Maltepe Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Hizmet Bölümü, Sosyoloji Mezunları Derneği, Friedrich-Ebert-Stiftung Derneği birlikteliğinde Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesinde 8-9 Nisan 2011 günlerinde birincisi düzenlenen "Sosyal Hizmetleri Yeniden Düşünmek: Sosyal Hizmet Örgütlenmesi, Mesleki Etik ve Eğitim" başlıklı uluslararası konferansın tanıtım yazısında bir tümce dikkatimi çekti.
Metinde “Türkiye, Almanya ve Avusturya'dan akademisyenler ile farklı bilim ve disiplinlere mensup sosyal hizmetler çalışanını bir araya getirecek olan konferans, Türkiye'de sosyal hizmetlerin yapılanmasına ilişkin yeni bir açılım getirmeyi hedefliyor.” deniyordu.
Bir yapılanmaya ilişkin yapılacak ilk eylem sözle başlar. Tartışmayla gelişir. Bu yüzden Türkiye'de sosyal hizmetlerin yapılanmasına ilişkin yeni bir açılım getirebilmek için işe Türkiye'de sosyal hizmetlerin yapılanmasını sağlayacak tartışmalarda geçecek kavramlardan, sosyal çalışma terminolojisinden başlanmalıdır. Yapılanmada yenilenme için kavramlarda yenilenme kaçınılmazdır. Eski (ve yanlış) kavramlarla yeni yapılanmalar sağlanamayacaktır. Çünkü sözcükler değişmeden süreçler değişemez.
Türkiye’de sosyal çalışma mesleğinin birçok sorunları var. Toplumsal değişme gerçeği içinde bakınca kurumların sorunsuz olması olanaksız ama, insan düşüncesi de ortaya çıkan sorunları aşmak için vardır.
Sorunlar nerden kaynaklanır? Maddi yapıdan; toplumsal değişmelerden... Nüfus, kültür, siyaset, maddi ve ideolojik kaynak… farklılıklarından… Bunları dengeleyip sorunları aşmak ancak iyi bir stratejiyle olanaklıdır. İyi bir strateji iyi bir planlamayla, iyi bir planlama iyi bir örgütlenmeyle, iyi bir örgütlenme aynı iradeye sahip insanların biraraya gelmesi ve konuşarak birbirlerini anlamalarıyla gerçekleştirilebilir.
Türkiye’de sosyal çalışmanın temel sorunlarını bu makalede ben – diğer değişkenleri gözardı etmeden bu makalenin sınırları dışında bırakarak (ceteris paribus) – sosyal çalışma ailesinin, sosyal çalışma mesleğinin terimlerini, sosyal çalışma disiplininin kavramlarını geliştirme esnekliğine sahip olamamasına bağlıyorum.
Kavram dağarcığı, yani terminolojisi varsıl ve doğru olmayan mesleğin ve bilim dalının başarıyı yakalaması olanaksızdır. Çünkü uygulamalarını yönlendiren düzeneklerden, araçlardan mahrum kalmış olurlar.
Bu makalede sosyal çalışma mesleğinin Türkçe’de üretilmiş adından, çeviri yoluyla edinilmiş terimlerine, bu arada yapılmış çeviri yanlışlarından yeni terim ve kavram üretebilme zayıflığı konusuna değin konu çözümlenecek ve irdelenecektir. Meslekte ve bilim dalında yanlış kullanılan kavramlar ele alınacak; belirli kavramların üretilememesi ve kullanılamamasının meslekte ve bilim dalında frenleyici bir sığlaşma yarattığına örnekler verilecektir.
Türkiye’deki “sosyal hizmet uygulamalarının” gelişerek sürmesi, etkinliğini ve etkililiğini arttırması için uygulama eylemine koşut olarak geribildirim, yapılanı izleme, yeniden değerlendirme süreçleri önem taşır. Bu süreçler kavramlarla düşünce üretimine yönelir. Terimleri ve terimcesi (terminolojisi) zayıf olan bir mesleğin uygulamalarını değerlendirmesi de sıkıntılara girer. Özel gereksinim gruplarına hizmetlerin sunulmasında, mesleğin tanıtılmasında, mesleksel hakların savaşımının verilmesinde, ilgili bilim dalının doğru tartışılmasında, meslek disiplininin oluşturulabilmesinde, uygulamadan sadece bir örnek; sosyal yardımların düzenlenmesi ve dağıtılmasında… mesleksel terim ve kavramlar yapıcı, belirleyici ve yönlendirici önemdedir.
Çünkü düşünceler sözcüklere bağlı olarak, ancak onlarla birlikte değişir. Düşünceler değişmeden de davranışlar değişemez; yeni uygulamalara kapılar açılamaz. Aynı sözcüklerle aynı kalınır. Oysa toplumsal değişme diriktir, durmasızdır. Toplumsal değişme herkesi değişmeye iter. Değişmek için önce kafayı değiştirmek (düşünce davranış bütünlüğü içinde değişme); kafayı değiştirmek için düşünceyi değiştirmek; düşünceyi değiştirmek için düşünmeyi değiştirmek; düşünme biçimini, bakışı değiştirebilmek için davranış ve tavırları değiştirmek; bunları değiştirebilmek için ise sözcükleri değiştirmek gerekir. Geldiğimiz yer değişimin ilk adresidir: Sözcükler.
