Drugićm większóm jeszcze zranieniem wykłada
nego systematu, jest uznanie zasady, iż duch bez
względny systematu Hegla, nie jest duchem bez
względnym, ale tylko ludzkim, i mimo to zatrzy
manie innych momentów tego systematu. We
dług Hegla, duch w momenie drugim jest po
znającym, w trzecim osięga już poznaniebezwzg/ę
dne; wedlug autora w momencie drugim i trze
cim jest poznającym, a do poznania bezwzględne
go nigdy nie dojdzie (11. 686); jakaż więc jest ró
źnica między momentem drugim i trzecim w wy
kladzie autora (choćby tym momentem trzecim
miała być teozofja), są tu tylko różnice w przed
miolach, poznania, ale nie tsłocie poznania, samem
poznaniu. Jakoź pomięszanie tych dwóch zasad,
tych dwóch systemow, musi tworzyć w książce
autora szereg rozumowan, zdań i wyrażeń nie lą
czących się, sprzecznych, a to według tego, jak
są, albo własnóm, albo powtorzonem ze wzoru
słowem autora. sa

Głównem np. nieraz powtarzającem się rozumo
waniem autora, mającem grunt w systemacie He
gla, jest, iż ostatecznym celem filozofji jest Zro
wnać podmiot z przedmiotem, t. J. myst naszą ze
światem, i w ten sposób uduchownić ten świat, e
Skutek taki czyliż nastąpi? autor raz zaręcza, iż
to nastąpi, byleby człowiek niety lko wiedzę, ale i
wole swoją uksztalcił, zpod przy bicia falszów u
walniał je; w jednem zswych pięknych miejsc sto
sowanych tak autor mówi: „Byle człowiek myślą
swą wstąpił do najglębszćj, najświętszej Swiątm
cy ducha swojego, kędy nigdy nieugaszony gore
je płomień, który Bog jakby na ołtarzu swojćj
chwały w duchu człowieka zapalił, a juź ten ogień
święty rozjaśni mu świat materjalny i materja śle
pa przewidzi.... lecz aby się to stało, niechaj się
wprzód sam wyzwoli ile sił swoich, zpod ćmy i
pyłów materjalnćj swojćj natury, —niechaj będzie
czystego serca, a wtedy i Boga w naturze obaczy,


wtedy treść świata stworzonego, przeleje się we !


ER, EPA
własną istotę jego, a tak, co było przedmiotem ze
wnętrznym, stanie się własną treścią ducha, sta
nie się treścią przedmiotu; — jak z naturą stwo
rzoną, tak sobie duch postąpi z całą treścią du
chowego świata,... aż w końcu ostatecznie jedność
spełnioną będzie, gdy nieskończona prawda, będą
ca dla ducha jego przedmiotem działań, zamieszka
w duchu człowieka“ $ 344. Jest to wniosek po
cieszający, i który, mówiąc nawiasem, przypomi
na nam ową tradycję chrześcjańską o końcu świa
tą, którą $. Klemens rzymski, z wieku lgo w li
ście do Koryntjan przytaczał (6); lecz autor. 