die gemaakt worden, zijn dan onafhankelijk van locale markten of enkele tusschenpersonen, en men is altijd klaar met den afzet. Is dit dus al ééne reden, waarom wjj in gemoede het oprichten van kleine fabrieken zouden afraden, daar waar grondstoffen in genoegzame hoeveelheid aanwezig zijn voor een groote inrichting, gemakkelijk kunnen wij nog eenige andere argumenten aanvoeren, die de wensehelijkheid van het oprichten van groote fabrieken in ’t oog doen springen. Wij zullen daartoe in ’t vervolg van dit artikel echter nog gelegenheid genoeg hebben. Beantwoorden wij thans eerst de vraag of een particuliere dan wel een coöperatieve fabriek de voorkeur verdient. Dooreen particuliere fabriek verstaan wij een inrichting, door dezen of genen kapitalist, koopman, winkelier of maatschappij opgericht met het doel natuurlijk, om èn uit de bereiding èn uit den afzet van het product voordeelen te trekken. Inden aanvang, dat wil zeggen voor een jaar of tien, twaalf, vond men hier te lande weinig anders dan eenige particuliere zuivelfabrieken. De eigenaars kochten de melk van de boeren tegen een bepaalden prijs en overigens had de melkleverancier niets te zeggen. Langzamerhand is, dat veranderd. De lust tot coöperatieve boterbereiding op het voetspoor van ’tgeen men in Denemarken zag gebeuren, ontwaakte en overal zag men weldra coöperatieve zuivelfabrieken verrijzen. Volgens betrouwbare gegevens moeten er op ’t oogenblik reeds circa vierhonderd in ons land bestaan en nog dagelijks nemen zij in aantal toe. Tot ons leedwezen echter moeten wij constateeren, dat kleine fabrieken 1 voor handkracht tegenwoordig wel het leeuwendeel van die vermeerdering hebben. Wie daartoe den stoot hebben gegeven, moeten weten, wat ze hebben geraden, doch wjj voor ons hebben alle reden, om die ondoordachte. oprichting van kleine fabrieken be paald te betreuren. Waarom nu lieten onze boeren, allereerst in Friesland en daarna in de andere provinciën, niet langer het kapitaal van den particulier voor de fabriekmatige zuivelbereiding zorg dragen, doch besloten zij, door vereende krachten zelf hun melk ineen eigen fabriek te verwerken? De beantwoording dier vraag is niet moeilijk. Een boer is niet gek, hy is, ondanks het bekende spreekwoord, ook mensch en als zoodanig berekend genoeg, om te begrijpen, dat geen liefde voor zjjn welvaart, maarde verklaarbare zucht naar groote verdiensten en hooge procenten den kapitalistkoopman deden besluiten, voor een industrieels onderneming, die eigenlijk tot het terrein van den landbouwer behoort, aanzienlijke sommen uitte geven. 