GİRİŞ
CHP, tek parti dönemi sonrasında gelen DP iktidarlarının üçüncü döneminin sonuna doğru gelişmeleri doğru okuyarak cesur, yenilikçi, çağdaş bir dönüşüme imza atacak bir zemin yakalamış; bu doğrultuda kendisi dışındaki muhalefeti de yanına çekmeyi başarmıştır. “İlk Hedefler Beyannamesi” böylelikle CHP’nin çok partili dönemdeki ilk dönüşüm ve yenilenme programı, aynı zamanda yeni bir iktidar seçeneği zeminini oluşturmuştur.
Bülent Ecevit’in partinin başına gelmesiyle yeni bir hamle yapmıştır CHP; 1973 seçimleri öncesinde gündeme gelen “Ak Günlere” bildirgesi çok partili dönemin ikinci dönüşüm ve yenilenme hamlesi olmanın yanında ciddi bir iktidar seçeneği de oluşturmuştur. Her iki hamle de CHP’ye önemli sıçramalar sağlamıştır.
CHP, 7 Haziran 2015 genel seçimleri öncesinde de hemen öncesindeki yerel seçimlerde ve cumhurbaşkanlığı seçimlerindeki performansını aşan; ‘müzmin muhalif’ boyutun ötesine geçerek bir “iktidar seçeneği” oluşturabilecek ve AKP’nin her alandaki tahribatını onarabilecek vaatler manzumesi ile 1959 İlk Hedefler Beyannamesi ve 1973 Ak Günlere Bildirgesi’ne göndermeler yapmaktadır. “Yaşanacak Bir Türkiye”, keşke seçimlere bir buçuk ay kala değil de ana akslarıyla adım adım açıklansaydı bir süre önceden başlayarak, kanımca daha da vurucu olabilirdi. Bu bağlamda, iki ayrı makale ile CHP tarihinin çok partili dönemdeki iki önemli çıkışını mercek altına almanın yararlı olacağına inanıyorum.
CHP’nin 1923’ten 1950’ye kadar süren “tek parti” iktidarı 14 Ekim 1950 seçimleriyle sonuçlanmış; 1946’da CHP’den “Dörtlü Takrir”le koparak Demokrat Parti’yi (DP) kuran Bayar, Köprülü, Koraltan, Menderes ve arkadaşları tek başına iktidara gelmiştir. Türkiye, bugün Irak, Suriye gibi devletlerden farklı olarak kimi askeri ve sivil darbelere ve darbe girişimlerine, kesintilere karşın iyi-kötü bir demokrasi geleneğini oluşturabildiyse bunda CHP lideri İsmet İnönü’nün soğukkanlı bir tavırla iktidarı bırakabilmesi ciddi rol oynamıştır.
ÇOK PARTİLİ SİSTEMDE “ÇOĞUNLUKÇU” YAKLAŞIMIN TIKADIĞI DEMOKRASİ
DP’li yıllarda iktidarla muhalefet arasındaki başlıca sorun demokrasi anlayışındaki farklılıktı. DP, giderek otoriterleşerek ‘re’sen emeklilik’ vb. yasalarla yargı organları ve üniversiteleri kontrol altına alıyor; basın özgürlüğü, toplantı ve gösteri yürüyüşü gibi demokratik hakları ortadan kaldırıyordu. İktidardaki DP, çoğulcu demokrasinin gereğini bir kenara bırakıp “çoğunlukçu” bir yaklaşımla kafasına estiğini yapmak istiyordu. Bu koşullarda, orduda da kaynamaların olduğu bir sırada erken seçimler geldi. Ana muhalefet CHP ile Osman Bölükbaşı’nın Cumhuriyetçi Millet Partisi ve F. Lütfi Karaosmanoğlu, Turan Güneş gibi isimlerin öncülüğündeki Hürriyet Partisi bir araya gelerek bazı ortak ilkeler etrafında anlaşıp seçimlerde güç birliği yapmak istediler. Anayasayı demokratikleştirmek, insan hak ve özgürlükleri alanında garantiler oluşturmak, ispat hakkı gibi ilkelerde anlaşan üç partinin işbirliğine karşı DP hükümetinin çıkardığı bir yasayla taş konuldu, seçim de erkene alındı. 1957 seçimlerine böylelikle üç muhalefet partisi ayrı girdi ve toplam oyları yüzde 52’yi aşsa da o zamanki seçim sisteminin sonucu olarak DP yüzde 47 oyla 600 milletvekilliğinin 419’unu alıp yeniden iktidara geldi. 1950’de 69, 1954’te 31 milletvekili çıkarabilen CHP bu kez 173 milletvekili çıkarmış (HP: 4, CMP: 4 milletvekili); DP’nin oyu da ilk kez yüzde 50’nin altına düşmüştür. CHP, yüzde 42 oyla çok partili dönemin en yüksek oyunu almıştır. Seçim erkene alınmasa ve muhalefetin işbirliğinin önü kesilmeseydi DP 1960 İhtilali’nden çok önce olağan siyasal süreçlerle iktidardan düşmüş olacak; belki de ülkenin kaderi çok değişecekti.