Sözcükler meslekte terimleşir, bilimde kavramlaşır. Meslek terimlerin gelişmesiyle; terimler mesleğin uygulamalarıyla gelişme gösterir. İçiçe bir gelişmedir bu. Birbirlerini itelerler, değiştirir ve geliştirirler. Toplumsal değişime uyarlar ve toplumsal değişmeye katkı verirler.
Bu makalenin hareket noktası ve temel savı şudur: Sosyal çalışmanın bilimselleşmesi, meslek disiplinin sağlanması ve iyi bir meslek uygulaması ve hızlı gelişme için sosyal çalışma işe önce kendisini vareden, kendisini ifade eden, kendisini geliştirmek için varolan kavramlardan başlamalıdır. Savı mı soruyorsunuz? Türkiye’de sosyal çalışma bilim dalı ve mesleğinde terimler ve kavramalarda büyük yanlışlıklar vardır ve bu bilim dalı ve mesleğin gelişmesini engellemektedir. Mesleği geliştirmemekte, tanınmamışlığa itmektedir.
GENEL GİRİŞ
Kendini anlatmak için önce doğru sözcük, mesleğini anlatmak için önce doğru terim, bilim dalını geliştirebilmek için önce kavram gerekir. Başarı eylemle gelir. Eylem söylemle gelişir. Söylem sözle, söz sözcükle oluşur. Sözcüklerden oluşan söylem eylemi tetikler, eylem, yani eylemek, yani bir iş çıkartmak uygulama demektir. Uygulama ya başarılı ya başarısız olarak değerlendirilebilir. Başarı için doğru ve yerinde uygulama, doğru ve yerinde uygulama için doğru planlama, yani doğru düşünme gerekir. Doğru düşünmek için doğru malzeme kullanılmalıdır. Düşünmenin malzemesi sözcüktür. Nasıl ki un ve su olmadan hamur karılmaz, nasıl ki tuğla olmadan duvar örülmez, sözcük olmadan da düşünülemez. Düşünce hamurunun unu sözcükler, suyu kavramlardır. Düşünce yapısının tuğlaları sözcükler, harcı terimler, temel taşları kavramlardır.
Gündelik konuşmalarda kullanılan sözcüklerden bir mesleğin düşünülmesinde ve uygulamasında öne çıkan ve o meslekle ilgili özel anlam yüklenen sözcüklere terim denir. Terimler meslekle ilgili sözcüklerdir. Aynı sözcük farklı mesleklerde ince farklılıklar kazanarak terimleşebilir.
Meslekler belirli bilim dallarının üzerine otururlar ve onların üzerinde yükselerek meslekleşirler. Bir bilim dalının üzerine oturmayan meslek, meslek olamaz. Bir bilim dalından temellenmeyen – ve para kazanılan - üretim, iş ve uğraşılara zanaat denir. Meslek zanaatın bilim dalı ya da bilim dallarıyla desteklenmiş boyutudur. Buna Latince’de disipline olmak, disiplinleşmek denilmektedir. Disiplin (bilim dalı), sürekliliği olan ve para kazandıran eylemi ya da zanaatı meslekleştiren güçtür.
Bilim dalları düşünce bütünlüğüdür; düşüncelerin anlamlı bütünlüklerinden oluşur. Belirli bir konuda tutarlı, bilimsel testlerden geçmiş, doğrulukları tanıtlanmış, genel onay görmüş, yani kuramsallaştırılmış düşüncelerin birbirlerine ulanmasıyla bilim dalları oluşur. Bilim dallarını oluşturan düşünceler kavramlar aracılığıyla ortaya çıkarlar, ürerler ve gelişirler. Kavramsız bilim olmaz. Kavramsız bilimin bir dalı bile olamaz. Çünkü kavramsız düşünce ortaya çıkamaz, üreyemez ve gelişemez.
Meslek için terim neyse bilim için kavram odur. Dilsiz meslek de olmaz bilim de… Mesleğin dilini terimler, bilimin dilini kavramlar oluşturur.
Nasıl ki hiç sözcük kullanmadan düşünmemiz olanaklı değilse, buradan hareketle, ne denli çok ve farklı sözcük kullanırsak o denli geniş düşünme olanağına sahip oluruz.
