Transkript
1 TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ li Yıllarda Türk-Sovyet İlişkileri: Kronolojik Bir Çalışma Turkish Soviet Relations in 1920s: A Chronological Study Çağatay BENHÜR * ÖZET Birinci Dünya Savaşında düşman taraflar olarak karşı karşıya gelen Türkiye ve Rusya, savaşın sonunda Türkiye de başlayan Milli Mücadele ve Rusya da meydana gelen Bolşevik devrimin neticesinde birbirlerine yaklaşmışlardır. Birinci Dünya Savaşının sonundan Türkiye Büyük Millet Meclisi nin açılışına kadar olan sürede, karşılıklı olarak Türk ve Rus heyetleri gidip gelmiş; siyasî, askerî, ekonomik ve kültürel pek çok alanda iyi ilişkilerin temelleri atılmıştır yılında Sovyetler Birliği nin ve 1923 yılında da Türkiye Cumhuriyeti nin kurulmasından sonra, 1920 li yıllar boyunca iki ülke arasında sürekli gelişen ve karşılıklı iyi niyete dayanan ilişkiler yaşanmıştır. ANAHTAR KELİMELER 1920 ler, Türk-Sovyet İlişkileri, Sovyetler Birliği, Rusya, Türkiye Cumhuriyeti. ABSTRACT Turkey and Russia, who were enemies during the First World War, got a warmer relations towards the end of the war. This change was due to the National Independence movement in Turkey and the Bolshevik Revolution in Russia. From the end of the World War to the opening of the Turkish Grand National Assembly, there was a good diplomatic relationship between Turkey and Russia. Several political, military, financial and cultural steps were taken in this period. Following the establishment of the Soviet Union in 1922 and the Republic of Turkey in 1923, Turkish and Soviet relations developed continuously based on good relations. KEY WORDS 1920s,Turkish-Soviet Relations, Soviet Union, Russia, Republic of Turkey. * Arş.Gör. Dr., Selçuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü.
2 278 TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ Giriş I.Dünya Savaşı nda düşman olarak savaşan Türkler ile Ruslar, savaşın sonlarına doğru meydana gelen gelişmelerle birbirlerine yaklaşmışlardır. Rusya da 1917 yılında meydana gelen Bolşevik ihtilali, Çar II. Nikola nın tahttan çekilmesi ve monarşinin ortadan kalkması ile sonuçlanmıştır. Çarın yerini önce Menşevik, ardından da Bolşevik Hükümetler almıştır. Monarşinin yıkılması, Rus coğrafyasında önemli değişikliklere de neden olmuş; birçok bölgede merkezden ayrılmalar başlamıştır. 29 Aralık 1922 tarihinde Sovyetler Birliği kuruluncaya kadar Bolşevik hükümetin en önemli meselesi, ayrılan parçaların tekrar toparlanması konusu olmuştur. Rusya da bu değişiklikler olurken, Türkiye de de savaşın kaybedilmesinden sonra Türk ordusu küçültülmüş; silahları elinden alınmış ve ülke toprakları düşman kuvvetlerce işgale başlanmıştır. İşgale karşı merkezî hükümetin yetersiz kalması ile ülke çapında Kuvâ-yı Milliye olarak adlandırılan millî direniş birlikleri ortaya çıkmaya başlamıştır. Mustafa Kemal in 19 Mayıs 1919 da Samsun a çıkışı ile birlikte, Türk Millî Mücadelesi resmen başlamıştır. Mustafa Kemal ve arkadaşları kısa sürede birbirinden bağımsız olarak ortaya çıkan Kuvâyı Milliye güçlerini teşkilatlandırmışlar ve merkezî bir idare altında birleştirmişlerdir. Gerek Türk gerekse Rus tarafının içinde bulunduğu durum, 1917 yılından itibaren iki ülkenin birbirine yaklaşmasına sebep olmuştur. Türkiye Büyük Millet Meclisi açılıncaya kadar olan pek çok Türk ve Rus heyeti karşılıklı ziyaretler gerçekleştirmişler; para, silah, malzeme, sağlık ekipmanı ve yiyecek gibi kalemlerde de karşılıklı yardımlar yapmışlardır. Bu dönemde yardımların ağırlığının Rusya dan Türkiye ye olduğu görülmektedir. Bu çalışmanın konusu, 23 Nisan 1920 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi nin (TBMM) açılışından 1930 yılına kadar olan Türk-Rus (Sovyet) ilişkilerini kronolojik olarak incelemek olacaktır. TBMM nin açılışının başlangıç noktası olarak kabul edilmesinin sebebi ise, Türk Millî mücadelesinin kurumsallaştığının simgesi olarak bu açılışın bir dayanak noktası görülmesidir. Çalışmada ikili ilişkilerin siyasî noktaları üzerinde durulacak ve yeri geldikçe askerî konular da ayrıntılara girilmeden ele alınacaktır.
3 TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ Eylül 1919 da toplanan Sivas Kongresi, millî mücadelenin en önemli adımlarından birisi olmuştur 1. Sivas Kongresi sonrasında da Halil (Kut) Paşa, Mustafa Kemal tarafından Moskova ya yollanır. Amaç Sovyetlerle ilişkileri geliştirmek, silah, cephane ve para yardımı sağlamaktır baharında vardığı Moskova da Türkiye nin içinde bulunduğu ağır durumu anlatan, kısa bir süre sonra kurulacak millî hükümetten ve bu hükümetin Sovyetler ile dostluk ve barış anlaşması imzalama niyetinden bahseden Halil Paşa karşı taraftan da olumlu cevap alır 2. Halil Paşa Moskova ya gitmeden önce, zaten Sovyetler Birliği tarafından Mahmudov adlı bir temsilci Sivas Kongresi ne gözlemci olarak gönderilmiştir 3. Sivas Kongresi nden TBMM nin açılışına kadar olan Türk-Rus (Sovyet) ilişkileri için, iki ülke ve iki kültürün birbirini tanımaya başlaması ile karşılıklı yardımların gidip geldiği dönem diyebiliriz. 23 Nisan 1920 tarihinde TBMM nin açılışını izleyen 26 Nisan 1920 tarihinde, Atatürk ün Lenin e yazdığı ünlü mektup TBMM hükümetinin ilk dış politika çalışmalarından birisi olarak ortaya çıkar. Atatürk bu mektubu TBMM Başkanı sıfatı ile yazmış ve Moskova ya göndermiştir. Mektupta en dikkat çekici nokta emperyalizm aleyhine girişilecek ortak mücadele için Sovyetlerden başlangıç olarak 5 milyon altın, asker, silah, cephane ve malzemenin gönderilmesinin istenmesidir 4. TBMM ilk Bakanlar Kurulu toplantısını 5 Mayıs 1920 tarihinde gerçekleştirmiştir. Yeni Meclis in vekiller heyetinin ilk işi batı alemine karşı durmuş olan Türk milletinin bu mücadelede büsbütün yalnız kalmamasını sağlamak ve bu yolda ilk adım da aynı düşmanlarla uğraşmakta olan Bolşevik Rusya ile temasa geçmektir 5. Zaman zaman ilgisiz ve yetkisiz kişilerin, kendi adlarına Anadolu hareketi temsilcileriymiş gibi Sovyetlerle temas etmeleri Ankara da artık hoş karşılanmamaya başlamış ve bir önlem alınması yolunda karar alınmıştır. Bu nedenle oluşturulan heyet 11 Mayıs 1920 de Ankara dan ayrılır Temmuz 1 M. Müfit Kansu, Erzurum dan Ölümüne Kadar Atatürk le Beraber, C.I., s Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Millî Mücadele, s M. Taylan Sorgun, Bitmeyen Savaş Kütulamare Kahramanı Halil Paşa nın Anıları, s Erol Kaymak, Sultan Galiyev ve Sömürgeler Enternasyonali, s Atatürk ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri, s Yusuf Hikmet Bayur, Türkiye Devletinin Dış Siyasası, s Alev Coşkun, Kuvayı Milliyenin Kuruluşu, s.322. Heyet üyeleri: Başkan: Bekir Sami (Kunduh), Üyeler: Yusuf Kemal (Tengirşenk İktisat Vekili), Dr. İbrahim Tali (Öngören), Osman Bey (Lazistan Mebusu), Seyfi (Düzgören Erkanı Harbiye Kaymakamı). Heyet Moskova ya vardığında karşılamaya hiç kimse gelmez. Görüşmeler boyunca heyete verilen yiyecek miktarı heyete yeterli gelmez. Ayrıca Sovyet yetkiler görüşmeler boyunca Ermeni yanlısı bir tutum izlerler. Bkz. Bilâl N. Şimşir, Bizim Diplomatlar, s.29. Fahri Belen, Askeri, Siyasal ve Sosyal Yönleriyle Türk Kurtuluş Savaşı, s.181. Heyet başkanı Bekir Sami Bey ancak 31 Ocak 1921 tarihinde Türki-
