De tussch en-handel was om dezelfde reden beperkt en kon niet tot bloei geraken, omdat handelswinst — waartegenover geen arbeid stond — in dezen gedachtengang ongeoorloofd was. Ook het renteverbod komt logisch uit deze overwegingen voort. Leeningen werden alleen maar verstrekt voor consumptieve doeleinden of in het algemeen aan hen, die in nood verkeerden. De boer, die onder mis-oogst te lijden heeft of wiens vee door ziekte en sterfte is aangetast, of de ambachtsman, die zijn bedrijfsmiddelen door brand heeft verloren, hebben geld noodig om zaad, vee of werktuigen en
grondstoffen te koopen. Die hun leent, doet een goed werk, maar mag uit hun nood geen winst maken en moet dus afzien van rente. Rente vragen is in strijd met de naastenliefde, zooals Christus ook uitdrukkelijk in de Bergrede heeft gezegd.
In deze maatschappij, waar het dus zonde was gebruik te maken van de behoefte van zijn naaste, was geen plaats voor massale economische activiteit. Want men begrijpe goed: al waren pogingen tot verhooging van individueele welvaart door winst te maken, ongeoorloofd, ook de middeleeuwsche mensch was zondig en overtrad deze ordeningen.
Het is daarom niet erg moeilijk door de geheele Middeleeuwen heen hier en daar modern aandoende uitingen van economisch winststreven aan te treffen. Desniettemin blijft het algemeen kenmerk, dat verhooging van economische activiteit ter vermeerdering van welvaart ongeoorloofd is. Pas in latere eeuwen wordt de tegenovergestelde houding de algemeene, n.'l. dat streven naar de hoogste winst een maatschappelijke plicht is. Uitingen van dit streven kan men ook wel in de Middeleeuwen opmerken, zij blijven echter uitzonderingen. De vraag is nu: hoe is deze verandering >n de algemeene gemoedsgesteldheid tot stand gekomen.