Düşünen üretir. Düşünen üretmek için kavram kullanır. Düşündükçe yeni kavramlar üretir, kavram dağarı gelişir. Genişleyen kavram dağarı ile daha derin, daha geniş, daha çok düşünür. Kavram dağarı geliştikçe düşünce ufku ve yaratıcılığı da gelişir. Terminolojisi yüklü olan meslekler gelenekselleşmiş, durmuş oturmuş, deneyimi yüksek, işlerliği olan etkili mesleklerdir. Terminolojisi yetersiz ve yanlışlıklarla dolu olan meslekler etkinsiz (inaktiv), etkili olmayan (noneffektiv), dolayısıyla gelişemeyen mesleklerdir. Kendilerini üretemezler. Dolayısıyla deneyim birikimi sağlayamazlar, deneyimlerinden sonuç çıkamazlar.
ABD’de üretilen kaynaklardan anladığımız odur ki, Amerika kıtasında, ABD’de göçle birlikte başlayan toplumlaşma sürecinde yaşanan insan sıkıntılarını azaltmak ve toplumlaşma sürecini kolaylaştırmak için yerel yönetimlerin (belediyelerin) yaptıkları çalışmalar zaman içinde “social work” olarak adlandırılmaya başlandı.1 “Social work” benzer sorunlar karşısında giderek dizgeleşen, kurallaşan, ilkeleşen işler, müdahaleler bütünü olarak belirmeye başladı ve süreç içinde disiplinleşerek (bilim dalı haline gelerek) meslekleşti.
Örneğin tıp hekimliği sağlık alanında insanların biyolojik sağlığını, yargıçlık ve savcılık toplumsal düzen içinde insanların haklar temelinde yargılanmasını, avukatlık suçluluk alanında kurumsallaşan yargı karşısında insanların savunulmasını, mimarlık inşaat alanında insanların oturacakları konutları çizerek üretmeyi, vb… iş edinen mesleklerdir. Her mesleğin bir çalışma alanı olduğunu göstermek için bu örneği uzatabiliriz. Aynı bunlar gibi sosyal çalışma da geçici ya da kalıcı özel gereksinim gruplarına verilmesi gereken sosyal hizmetlerin düzenlenmesini ve etkince verilmesini üzerlenmiş bir meslektir. Bu dizgeli, düzenli, ilkeli ve planlı, disipliner etkinliğin uygulandığı bir çalışma alanı vardır. Bu alana ABD’de zamanında “social service/s” denilmiştir. Yani Türkçe ifadesiyle, sosyal çalışma mesleği sosyal hizmetler alanında etkindir.
Sosyal hizmet alanlarında sadece sosyal çalışmacı çalışmaz. Daha birçok sosyal meslek bu alanda etkinlik gösterir. Sosyal hizmet alanının hangisi olduğuna göre alana katkı veren sosyal meslekler değişme gösterir. Sağlık alanında yardımcı sağlık personeliyle birlikte sağlık elemanları, eğitim alanında eğitim elemanları, adalet alanında yardımcı adli personelle birlikte yargı elemanları, çalışma ve sosyal güvenlik alanında genel idari personeliyle birlikte sosyal güvenlik elemanları, bürokratlar, yöneticiler etkinlik gösterirler. Bütün bu alanlar aynı zamanda ayrı ayrı sosyal hizmet alanlarıdır. Bu alanların hepsinde sosyal çalışmacılar temel öge olarak çalışırlar. Sağlık alanında, eğitim alanında, adalet alanında, çalışma ve sosyal güvenlik alanında sosyal çalışmacılar da sosyal hizmet üretirler. Sağlık alanında sosyal hizmet sosyal çalışmacının işidir. Eğitim öğretim alanında sosyal hizmet sosyal çalışmacının işidir. Adalet alanında sosyal hizmet sosyal çalışmacının işidir. Sosyal çalışmacının görev alanlarından biri olan sosyal güvenlik ve sosyal sigorta sisteminin yapısı gereği süreç içinde kurumsallaşmasıyla birlikte sosyal çalışmanın bu alanda doğrudan işlevi giderek azalmış ve Amerika’dan Avrupa ve Asya’ya kadar “sosyal memurlar” tarafından bu hizmet artık kusursuz olarak verilmeye başlanmıştır. Ancak sosyal güvenlik sektörü de sosyal çalışmanın halen ilgi ve çalışma alanı olarak varolduğu sektörlerden biridir.
ABD’de sosyal çalışmanın (social work) verdiği işler sosyal hizmetlerdir (social services). ABD bu anlayışı ve uygun kavramlarını uygulama içinde geliştirmiştir. Bu kavramlarla yaptıkları meslek ve alan ayrımlaması tüm dünyada sosyal çalışma bilim dalının gelişmesinin önünü açmıştır.2
ABD’de farklı ülkelerden, farklı kültürlerden ve dillerden yıllar içinde kıtaya gelen göçmenlerin yerleşik düzene geçerken aralarında ortaya çıkan çelişki ve çatışmaların giderilerek aralarında uyumun ve dolayısıyla toplumda düzenin ve huzurun sağlanması için belediyelerin onları grup grup biraraya getirerek yaptığı düzenli ve erekli çalışmalara “social group work” adı verilmiştir.