4 280 TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ 1920 de Moskova ya varan heyet Lenin de dâhil önemli Sovyet yetkilileriyle görüşür ve taraflarca 24 Ağustos 1920 de paraf edilen bir antlaşma taslağı ortaya çıkar 7. Türkiye-Ermenistan arasındaki gerginlik yüzünden kapanmış olan Türk- Rus karayolu da, Bolşeviklerin Moskova da bulunan Ermeni heyeti ile yaptıkları görüşmeler ve arabuluculuk tekliflerinin kabul edilmesi sonucunda, 1 Temmuz 1920 tarihinde açılmış ve o sıralarda Moskova da bulunan Halil Paşa Sovyet yardımlarıyla bu yoldan Anadolu ya dönüş yapmıştır 8. Halil Paşa gelirken yanında Sovyet Dışişleri Komiseri Çiçerin in 2 Temmuz 1920 tarihli mektubunu da getirmiştir. Bu mektubunda Çiçerin iki ülkenin karşılıklı iyi ilişkilerini övmekte ve geleceğe ilişkin olumlu dileklerde bulunmaktadır Ağustos 1920 de Türkiye yi ilgilendiren iki antlaşmanın imzalandığını görüyoruz. Bunlardan ilki Moskova da, Ermeniler ile Bolşevik Hükümeti arasında imzalanan antlaşma olup, Türkiye yi ilgilendiren kısmı Rusların, Ermenilere Nahçıvan ı ve Culfa dan Şahtahtı na kadar olan demiryolunun kontrolünü bırakıyor olmasıdır 10. İkinci antlaşma ise aslında Osmanlı Devleti nin fiilen sona erdiğini söyleyebileceğimiz Sevres Antlaşması dır. Bu antlaşmada Türk-Rus ilişkilerinin kesiştiği noktalar; Türk-Rus sınırlarının eski sınırlar olarak bırakılması (madde 27) 11 ve Doğu Anadolu da, denize çıkışı olan bir Ermenistan Devleti nin kurulması (madde 88) ile Brest-Litovsk Antlaşması nın kaldırıldığının (madde 132) kabul edilmesidir 12. Ayrıca 40. madde ile Rusya ya, Milletler Cemiyeti ne katılması ve kendi istemesi durumunda oluşturulacak Boğazlar Komisyonu na katılma hakkı tanınmıştır 13. Tam bu noktada Türk-Sovyet ilişkilerine üçüncü bir pencereden bakacak olursak karşımıza 24 Ağustos 1920 tarihli Fransız istihbarat raporu çıkmaktadır. Bu rapora göre, İstanbul da bir Bolşevik Komitesi kurulmuş; üç Rus ve on üç ye ye dönebilmiştir. Gottard Jaeschke, Türk İnkılabı Kronolojisi , C.I, Çev.Niyazi Recep Aksu, s Yusuf Kemal Tengirşenk, Vatan Hizmetinde, s Serpil Sürmeli, Türk-Gürcü İlişkileri s Dokumentı Vreşney Politiki SSSR, C.3, s Serpil Sürmeli, age., s İbrahim Sâdi Öztürk, Mondros, Sevr, Lozan Andlaşmaları, s Rifat Uçarol, age., s Milletler Cemiyeti 28 Nisan 1919 tarihinde kurulmuştur. Ayrıntılı bilgi için bkz. Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s
5 TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ 281 Türk ten oluşan bu komite Anadolu da çeşitli şubeler açmış ve hatta Azerbaycan, Gürcistan, Ermenistan daki Bolşevik komiteleriyle de temasa geçmiştir 14. Bu arada Halil Paşa ve Sovyet Elçi Vekili Upmal başkanlığındaki Türk ve Sovyet Heyetleri 8 Eylül 1920 de getirdikleri altınlarla Erzurum a varırlar kilosu Doğu Anadolu ordusu için alıkonulan bu altınların kalanı Ankara ya ulaştırılır ve özellikle subay ve memurların maaşlarının ödenmesinde kullanılır 16. Aynı dönemde Türk halkı da açlık çeken Rus halkı için çeşitli yardımlar toplamış ve göndermiştir Moskova Antlaşmasına Kadar Türk-Sovyet İlişkileri 1921 Antlaşması nın görüşmeleri için Moskova heyetinde bulunan Yusuf Kemal (Tengirşenk) Bey, paraf edilen taslak ile kendi izlenimlerini ve Bekir Sami Kunduh Bey in raporunu, vapurla geldiği Trabzon dan 18 Eylül 1920 de telgrafla Ankara ya iletmiştir 17. Aslında Yusuf Kemal Bey in de aralarında bulunduğu bir heyet Moskova da Çiçerin ve Lenin le çeşitli görüşmeler yaparken bir yandan da iki ülke arasında çeşitli yazışmalar gerçekleşmiştir. Görüşmeler sırasında Çiçerin daha sert ve inatçı bir tutum sergilerken Lenin daha ılımlı bir tavır takınmıştır. Bu görüşmelerin ana tıkanma noktası Rusların Ermeniler adına yaptıkları istekler olmuştur. Yine de görüşmelerin sonucunda iki hükümet arasında bir antlaşma taslağı 24 Ağustos 1920 tarihinde paraf edilmiştir 18. Mustafa Kemal in 26 Nisan 1920 tarihli mektubuna 3 Haziran 1920 de cevap veren Çiçerin (bu cevap Türk tarafına 15 Haziran 1920 tarihinde ulaşmıştır) Ermenistan ın da içinde olduğu çeşitli bölgelerde referandum yapılmasından yana olduklarını bildirmiştir 19. TBMM Reisi sıfatı ile Çiçerin e 20 Haziran 1920 de cevap veren Mustafa Kemal, özellikle Ermeni meselesi ve Sovyet arabuluculuğu 14 MAE, Serie E Levant Turque, Vol. 93, 24 Ağustos 1920 tarihli Türkiye de Bolşevik Propagandası başlıklı istihbarat raporu, s.225 ten aktaran Bige Yavuz, Kurtuluş Savaşı Döneminde Türk- Fransız İlişkileri, s M.Perinçek, Atatürk ün Sovyetler le Görüşmeleri, s Mazhar Müfit Kansu, Erzurum dan Ölümüne Kadar Atatürk le Beraber, C.II, s.591. Burada Kansu maaşların ödemesine ilişkin bilgiyi tam tarih vermeden belirtmişse de genel kanı adı geçen dönem yönündedir. 17 Bekir Sami Bey raporunda Çiçerin in Ermenilere Muş ve Van da nüfuslarıyla orantılı bir yer verilmesi konusunda ısrarcı olduğunu, buradaki Müslüman ahalinin de başka yerlere sevk edilerek bölgenin sadece Ermenilerden oluşturulmasını ve istiklallerinin tam olması gerektiğinde ısrar ettiğini yazmıştır. Yusuf Kemal Tengirşenk, age., s Stefanos Yerasimos, Kurtuluş Savaşı nda Türk-Sovyet İlişkileri ( ), s Y. Kemal Tengirşenk, age., s Dokumentı Vreşney Politiki SSSR, C.2, s. 404.
6 282 TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ üzerinde durmuştur Haziran 1920 de, Erzurum dan Çiçerin e bir telgraf yollayan Bekir Sami Bey, Mustafa Kemal e gelen mektuptan bilgi sahibi olduktan sonra adı geçen telgrafı kaleme almış ve Çiçerin den, Ermenilerin kapalı olan yolu açmaları hususunda arabulucu olmasını istemiştir 21. Türkiye ye atanan ilk Sovyet elçisi Şalva Zuraboviç Eliava idi. Fakat kendisi hastalığı nedeniyle Türkiye ye gelememiş ve yerine Y.Y.Upmal vekâlet etmiştir. Sovyet elçilik heyeti 4 Ekim 1920 günü Ankara ya varmış 22 ve 9 Kasım 1920 de de Sovyet Büyükelçiliği açılmıştır 23. Moskova ya giden Türk heyeti geri döndükten sonra Bekir Sami (Kunduh) Bey, bir süre daha Moskova da kalmıştır. Bekir Sami Moskova da iken, 16 Ekim 1920 tarihinde Mustafa Kemal tarafından kendisine bir mektup yollanmıştır. Mustafa Kemal bu mektubunda Rusların Ermeniler adına yaptıkları toprak verme teklifine değinerek bu durumun samimi bir ilerleme gösteren Türk-Rus ilişkileri ile çeliştiğinden söz etmiş ve Ermenilere kesinlikle herhangi bir toprak parçasının verilmeyeceğini bir kez daha belirtmiştir. Atatürk mektubun devamında, Ruslar eğer Ermeni konusunda Ankara hükümetinin isteklerini kabul ederlerse 24 Ağustos 1920 de paraf edilen anlaşmayı imzalaması için Bekir Sami Bey e yetki vermiş, aksi taktirde gelişmeleri takip etmesi için bir süre daha Moskova da kalmasını istemiştir Kasım 1920 tarihinde Çiçerin, Moskova Radyosu nda Türk-Sovyet ilişkilerini ilgilendiren önemli bir açıklama yapmıştırr. Türk ve Ermeni tarafına çağrı yapan bu mesajda Çiçerin, Rusya nın Ermeni hükümetinin ricası ve Türk hükümetinin kabulü ile Türkiye ile Ermenistan arasında arabuluculuk görevini üzerine aldığını açıklamıştır 25. Çiçerin in Türk-Ermeni meselesinde arabuluculuk görevi verdiği Budu Mdivani, 28 Kasım 1920 de Gümrü ye gelerek Türk- Ermeni görüşmelerinde arabuluculuk rolü üstlenmek ister Aralık 1920 de durumu Kâzım Karabekir Paşa ya bildiren Mdivani, Rusya nın Türkiye ile siya- 20 Ermenistan ve İran la sınırlarımızı saptamak için Rusya Sovyet Cumhuriyeti nin aracılığını sevinçle kabul ve siyasi görüşmeler ile bugün varolan güçlüklerin çözülmesi yolunu yeğleriz İvedi önlemlerden olmak üzere Elvile-i Selâse içinde bazı yerleri işgal için askeri harekat yapmak zorunluluğunda kalmış iken, mektubunuz üzerine harekatı erteledik. Halkımıza karşı Ermeni saldırılarının durdurulmasını ve arabuluculuk için öne sürülecek önerilerin acele olarak ortaya konmasını dileriz Atatürk ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri, s Stefanos Yerasimos, age., s M.Perinçek, age., s A.M. Şamsutdinov, Mondros tan Lozan a Türkiye Ulusal Kurtuluş Savaşı Tarihi , s Atatürk ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri, s Dokumentı Vreşney Politiki SSSR, C.3, s Serpil Sürmeli, age., s.600.
