Przed kilkoma tygodniami wydrukowany został na łamach
„Naszego Przeglądu“ w Warszawie list pewnego ucznia żydow
skiego, Izraela Edelsburga, do redakcji tego dziennika. Wśród
nawału materjału dziennikarskiego, pomiędzy artykułami, tele
„gramami i innymi „listami do redakcji* list ten nie zwrócił na
siebie zbytniej uwagi czytelników i minął bez echa. A wielka
szkoda! Bo słowa listu tego, pisanego bez literackich pretensji,
prosto z serca, były jednym wielkim krzykiem rozpaczy i gnie
wu. List ten brzmiał: „.. Szkolnictwo żydowskie przeżywa dziś
głęboki kryzys. A przyczyna tego kryzysu tkwi w ustosunko
waniu się większości naszych pedagogów do najświętszych
i najżywotniejszych zagadnień Żydostwa. W murach szkolnych
panuje jakaś obca, zimna atmosfera. Nauczyciele wpajają w nas
wszystko, co obce, a o tem, co rodzime prawie, że nie wspo
minają. Klęcząc przed cudzym szowinizmem, budzą w nas po
gardę wszystkiego, co ma łączność z duchem odrodzenia ży
dowskiego. W ich mniemaniu wszelkie prądy, nurtujące w głę
bi ducha narodu, są tylko odruchami czarnej reakcji. —Serce
młodzieży zatrute jest jadem asymilacji. — Przykład idący z góry
działa zastraszająco na uczniów. Najlepszym dowodem usto
sunkowania się naszej młodzieży do spraw własnego narodu


53


jest lekcja hebrajskiego w szkole średniej. Lekcja języka he
brajskiego przekształca się w dziki harmider. Na twarzach słu
chaczy zjawia się uśmiech lekceważenia, pełen cynizmu. Dzieje
Buddy lub scholastyka średniowieczna przyjmowane są z większą
tolerancją, aniżeli problemy historji własnej. Źródłem żydo
znawstwa są tak świetnie odmalowane typy „Żydków* w litera
turze polskiej. Niekiedy młodzieniec inteligentniejszy sięga da
lej, aż do samego źródła. Do badań Henri Forda, Niemojew
skiego lub prof. Zielińskiego. O ile w klasie znajduje się je
den lub dwóch uczniów, którzy w wolnych godzinach rozczytu:ją
się w Bialiku, Szneurze, Kahanie, Czernichowskim, Szlunskim,
Bystryckim, Kabaku i Eliszewie... spotykają się z szyderstwem,
uważani są za głupców, fanatyków i zacofańców. Patrzą na
nich, jak na obłąkanych filozofów, szukających wczorajszego
dnia. Cierpią wówczas strasznie, gdyż nawet w szkole żydow
skiej czują się obco. Jakie to smutne, że uczeń-żyd jest w wła
snej szkole często wyśmiewany, niekiedy zaś prześladowany,
i to za swoje Żydostwo, za chęć studjowania kultury swego
narodu. Taki stan rzeczy panuje w naszem szkolnictwie
średniem...*

List ten, który słusznie nazwać można krzykiem rozpaczy
i gniewu, minął niestety bez echa. Ani redakcja „Naszego
Przeglądu* ani też żadne inne pismo nie zareagowało na list
ten. Niema się u nas czasu na takie „głupstwa*. Dla prasy
żydowskiej ważniejszą rzeczą są „homeryckie* boje o prezesurę
Koła Żyd. 