309
wijsinrichting had gezonden, toch vragen we ons af: had het anders gekund? Zou men, om dergelijke teleurstellingen te vermijden, niet licht in een ander uiterste vervallen? Hoe weinig het iemands levensgeluk zal bevorderen als men hem boven zijn krachten laat werken, hem te hoog aanslaat, het tegenovergestelde, hem te laag te taxeeren, zal er minstens even fnuikend voor zijn en zijn energie geheel verslappen.
Daarbij komt, dat met dit moeilijke probleem nog een aantal andere onontwarbaar zijn samengeweven. In vele gevallen toch is het waarlijk niet uitsluitend de persoonlijke geschiktheid van den leerling die beslist naar welke school hij wordt gezonden. De economische positie der ouders, hun opvattingen, hun milieu en al wat daarmee samenhangt zal steeds een woordje mee blijven sprekenken (hoewel natuurlijk deskundige adviezen in dezen volstrekt niet te versmaden zijn). Van hoevele toevallige omstandigheden (b.v. woonplaats der ouders, grootte van het gezin enz.) hangt het soms af op welke school een kind terecht komt. En in hoevele gevallen kan een leerling z.g. „op school niet meekomen" doordat de huiselijke omstandigheden er niet toe meewerken een sfeer voor hem te scheppen, waarin hij rustig arbeiden kan en zijn aandacht concentreeren op het werk. Het is lang niet altijd gebrek aan capaciteiten, waardoor een leerling z.g. „blijft zitten". Het wil ons voorkomen dat het in dit geschrift statistisch gedemonstreerde verloop der leerlingen nauw samenhangt met de door velen zoozeer gewraakte „geest van den tijd", die, hoewel misschien niet zoo ontstellend als sommigen hem afschilderen, toch niet bevorderlijk voor rustigen, gestagen arbeid is te noemen. Geen programma-verandering noch eenige wijziging van selectie-methode zal daarop veel invloed kunnen uitoefenen.