7 TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ 283 sî bir ahidnâme ve askerî bir ittifaknâme imzalamak istediğini de belirtmiştir 27. Her ne kadar Ermeniler ile anlaşıldığı için Rus arabuluculuğuna gerek kalmamış idiyse de Türk-Rus ilişkilerinin yeniden olumlu bir ivme kazanması açıcından bu olay önemli bir yer tutar. 22 Kasım 1920 de Büyük Millet Meclisi, yapılacak olan Komintern e bir heyet yollama kararı almış ve özellikle Dr. Tevfik Rüştü Aras Bey in bu heyete dâhil olması konusunda çıkan tartışmalara rağmen Ali Fuat Paşa, Dr.Tevfik Rüştü Bey, Besim (Atalay) Bey, Fuat (Carım) Bey, İsmail Suphi (Soysallıoğlu) Beyden oluşan heyetin Komintern toplantısına gönderilmesi benimsenmiştir Aralık 1920 tarihinde Türkiye nin Tiflis Elçisi Kazım (Dirik) Bey, Sovyetlerin Tiflis Elçisi Şeynman la bir görüşme yapmış ve kendisine Kars, Ardahan ve Batum un Türkiye ye ait olduğunu söylemiştir Aralık 1920 tarihinde ise Bolşevik Ermenistan dan Türkiye ye bir çağrı gelmiştir 30. Yine 9 Aralık 1920 tarihinde Çiçerin imzalı bir Sovyet notası Türkiye ye yollanmış ve Moskova da Türkiye, Rusya, Azerbaycan ve Ermenistan ın katılacağı bir konferansın yapılması isteği ile karşılıklı iyi ilişkilerden ve gerçekleştirilecek konferans ile tüm toprak sorunlarının giderileceğinden bahsedilmiştir Aralık 1920 tarihinde Meclis Başkanı sıfatı ile Stalin e bir mektup gönderen Mustafa Kemal, kendisini Bolşeviklerle Müslümanları kaynaştırmak için yaptığı çalışmalardan ötürü tebrik etmiş ve bu çalışmaların iki ülke arasındaki ilişkileri daha da ileri götüreceğini belirtmiştir Aralık 1920 tarihinde ise dönemin Dışişleri Bakanı Vekili Ahmet Muhtar (Mollaoğlu) Bey imzalı notada Türkiye, Türk-Rus dostluğundan bahsetmekte, Türk-Gürcü ve Türk-Ermeni ilişki ve sorunlarında Rusya nın görüşlerini sormakta, Sovyetleşen Ermenistan ın geleceği konusunda bilgi edinmek istemekte ve imzalanması gündemde olan Sovyet-İngiliz Ticaret antlaşmasına atıf yapa- 27 Selahattin Tansel, Mondros tan Mudanya ya Kadar, C.IV, s Heyetin gönderilmesi ilgili tartışmalar için bkz. T.B.M.M Zabıt Ceridesi, C.VI, s Serpil Sürmeli, age., s Adı geçen tarihte Bolşevik kontrolüne girmiş olan Ermenistan ın gönderdiği bu çağrının Moskova dan habersiz gerçekleştiği elbette düşünülemez. Çağrıda Ermenistan da Taşnak hükümetinin yıkıldığını, artık eski düşmanlıkların yerini dostluğun alacağını ama Taşnak hükümeti ile yapılan Gümrü Antlaşmasının geçersiz sayılarak yeni bir görüşme yapılmasını istenmekteydi. Bu çağrı Türk tarafınca kibar bir dille reddedilmiştir. T.B.M.M Zabıt Ceridesi, C.VII, s Dokumentı Vreşney Politiki SSSR, C.3, s S. Yerasimos, age., s.259. Stalin, Atatürk ün kendisine adı geçen mektubu gönderdiği sıralarda Doğu Halkları Siyasi Komiserliği görevini yürütmekte idi ve çoklukla da Bolşevik-Müslüman ilişkileri üzerine çalışmaktaydı. Bu çalışmalarından dolayı olsa gerektir ki Atatürk kendisine bu mektubu yollamış olsun.
8 284 TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ rak, adı geçen görüşmeler hakkında Rus hükümetinden bilgi edinmek istemektedir Aralık 1920 tarihinde de Meclis Başkanı sıfatı ile Lenin e bir telgraf çeken Mustafa Kemal, Sovyet Rusya nın Dağıstan ın bağımsızlığını tanıması konusunda memnuniyetini dile getirmiş ve bu durumun Bolşevik dünya ile Müslüman dünya arasında olumlu ilişkiler doğuracağını belirterek Lenin i tebrik etmiştir. Bu arada Türkiye nin 18 Aralık 1920 tarihli notasına 19 Aralık 1920 de cevap veren Rusya, karşılıklı iyi ilişkilerden bahisle başladığı metinde daha sonra Türk-Ermeni ilişkileri konusuna değinmiş ve Sovyetleşen Ermenistan ın artık Türklere ve Müslümanlara karşı düşmanca bir tavır takınmayacağını, Türk- Ermeni sınır sorunlarının çözüleceğini belirttikten sonra Türk-Gürcü ilişkilerinin ve sınır sorunlarının da öncelikle düzeltilmesi için Rusya nın elinden geleni yapacağını belirtmiştir. İngiltere ile Rus heyetinin Londra da bir ticaret antlaşması yapmak için görüştüğünden bahseden Rus notası bu görüşmelerde özellikle Türkiye yi rahatsız eden bir politik antlaşmanın olmayacağının garantisini vermiştir. Notanın sonunda kısa olarak Rus-İtalyan ve Rus-Fransız ilişkileri hakkında da Türk hükümetine çeşitli bilgiler sunulmuştur 34. Bu dönemde altı çizilmesi gereken bir diğer olay da, 10 Ocak 1921 tarihinde kazanılmış olan I.İnönü zaferidir. Bu zafer, o tarihe kadar hâlâ millî mücadelenin başarı kazanıp kazanamayacağı konusunda kafasında soru işaretleri olan kişi ve ülkeleri bu konuyu tekrar düşünmeye sevk etmiştir. Bu arada Sovyetler in yeni elçisi Polikarp Gurgenoviç (Budu) Mdivani 15 Aralık 1920 tarihinde atanmıştır. 19 Şubat 1921 de Ankara ya ulaşan Mdivani, 5 Mart 1921 tarihinde güven mektubunu Mustafa Kemale sunarak resmen görevine başlamıştır. Ancak Mdivani nin Türkiye deki görevi sağlık nedenleri ile uzun sürmeyecek ve kendisi 2 Haziran 1921 günü Trabzon üzerinden Türkiye den ayrılacaktır. 21 Kasım 1920 de Meclis te gerçekleştirilen müzakereler sonucunda Ankara Milletvekili Ali Fuat (Cebesoy) Paşa Türkiye nin Moskova Büyükelçiliğine atanmıştır 35. Ali Fuat Paşa maiyetiyle birlikte yola çıktıktan sonra Yusuf Kemal 33 Dokumentı Vreşney Politiki SSSR, C.3, s Dokumentı Vreşney Politiki SSSR, C.3, s T.B.M.M. Zabıt Ceridesi, Cilt 5, s Aynı celsede elçilik heyetinin maaşları ve elçilik bütçesi de karara bağlanmıştır. Heyet üyeleri: İktisat Vekili Yusuf Kemal (Tengirşenk) Bey, Maarif Vekili Dr. Rıza Nur Bey, Katip Mehmet Ali Bey ve heyete katılacak olan Moskova Büyükelçisi Ali Fuat Paşa (Ali Fuat Paşa Ankara Hükümetinin yurt dışına atadığı ilk büyükelçi olmuştur, B. Şimşir, age., s,54) ve Moskova Askeri Ataşemiz Saffet (Arıkan) Bey den oluşmuştur. B. Şimşir, age.,