Bu uyumlaştırma çalışmaları içinde kişisel özelliklerinden ötürü davranış bozukluğu ya da sivriliği gösteren kişilere de farklı bir yaklaşım geliştirilmiş, bunlarla bireysel çevresini de işin içinde katarak “social case work” yapılmıştır.
Gerekli görülen birey ve gruplarla çalışmalar yapılırken o yaşanılan “topluluk” içinde “toplumsal” bütünlüğün ve düzenin; topluluğun işlerliğinde düzenliliğin sağlanması için yapılan çalışmaları da “community work” olarak adlandırmışlardır.
Böylece sosyal çalışma mesleğinin bu üç farklı uygulaması mesleğin üç yöntemi olarak netleşmiş ve bilimsel alanyazında (literatürde) mesleğin temel yöntemleri olarak yerlerini almışlardır. Tarihsel sürece bakıldığında görülüyor ki bu üç temel yöntemi yaşamın gerekleri ortaya çıkartmıştır.
Zamanla bu yöntemlere ek olarak;
topluluk içinde yapılan community work’ün sağlıklı olması için bilimsel temele dayanması gerektiği düşünüldüğünden alan araştırması önem kazanmış ve bu “social work research” adıyla “sosyal çalışma araştırması”;
içinde yaşanılan toplulukta belirli çıkar gruplarının gereksinimlerinin topluca karşılanması sürecinde yerel yönetimle ortaya çıkacak bir karşıtlığı aşmak için “social action”, yani “sosyal eylem”;
ve “social service” alanının hızla genişlemesi, çeşitlenmesi ve karmaşıklaşması sonunda doğru ve etkin bir “social services” yönetiminin gerekliliği ortaya çıkmış ve bu da “social administration”, ya da “social work administration” “sosyal yönetim” ya da “sosyal çalışma yönetimi” olarak adlandırılmıştır.
Bu üçü de mesleğin ikincil yöntemleri olarak kabul edilmişlerdir. İkincil yöntemler daha sonra böylece belirlenince ilk ortaya çıkan üç temel yöntem de birincil yöntemler olarak adlandırılmışlardır.
Her ne kadar dünyanın diğer ülkelerinde sosyal hizmetler ülkelerin toplumsal koşullarına, dinsel inançlarına ve kültürlerine uygun modellerde, kendilerine özgü geleneksel yöntemlerle yüzyıllardan beri yeterli yetersiz yapılıyor ve Almanya ve Hollanda gibi ülkelerde çok eskilerden sosyal yardım ve sosyal bakım elemanlarının yetiştirilmesine başlanmış olsa da sosyal hizmetlerin bir meslek disiplini ile belirli kural ve yöntemleri içinde meslek olarak, diğer bir ifade ile “social work” olarak yaygınlaşması 2. Dünya Savaşından sonra ABD’de olmuştur. Büyük savaştan sonra da ABD modeli “social work” bilim dalı ve yöntemleriyle birlikte Truman Doktrini gereğince oluşturulmuş Marshall Planı kapsamında Avrupa’ya aktarılmıştır.
TÜRKİYE’DE BAŞLANGIÇ
Yukarıda belirttiğim gibi, Türkler’de de daha Ortaasya’dan, İlhanlılar’a, Selçuklular’dan Osmanlılar’a kadar zamanlarının toplumsal yapılarına uygun modellerde sosyal hizmetler veriliyordu. Ancak, Marshall Yardımı kapsamında dış dünyaya aktarılan “social work” Türkiye’ye 1950’li yılların sonlarında o zamanki adıyla Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı bünyesinde getirildi. Bu üç aşamalıdır:
1959’da 7355 sayılı Sosyal Hizmetler Enstitüsü Yasası çıkarılarak Sosyal Hizmetler Akademisinin kurulmasını sağlayan ilk mevzuatın oluşturulması;
1961 yılında “Sosyal Hizmetler Akademisi” Türkiye’nin ilk sosyal çalışmacı yetiştiren yükseköğretim kurumu olarak bu bakanlıkta hizmete başlaması;
1963 yılında Türkiye’de sosyal hizmetleri bir bakanlık çatısı altında toplayan ilk “Sosyal Hizmetler Genel Müdürlüğü”nün gene aynı bakanlık bünyesinde kurulması…
Bu yapılanma içinde ABD’den getirilen bir grup ders kitabı hızla Türkçe’ye çevrilip Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı yayınları olarak yayınlandı. Bu işler için Bakanlık bünyesinde oluşturulan İngilizce bilen genç bir takım kavramsal bir ön çalışma ve bir hazırlık olmadan çevirileri yapmaya başladılar ve bu çevirilerde ABD’de kullanılan mesleksel terimlerin Türkçe’ye çevirilerini sıkıntılar içinde, doğal olarak kendi akıllarına geldiği gibi yaptılar.
