17 Na temat hiszpańskich partii politycznych na przełomie XIX i XX w. zob.:
M. Artola, Partidos y programas políticos, 1806-1938, t. 2, Madrid 1974. Zarys stu
dium ruchów robotniczych w Hiszpanii zawiera także książka znanego historyka
M. Tuñón de Lara pt. El movimiento obrero en la historia de España (Madrid 1972).
18 Republikanie w pierwszej fazie restauracji zostali rozbici i zmuszeni do emig
racji. Stopniowo odzyskiwali jednak wpływy w „lewym” skrzydle społeczeństwa hisz
pańskiego, stając się w pierwszej dekadzie XX w. głównym ugrupowaniem mieszczań
skiej lewicy. Byli zwolennikami wojującego antyklerykalizmu oraz spadkobiercami
federalistycznych idei Francisca Pi y Margalla. W miarę rozprzestrzeniania się wśród
szerokich warstw ludowo-robotniczych idei proletariatu walczącego (proletariato mi
litante) znaczenie wyznawanych przez nich idei lewicowo-republikańskich słabło.
B. Gola, F. Ryszka, Hiszpania, s. 10-11.
PRZEOBRAŻENIA SPOŁECZNO-POLITYCZNE W HISZPAŃSKIEJ MONARCHII 121


Wśród rozwijających się ugrupowań politycznych ostatniej deka
dy XIX w. na uwagę zasługuje także nurt anarchistyczny". Dzień
24 listopada 1868 r. przyjmowany jest jako data pojawienia się anar
chizmu na politycznej scenie Hiszpanii. Wtedy to przebywający
w Barcelonie emisariusz Bakunina, uczestnik powstania styczniowe
go w Polsce, Włoch Giuseppe Fanelli, spotkał się z Anselmem Lo
renzo” i grupą sympatyków Międzynarodówki Robotniczej. Możli
we, że właśnie idee Bakunina — krytykowanego nawet przez samego
Marksa za skrajną wrogość wobec religii i Kościoła — stały się funda
mentem ateizmu i antyklerykalizmu hiszpańskich anarchistów”.
W swoich programach anarchiści skupiali się przede wszystkim na
jednostce oraz na wolności jako nadrzędnej wartości, dystansując się
jednocześnie od dążenia do materialnego dobrobytu. Występowali
przeciwko polityce rozumianej jako instrument władzy, która według
nich była zaprzeczeniem wolności. Z, tego też powodu nie stanowili
zagrożenia dla innych ruchów lewicowych, które dążyły do zwiększe
nia posiadanych przez siebie miejsc w parlamencie i do realizacji
własnych ideałów na drodze parlamentarnej.