9 TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ 285 Tengirşenk başkanlığında bir başka heyet daha Türkiye den Moskova ya doğru yola çıkar 36. Bu iki heyet 7 Ocak 1921 tarihinde Kars ta buluşurlar 37. Kars ta bulunan Ali Fuat Paşa burada Ankara ya gitmekte olan Mdivani ile bir görüşme yapar. Bu görüşmeye geçmeden evvel şunu belirtelim ki; 3 Aralık 1920 tarihinde Türkiye uzun yıllar sonra ilk kez galip sıfatı ile Ermenistan ile Gümrü (Alexandropol) Antlaşmasını imzalamıştır 38. Antlaşmanın ikinci maddesi ile Türk-Ermeni sınırı çizilmiş; sekizinci maddesi ile tamamen insanî sebepler ile Ermenistan dan savaş tazminatı istenmemesine karar verilmiş; onuncu madde ile Ermeni hükümeti Sevr i tümüyle yok sayarak Avrupa da bulunan ve sürekli Türkiye aleyhine tahrik görevi yapan temsilcilerini geri çekmeyi kabul etmiştir. Antlaşma ile Osmanlı-Rus Savaşı ile kaybedilmiş olan Artvin, Posof, Şavşat, Çıldır, Kars, Iğdır, Tuzluca, Sarıkamış ve Oltu yeniden anavatan topraklarına katılmıştır. Ali Fuat Paşa ile Mdivani Kars ta buluştukları sırada yukarıda bahsettiğimiz gelişmeler çoktan gerçekleşmiş ve Rusların Ermeni meselesi ile ilgili 1920 Ağustosunda takındıkları olumsuz tavır artık yaşam alanını kaybetmiştir. Rusya ya görüşmelere gitmekte olan Türk heyeti, 19 Şubat 1921 de Moskova ya varmış ve askerî törenle karşılanmıştır. Hemen ilk akşam Çiçerin i ziyaret eden heyet 21 Şubatta görüşmelere başlar ve sırası ile Sovyetlerin o dönemdeki çeşitli yetkilileri Çiçerin, Karahan ve Stalin ile görüşürler. 26 Şubat 1921 tarihinde Sovyetlerin önerisi ile iki heyet arasında Moskova Konferansı adı verilen bir toplantı başlar 39. Görüşmelerde garip bir tutum izleyen Çiçerin, Türk heyetine Moskova ya neden geldiklerini bile sorar. Çiçerin in garip tavırları karşısında sıkılan Türk heyeti daha sonra Stalin le görüşür. Stalin daha ılımlı ve yapıcı bir tavır sergiler. Ardından yeniden Çiçerin le görüşen heyet, onun da tavrının tamamen değiştiğini gözlemler. Sonuçta 16 Mart 1921 tarihinde Türkiye-Sovyet Rusya Dostluk ve Kardeşlik Antlaşması imzalanır 40. İki ülke ilişkilerinde önemli 36 Aynı dönemde aslında Türkiye den Sovyet Rusya ya 4 ayrı heyet daha yola çıkmıştır. Heyetlerden ilki 8 kişilik büyükelçilik personeli, ikincisi Dr. Tevfik Rüştü Aras, Fuat Carım, Besim Atalay ve bir katipten oluşan Sovyetler Birliğini incelemeye giden mebuslar heyeti, üçüncüsü dört kişilik askeri ataşelik personeli ve dördüncüsü de Şimali Kafkasya Mümessili Albay Bekir Sami (Kunduh), Azerbaycan Mümessili Mehduh Şevket (Esendal), Tiflis Mümessili Albay Kazım (Dirik) Bey ve heyetin diğer üyeleriyle birlikte 19 kişiden oluşan Mümessiller heyetidir. Detaylı bilgi için bkz. Ali Fuat Cebesoy, Moskova Hatıraları, s M.Perinçek, age., s Mahmut Goloğlu, Üçüncü Meşrutiyet, s Andrei Kohnovich, İmperiya Stalina, Beçe, Moskva 2000, s İsmail Soysal, Türkiye nin Siyasal Andlaşmaları, C.1, s Anlaşmanın metni aynı zamanda metni imzalayanlardan birisi olan Yusuf Kemal (Tengirşenk) Bey in anılarında da vardır. Bkz. Yusuf Kemal Tenginşenk, Vatan Hizmetinde, s Adı geçen antlaşma 21 Temmuz 1921
10 286 TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ bir yeri olması nedeniyle anlaşmanın önemli maddeleri kısaca yorumlanırsa: Birinci maddede, Sovyetler Birliği Büyük Millet Meclisi ni ve Meclisin seçtiği hükümeti Türkiye nin yasal hükümeti olarak tanıdığını beyan etmekte ve Misâk-ı Milli sınırlarını Türkiye sınırları olarak tanımaktadır. İkinci maddeye göre, Batum Gürcistan a bırakılmış; fakat Batum da yaşayan Müslüman halka bazı özerklikler tanınması kabul edilmiştir. Üçüncü maddeye göre, Nahçıvan özerk bir statüde bırakılmış ve kontrolü Azerbaycan a verilmiştir. Beşinci maddeye göre, Karadeniz kıyı rejimi ve boğazlar meselesi daha sonra toplanacak bir konferansa bırakılmıştır. Bu konferansa Karadeniz e kıyısı olan diğer devletlerin de katılması öngörülmüştür. Altıncı maddeye göre de, iki ülke arasında yapılmış olan eski anlaşmalar iptal edilmiş ve Türkiye nin Çarlık Rusya sına olan mali yükümlülükleri ortadan kaldırılmıştır. Anlaşmanın yedinci maddesi uyarınca kapitülasyonlar kaldırılmıştır. Sekizinci maddeye göre ise, her iki ülke diğerinde faaliyet gösteren zararlı örgütleri desteklemeyeceğini belirtmekte ve Kafkas cumhuriyetleri üzerinde ortak yükümlülükler üstlenmektedir. On ikinci maddeye göre, eski Rus toprağı iken Türk toprağı, Türk toprağı iken Sovyet toprağı hâline gelen bölgelerdeki halk serbest bir şekilde ana vatanına göç etme hakkını elde etmiş ve bu göç esnasında eşya, mal ve para nakline serbestlik tanınmıştır. On üçüncü maddeye göre, taraflar arasında esir değiş tokuşu yapılacaktır ve bu değişimin esasları daha sonra yapılacak özel bir sözleşme ile belirlenecektir. Bu maddelerin dışında genel olarak değinmek gerekirse iki ülke arasında veraset, iletişim, ulaşım ilişkilerinin düzenlenmesi, ileride karşılıklı anlaşmalar yapılması kararlaştırılmıştır. Görüldüğü üzere anlaşma metni pek çok önemli kararı içermektedir ve iki ülke lideri tarafından da memnunlukla karşılanmıştır. Lenin konferansla ilgili yaptığı açıklamada: Moskova da Türk delegeleriyle başlayan görüşmeler özellikle memnunluk uyandıran bir olgudur. Çünkü Türk hükümetinin temsilcileriyle aramızda dolaysız görüşmelerin başlaması, birçok engelle karşılaşmıştı Türkiye, emperyalist devletlerce yağma edilmeye öyle bir şiddetle karşı koydu ki, içlerinde en kabadayı olanı bile elini ondan çekmek zorunda kaldı. Türk hükümetiyle yaptığımız görüşmeleri büyük bir başarı saymamızın nedeni budur 41 derken, aynı konuda Mustafa Kemal in görüşü şöyledir: Rus Şûralar Cumhuriyeti yle mevcut iyi münasebetlerimiz ve bağlarımız bu geçirdiğimiz sene zarfında, en mükemmel bir surette gelişmesinde devam etmiştir. 16 tarihinde Büyük Millet Meclisi nde onaylanarak yürürlüğe girmiştir. 16 Mart 1921 Antlaşması için ayrıca bkz. A.D. Bogaturov, Sistemnaya İstoriya Mejdunarodnyh Otnosheniy, Moskovskiy Rabochiy, Moskva 2000, s.73 ve sonrası. 41 Doğu Perinçek, Lenin Stalin Mao nun Türkiye Yazıları, s.136.