Türkiye’ye bu terminoloji ilkkez girdiğinden o zaman için terimlerin doğru karşılıklarının bulunamaması, yanlış karşılıklar bulunmuş olması anlaşılabilir ve hatta anlayışla karşılanmalıdır. Anlaşılmaz olan, 1960’lı yılların başında o alanında öğrenim görmeyen filoloji ya da belki hatta kolej çıkışlı bir grup gencin çevirdiği bu kitaplarda kullanılan yanlış terim çevirilerin 50 yıl geçmesine karşın düzeltilmesi yoluna gidilmemiş olması ve hatta o ilk günlerden gelen çeviri yanlışlıklarının bugün hala “kutsal emanetler” gibi savunulmalarıdır.
50 yılda toplum değişmiş, sosyal sorunlar büyümüş ve karmaşıklaşmış, ancak, kavramlar aynı kalmıştır. Bu durum mesleğin, Türkiye’nin tarihsel ve toplumsal yapısına uygun olarak gelişmesini de engellemiştir. Sosyal çalışma mesleği Türkiye’de atılım yapamamış; kendini bulamamış, kendisini yapılandıramamış ve diğer tüm toplumsal koşular uzun süredir uygun olmasına karşın geliştirilememiş ve Türkiye’ye özgüleşememiştir. Türkiye toplumunun özelliklerine uygun bir işlerliğe kavuşamamıştır. Yaygınlaşamamıştır, benimsenememiştir. Çünkü yanlış kavramlarla tartışma açılamamış, geliştirici ve kapı açıcı tartışmalar yapılamamış, konuşmalar kör dövüşü, kişisel saldırılar düzeyinde kalmıştır.
YANLIŞ TERİMLERDEN ÖRNEKLER
Sosyal çalışma terminolojisinde tüm dillerde en temel yerleri almış olan kavramlar Türkçe’de yanlış oturtulmuştur. Bunlar arasında en temelde sosyal hizmet, sosyal hizmetler, sosyal hizmet uzmanı, sosyal kişisel çalışma, sosyal grup çalışması, toplumla çalışma kavramları gösterilebilir. Birbirlerine karıştırılan toplumsal ile sosyal; toplumsal sorun ile sosyal sorun; sosyal hizmet uygulaması ile sosyal çalışma uygulaması; müracaatçı sistemi ile müracaatçılık sistemi, kurum ile kuruluş, sivil toplum örgütü ile sivil toplum kuruluşu kavramları bulunmaktadır.3 Bunlar dışında da vak’a ile olgu, müracaatçı ile başvuran, etkinlik ile faaliyet sözcüklerinin kullanımında çeşitli yanlışlıklar yapılmaktadır.
Bu kavramı değerlendirmeden önce sosyal çalışma bilim dalında öğretim yapmayanlar için kısa bir açıklama yapmalıyım. Tüm dünya İngilizcesinde “social work” (sosyal çalışma) kavramı bir mesleği ifade eder. “Social service/s” (sosyal hizmet/ler) de bu mesleğin çalıştığı alanı, mesleksel etkinlik alanını anlatır. Örneğin “social work” mesleği için “social services” şunlardır: Aile, çocuk, genç, yaşlı, engelli, hasta, tutuklu ve hükümlü vb… yani yaşamının herhangi bir döneminde ya da sürekli olarak “özel gereksinim grubu” kategorisine giren kadın, erkek herkes… ABD’de bunlara 1940’lı yıllardanberi aile refahı (alanı), çocuk refahı, gençlik refahı vb… denir. Eski ABD terminolojisinde suçluluk alanı, hastalık alanı, tıbbi sosyal çalışma alanı gibi deyişler de vardır ve kısmen hala kullanılmaktadır. Bunlar “Field of social work”, yani sosyal çalışma alanları olarak kavramlaştırılmışlardır.4 (Kuşkusuz bu alanlarda diğer sosyal meslekler de branşlarına uygun olarak tamamlayıcı roller üstlenirler.)
Daha önceki bölümde belirttiğim konuya uzman olmayan kişiler tarafından “social work” ve “social service” kavramları Türkçeye çevrilirken daha ilk yayınlar ve anlatımlardan başlayarak (1961) “sosyal hizmet” kavramıyla karşılanmıştır. “Social work” da “social service” de “sosyal hizmet” kavramıyla karşılandığı için uzun süre Türkçe bilen beyinler “sosyal hizmet” kavramıyla hangisinin kastedildiğini bilemez durumda kalmışlardır. Ya olsa olsa yöntemiyle, ya da rastgele seçimlerde birini anlamaya çalışmışlar, daha kötüsü, gerçek anlamda anlamadan bu kavramları dinlemişler, bu durumda da meslek ve alan ayrımının önemli olduğu düşünce alışverişlerinde sıkıntılı durumda kalmışlardır.
