va et vient con- tinuel de mitraille et d’attirait de guerre, de diables d’hommes, du chien qui aboie de ceux qui viennent de ceux qui partent du claquement de leurs bottes.’ Permeke hanteert in zijn Nederlandse brieven de taal onbekommerd, met een opvallende, bijna volstrekte vrijheid. In een brief aan de schilder Jules de Sutter luidt het: ‘Beste Jules We zijn van plan de Miele Langui en ik zei den hond en misschien nog een der de — om zaterdag 28 ten uwent op uwen atelier eens te komen snaren om te zien ofge daar niets staan hebt wat ons zou kunnen betooveren! Dat zal wel! Zondag. 22. VII.45 Constant’ DE SMET ENKELE maanden na de dood van zijn vriend Gustaaf de Smet schrijft hij aan zijn neef (13-12-1943): ‘Met den goeien oüwe Gust is er in ons leven ook een groote ruimte — ’t was n’en goeie sloeber — en ’t is jammer dat hij er zoovroeg van onder of liever eronder is. 