Mechanizm tego procesu jest następujący :

Z chwilą, gdy społeczeństwo dojrzewa do pewnej zmia
ny w sposobach organizacyi pracy, gotową jest zarazem
klasa społeczna, która zmiany tej ma dokonać. Klasa ta jest
zazwyczaj uciskana, eksploatowana, to też ona upatruje swe
wyzwolenie w. zastosowaniu nowych sposobów organizowania
pracy, odpowiednich do nowych wymogów techniki. Rezultatu
tego dobija się ona w sposób dwojaki: albo pod jej naci
skiem klasy panujące czynią odpowiednie ustępstwa i orga
nizują pracę (pod tem rozumiemy, jakesmy to wyżej widzieli,
stosunki ekonomiczne i związane z nimi stosunki prawno


48 PRZEGLĄD EUROPEJSKI


polityczne ) podług nowych wymagań czasu, — tak było
przy przejściu od niewolnietwa do kolonatu (Spartak i za
burzenia niewolnicze); — albo też klasa uciskana staje sie
przy pomocy przewrotu panującą, chwyta do zwycięzkiej
dłoni władzę „państwową i organizuje pracę (t. j. stosunki
ekonomiczne i związane z nimi prawno-polityczne ), inaczej
mówiąc, przystosowuje stosunki społeczne do wymogów tech
niki — tak uczyniła burżuazyja, dawniejsza klasa uciskana,
względem swego władcy, feodalnej monarchii.
Toz samo zadanie stoi obecnie w Anglii przed klasą
ciemiężoną — robotnikami, Klasa ta udowodni swą dojrza
łość dla spełnienia misyi historycznej tylko wówczas, jeżeli
względem burżuazyi postąpi tak samo, jak burżuazyja po
stąpiła względem feodalizmu.
I klasa robotnicza powinna ująć w dłoń swą władzę
państwową i użyć jej jako dźwigni do uorganizowania pra
cy (t. j. stosunków ekonomicznych, i związanych z nimi
prawno-politycznych ) podług współczesnych wymagań. tech
niki. A wymogi te, jakeśmy już wyżej pokazali, polegają
na ostatecznem zrzeszeniu pracy, uspołecznieniu wszystkich
bogactw, oddaniu zarządu wszystkich funkcyj ekonomicznych
w ręce państwa i na wszechstronnej prawno-politycznej eman
cypacyi jednostki.