DP, 1957 seçim sonuçlarını doğru okuyamamış; otoriter eğilimlerini güçlendirerek ‘Vatan Cephesi’, giderek ‘Tahkikat Komisyonu’ vb. adımlarla orduyu da alabildiğine kışkırtarak toplumu germiş, maalesef adeta 1960 İhtilali’nin taşlarını döşemiştir.
CHP’NİN DÖNÜŞÜM VE YENİLENME ATAĞI; ÇOK PARTİLİ DÖNEMDE İKTİDARIN AYAK SESLERİ
Asıl bu makalenin konusuna dönelim arka plan verdikten sonra… 1957 seçimleri sonrasında Hürriyet Partisi CHP’ye katıldı ve daha önce üzerinde anlaştıkları ilkeler CHP’nin kurultayında “İlk Hedefler Beyannamesi” adıyla kabul edildi. CHP’nin 14 Ocak 1959’daki 14. Kurultayı’nda benimsenen İlk Hedefler Beyannamesi, aslında yukarıda da değindiğimiz gibi 1957 seçimleri öncesinde muhalefet partilerinin bir araya gelerek oluşturdukları son derece gerçekçi, çağdaş ve sonuç odaklı; bir “iktidar seçeneği” oluşturan demokratik bir çıkışın zeminiydi. Nitekim CHP bu ilkeler etrafındaki programıyla, seçim bildirgesiyle 1957 seçimlerinde yüzde 42 oy alarak yüzde 47 oy alan DP’nin ensesine yaklaşmıştır.
ÖZGÜRLÜKÇÜ VE HALKÇI BİR İKTİDAR PROGRAMI
İlk Hedefler Beyannamesi, aynı zamanda CHP’nin yenilenme ve dönüşüm zeminini oluşturarak geniş kitlelerle ilişkisini geliştirmiş, demokratik hak ve özgürlüklerin temsilcisi haline gelmesini sağlamıştır. CHP, İlk Hedefler Beyannamesi ile “halkçı ve toplumcu” bir kimliğe evirileceğini ortaya koymuştur.
1960 İhtilali sonrasında oluşan Kurucu Meclis ise büyük ölçüde CHP’nin İlk Hedefler Beyannamesi’ndeki ilkeleri dikkate alarak Anayasa ve yasaları oluşturmuştur.
İlk Hedefler Beyannamesi, demokrasinin geliştirilmesine, gerek bireysel gerekse toplumsal hak ve özgürlüklerin genişletilmesine ve anayasal güvenceye kavuşturulmasına yönelik olarak kaleme alınan; CHP’nin sosyo-ekonomik sorunlarla da yakından ilgilendiğini kanıtlayan “iktidar perspektifi” niteliğindeki bir “manifesto” olarak tarihe geçmiştir. Söz konusu beyanname bir belge olarak tarihe geçmekle kalmamış, CHP’yi sıçratmış, iktidara yaklaştırmış; 1961 sonrasında hem Kurucu Meclis çalışmalarına hem de CHP’nin liderliğinde kurulan koalisyon hükümetlerinin programına temel oluşturmuştur.
İlk Hedefler Beyannnamesi’nin ana hedefleri arasında; halk egemenliğinin ve demokratik katılımın güçlendirilmesi, hukuk devletinin kurulması öne çıkmaktadır. Bu bağlamda çağdaş demokrasiye uygun bir anayasa yapılması öngörülmektedir. Anayasa Mahkemesi’nin kurularak yürütmenin dengelenmesi, seçim yasasının demokratikleştirilmesi ve bu bağlamda nispi temsilin getirilmesi de beyannamenin önemli vurguları arasındadır.
