Natomiast trudnoby się zgodzić można na
takjzwane zdawanie z całego przedmiotu. Było ono
przez długi szereg lat używane w naszych szko
łach i tkwi jeszeze dobrze w pamięci starszego
pokolenh. Różne były jego rodzaje, jedne od dru
głch mniej pedagogiczne: zdawano więc gramaty
kę łacińską i niemiecką, recytując porządkiem
siążki bez pytania jedno prawidło za drugiem;

jąskano histerję naturalną , powtarzając bez oka

w 1 demonstracyj dosłownie tekst książki i skry
ptów , zdawano geogrwię i historję bez map i
szczegółowych pytań; zdawano nawet religję, cy
tując dosłownie wszystko z książki. Nauczyciel
rozmaicie zachowywał się podezas zdawania, za
zwyczaj jednak, trzymając przed sobą książkę,
przerywał od czasu do czasu milczenie, aby we
zwać do odpowiedzi następnego ucznia. Używano
też gdzieniegdzie losowania pytań, a to na dowód
bezstronności nauczyciela. dawanie takie zabie
rało zazwyczaj miesiąc lub więcej czasu, przezna
czonego do nauki szkolnej; w chwili gdy się roz
poczynało, ustawała wszelka praca systematyczna,
powolna i ciągła, a rozpoczynało się uczenie chao
tyczne, forsowne, po całych nocach, a gdy nareszcie
jeden lub drugi przedmiot się zdało , następowało
dłuższe próżnowanie, zupełna bezczynność. A sa
ma wiedza, samo wykształcenie wychowańca, czy
zyskiwały coś przez takie zdawanie ? Niezawodnie
nie; przedmiot w kilku dniach do umysłu mecha
nicznie wbity, nieprzetrawiony, ulatniał się nieba
wem, nie pozostawiwszy po sobie śladu. Nadmier
ny zaś wysiłek wywoływał reakcję i przez dłuż
szy czas wymagał zupełnego wypoczynku. O pra
cy ciągłej, statecznej, nieustającej, a powolnej,
która jedynie może wyrobić w wychowankach za
miłowanie do nauk i ustalić charakter, nawet
myśleć nie można było; bo na cóż zresztą miał
młodzieniec przez całe półrocze jednostajnie pra
cować, skoro postęp jego zawisły był od wypadku
zdawania ?


ville i Ostendzie, Nizzy, Dreznie, Monaco, Rzy
mie, Neapolu, na dworskich salonach i w przed
pokojach ministrów. Dzieci pozostawia się w za
kładach francuskich, niemieckich, szwajcarskich,
lub na łasce bon, guwernerów i guwernantek, Do
kraju zaglądają jak najrzadziej, a mieszkają tylko
wtedy w dobrach swoich, gdy na zagranicę pol
skich pieniędzy nia ma ?

Mówimy ogólnie, Boże nas chroń od chęci
obrażenia kogokolwiek, mówimy ogólnie:
pokażcie nam wiele takich wielkich dam, oddają
cych klejnoty swe, lub przynajmniej znaczniejsze
sumy na wielkie cele, nie narodowe już, lecz hu
manitarne? Gdy wyrzuca się dziesiątki tysięcy na
pobyt za granicą i puszenie się rodem i mają
tkiem. 