11 TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ 287 Mart ta Moskova da bir dostluk antlaşması yaptık. Bu antlaşma ile, emperyalizmin ihtiraskâr saldırısına hedef olan iki devlet arasında tabii etkenlerden meydana gelen dayanışma, hukuki bir şekil ile de tespit edilmiş oldu 42. Moskova da yukarıdaki gelişmeler olurken aynı zaman dilimine denk gelen günlerde Londra da da şehrin adıyla anılan bir konferans gerçekleştirilmekteydi. Aralarındaki anlaşmazlıklar artan İtilaf Devletleri Türkiye ye karşı siyasetlerini değiştirme kararı alarak adı geçen Konferansı düzenlemişlerdi. 21 Şubat 12 Mart 1921 tarihleri arasında gerçekleşen konferansta 43 çeşitli açık ve gizli anlaşmalar imzalanırken, çalışma konumuz itibarıyla konferansa damgasını vuran olay Türk heyetindeki Bekir Sami Bey in Sovyetler Birliği nce beğenilmeyen tavırlar sergilemesi ve Sovyet toprakları ile alakalı İttifak Devletleriyle bazı tasarruflara girişmesidir. Bu durum Sovyet yetkilileri oldukça rahatsız etmiş ve Çiçerin, 12 Mart 1921 tarihinde Moskova Büyükelçisi Ali Fuat Paşaya bir nota vererek bu durumu protesto etmiştir Moskova Antlaşmasından Lenin in Ölümüne Kadar İkili İlişkiler Hastalanan ve göreve devam edemeyeceği anlaşılan Mdivani nin yerine Sergey Petroviç Natsarenus 3 Mayıs 1921 tarihinde Sovyetler Birliği nin yeni Büyükelçisi olarak atanır. 27 Haziran 1921 de Atatürk e güven mektubunu sunan Natsarenus u kabulünde Atatürk yine Moskova Antlaşmasına değinmiş ve 16 Mart 1921 Moskova antlaşması, aynı zamanda millî prensipleri dâhilinde mücadele eden, tam bağımsızlığını temin etmek isteyen Türk Milletini hakiki simasıyla dost Rus milletine tanıtacak bir belgedir demiştir 45. Bu arada 22 Ekim 1921 tarihinde Çiçerin dünya devletlerine bir nota göndererek Sakarya Savaşı sonrası Yunan vahşetini kınamıştır 46. Sovyet Rusya ile olaylar bu yönde gelişirken Sovyet Azerbaycanı nın elçisi İbrahim Abilov da 12 Ekim 1921 tarihinde 25 kişilik elçilik heyeti ile birlikte Ankara ya gelmiş ve güven mektubunu 14 Ekim günü Mustafa Kemale vermiştir Ekiminde gerçekleşen bir başka olay da Türkiye ile Ermenistan, Azerbaycan ve Gürcistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri arasında imzalanan Dostluk Antlaşmasıdır. 13 Ekim 1921 tarihinde Kars ta imzalanan antlaşmaya Rusya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti de bir temsilci yollamıştır. Türkiye Büyük Millet 42 Atatürk ün Bütün Eserleri, C.12, s Selahattin Tansel, age., C.IV, s.27 ve ilerleyen sayfalar. 44 Dokumentı Vreşney Politiki SSSR, C.3, s Atatürk ün Bütün Eserleri, C. XI, s Dokumentı Vreşney Politiki SSSR, C.4, s Atatürk ün Bütün Eserleri, C. XII, s.36 ve 50 ve ilerisi.
12 288 TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ Meclisi Hükümeti adına Kâzım (Karabekir) Paşa, Muhtar, Veli ve Mahmut Şevket Bey lerin imzaladığı antlaşmaya Ermenistan adına İskinaz Maradya ve Boğuz Makizyan, Azerbaycan adına Behbut Şah Tahtineski, Gürcistan adına Şalva İlyava ile Aleksandr Sıvanidze, Rusya adına da Jak Halski imza koymuşlardır 48. Beş nüsha olarak imzalanan antlaşma 16 Mart 1922 de Büyük Millet Meclisince onaylanmış ve onay belgeleri 11 Eylül 1922 günü Erivan da yetkililere teslim edilince yürürlüğe girmiştir Kasım 1921 tarihi ise Ukrayna Bolşevik Partisi Merkez Komite Delegelerinden Mihail Vasilyeviç Frunze nin Türkiye yi ziyaret tarihidir. Ukrayna Sovyet Cumhuriyeti adına gerçekleşen bu ziyarette amaç Türkiye ile Sovyetler Birliğine dâhil olan her cumhuriyet arasındaki ilişkileri geliştirmektir. Kırk kişilik heyeti ile 21 Kasım 1921 de Trabzon a deniz yolu ile gelen Frunze ve heyeti şehirde dört gün kalır 50. Aralık ayında Ankara ya ulaşan Frunze ve heyeti 25 Aralık 1921 günü Yusuf Kemal Bey, Münir Bey, Yusuf Akçura, Hikmet Bey, Mustafa Abdülhalik Bey ve Miralay Kazım Bey den oluşan Türk heyetiyle Ukrayna- Türkiye konferansını başlatır. 2 Ocak 1922 günü taraflar arasında Türkiye Ukrayna Dostluk ve Kardeşlik Antlaşması imzalanır 51. P. Moisseyev ve Y. Rozalinak ın arşiv belgelerine dayandırdığı kitaplarına göre de Frunze, Türkiye de kaldığı süre içerisinde Sovyet hükümeti adına babası cephede ölmüş çocuklara para yardımı yapmış; mermi ve savaş malzemesi üretimi için hammadde ve teçhizat vermiştir 52. Frunze heyeti ile birlikte daha sonraları Atatürk ve diğer Türk yetkililerle çeşitli defalar görüşmüş; çeşitli konularda fikir alışverişinde bulunmuşlardır 53. Bahsetmekte olduğumuz tarihî dilim içerisinde Türkiye yi ziyaret eden bir başka Sovyet heyeti de Buhara Sovyet Halk Cumhuriyeti (BSHC) temsilcileri- 48 İ.Soysal, age., s Age., s Frunze nin Trabzon da geçirdiği günler için bakınız: Sami Sabit Karaman, Trabzon ve Kars Hatıraları İstiklâl Mücadelesi ve Enver Paşa, s.65 ve ilerisi, Yakov İliçev, S Dobroy Missiyey, Zvezda, No:4, Moskva 1963, s T.C. Dışişleri Bakanlığı, Türkiye Cumhuriyeti nin Andlaşmaları, C.I s Anlaşma 2 Ocak 1922 tarihinde imzalanmış olup 16 Mart 1922 tarihinde 206 sayılı karar olarak Meclis te onaylanmış ve yürürlüğe girmiştir. Anlaşmanın Rusça metni için ayrıca bkz. Dokumentı Vreşney Politiki SSSR, C.5, s.9. Anlaşma ile ilgili az da olsa bahsedilen Ukrayn dilindeki kaynak ise: O.V. Gisem Martinyuk O. O., İstoriya Ukraini, Navçalna Kniga-Bogdal, Ternopil 2003, s. 342 ve sonrası. 52 P. Moisseyev Y. Rozaliyev, K İstorii Sovyetsko-Turetskih Otnoşeniy, Gospolitizdat, Moskva 1958, s Atatürk ve Frunze arasında geçen görüşmelerin detayı için bkz.yavuz Aslan, Mustafa Kemal M. Frunze Görüşmeleri / Türk Sovyet İlişkilerinde Zirve, s.108 ve ilerisi.
