We mogen dan ook gerust van de Lapsche Christenen, evenals van vele bekeerde stammen getuigen, dat hun religie meer te zoeken is in uiterlijke vormen dan in de innige geloovigheid van een waren Christen. Marcellus Emants heeft op zijn zwerf tochten door Zweden ook een Lapsche godsdienstoefening bijgewoond en in zijn herinneringen heeft hij op geestige wijze de indrukken vastgelegd in de beschrijving van den midsommerdagdienst te Arje- ploug, waarbij de „witgebefte, grauw- gebaarde” predikant zijn rede een oogen- blik moest onderbreken omdat een Lap- penkindje, niets beseffend van het plech tige samenzijn in het Godshuis, zóó hard het kon schreeuwde en „een klok, die niét liep met drie zandloopers, die wél liepen en heele, halve en kwart uren aan wezen op de preekstoel stonden om te zorgen, dat de eerwaarde niet te lang redekavelde.” Is het wonder, dat hier in deze barre oorden, waar de temperatuur meermalen beneden de 35 graad komt, een oude vrouw ofschoon een naar Lapsche overtuiging vrome Christin zijnde, met angstige smee- king in haar stem op haar sterfbed aan mijnheer de praest verzocht te willen bewerken, dat ze in de hel en niet in den hemel mocht komen ? Immers ze vertelde den verbaasden zielenherder, dat Onze Lieve Heer haar op aarde al zooveel koude had geschonken, en dat de heer pastoor in zijn preeken haar zulke aan lokkelijke voorstellingen had gegeven van den eeuwigen gloed der hel, dat zij, nu ze toch van deze aarde scheiden moest, de warme hel veel aanlokkelijker vond dan de kille hemel, waarvan ze zich een veel vager voorstelling had gemaakt, omdat deze haar minder aantrok en ook haar fantasie niet in actie vermocht te stellen. Uit deze en dergelijke verhalen, waarmede de verslagen der missionarissen geïllustreerd worden, blijkt wel hoe de Lappen, ze mogen dan officiéél den Luther- schen staatsgodsdienst belijden, hun ge dachten met een verwonderlijke scherp zinnigheid hebben weten te'concentreeren op datgene, wat hun behoefte aan be vrediging der fantasie kan voldoen, na melijk op de persoonlijke openbaringen, waarvan vele in geestvervoering visioenen hebben. Zoo heeft dit zwervende volk van ongetwijfeld mongoolsche afkomst in het Christendom den grond van het voorvaderlijk heidensch geloof weten terug te vinden en hebben ze de godsdienstige vereering van de monotheistische Chris telijke geloofsleer verbonden aan de als oude volksgewoonten en -zeden achter gebleven herinneringen der Lapsche af goden. 