Bu sıkıntılı durumu yaratanlar bir süre sonra sorun algılanmaya başlandığında yaptıkları yanlıştan dönemeyince şu açıklama ile durumu ussallaştırma yolunu seçmişlerdir: Demişlerdir (ve hala demektedirler) ki, sosyal hizmet’i tekil kullandığımız zaman social work’ü, çoğul kullandığımız zaman social service’i anlamalısınız. Peki, ya social service, yani tekil kullanmak istersem diye sorduğunuz zaman da, social service zaten tekil kullanılmaz diyerek, sosyal service’i tekil kullanabilme düşünselliğinin önünü peşin peşin tıkamışlardır. Bu yaklaşımla Türkçe’de mesleğin çalışma alanını tekil belirtemezsiniz. Eğer öyle yaparsanız meslek (social work) anlaşılacaktır. Oysa kaçınılmaz olarak böylesi de kullanılmaktadır. Örneğin sosyal hizmet almak gibi bir deyiş kullanamayacak mıyız? Böyle dersek mesleği mi almış olacağız yoksa bir hizmeti mi? Sosyal hizmet çadırı dediğimiz zaman bir mesleğin çadırı mı anlaşılmalıdır? Kuşkusuz hayır. Depremzedelere verilen sosyal hizmet anlaşılmalıdır. Örnekler o denli çok ki… Yanlış kavram kullanarak insanların ve hatta kendinizin düşünce yaratıcılıklarının önüne taş koyuyorsanız mesleğe de yazık edersiniz, kendinize de…
Bu durumda Türkçe’de biricik örnek olarak sosyal çalışma terminolojisinde bir sözcüğün tekili ayrı anlam, çoğulu başka anlam taşımaya başlamıştır. Yani, hiç de yanlış olmayan kısa bir örnek verecek olursak, elma dersem armut anlamalısınız, elmalar dersem elmalar anlamalısınız. Gerçekten de sosyal hizmet dendiğinde sözcük karşılığı olan social service değil social work anlaşılması beklenmekte, sosyal hizmetler dendiğinde social services anlaşılması istenmektedir. İkinci istek doğrudur. Dilbilimsel karşılık olarak social services sosyal hizmetlerdir. Ancak social work sosyal hizmet değildir. Sosyal çalışmadır. Kaldı ki sosyal hizmet de “social service”in (tekil) karşılığıdır. Buna gerekçe olarak her dil kendi mantığı içinde kendi kurgusunu yapar denmektedir. Bu doğrudur, ancak her dil kendi kurgusunu mantık içinde ve dilbilim kurallarına uygun ve doğru olarak yapar; yapmalıdır. Bu yanlışlığın tüm Türkçe konuşulan ortamlarda herkes tarafından böyle anlaşılmasını istemek herhalde hayalle vakit geçirmektir. Çünkü Türkçe konuşulan ortamlarda –ler –lar eki çoğulluk yaratan bir ektir. Sonuna bu ekin geldiği sözcükler tekilken çoğul olur, ancak anlamı değişmez.
Şöyle bir ifade kolay anlaşılabilir bir ifade midir? “Sosyal hizmetin alanları sosyal hizmetlerdir.” Bir temel doğruya direnerek yaratılmaya çalışılan farklı anlam sadece genel olarak toplumda değil, o mesleğin öğrenimini almışlar arasında da anlamayı ve kavramayı güçleştirecektir.
Öteyandan, bu durumun acı sonucu şudur: İki ayrı düşünce kavramlaştırmasının (social work ve social service) Türkçe’de teke indirilmesi iki farklı boyutu düşünmeye açık olan düşünce ufkunun bile bile teke indirilmesi, yani daraltılması demektir. Sosyal çalışma ailesi kavramları böyle kullanarak kendi düşünce yaratıcılığını ketlemekte, engellemektedir. Bu acıdır.
Örneğin İngilizce “Social work and social services”, Almanca “Sozialarbeit und sozialer Dienste” diye bir düşünce anlatımı var. “Sosyal çalışma ve sosyal hizmetler.” Hem mesleği hem o mesleğin alanını anlatıyor. Doktorluk ve tıp, hekimlik ve sağlık demek gibi bir şey yani… Türkçe’de yanlış kavramlaştırmayla bunu ancak “sosyal hizmet ve sosyal hizmetler” diye çevirebilmeliyiz. Bu çeviriyi anlamlı ve şık buluyor musunuz? Sosyal hizmet ile social work’u, sosyal hizmetler ile social services’i anlattığınızı bilmeyenler, terimin tekil ile çoğulunu arka arkaya getirmenin ne anlam taşıdığını anlamayarak düşüneceklerdir. Bir sözcüğün tekiliyle çoğulu arka arkaya kullanılır mı hiç? Elma ve elmalar, masa ve masalar ne anlam taşıyacaktır? Bunu her iki terimi farklı anlamla kullanıldığını bilen az sayıda insanlar için de güçlük vardır. Geliniz şimdi farklı boyutlarda akıl yürütmeye çalışalım.