13 TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ 289 dir. 31 Aralık 1921 tarihinde Ankara ya varan heyet için ayrıca 7 Ocak 1922 de Meclis te bir tören düzenlenmiştir 54. Bu heyetin gelişinden sonra Galip Paşa Türkiye nin Buhara Elçiliği görevine atanmış, Rahmi Apak Ataşemiliter, Ruşen Eşref Bey de Elçilik Başkatibi olarak Buhara ya gönderilmişlerdir 55. Ancak bu heyet Enver Paşa nın Sovyetlerdeki faaliyetleri gerekçe gösterilerek Batum dan geri çevrilmiş ve Trabzon a dönen heyeti Ankara hükümeti geri çağırmıştır Ocak 1922 tarihi ise yeni Sovyet Elçisi Semyen İvanoviç Aralov un Ankara ya geldiği tarihtir. 16 Mart 1922 tarihinde ise, Türkiye ile Ermenistan Azerbaycan Gürcistan arasında Kars ta Transkafkasya Muahedenamesi imzalanmıştır. Antlaşma ile taraflar arasındaki sınır ihtilafları giderilmeye çalışılmıştır ve taraflar 1920 Misak-ı Milli sınırlarında anlaşmışlardır. Taraflar aynı şekilde, 1921 Moskova Antlaşmasını tanımayı da kabul etmişlerdir Nisan 1922 tarihinde Avrupa ülkeleri genel durumu değerlendirmek amacıyla Cenova da bir konferans toplarlar 58. Toplantıya Sovyetler Birliği davet edilirken Türkiye davet edilmez. Konferansta Türkiye ile ilgili konulara da değinilmez. Sovyet yetkililer konferans boyunca çeşitli temaslar yaparak Türkiye nin de konferansa katılmasını sağlamaya çalışmışlardır 59. Sovyetlerin bu çabaları sonuçta başarısız olsa da Türk-Sovyet ilişkilerinin durumunu göstermesi açısından önemlidir. Cenova Konferansı önemli sonuçlar alınamadan sona ermiştir. Bütün bu gelişmeler olurken 22 Nisan 1922 günü Moskova daki Türk Askeri Ataşeliği ÇEKA Polisi tarafından basılarak arama yapılır, bazı belgelere el konulur ve kimi personel sınır dışı edilir. Bu baskının nedeni bazı personelin casusluk yaptığı iddiasıdır 60. Yine de diplomatik kurallar çiğnenerek yapılan bu baskın Moskova Büyükelçisi Ali Fuat Paşa ve Ankara da büyük memnuniyetsizlik meydana getirir. Bazı personelin sınır dışı edilmesine çok kızan Ali Fuat Paşa, Sovyet Dış İşleri Komiser Yardımcısı Karahan ın görüşme isteğini reddederek Moskova dan ayrılır ve Ankara ya döner. Ali Fuat Paşa ya göre olay kış- 54 M.Perinçek, age., s Rahmi Apak, Yetmişlik Bir Subayın Hatıraları, s M. Perinçek, age., s T.C. Dışişleri Bakanlığı, Türkiye Cumhuriyeti nin Andlaşmaları, C.I s Mehmet Gönlübol Cem Sar, Atatürk ve Türkiye nin Dış Politikası ( ), s Dokumentı Vneşney Politiki SSSR, C.5, s Bilâl Şimşir, Bizim Diplomatlar, s
14 290 TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ kırtmadır 61. Ali Fuat Paşa daha sonra anılarında, 2 Temmuz 1922 günü Sovyet Hükümetinin resmen özürlerini bildirdiğini ve konunun tamamen kapandığını söylemiştir 62. Ali Fuat Paşa bu olaydan sonra Moskova ya dönmez ve yerine Ahmet Muhtar (Mollaoğlu) atanır Ağustos 1922 günü Sovyetler Birliği nin Ankara daki elçilik binası yanar. Olayın kundaklama olduğundan şüphelenilir ve ortada pek çok itham dolaşır. Mustafa Kemal Paşa yangın söndürme çalışmalarını bizzat yerinde denetleyerek olaya olan ilgisini ortaya koymuştur Temmuz 1922 tarihi Türk ordusunun Büyük Taarruzu başlattığı gündür. Büyük Taarruz esnasında Yunan Komünistleri ve Bolşevik ajanları Yunan ordusunun moralinin bozulması için çalışmalar yapmakta ve geniş bir propaganda kampanyası yürütmekteydiler. Balkan Komünist Federasyonu bütün komünistleri Anadolu daki Yunan seferine karşı çıkmaya çağırmıştı. Bu çağrıya karşılık olarak 1921 Mayısında özel bir komite kurularak Anadolu da Yunan ordusu içinde savaş karşıtı faaliyetler yapma fikri benimsenmiş idi 65. Büyük Taarruzun başarı ile sonuçlanması ile Ege ve Marmara da ilerleyişini sürdüren Türk birlikleri karşısında artık askerî zafer ümitleri tükenen İtilaf Devletleri, bir ateşkes antlaşması imzalanması konusunda çalışmaya başlamışlardır. Türk tarafının da sıcak baktığı bu antlaşma için Mudanya ilçesi merkez seçilmiş; 3 Ekim 1922 günü bazı general, uzman ve gazeteciler Mudanya da yaşayan Rus tüccar Aleksander Ganyanoff un villasında toplanmışlardır 66. Toplantının bir Rus tüccarın evinde olması dönemin Türk Rus ilişkilerine başka örnek teşkil etmektedir. 11 Ekim 1922 tarihinde imzalanan metin ile Mudanya Ateşkes Antlaşması tamamlanmış ve Anadolu da Türk askeri zaferi ilan edilmiştir 67. Zafer Sovyet Rusya da da yankı bulmuş ve çeşitli etkinliklerle kutlanmıştır. Türkistan SSC Sovyeti Merkez Yürütme Kurulu, Büyük Millet Meclisi ne bir kutlama telgrafı 61 Ali Fuat Cebesoy, Moskova Hatıraları, s.428. Daha sonra olayı değerlendiren Ali Fuat Paşa Ataşemiliterlerin esaslı vazifelerinden bir tanesinin, nezdinde bulundukları devlet orduların her türlü gizli işlerini mümkün olduğu kadar öğrenmeye çalışmaları idi. Fakat bu vazifelerini yaparlarken asla bir cürmümeşhuda sebebiyet vermemeleri zarureti aşikârdı. Maateesüf yeni Ataşemiliterlerimiz, bu işte tecrübesizliklerinin kurbanı olmuşlardı. Ali Fuat Cebesoy, Siyasi Hatıralar, C.I, s A.F.Cebesoy, Moskova Hatıraları, s Dışişleri Bakanlığı Bilgi Edinme Birimi, ENFD / A.Glebov, Liniya Drujbt, Sovyetski Pisatel, s Bülent Gökay, Bolşevizm ile Emperyalizm Arasında Türkiye, s Salahi R. Sonyel, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, C.II., s S.Tansel, age., C.IV, s.212 ve sonrası.
15 TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ 291 göndermiş, 12 Ekim de Buhara da büyük bir miting düzenlenmiş ve katılımcılar tarafından Mustafa Kemal e bir telgraf çekilmiştir. 16 Ekim de ise Hive de toplanan mitinge büyük bir kalabalık katılmış; miting sonunda Türk halkına bir kutlama telgrafı çekilmiştir Ekim 1922 tarihinde Mdivani tekrar Türkiye ye gelir, bu ziyaretin olduğu günlerde Avrupa da hummalı bir çalışma sürmektedir. Bu çalışmanın amacı Türkiye ile bir barış antlaşması imzalamak ve Avrupa daki gerginliği sona erdirmektir. Konferansın toplanacağı yer olarak İsviçre nin Lozan kenti seçilir. Lozan Konferansına Sovyet Rusya nın katılması da Türkiye açısından ayrı bir muamma olmuştur 69. Sonuçta Türkiye, Sovyet Rusya nın Konferansa katılmasını istemiş ve gerek Türk ve gerekse Rus tarafının yaptığı çalışmalar sonucunda Sovyetlerin konferansta kendilerini ilgilendiren oturumlara temsilci göndermeleri kabul edilmiştir 70. Konferansın başlamasına çok az bir süre kala Lenin bazı İngiliz gazetelerine yaptığı açıklamada İkinci olarak, programımız, Boğazların barış zamanında olsun, savaş zamanında olsun bütün savaş gemilerine kapatılmasını öngörmektedir. Bu, bütün devletlerin, sadece toprakları Boğaza bitişik olanların değil, bütün ötekilerin dolaysız ticari çıkarınadır 71 diyerek konferansta izlenecek Sovyet stratejisinin ipuçlarını vermiştir Kasım 1922 tarihinde başlayan ve bir kez ara verilen Lozan Konferansı, 23 Temmuz 1923 günü imzalanan nihai senet ile sona ermiştir. Kısaca söylememiz gerekirse Lozan görüşmeleri boyunca Türk İngiliz Sovyet istekleri arasında çeşitli strateji savaşları yaşanmış; sonuçta her devlet istediği sonuca ulaşmaya çalışmıştır. 68 M. Perinçek, age., s Bu konuda gözden geçirdiğimiz telif eserler iki ayrı ana görüşte toplanmaktadırlar: Birinci görüş Sovyetler Birliğinin iyi bir müttefik olarak konferansa katılmak istemesi ve orada da karşılıklı çıkarları korumaya yönelik sonuçlar aldırmak istemesidir. Bkz. Bülent Gökay, age., s. 180 ve sonrası. TC Dışişleri Bakanlığı Yay., Montreux ve Savaş Öncesi Yıllar, s.37 ve sonrası. İkinci görüşe göre ise Sovyet Rusya konferansa tamamen kendi çıkarlarını korumak amaçlı katılmak istemekte; burada Türkiye yi kullanarak çeşitli kazanımlar elde etmeyi ummaktadır. Bkz. Salahi R. Sonyel, age., s. 290 ve sonrası. Aslında bizim burada dikkat çekmek istediğimiz nokta; gerek Gökay ve gerekse Sonyel in eserlerinde açıkladıkları görüşleri İngiliz Arşiv belgelerine dayandırarak vermeleridir. Ayrıca Lozan Konferansı sırasındaki İngiliz-Rus mücadelesi için bkz. Ali Naci Karacan, Lozan, s.147 ve sonrası. 70 Tüm bu oturumların detayları için bkz. Lozan Barış Konferansı Tutanaklar Belgeler, Çeviren: Seha L. Meray, C.I, s , , , C.II., s , Doğu Perinçek, age., s Konferans öncesi Sovyet tarafının görüş açısını kısa bir özetle anlatan metin için bakınız: ( ) Aynı konuda Ukrayn dilindeki bilgi için bakınız: ( ).
