Maar er waren in Amsterdam ook anderen dan de mannen van het vrije onderzoek. Daar waren de predikanten der publieke kerk, die naast hun sterk en zelfs rotsvast geloof, dat bergen kon verzetten en bergen heeft verzet, geen andere overtuiging, geen waan, om in hun taal te spreken, konden erkennen. Waar een objectieve, zelfs geopenbaarde waarheid is, kan daarnaast alleen de dwaling bestaan. Die dwaling kan men vol mededoogen laten gaan, maar meer dan dulden kan men ze toch niet. Maar die dwaling kan zoo gevaarlijk van inhoud en vorm worden, dat alle geestelijke en maatschappelijke orde er door wordt bedreigd; dan is ingrijpen plicht; dan moet de dwaling worden uitgeroeid ; alleen over de middelen kan men dan nog van meening verschillen. Zoo was de opvatting der middeleeuwen; zoo was ook de opvatting der hervormers; zoo oordeelde ook de kerk van Calvijn. Maar zoo oordeelden ook de rabbijnen der Portugeezen. Zij konden niet anders. Vervolgd en voor die vervolging geweken om het oude en ware geloof, waren zij gevlucht naar deze ruime stad, waar zij in volle
456
﻿

vrijheid konden leven en werken, waar zij gemeenten konden stichten en bedehuizen, waar zij hun godsdienst konden ontplooien tot ongekende grootschheid. Die godsdienst, dat geloof, waarvoor zij zoo zwaar hadden geleden, hoe konden zij het anders zien dan als een eeuwig goed, waaraan niet kon worden geraakt. Wie zich daaraan vergreep, was een afvallige, wien de ban moest treffen. Dat lot onderging Uriel da Costa ; dat lot onderging in minder harden vorm Baruch d'Espinoza.
