Deze klei neemt toe in dikte en beteekenis. Dijkjes en dammetjes, polderslooten en watermolentjes, vluchtheuvels en bewoonde terpen, het volgt op elkaar en het wordt te samen ook gevonden. Weer leert ons dezelfde kaart, dat het veen aanwezig blijft tot aan den zeedijk toe. Op het kleidek volgt daar zand, hetzij reeds binnendijks, dan wel buitendijks. Wij zien voor ons den kwelder en het wad, wij herkennen prielen en den schoorwal en in de verte zien wij zandbanken met zeehonden en blanke duintopjes.
Dit bestond alles in den geest en voor den geest. Wij gaan naar buiten en wij zien alles „terug". Doch wij zien nog zoo veel meer. Wij vinden keien op de heideplekjes bij en in het bosch, even verder de keileem, waaraan deze keien zijn ontleend, en de gestuwde praeglaciale afzettingen daaronder, wij bespeuren opgewaaid zand en uitgewaaide kommen, depots daar neergelegd door stortbuien. ..
Wij keeren terug en beleven nog eens alles.
Verdwenen is het verschil tusschen de voorbereiding tot den tocht, tot het maken van dezen en tot het verwerken hiervan.
Als onontbeerlijk hulpmiddel voor den wandelaar, die wil begrijpen wat hij ziet, kan de geologische kaart gelden, tot het veelvuldig gebruik haar onnoodig heeft gemaakt en hij, die meer wil weten, dan het landschap hem thans leert, zijn toevlucht tot weer andere geestesuitingen moet nemen.
Haarlem.