16 292 TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ Lozan da görüşmeler sürerken Türkiye savaş sonrası yeni atılımlar yapmakta, hızla dünya konjonktürüne uymaya çalışmaktadır. Bu bağlamda İzmir de 17 Şubat 1923 tarihinde İzmir İktisat Kongresi düzenlenir 73. Kongreye içlerinde Aralov, Abilov ve Astanov un da aralarında bulunduğu Sovyet temsilcileri de katılır. Kongre boyunca çeşitli temaslar gerçekleştiren heyet, 23 Şubat 1923 günü Azerbaycan Büyükelçisi Abilov un ölümü ile sarsılır. Abilov dan sonra Azerbaycan ın Türkiye Elçiliği kapanacak ve tüm Sovyet Cumhuriyetlerinin çalışmaları SSCB Büyükelçiliği çatısı altında toplanacaktır 74. Bu arada Moskova ya geri çağırılan Aralov, 1923 Nisanında Moskova ya döner ve yerine bir süre için Rozenberg vekalet eder 75. Aralov dan sonra Sovyetler Birliğinin Türkiye elçiliğine Y. Z. Surits atanmış ve haziran ayında görevine başlamıştır yılı Haziran ayı ile Ekim ayı arasında iki ülke arasında siyasî alanda (Temmuz ayında Lozan Antlaşması imzalanmış ve her iki devlet de bu antlaşmaya imza koymuşlardır) önemli bir gelişme yaşanmamış ve 29 Ekim 1923 tarihinde Türkiye de Cumhuriyet ilan edilmiştir. Bir yanda bu gelişmeler sürerken diğer yanda Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği nin kurucusu Vladimir İliç Ulyanov (Lenin) rahatsızlanmış ve yönetimi şeklen sürdürse de aslında Sovyetler Birliği yönetiminden uzaklaşmıştır. 27 Mart 1923 tarihinde Lenin in sağlık durumu hakkında Ankara ya telgraf çeken Moskova Büyükelçisi Ahmet Muhtar Bey, Lenin in felç geçirdiğini, doktorların gayretleri sonucunda iyileşme yönünde tepkiler verdiğini belirtmiş ve Sovyetler Birliği Başkanı Kalinin e bir telgraf çekilmesinin uygun olacağını belirtmiştir 76. Bunun üzerine de Atatürk, 4 Nisan 1923 günü Kalinin e bir telgraf göndermiştir 77. Moskova da olumlu karşılanan bu telgrafa Kalinin bizzat cevap vermiştir 78. Rahatsızlığı artan Lenin, son günlerini Moskova yakınlarındaki 73 Ayrıntılı bilgi için bakınız: Tevfik Çavdar, Türkiye Ekonomisinin Tarihi ( ), s A. Afetinan, İzmir İktisat Kongresi. 74 M. Perinçek, age., s S.İ. Aralov, Bir Sovyet Diplomatın Türkiye Hatıraları, s DBA-Müt. 1/118 Moskova Büyükelçiliğinden Dışişlerine Şifre tel (1923), No.317 den aktaran Bilâl Şimşir, Bizim Diplomatlar, s Yoldaş Lenin in sağlık durumunun iyileşmekte olduğunu büyük bir memnuniyetle öğrendim. Kendisine acil şifa dileklerimi iletmenizi rica ederim. DBA-Müt den aktaran, B.Şimşir, age., s Sovyet Rusya ile doğu halkları arasında dostluğun gerekli olduğu düşüncesinin koruyucusu Yoldaş Lenin in sağlık durumunun günden güne iyiye gittiğini sevinçle haber verdikten sonra, bu dostça dilek için Lenin adına ve Rusya Cumhuriyeti adına içtenlikle teşekkür ederim. Bunu halklarımızı birleştiren bağın yeni bir göstergesi olarak selamlarım. DBA-Müt den aktaran, B.Şimşir, age., s.116.
17 TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ 293 Gorki kentinde geçirmiş ve burada 21 Ocak 1924 günü ölmüştür 79. Lenin in ölümü Türk-Sovyet ilişkilerinde hareketli günler yaşanmasına neden olmuş ve Türk tarafından Sovyet tarafına pek çok taziye mesajı gitmiştir. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal, Sovyetler Birliği Başkanı Kalinin e 23 Ocak 1924 tarihinde çektiği taziye telgrafında: İrtihali ziyadesiyle şayan-ı teessüf olan Lenin in şahsında Rusya nın duçar olduğu mucib-i elem ziyaın hasıl ettiği hakiki teessüratımı kabul buyurmanızı rica ederim demiştir 80. Yine aynı gün İsmet Paşa, Rus Dışişleri Bakanı Çiçerin e ve Meclis Başkanı Ali Fethi Bey de Kalinin e birer taziye mesajı göndermişlerdir. Bu telgrafların Moskova ya çekildiği gün Ahmet Muhtar Bey de Ankara ya bir telgraf çekmiş ve Lenin in cenazesine bir çelenk gönderilmesinin ülkemiz adına olumlu olacağını belirtmiştir 81. Ankara tarafından kabul edilen bu öneri üzerine cenazeye çelenk yollanmış; ayrıca Ahmet Muhtar Bey Çiçerin e bir mektup yazarak Lenin in ölümü nedeniyle kendisi ve Türk hükümeti adına başsağlığı dilemiştir. Derin bir hissiyatla yazılmış bu mektuba Çiçerin de aynı içtenlikle bir cevap yazmış ve zor günlerinde yanlarında olan dost Türkiye ye teşekkür etmiştir 82. Lenin Sonrası Türk-Sovyet İlişkileri Asıl adı Iosif Vissarionoviç Çugaşvili olan ve gençlik yıllarında Rusça da Çelik Adam anlamına gelen Stalin takma adını kullanmaya başlayan 83 Stalin, Lenin in yatağa bağlı geçen son döneminde, Komünist Parti içerisinde etkisini arttırmaya çabalamış ve Lenin den sonra iktidar koltuğuna oturmak için zemin hazırlamıştır de Parti Merkez Komitesi Genel Sekreterliği konumunu ele geçiren Stalin, parti içi atamaları kendi amaçları doğrultusunda kullanarak önemli bir güç sahibi olmuş ve daha sonra elde edeceği diktatörlüğünün temellerini atmıştır. Lenin in ölümü ile hemen harekete geçen Stalin, radyo ve gazetelerde Lenin hakkında yaptığı açıklamalar ile bir anda ön plana çıkma- 79 Lenin in hayatı ve ölümü için bkz. Georg Von Rauch, Lenin, Seriya İstoriçeskiye Siluetı Lenin- Stalin, s Ana Britannica, Lenin, C.XIV, s Büyük Sovyet Ansiklopedisi İnternet Adresi: ( ). 80 DBA-Müt den aktaran, B.Şimşir, age., s DBA-Müt Moskova B.Elçiliğinden Dışişlerine Şifre tel , No.53 ten aktaran, B.Şimşir, age., s Age., s ( ).
18 294 TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ yı ve gerek halkın gerekse partinin önemli kişilerin beğenisini kazanmayı başarmıştır 84. Stalin, Lenin öldükten sonra iktidarı devralmak için ülke içerisinde bir takım siyasî manevralar yaparken diğer yandan da kafasındaki dış politika stratejilerini Sovyetler Birliğinin devlet politikası hâline getirmek için uğraş vermekte idi. Stalin in ilk yıllarındaki dış politikasının temelini batı ülkeleri ile siyasî ilişkiler kurmak ve Sovyetler Birliğine yönelik ittifakların kurulmasını önlemek oluşturmuştur 85. I.Dünya Savaşı sonrasında Avrupa da sular durulup da taşlar yavaş yavaş yerine oturmaya başladıktan sonra, Sovyetler Birliği nde, batıda kendilerine karşı bir ittifak kurulma olasılığı üzerine endişeler belirmeye başlamıştı. Aslında savaş sonrasının galip devletleri de Avrupa daki durumdan tam olarak emin ve hoşnut değillerdi. Özellikle Fransa, savaş sonrasında Almanya üzerinden elde ettiği çıkarları korumak adına birtakım endişeler taşımakta idi. Savaştan galip çıkmasına rağmen uğradığı büyük ekonomik kayıp da İngiltere yi rahatsız etmeye devam ediyordu. Almanya ise hiç şüphesiz Versailles Antlaşmasının kendince ağır hükümlerinden kurtulmak için fırsat kollamaktaydı 86. Tüm bu rahatsızlıklar üzerine ilk harekete geçen ülke Fransa oldu ve 1919 yılında İngiltere ve Amerika Birleşik Devletleri ile karşılıklı saldırmazlık anlaşmaları imzaladı. Bu anlaşma, Almanya nın olası bir saldırısı karşısında ABD ve İngiltere nin Fransa ya askeri yardım vermesini öngörmekteydi 87. Fakat Amerika ile yapılan anlaşmanın onaylanmaması bu ittifakların geçersiz olmasına neden oldu. Bunun üzerine Fransa, 7 Eylül 1920 de Belçika, 19 Şubat 1921 de Polonya ve 25 Ocak 1924 de Çekoslovakya ile ayrı ayrı ittifak anlaşmaları imzalayarak Küçük Antant ı meydana getirdi Nisan 1919 da kurulmuş olan Milletler Cemiyeti de, Avrupa da istenilen güven ortamını o gün için sağlayabilmiş değildi yılına gelindiğinde Fransa hâlâ Almanya nın Alsace-Lorraine i alma girişimi olasılığından endişe duymaktaydı. İki ülke arasında savaş tazminatı ve onarım çalışmaları konusundaki girişimlerden dolayı gelişen olumlu hava, Alman Başbakanı Gustav Stresemann ın 1925 Şubatı nda Fransa ya İngiltere ve İtalya nın da katılımıyla ortak bir saldırmazlık paktı teklifiyle bir anda çok olumlu bir noktaya gelmiştir. 5 Ekim 1925 tarihinde Locarno da toplanan 84 P. Kosolapov, Slovo Tovarishi Stalinu, s Çağatay Benhür, Stalin Dönemi Türk-Sovyet İlişkileri, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, S.15, R.Uçarol, Siyasî Tarih, s Fahir Armaoğlu, 20.yy Siyasi Tarihi, s R.Uçarol, age., s.522.
