Koronavirüs pandemisi ilk başladığında dünya çapında genel bir panik hakimdi. Halihazırda virüsün herkesi aynı şekilde etkilemediği belliydi. İlk gelen klinik bilgilere göre erkekler, yaşlılar ve sigara içenler hastalıktan fazla daha kötü etkileniyordu. Haliyle bilim insanları, bu kişileri salgına karşı daha alıngan ülkü getiren nedeni merak etti.
Cold Spring Harbor Laboratuvarı ’ndan moleküler biyolog Jason Sheltzer ve partneri, Google yazılım mühendisi Joan Smith New York ’taki karantina sürecinde bu durumun sebebinin tek bir enzimdeki yapı farklılıklar olabileceğini keşfetti. Sheltzer, “En basit açıklamanın ACE2 olabileceğini düşündük” diyor.
ACE2 nedir?
ACE2, yani tam haliyle anjiyotensin dönüştürücü enzim 2, vücudumuzda bulunan o kadar çok hücrenin yüzeyinde bulunan bir proteindir. Kalp, akciğerler, bağırsaklar ve burnumuzun içi de bu proteinin bulunduğu bölgelerdendir. Tansiyonu ayarlamak, yaraları iyileştirmek gibi süreçlerde bu enzim kullanılır. Anjiyotensin II gibi yok edici proteinleri de durdurur.
öte yandan ACE2 ’nin sahip olduğu ceplere uyan tek şey anjiyotensin II değil, COVID-19 salgının sebebi olan SARS-CoV-2 de bu enzime ahenk sağlıyor. Böylece virüs hücreye ACE2 üzerinden giriş yaparak hücreyi ele geçiriyor ve enfeksiyon başlıyor.
Salgının birincil başladığı dönemlerde bir kişinin ACE2 miktarı ne kadar yüksekse salgından etkilenme riskinin ve olası hastalığının ağırlığının daha fazla olması bekleniyordu. Sheltzer ve Smith de bu olasılığı inceledi. Virüs Çin ’in dışına yayıldıkça diğer araştırmacılar da bu noktaya odaklandı. Bu esnada risk aşağıda olan diğer gruplar da tespit edildi: yüksek kan basıncı, şeker ve obezite sorunu yaşayanlar. Haliyle sorumluluk sahibi proteinin keşfi için birazcık daha öbür yaklaşımlar gerekti.
Araştırmacılar ACE2 ile yeni rahatsızlık arasındaki ilişkiyi incelediklerinde ise yeni bir sorunla karşılaştılar: topladıkları veriler herhangi bir öngörülebilirlik sağlayan bilgiler içermiyordu. Sheltzer, indirgeme ya da basitleştirme yöntemleriyle açıklanamayacak dek büyük ve karmaşık bir verinin ortaya çıktığını oysa merkezde yine ACE2 ’nin yer aldığını söylüyor.
Sigara içenlerde ACE2 miktarı değişiyor
Sheltzer ve Smith evlerinden dışarı çıkamadıkları için testler yapamadılar, onun yerine yığılmış olan verileri kullandılar. İkili çalışmalarında ayrı gruplardan insan ve hayvan deri örneklerine ait bilgileri kullandı. Ortaya muhabere sonuçlar çıktı.
Tekrar Tekrar yapılan denemelerde kadınlar ve erkeklerin ciğerlerinde eşdeğer miktarlarda ACE2 salgılandığını ortaya çıkardılar. Hem yaşın ilerlemesi, ACE2 üstünde herhangi bir etkiye de sahip değildi. Sigara içenlerde ise durum fazla farklıydı.
Mukus oluşturan bir yapı olarak bildiğimiz yapıyı yaratıcı bardak hücreleri, sigara içen kişilerin ciğerlerinde yoğun ACE2 salgısına neden oluyor. Böylece akciğerleri sigaranın içindeki yüzlerce zararlı maddenin ve dumanın etkilerinden korumayı amaçlıyor. Haliyle sigara kullanımı arttıkça mukus ve ACE2 miktarı da artıyordu.
