Tak silnem jest poczucie solidarności
w niemcu. A w nas? Niowielu chyba ma
prawo rzucić na innych kamieniem. Ze
szczególną ciekawością śledziłem, badałem
w naszem społeczeństwie wszelką pracę
zbiorową i wyznaję, że nie spotkałem nigdy
pięciu ludzi związanych z sobą ściśle przoz
czas dłuższy w jakimś wspólnym celu. Nie
dziwnego. Cala przeszłość nasza była nad
miernym rozwojem indywidualizmu — te
raźniejszość łączeniu sił nie sprzyja. Skąd
miały się wziąść bezwiedne popędy iświa
dome zasady? Jesteśmy ciągle jako kupa
piasku, który niby trzyma się razem, ało
którego ziarnka wcale się z sobą nie spa
jają. Chłop zdala stoi od szlachcica, szląch
cic od mieszczanina, przemysłowiee od ary
stokraty, chrześcianin od żyda — u we
wszystkich tych warstwach każdy zdala
od innych. W uspołecznieniu przedstawia
my ten stopień doskonałości, co ludy pier
wotne w arytmotyce: umiemy liczyć do
wysokości dobra jednostkowego, ale zbio
rowe, ogólne, stanowi jeszcze dla nas cyfrę
niedość zrozumiałą,

W tej kupie miejscami złotogo, ale nio
zwartego piasku połącz naiwny marzycielu
„pokrownoe żywioły,* wytwórz „stronni
ctwo,* zwiąż „jednorodne siły“ — jakie
chcesz-— zachowawcze czy postępowe. Da
remny trud! Luzakiem każdy chodzić chce
i chodzi, Wszelkie powinowactwa wy
starczą na chwilę, na długość trwania
skutków i wspomnień jodnej przyjaciel
skiej uczty. Gdy te ślady się zatrą, wraca
indywidualizm — dobrze jeszcze jeśli zdro
wy, ale często zwyrodniały. Ton sam „po
winowaty duchowo,* który zdaleka wy
gląda na towarzysza broni jednego obozu,
najmie się innemu, wystąpi o głupstwo
przeciwko „swoim“ jawnie, podstawi im
nogę skrycie, urządzi współzawodniczą
Bzykanę w porze odnawiania prenumera
ty, pchnie innych do walki i schowa się
za ich plecy. Są łotry — jak wszędzie —
ale u nas najwięcej ludzi niedbałych, lok
komyślnych, w sicbie zapatrzonych, nio
zdolnych do ofiary z najmniejszego dro
biazgu na korzyść sprawy ogólniejszej.