Bunu kendinizin dar, bunu böyle bilen meslek çevrenizde bile bu yapıda kullanamıyorsunuz, çünkü size de garip geliyor. “Sosyal hizmet ve sosyal hizmetler.” Böyle bir düşünceyi dillendiremeyince bu düşünceyi kullanamamış ve dolayısıyla bu yönde bir düşünce geliştirme kapısını kendiliğinden kapatmış oluyorsunuz. Kapatırım, kullanmam, sana ne diyemezsiniz. Çünkü bu yapı içinde yeni düşüncelere kapı açamıyorsunuz. Bu az şey değildir. Çünkü örneğin, sadece bunu kullanamadığınız ve yeni düşüncelere yelken açamadığınız zaman düşünceniz daralmaktadır. Kendiniz daraltmış oluyorsunuz. Bilmeden… Bunu bilerek yapar mısınız? İnsan kendi düşünce gelişimine bile bile zarar verir mi? Kaldı ki bu zarar mesleksel düşünce geliştirememeye gittiği için mesleğe zarar veriyor. Meslek düşüncesi geliştirilemiyor.
“Sosyal hizmet ve sosyal hizmetler”i böyle kullanmaya kalktığınızı düşünelim. Sizinle aynı düşünen insanlar bile bunu böyle algılamada zorlanıyor ve iyisi mi bu “anlaşılmaz” deyişi kullanmamayı yeğliyorlar. Ne mi oluyor? Bu yönde bir düşünce çalışmasını kendileri engellemiş, kendilerine ve mesleğe düşünsel boyutta engel koydukları için zarar vermiş oluyorlar. Siz onlara da düşünce oluşturma temelinde zarar vermiş oluyorsunuz.
“Sosyal hizmet ve sosyal hizmetler” deyişini meslek alanı dışında, örneğin öğrenciler arasında kullandığınızı varsayalım. Tüm algılarıyla –lar ekinin çoğul eki olduğunu algılayarak bu yaşa gelmiş beyinlerin birden, hemencecik sosyal hizmetlerin sosyal hizmetin çoğulu olduğu algısı uyanacağından bu iki kavramla ne demek istediğinizi anlamakta sıkıntı çekeceklerdir. Zaten çekmektedirler. Zorlayıp açıklayacaksınız. Bu çoğula başka anlam yükledik, tekile başka anlam yükledik; onu öyle ezberleyin diyeceksiniz. O zaman da öğrenci algıladığı ile şu anda duyduklarının farklı olduğunu görünce (algılayınca), başka umarı yok, iyi not almak, sınıfı geçmek için kendisine verilen bu bilgiyi olduğu gibi ezberlemek yolunu seçeceklerdir. Anlamadan ezberlemek. Algıdışı öğrenmek. Üniversitede bu olmaz. Ezber bilgi kısa bir süre sonra unutulup gideceğinden akılda ne meslek tanımı kalıyor, ne alan tanımı… Ancak, sınavda aynısı yazıldığı için not alınıyor, sınıf geçiliyor. Daha sonra ezberlendiği ve unutulduğu için algılayarak kullanımda başarısız olunuyor. O öğrenci mezun olunca meslek de olsa sosyal hizmet, alanda olsa sosyal hizmet diyerek, aralarındaki farkı hiç düşünmeden meslek yaşamını sürdürüyor. Ancak bu iki kavram ve ilişkisiyle ilgili düşünce üretme çalışmasına yaşamboyu giremiyor. Girebileni gördünüz mü? Yani, hiç sosyal hizmet ve sosyal hizmetler diye konuşanı ve bu “ile” ile ilişkilendirilmiş konuların çözümlemesini yapabilen meslek elemanını hiç gördünüz mü? Panellerde, sempozyumlarda, kongrelerde? Yok! Sonuç? Yetiştirdiğimiz öğrencinin düşünme olanağının kavramsal sınırlarını daraltarak hem öğrenciye (kişiye, mezuna) ve hem de düşünsel gelişmesinin önünü tıkadığımız için mesleğe zarar veriyoruz. Acıklı bir durumdur bu!
