Hoe nu aan dergelijke ongeoorloofde dwaasheden of met springstof geladen benepenheden te ontkomen? Want men vergete niet, dat een nationaal karakter millioenmaal versterkt, ook wel gewijzigd, het is waar, de individueele geaardheid weergeeft. Het is daarom zoo gelukkig, dit in het voorbijgaan gezegd, dat men naast de politieke en economische oorzaken van oorlog, nu ook de psychologische in het oog vat, want daardoor komen wij nader aan het ~tout savoir c’est tout comprendre” (alles weten is alles begrijpen), wat zoo onzeggelijk zegenrijk is in zijn gevolgen. (Men denke hier b.v. aan de tegenwoordige naast de middeleeuwsche krankzinnigenbehandeling, aan de door ons beleefde, of liever te beleven wijziging in de behandeling van het misdadige kind.)
	Hoe dan het particularisme te overwinnen met nationalisme rekenden wij reeds af dat van de in het wezen der dingen zelf gegeven vaderlandsliefde het zeer gevaarlijk bijproduct kan zijn en heel vaak is?
	Men goochelt in zekere kringen met het woord cosmisch. Laat dit modeverschijnsel ons niet verhinderen de verhelderende en de verzoenende kracht, die het in cosmische termen denken in zich sluit, over het hoofd te zien. Ons ~hier en nu" is voor anderen hun ~hier en nu" met evenveel recht. De ~snob" of de ~humbug"-internationalist, die van geen vaderland wil weten, omdat hij immers wereldburger is!, hij kan in de sloot achter zijn huis verdrinken zoo goed als de Fransche boer, wiens boerderij de wereld voor hem is, deze would-be vaderlandslooze dan, kan niet waardeeren noch liefde voor het eigen land, noch het eigen karakter van iedere groep. Maar zou de man van de lage landen den Zwitser niet kunnen na- en meevoelen zijn hartstochtelijke gehechtheid aan den eigen grond? En wie, die den eigen aard hoog houdt, voorzoover die gedragen wordt door een onvernietigbare traditie en nooit ongedaan te maken associaties, zal niet verdraagzaam staan tegenover met de zijne strijdende gewoonten en opvattingen?
	Reeds is denkbaar de vergelijking van nationaliteiten met zeer onderscheiden muziekinstrumenten, die te zamen, als orkest, harmonie voortbrengen. En hier gaat de denkbaarheid aan de verwezenlijking vooraf, misschien met een tusschenruimte van



	eeuwen. Een éénheid van binnenuit, zooals de overwonnen overwinnaar, die Wilson heet, het zag.
