EKOLOJİK KAVRAMLAR ve EKOSÎSTEMLERİN YAPISI
Her canlı türünün, içerisinde yaşadığı kendi ortamı çevre olarak adlandırılır. Dünya’mızın herhangi bir yeri, bazı canlıların çevresini oluşturabilir.
Canlılar, yaşadıkları çevreyle sürekli olarak etkileşim halindedirler. Bu etkileşimleri, yani canlıların birbirleri ve yaşadıkları çevreyle olan ilişkilerini inceleyen, alt biyoloji dalına ise çevre bilimi (ekoloji) denir.
Günümüzde; insanların hızla çoğalması ve diğer canlılarla, çevreye sürekli zarar vermesi ekoloji bilimini, önemli bir bilim dalı haline getirmiştir.
İnsanoğlunun çevreye zarar verirken kendi sonunu da hazırladığını, ekolojik incelemeler sonucu ortaya çıkan veriler, çok net bir şekilde göstermektedir.
I. CANLILAR ve DOĞAL ÇEVRESİ
Her canlının kendisine ait bir çevresi vardır. Bu çevre içinde, diğer canlılarla etkileşim halinde bulunurlar. Çünkü canlılığın devamı, bir canlının diğerini besin olarak kullanmasıyla sağlanır. 2
Doğal ortamlarında yaşayan canlılar arasındaki bu et-kileşimde, sürekli bir denge vardır ve bu denge sayesinde, çevreye zarar verilmez.
Ancak insanlar, kendi ihtiyaçlarını karşılamak için çevreyi çok rahat bir şekilde yok edebilmektedirler. Bu nedenle, insanların çevre konusunda iyi bir eğitim almaları ve edindikleri bilgileri uygulamaları gerekir.
Çevre; çeşitli özellikteki canlı (biyotik) ve cansız (abi- yotik) faktörlerin, bir arada bulunmasıyla oluşan bir bütündür.
Cansız faktörlerin en önemlileri; ışık, sıcaklık, toprak, su, mineraller, pH ve iklim şartları gibi faktörler olarak sıralanabilir.
Canlı faktörler; üreticiler (fotosentez ve kemosentez yapan canlılar), tüketiciler (etçil, otçul ve hem etçil hem otçul canlılar) ve saprofit (çürükçül canlılar) olarak üç grupta toplanır.
Canlılar ve çevresiyle olan etkileşimleri ekoloji bilimin inceleme alanını meydana getirir.
A. EKOLOJİK KAVRAMLAR
Ekolojide kullanılan kavramları ve özelliklerini öğrenmek, ekoloji bilimini inceleme alanını ve özelliklerini daha kolay anlamamızı sağlayacaktır.
1. Biyosfer
Yeryüzünün her tarafına dağılmış olarak bulunan, canlıların yaşayabildiği; hava, kara ve su katmanlarından oluşan canlı tabakaya biyosfer denir. 3
Biyosfer denizlerin belli bir derinliğinden başlar (yaklaşık 8 -10 km) ve atmosferin belli bir yüksekliğine (yaklaşık 15-20 km) kadar devam eder. Biyosferde yaşayan canlılar, yeryüzünde eşit olarak dağılmamıştır.
Biyosferi oluşturan canlılarla bunların cansız çevresi Ekosfer veya Dünya Ekosistemi adı verilen bütünü oluşturur.
2. Ekosistem
Canlı varlıklar, canlı ve cansız çevreleriyle çok karmaşık olan ilişkiler kurarak yaşamlarını sürdürürler ve böylelikle de ekolojik sistemleri oluşturur. 4
Ekosistem olarak bilinen bu karmaşık sistem “Belli bir bölgede yaşayan ve birbirleriyle devamlı etkileşim içinde olan canlılar ile bunların cansız çevrelerinin oluşturduğu bir bütün” şeklinde tanımlanabilir.
Doğada çok çeşitli ekosistem örneklerine rastlanır. Bü-yüklükleri çok değişken olup, bir akvaryumdan büyük bir denize kadar değişebilir.
Bu çeşitliliğe karşın tüm ekosistemlerin öğeleri ve işlevleri aynıdır. Diğer bir deyişle, her ekosistem canlı (üretici, tüketici ve ayrıştırıcılar) ve cansız (inorganik maddeler, organik maddeler, fiziksel koşullar) öğelerden oluşmuştur.
Canlı öğelerin başında gelen üreticiler yeşil bitkilerden oluşmuştur ve ekosistemin temel üreticilerini oluştururlar.
Tüketicilere ise hayvanlar dahildir. Bunlar da kendi aralarında birincil tüketici (otoburlar) ve ikincil tüketici
(etoburlar) olarak iki gruba ayrılırlar. Ekosistemlerde canlı öğelerin son basamağını oluşturan ayrıştırıcılar ise bakteri ve mantarlardan oluşmuştur. Bunlar ölmüş bitki ve hayvan dokularını ayrıştırarak yaşamlarını sürdürürler ve artıkları canlıların yeniden kullanabileceği şekle sokarlar. 5
3. Biyom
Karasal ortamın büyük iklim kuşaklarında geniş yaşam alanları mevcuttur. Bu alanlarda karakteristik bitki ve hayvan toplulukları gelişir. işte yeryüzünde büyük iklim kuşaklarına bağlı olarak oluşan büyük canlı toplumuna biyom denir. Biyomlar yeryüzüne yayılmış bitki ve hayvanların oluşturduğu doğal ekosistemlerdir. Dünyanın iklim özellikleri yaşamaya uygun olan tropik ve ılıman bölgelerinde, canlı yoğunluğu daha fazladır. Bir canlının biyosfer içinde bulunduğu ve yaşadığı yere o canlının habitatı denir.