“Sosyal hizmet ve sosyal hizmetler” deyişini meslek alanı dışında, herhangi birilerinin yanında söylediğiniz zaman da sizi anlamayacaklardır. Çünkü onun sağlıklı algısı –ler ekinin çoğul eki olduğu yönündedir. İki aynı kavramın –ler ekiyle farklı anlam yüklenemeyeceği bilgisiyle sizi dinlediği için sizin ne demek istediğinizi anlamayacaktır. Konuşmanız sürüyor, o anda kesip bu iki kavramla ne demek istediğinizi soramayacağı için, hatta ayrıca, tekil çoğul bağlamını bildiği için sorma gereği de duymayacaktır, konu akıp gidecek ve siz anlaşılmayacak, hatta yanlış, anlaşılmaz konuştuğunuz düşüncesi karşınızdakinde uyanacaktır. Bu zarar sadece size değil, mesleğedir de…
Demek ki, yanlış kavramlarla konuşmanızda önünüz tıkalıdır. Konuşursunuz ama anlaşılmazsınız. Konuşursunuz ama sessiz yargılanırsınız. Konuşursunuz ama karşınızda üretici düşünce sağlayamazsınız…
Örneğin üniversitelerin “sosyal hizmet” bölümlerinde Sosyal Hizmet Mevzuatı adlı bir ders bulunmaktadır. Social work ve social service’nin ikisine de sosyal hizmet dediğiniz sürece bu dersin adının anlaşılması olanaklı değildir. Sosyal hizmet alanlarını ilgilendiren mevzuatın mı yoksa sosyal çalışma mesleğinin mevzuatının mı kastedildiği belli değildir. İkisi de olabilir. Doğru kavramlandırmayla,“sosyal çalışma mevzuatı” sadece meslekle ilgili dar ve sınırlı “konuları”, “sosyal hizmet mevzuatı” çok daha geniş bir “konuları” kapsayacaktır. Sosyal hizmet mevzuatı dendiği zaman ne olduğu anlaşılamayan bir mevzuat, başka umarı yok, konuşanın kişisel düşüncesine uygun olarak belirlenecektir. Ya sosyal çalışma (social work) mevzuatı demelisiniz, ya sosyal hizmet (social service) mevzuatı…
Son örnek olarak: 23-24 Mart 2012 ve 10-11 Mayıs 2013 günlerinde İstanbul’da yapılan Sosyal Hizmetleri Yeniden Düşünmek konferanslarıyla ilgili WEB sayfasında bulunan açıklamada şöyle bir tümce vardı: “Avrupa Birliği adaylık sürecindeki yasal ve idari değişikliklere bağlı olarak, başta insan hakları, çocuk hakları ve kadın haklarıyla ilgili belgelerin kabul edilerek iç hukukta bağlayıcı hale gelmesiyle birlikte mevcut sosyal hizmet kurum ve kuruluşlarının [Y.n: Altını ben çizdim.] da bu çerçevede yeniden yapılanması…”5
Bu yazıyı lütfen okursanız tekil ya da çoğul sadece sosyal hizmet alanları temel alınmakta, yazı bu temel üzerinden geliştirilmektedir. Ancak bu yazıda belirtilen “mevcut sosyal hizmet kurum ve kuruluşlarının”, mevcut sosyal çalışma kurum ve kuruluşları olmadığı açıktır. Burada sosyal hizmet ile alan kastedilmektedir. Yoksa, sosyal çalışma kurum ve kuruluşları anlamı çıkar ki bundan daha yakışıksız bir anlamlandırma olamaz. Hastaneler doktorluk kuruluşları mıdır? Adliyeler yargıçlık kuruluşları mıdır ki burada sözü edilen kurum ve kuruluşlar sosyal çalışma mesleğinin kurum ve kuruluşları olsunlar? Bu tümceyi okuyacak bir sosyal çalışmacı buradaki sosyal hizmeti – istediği buysa -meslek (sosyal çalışma) anlayacak, ki öyle anlamaktadır, diğer sosyal meslek elemanları alan anlayacak ve her iki grup arasında iletişim bozuk olacaktır. Bozuk iletişim de anlamayı ve anlaşmayı engelleyecektir.
Bu bakış açısıyla uyumlu son bir örnek daha vermek isterim. Mesleksel bir düşünce oluşturmama izin veriniz.: “Sosyal hizmet desteği alan gençler, kadınlar birçok tehlikeden/badireden korunmuş olacaktır.” demek istediğimizde, ki içerik olarak bu doğrudur, neyi kastettiğimizi nasıl bilebiliriz ki? Sosyal hizmet mesleğinin desteğini alan gençler ve kadınların badireden kurtulmaları sözkonusu olabilir; ancak, sosyal hizmet alan desteği, sosyal hizmet etkinlikler desteği alan gençler ve kadınların da birçok badireden kurtulması sağlanabilir. Birinci söyleyişte bu desteği veren sosyal çalışmacı olması gerekir, çünkü bir mesleğin desteğini o meslekten olmayanlar veremez. Bu “social work” anlamındadır. İkinci söyleyişte “sosyal hizmet desteğini” sosyal çalışmacı dışında başka bir uygun meslek elemanı da hatta bir gönüllü de verebilir. Bu social service anlamındadır.
Olasıdır ki bu tümcedeki “sosyal hizmet”i sosyal hizmetin “social work” karşılığı olarak kullanıldığını, bilenler demiyorum, savunanlar meslek olarak anlayacaklar, onların dışındaki herkes “social service” olarak anlayacaktır. Sorarak bu denemeyi sizler de yapabilirsiniz. Bir tümce ya da bir düşünce söylendiğinde dinleyen neyin kastedildiğini tamca anlamıyorsa orada iletişim bozukluğu var demektir. İletişim bozukluğu ne verim getirir, ne gelişim sağlar.