CHP’nin 40’ncı kuruluş yıldönümü dolayısıyla 1963’te Ankara’da genel merkez tarafından yayınlanan Millet Hizmetinde 40 Yıl başlıklı kitapçıkta, parti tarihinin önemli belgeleri arasında yer alan İlk Hedefler Beyannamesi’ne de yer verilmiştir. Söz konusu tarihi belge, “Biz CHP Ondördüncü Kurultay Üyeleri” başlığıyla ve şu girişle sunulmaktadır (Aynı dili koruyarak, aynen aktarıyorum):
İLK HEDEFLER BEYANNAMESİ
“Tarih boyunca büyük medeniyetler ve devletler kurmuş olan Türk milletinin tam ve kamil bir demokratik nizam içinde yaşama azmine tercüman olarak; demokrasi idealinin ve davasının takipçisi bulunan bütün idealist insanların çözülmez bir topluluk halinde güçlerini ve mücadelelerini CHP saflarında birleştirmekte bulundukları bu tarihi günlerde, yıllardan beri mücadelesini yaptığımız esasları bir kere daha tespit ve teyit ederiz.
Bu esaslar, insan cemiyetlerinin yüzyıllar ötesinden gelen şerefli tekamülünün inkar edilmez, iptal edilmez bir şekilde ferde ve topluluğa kazandırdığı ana haklar ve demokratik müesseselerdir.
Hukuka ve milli iradeye müstenit idarenin imtihanını başarıyla vermiş bulunan büyük milletimizi ana haklardan ve demokratik müesseselerden mahrum etmek isteyen kuvvetlerin behemehal hüsrana uğrayacaklarına inanan;
Aziz vatanımızı iktisadi, içtimai ve manevi sahalarda hakiki ve süratli olarak kalkındırmanın bu ana hakların ve müesseselerin biran evvel gerçekleşmesine bağlı olduğunu gören;
Ve milletimizi çağdaş medeniyet seviyesine ulaştırmak maksadını güden devrimlerimizin son halkası olan demokratik rejimi kurma mücadelesinde millet çoğunluğunun kendisi ile beraber olduğunu bilen CHP Kurultayı;
Güçbirliği hareketinin de temelini teşkil eden aşağıdaki esasları, Cumhuriyet Halk Partisi Büyük Millet Meclisi’nde çoğunluğa kavuştuğunda, en geç ilk teşrii devrede gerçekleştirilecek hedefler olarak millet ve tarih huzurunda ilan ve taahhüt eder:”
BEYANNAMENİN TAM METNİ
CHP 14. Kurultayı’nca benimsenen tarihi bildirgenin tam metni de şöyledir:
“1-Demokratik inkişafımızı durduran, gerileten bütün antidemokratik kanunlar, usuller, zihniyet ve tatbikat kaldırılacaktır.
2-Anayasamız modern demokrasi ve cemiyet anlayışına uygun, halk egemenliği, hukuk devleti, sosyal adalet ve emniyet esaslarına dayanan bir devlet nizamına göre değiştirilecektir.
Bu Anayasada:
a)Irk, cins, din, mezhep, siyasi fikir, içtimai menşe, doğu ve servet farkı olmaksızın bütün Türklerin müşterek malı olan ana hak ve hürriyetler yer alacaktır.
Düşünce ve söz hürriyeti, basın hürriyeti, ilim ve sanat hürriyeti, din ve vicdan hürriyeti, şahıs ve mesken masuniyeti, toplanma ve dernek kurma hürriyeti, mal ve mülk emniyeti, çalışma ve iktisadi teşebbüs hürriyeti, grev hakkı, sendika ve mesleki teşekküller kurma hakkı, kanun önünde eşit muamele görme ve amme hizmetlerinden eşit olarak faydalanma hakkı, devlet yayın vasıtalarının tarafsızlığı gibi mensubu olduğumuz medeni alemin kabul ettiği bütün insan hak ve hürriyetleri ve hukuk devleti prensipleri Türk vatandaşlarına sağlanacak ve bu haklar sarih bir şekilde tarif edilerek teminat altına alınacaktır. Bir Anayasa Mahkemesi teşkil edilmek suretiyle Anayasada yer alan bu hakların diğer kanunlarla daraltılması ve iptal edilmesi önlenecektir.
b)Milletin bütünlüğünü ve devletin devamlılığını temsil eden Devlet Reisliği, bu temsil ve milli tesanütün gerektirdiği tarafsızlığa kavuşturulacaktır.
c)Teşrii organın icra üzerindeki murakabesi fiili ve müessir bir hale getirilecektir.
d)Kanun vaz’ınde ahengi ve muvazenenin temini için ikinci bir meclis kurulacaktır.
e)Devletin ve hürriyetler nizamının temeli olan bağımsız mahkeme ve her türlü tesirden azade hakimlik müessesesinin zaruri kıldığı bir yüksek Hakimlik Şurası ihdas ve hakimlerin teminatına müessir bütün muameleler bu Şuraya tevdi edilecektir.
f)Bir şahsın, zümrenin veya siyasi teşekkülün değil, devletin ve bütün halkın hizmetinde tarafsız ve kanuna bağlı bir idareyi sağlayan hukuki esaslar vazedilecek, kazai murakabe bütün idari tasarruflara şamil olacaktır.
g)İçtimai adaletsizlik ve muvazenesizliklerden uzak mamur ve müreffeh bir Türkiye’nin doğması için bütün fertleri maddi ihtiyaçların baskısından kurtarmak, herkese bedeni, fikri ve içtimai inkişaf imkanı sağlamak, cemiyetin temel unsuru olan aileyi korumak hedeflerine yönelen sosyal haklar tanınacaktır.