19 TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ 295 konferansa Almanya, Fransa, İngiltere, İtalya, Belçika, Polonya ve Çekoslovakya katılmış ve 16 Ekim 1925 te hazırlanan antlaşma 1 Aralık 1925 te Londra da imzalanmıştır. Locarno Antlaşmasına göre, Almanya batı sınırlarının sürekliliğini ve herhangi bir anlaşmazlık hâlinde Milletler Cemiyeti ne başvurmayı kabul etmiş; ayrıca tüm taraflarca bütün anlaşmazlıkların barış yolu ile çözümlenmesi kararına varılmıştır 89. Görüldüğü gibi Locarno Antlaşması ile Almanya batı sınırlarına güvence verirken doğu sınırları söz konusu edilmemiştir. Bu durum da I. Dünya Savaşı ve öncesindeki gelişmeleri çok iyi bilen Almanya, doğu sınır komşularını ve Sovyetler Birliğini endişeye düşürmek için yeterli ortamın oluşmasına zemin hazırlamıştır anlaşması ile Lenin döneminde resmî bir şekle bürünmüş olan Türk- Rus (Sovyet) ilişkileri, 1922 yılında Sovyetler Birliğinin kurulması 90 ve Lenin in ölümünün ardından, Türkiye de Cumhuriyetin ilanı ve başta Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal ve Sovyet tarafında ise Stalin in önderliğinde devam etmiştir. Dünyadaki değişiklikleri dikkatle izleyen ve çözümleyen Atatürk, 1 Mart 1924 tarihinde Meclis te Türk-Sovyet ilişkilerini değerlendirerek şunları söylemiştir: Rusya Şûralar İttihadı Cumhuriyeti ile münasebatımızın dostane mahiyette muhafazasına ve fiilen inkışafına halisane atfı kıymet ediyoruz. Bazı müşkilât kısmen ameli olarak halledilmiştir. Hemen neticeye takarrubetmiş olan konsolosluk mukavelesinin imzası teehhur etmiyecektir ümidindeyiz 91. Atatürk 1 Kasım 1924 te Meclis te yaptığı açılış konuşmasında da Kadim Dostumuz Rusya Sovyet Cumhuriyetiyle münasebatımız dostluk vadisinde her gün daha ziyade inkişaf ve terakki etmektedir. Hükümet-i Cumhuriyetimiz Rusya Sovyet Cumhuriyetiyle hakiki ve vâsi hüsnü münasebatı, mazide olduğu gibi, şiarı siyasi addetmektedir şeklinde Türk-Sovyet ilişkileri ile ilgili yorum yaparken aynı zamanda dünyada gelişmekte olan siyasi durumu değerlendirmiş; Avrupa nın geleceğine ışık tutmuştur 92. Avrupa ve Sovyetler Birliği nde bu gelişmeler olurken, henüz yeni kurulmuş olan Türkiye Cumhuriyeti de bazı sorunlarla uğraşmaktaydı. Yeni devlet ve sistemin oturtulması, ekonomik ve sosyal sorunların giderilmesi, siyasi arenada Musul sorunu, nüfus mübadelesi ve Güneydoğuda çıkan isyanlar bu sorunların en başta gelenlerini oluşturmaktaydı. Görüldüğü üzere iç ve dış pek 89 Age., s Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği, 29 Aralık 1922 tarihinde resmen kurulmuştur. 91 Atatürk ün Milli Dış Politikası, C.II., s Age., C.II., s.45.
20 296 TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ çok sorunla karşı karşıya olan Türkiye ve Sovyetler Birliği, Lenin sonrasındaki dönemde de önceki gibi yoğun bir ikili ilişki süreci içerisinde olacaktır. 23 Haziran 1923 tarihinde Yakov Zaharoviç Surits, Mustafa Kemal e güven mektubunu sunarak Aralov un yerine Sovyet Büyükelçisi olarak Türkiye deki görevine başlamıştır. Bu değişiklik, Lenin sonrasında Türk-Sovyet ilişkilerinin şekillenmesinde ve devamında oldukça etkili olacaktır. Çünkü Surits, Sovyetler Birliğinin en etkili ve bilgili diplomatlarından birisidir 93. Türkiye, 24 Temmuz 1923 de Lozan Atlaşmasını imzalayarak Milli Mücadele sonrasında dünya konjonktüründe kendisine yer açmış ve millî devlet yolunda hızla ilerlemeye başlamıştır. Cumhuriyetin ilanı ile yeni yapılanma artık resmîleşmiş ve Türkiye Cumhuriyeti Devleti tarih sahnesinde yerini almıştır. Devletin ilk Cumhurbaşkanı da, Mustafa Kemal olmuştur. Mustafa Kemal bu arada kendisine tebrik telgrafı yollayan Sovyetler Birliğinin İcra Komitesi Başkanı (Bu görevin karşılığı, SSCB Cumhurbaşkanı sıfatıdır) Kalinin e 4 Kasım 1923 tarihinde bir teşekkür telgrafı yollamıştır 94. Bu arada 1924 yılının Eylül ayından itibaren ileride imzalanacak olan Türk- Sovyet Dostluk ve Saldırmazlık Paktı nın temelleri atılmaya başlamıştır. Sovyet Büyükelçisi Surits in, Başbakan İsmet Paşa ya eski Moskova Antlaşması nın 95 hükümlerini yenileyerek geliştirme önerisi ile başlayan görüşmeler zaman zaman kesintilere uğrasa da 1925 yılının sonunda tamamlanacaktır 96. Görüşmeler devam ederken Çiçerin, 19 Eylül 1924 te Surits e bir telgraf çekerek, ileride yapılacak ittifak anlaşmasına askeri tarafsızlık ve bir diğerine karşı askeri oluşumlara katılmama şartını Türk tarafına teklif etmesini istemiştir 97. Görüşmeler Dvinsk doğumlu olan Surits Berlin Üniversitesi nde Uluslar arası İlişkiler eğitimi almış, Türkiye Büyükelçiliği ne atanmadan önce de Sovyetler Birliğinin Afganistan Büyükelçiliği, Türkistan Sorumluluğu ve Norveç Büyükelçiliği görevlerinde bulunmuştur. Ayrıntılar için bkz. K.A. Zalesskiy, İmperiya Stalina, s Türk Milletinin kaderini doğrudan doğruya ve tam bir hâkimiyet dairesinde bizzat yönetme hakkını kesin bir surette tesbit eden ve geçmişte son derece zarar gördüğü istibdada ilelebet son veren Cumhuriyetin ilanı dolayısıyla vaki olan tebriklerinize Türk milleti ve hükümeti adına temiz yürekle ve içtenlikle teşekkür ederim. Cumhurbaşkanlığına seçilmem münasebetiyle yaptığınız tebrikler ve hakkımda gösterdiğiniz hissiyattan dolayı son derece mütehassıs oldum. İki millet ve hükümetlerimizi birleştiren dostça bağların çözülmez olduğu hakkındaki güveninize ve işbu bağları gittikçe güçlendirerek ve pekleştirerek her iki devletin gelişmesine ve iki milletin mutluluğuna hizmet edeceğine kaniyim. Hâkimiyet-i Milliye ( ). 95 Eski Moskova Antlaşmasından kasıt 1921 yılında imzalanandır. 96 M. Perinçek, age., s Dokumentı Vreşney Politiki SSSR, C.8, s.766.