Sigara içenler ve kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH) hastaları, daha pozitif ACE2 üreten ciğerlere sahipler. Bu şart nedeniyle bu şahısların salgına karşısında daha hassas oldukları, birbirlerinden bağımsız olarak gerçekleştirilen farklı alanlara yönlendirilmiş çalışmalarla da açıklandı.
ACE2 değişimlerinde ilaçlar da etkin
öte taraftan SARS-CoV-2 için astım hastalarının da risk grubunda olması beklense de yapılan çalışmalarda bu grupta bulunan şahısların, toplam hasta sayısında çok küçük bir kesimi oluşturduğu ortaya çıktı. Astım üzerine çalışan Michael Peters, astım hastalarının neden hastalığa aleyhinde kuvvetsiz olmadıklarını ise kimsenin bilmediğini söylüyor.
Araştırmacıların bu noktada yaptığı incelemeler da bizi ACE2 ’ye götürüyor. Astım hastaları ile sağlıklı ahali arasında, ACE2 miktarları açısından bir farklılık değil. öte yandan astım rahatsızlığı için kortikosteroid hap kullanan kişilerin ACE2 miktarının daha düşük olduğu ortaya çıktı. Çin ’de de rahatsızlık birincil ortaya çıktığında bu ilaçlar tedavide denenmişti. Ayrıca bu ilaçlar ACE2 miktarını değiştiren tek ilaçlar yok.
ACE2 miktarını arttıran ARB ve ACEI tipi ilaçların alınmasının COVID-19 için riski arttırdığını düşünen tıp uzmanları, dünyanın dört bir yanına bu ilaçlara aleyhinde uyarılarda bulundu ancak bu teori sonra çöktü. Bu ilaçların COVID-19 konusunda zararsız oldukları, bir dizi büyük ölçekli epidemiyolojik çalışmada ortaya çıkarıldı.
ACE2 dengesini temin etmek
Uzmanlara kadar hem koronavirüsten korunmak için ACE2 seviyesini düşürmeye niyetlenmek da akılcı yok (Şayet sigarayı ayrılmak açık havada). Bu durum bir anlamda kaş yaparken göz çıkarmaya benziyor. ACE2 eksikliğinde tansiyon yükselmesine, doku hasarına ve ateşlenmeye niçin olabilen, fazla salgılandığında epeyce zararlı olabilen anjiyotensin II gibi moleküllerin arttığı biliniyor.
Hatta araştırmacılar, ACE2 miktarının düşüklüğünün de ciddi koronavirüs sorunlarına niçin olabildiğini açıklama ediyor. Virüsler reseptörlere bağlandığında tıkanma yaratarak bayağı işlevlerini gerçekleştirmelerini engelliyor. Reseptör hücreleri temizlemek ve korumak normalde ACE2 ’nin görevi. Eksikliğinde ise enfeksiyonu durduran bir şey olmuyor ve ölen hücresel sayısı artıyor.
Araştırmacılar şu anda ACE2 dengesini bulmak ve tedavi bulmak için çalışmalar yapıyor. Şu andaki klinik çalışmalarda anjiyotensin II’yi baskılayan veya en ince ayrıntısına kadar üretilmesini engelleyen ilaçlar deneme ediliyor. Diğer stratejiler aralarında ise birincil aşamada ACE2 ile koronavirüs etkileşimini alıkoymak yer alıyor.
Bu testlerin sonuçlanması ve ACE2 ’nin rolü net olarak ortaya çıkana dek daha aylar geçmesi gerekiyor. gerçi araştırmacıların şu başlıca kadar elde etmeyi başardıkları sonuçlar epeyce muhabere. Koronavirüsün sırrı çözülüp çare bulununcaya dek kendinize ve sevdiklerinize dikkat edin, maskelerinizi takın ve sosyal mesafeyi koruyun.