3-Mevzuat yukarıda sayılan prensip ve müesseselerin ışığı altında tadil ve ıslah edilerek demokratik nizamın verimli bir tarzda işlemesi sağlanacaktır. Bu meyanda bilhassa:
a)Seçimlerin mevzuat ve tatbikat olarak serbest, eşit ve dürüst şartlar altında icrası sağlam müeyyidelere bağlanacak, milli bünyemize uygun bir nispi temsil usulü kabul edilecektir.
b)Meclis İçtüzüğü milli murakabenin icaplarına göre değiştirilerek Meclis Riyaset Divanının tarafsızlığı sağlanacak, Mecliste temsil edilen siyasi partilerin hakları vuzuha kavuşturulacak, milletvekilinin söz hürriyeti ve dokunulmazlığı, soru, gensoru, Meclis Soruşturması gibi müesseslere gerçek hüviyetleri kazandırılacaktır.
c)İdare ve siyaset hayatımızda ahlakı hakim kılmak ve her türlü suiistimali önlemek gayesiyle amme hizmeti gören her şahsın vazifesiyle ilgili hareketlerinin murakabesi için ittihaz edilecek tedbirler arasında ispat hakkı ve mal beyanı yer alacaktır.
CHP Ondördüncü Kurultayı;
Bütün müşkülleri yenmesini bilen milletimizin çok yakın bir gelecekte demokratik rejim davasını da tam olarak gerçekleştireceğine;
Tahakküm ve baskı zihniyetinin milli irade tarafından tasfiye edileceğine;
Hakkın, adaletin, hürriyetin mutlaka zafere ulaşacağına kesin olarak inanmaktadır.”
KİLİ’NİN DEĞERLENDİRMESİ
14. Kurultay’ın ayakta alkışlayarak ittifakla kabul ettiği İlk Hedefler Beyannamesi’ni CHP ile ilgili araştırmalarıyla bilinen Prof. Suna Kili de 1960-1975 Döneminde Cumhuriyet Halk Partisi’de Gelişmeler adlı eserinde şöyle değerlendirmektedir:
“Görülüyor ki, CHP bu beyannamesi ile ‘modern demokrasi ve cemiyet anlayışına uygun, halka egemenliği, hukuk devleti, sosyal adalet ve emniyet esaslarına dayanan bir devlet nizamına göre’ yeni bir Anayasa önermektedir. Bu yeni Anayasa düzeninde ‘demokratik gelişimi durduran, gerileten bütün antidemokratik kanunlar, usuller, zihniyet ve tatbikat kaldırılacaktır’, ‘ırk, cins, din, mezhep, siyasi fikir, içtimai menşe, doğuş ve servet farkı olmaksızın bütün Türklerin müşterek malı molan ana hak ve hürriyetler yer alacaktır.’ (…)
Bütün bunlar ‘insan haklarına dayanan, milli, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti’ olmanın ve böyle bir düzeni kurmanın gerekleri olarak partice üstlenilmektedir.
Önerilen Anayasal düzende Devlet Başkanlığının tarafsızlığı, yürütme organına karşı etkin bir yasama organı, bir ikinci meclis, yargıç bağımsızlığı, yüksek yargıçlar kurulu; yürütmenin, idarenin bütün eylem ve işlemlerinin yargı denetimine tabi tutulması, sosyal adaletsizliği, kalkınma ve gelir dağılımında kişiler ve bölgeler arasındaki dengesizlikleri ortadan kaldıracak, kişiyi maddi ihtiyaçların baskısından kurtaracak, fırsat eşitliği yaratarak gelişme olanakları sağlayacak bir ekonomik uygulama ve sosyal haklar getirilecektir.
Önerilen önemli konulardan biri de seçimlerle ilgilidir. Seçimlerin ‘serbest, eşit ve dürüst şartlar’ içinde yapılmasını sağlayacak ve nispi temsili uygulayacak bir yasa istenmekte, ayrıca ‘kamu hizmeti gören herkesin mal beyanına’ tabi tutulması ve mahkemelerde ‘ispat hakkı’nın yasalarda yer alması önerilmektedir.
(Devam edecek)
M. Ayhan Kara
Odatv.com