o którym mówię, mianowicie projekt komisyi
szkolnej zeszłego roku został przez Wydziął kra
jowy wzięty pod rozbiór i poddany badaniu zwo
łanej na ten cel ankiety. Ankieta ta przyjęła
w zupełności wyłuszezony przezemnie wniosek
zeszłorocznej komisyi szkolnej. Chociaż miałem
zaszczyt być członkiem tak komisyi szkolnej, jako
też i ankiety, jednakże nie uważam tego projektu,
który Panom przedkłądam, za wyłączne swoje
dzieło, tylko za dzieło zbiorowe owych dwóch
komisyj, złożonych nietylko ze znawców rzeczy,
z ludzi zawodowych, ale także z ludzi obznajomio
nych ze stosunkami į potrzebami tego kraju i ten
kraj gorąco miłujących. Ja sądzę, że ten projekt
podany powinien być tegorocznej komisyi szkol
nej Wysokiego Sejmu, jako materyał do rozwa
żenia i zbadania į że zasługuje na to, aby jak
i tamten do owej komisyi był odesłany. Jedna
myśl w projekcie Wydziału krajowego jest nową,
a tą jest myśl współdziałania, czyli wpływu władz
autonomicznych Wydziału krajowego i Wydzia
łów powiatowych — przy zakładaniu szkół. My
Sli tej nie mogę inaczej, jak tylko z radością po
witać. Będąc oddawna wyznawcą zasad sutono
mii krajowej, cieszyć się tylko mogę z tego, jeźli
organ rady powiatowej, organ władz autonemicz
nych przyłoży rękę do szerzenia, do krzewienia
oświaty ludowej w naszym kraju. Chodzi tylko
o pogodzenie tej myśli z ustawami państwowemi
bezwapankowo obowiązującemi. Sądzę jednak, że
pod tym względem znajdzie się sposób wyjścia,
który wszystkie strony zadowolni, a mianowicie
myśl ta da się wcielić także do wniosku, który
Panom miałem zaszczyt przedłożyć, a który ko
misya szkolna przeszłego roku wypracowała. Pa
nowie! jeśli jest mowa o powstrzymaniu udosko
nalenia szkół ludowych teraźniejszych, nie mogę
tego inaczej wyobrazić sobie, jak tylko, że jest
życzeniem, iżby rozszerzenie tych szkół, przenie
sienie ich na etat itd. cokolwiek zwolnić. Nie
mogę jednak przypuścić, żeby zamierzono po
wstrzymanie dydaktycznego udoskonalenia tych
szkół. Proszę Panów! Pedagogia również jak każda
umiejętność co roku, co dzień postępuje. Dlacze
góż ulepszenia dydaktyczne, które nam nauka i
doświadczenie przyniesie, mianowicie jeśli nie są
z wydatkami połączone, nie miałyby być także
w naszych szkołach — chociaż tylko początkowo
i tymczasowo zastosowane? Nie mogę więc są
dzić, żeby powstrzymanie tego udoskonalenia tak
że tej strony miało dotyczyć! Pod wzgłędem dy
daktycznym odzywały się w tej Wysokiej Izbie
w dawniejszych latach głosy nieukontento wania
a nawet potępienia. Twierdzono, że sposób, w jaki
nauka w szkołach ludowych udziela się, nie od
powiada ani naszym potrzebom, ani usposobieniu
naszego ludu. 