4. Popülasyon
Belirli bir iklim bölgesinde yaşayan, aynı türe ait canlıların oluşturduğu topluluklara popülasyon denir. 6
Bir türe ait bireyler, farklı bölgelerde farklı popülasyon- ları oluşturabilirler. Örneğin Karadenizde yaşayan istavrit balıklarıyla, Marmara denizinde yaşayan istavrit balıkları, aynı türe ait iki farklı populasyondur.
5. Komünite
Belirli bir alanda birbirleriyle etkileşim içinde yaşayan bitki ve hayvanların oluşturduğu topluluklara komünite denir. Komünitelerde birden fazla popülasyon bulunur. Bu populasyonları oluşturan bireyler arasında sürekli bir etkileşim vardır. Bu etkileşim sonucunda komünitelerde, bazı bireylerin daha fazla sayıda bireyle temsil edilmesi durumu ortaya çıkar. Bir ekosistemde etkisi en fazla olan türlere kilit taşı tür denir. Bu türler ekosistemde azaldığında ya da yok olduğunda ekosistemde değişmeler meydana gelir. 7
Komünitelerdeki tür ve birey sayısı bölgeden bölgeye değiştiği gibi ortamdan ortama da değişir. Örneğin tropiklerdeki bir nehir ağzı, kuzeyde bulunan bir nehir ağ-zından hem tür çeşidi, hem de birey sayısı bakımından daha zengindir. Komüniteler sadece bitkisel, hayvansal ve mikroorganizma topluluklarından oluştuğu gibi, hepsinin karışımından da oluşabilir. Komüniteler kendilerinden daha büyük bir sistem olan ekosistemin canlı bölümünü oluştururlar. Komüniteler bulundukları ortama göre, karasal, denizel ve tatlı su komüniteleri olmak üzere üç büyük grupta toplanırlar. Bir komünitedeki tür sayısı o bölgedeki çevresel koşulların etkisi altındadır.
Bir komünitenin bulunduğu ortamda çevresel koşullar ne kadar çeşitli ise tür sayısı da o denli fazladır.
Yaşam koşulları türlerin çoğu için, en uygun olan sınırdan uzaklaştıkça tür sayısı azalır. Buna karşılık belli bir kaç türe ait birey sayısı artar.
Bir balık türü yaşamının,
I. Evresinde; bakteriler, su pireleri ve bazı küçük bitkilerle beslenirken,
II. Evresinde; eklem bacaklılar, salyangozlar ve küçük balıklarla beslenmektedir.
Bu balık türünün I. ve II. evrelerindeki beslenme biçimlerinin adları aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
I II
A) Otobur Karışık
B) Karışık Otobur
C) Otobur Etobur
D) Etobur Etobur
E) Karışık Etobur
Canlı türü; I. evrede hem et kaynaklı hem de ot kaynaklı besinleri kullanmıştır. Bunun için karışık beslenme görüldüğü söylenebilir.
II. evrede ise, balık türü sadece hayvansal kayanklı besinleri kullanmıştır. Bu durumda ise balık etçil beslenme gösteriyor denir. Cevap E
6. Süksesyon
Diğer türlere göre komüniteye daha hakim olan bu türlere, baskın türler denir. Karasal yaşama birliklerinde, üretici olduklarından bitkiler genelde baskın türleri oluşturur.
Sucul yaşama birliklerinde ise ortam sürekli değişken olduğu için genelde belli bir tür baskın hale geçemez.
Yaşama birliklerinin bulunduğu yerlerdeki çevre şartlarının değişmesine paralel olarak, baskın türler değişebilir. Bu olaya ise süksesyon denir. Süksesyon iki şekilde gerçekleşebilir;
Birincil Süksesyon: Hiçbir canlının yaşamadığı ortamlarda, doğal bir yaşama birliğinin zaman içinde meydana gelmesi durumudur. Böyle bir ortamda ilk önce, likenler gibi dayanıklı canlılar çoğalır.
Bunların toprak oluşumunu sağlamalarına bağlı olarak, sırasıyla yosunlar, otlar, çalılar ve en son olarak da ağaçlar ortama yerleşir. 8
İkincil Süksesyon: Deprem, volkanik patlamalar, yangın ve diğer bazı faktörlerin etkisiyle yok olan baskın türlerin yerine, yeni türlerin hakim duruma geçerek yaşama birliğinin yeniden kurulmaya başlanması şeklindeki süksesyonlardır.
7. Ekoton
Ekosistemlerin kesişme noktaları birden fazla iklime ait özellikler gösterir. Normal bir ekosistemden daha çok tür çeşidi barındıran bu geçiş bölgelerine ekoton denir. 9
Ekotonlarda tür çeşitliliği fazla olsa bile, her durumda ekosistemin diğer kısımlarından fazla sayıda canlı bu-
lunması zorunlu değildir.
8. Flora ve Fauna
Bir bölgede yaşayan hayvanların tamamına fauna, bitkilerin tamamına da flora denir. Canlıların üzerinde yaşadığı ve hayatın devamı için gerekli kaynakları içeren büyük bölgelere ise biyotop denir. 10
Habitat içinde yaşayan bireylerin kendi yaşamını sürdürmek için yaptığı faaliyetlerin tamamı ekolojik nişi oluşturur.
4.367 views10.Sınıf Ekosistemin yapısı, Ekosistemin yapısı Ders Notları, Ekosistemin yapısı Konu Özeti