Kiraz
Bir meyve ağacı ve bunun meyvesidir. Kiraz ağacı ilkbaharda pembemsi beyaz, demet biçiminde toplanmış çiçek açar. Bir süre sonra da bu çiçeklerin yerine kirazlar, ikisi, ya da üçü bir arada toplu olarak ortaya çıkarlar. Olmamış kirazlar beyaz ve serttir. Birkaç hafta içinde olgunlaşıp kızarırlar, sulu ve yumuşak bir durum alırlar. Kirazın anayurdu Anadoludur. M.Ö. 64 yılında kiraz ağacım Anadolu'dan çıkarıp Yunanistan'a götüren eski Yunanlılar'dır. Bir İtalyan tarihçi, kirazın anayurdunun Giresun olduğunu ve meyvenin adının da şehrin adından geldiğini ileri sürer. Yurdumuzda yetişen kiraz çeşitleri arasında Yarımca'nın «dalbastı, kara bodur, güzelce ve tabanlı»,
Amasya'nın «tabanı yarık», Isparta’nın «ballı», Bursa’nın «kalp ve efendi», Çorum'un «ala», M. Kemalpaşa'nın «Halil efendi, kara, Turani, beyaz, Mahmutoğlu, taş ve şadırvanı», Afyon'un «karabala ve kirgilli» si en ünlüleridir. Bunlardan ayrı olarak kirazın «aşlama, ak kiraz, dıragane, kırdar, elifi, sultani» gibi çeşitleri de vardır. Çiçekler etlenerek fındık büyüklüğünde kiraz adı verilen meyveleri verirler. Meyveler, dallarda iki veya üçü bir arada demetler halinde bulunur ve iyice kızarıp olgunlaşınca toplanır. Fide kiraz ağacından, 5-6 yıldan önce meyve alınmaz. Bir kiraz ağacı, 60-70 yıl kadar yaşayabilir.
Bir ağaçtan ortalama olarak, 20-50 kg kadar ürün alınabilir. Taze meyvesi az dayanır. mevsim sonu, bilhassa yağışlardan sonra kurtlanır. Memleketimizde geniş çapta kültürü yapılmaktadır. Uludağ, aşlama, napolyon, sultani, ballı ve ak kiraz gibi çeşitleri vardır. Meyvesi taze olarak yenir. Hoşafı, reçel ve konservesi yapılır. Kiraz ağacı kabuğu kabız ve ateş düşürücü, çiçekleri göğüs yumuşatıcı, yaprakları ise müshil olarak halk arasında bazı bölgelerde kullanılmaktadır.
Tatlı aroması ile pek çok içecek ve şekerlemede kullanılan kiraz, popüler bir meyve olmasına karşın sağlığa yararları uzmanlar tarafından çok dile (en azından bitkiler kadar) getirilmezdi. Ancak son yıllarda kirazın faydaları üzerine yapılan çalışma sayısı arttıkça ve bu çalışmaların sonucu sağlık kuruluşlarının web sitelerinde yer almaya başladıkça kiraz sadece çıkmasını heyecanla beklediğimiz bir meyve olmaktan, faydaları için tüketilmesi gereken meyveler arasına terfi etti.
Kirazın faydaları arasında öne çıkan nokta, meyvenin antioksidan bakımından zengin olması ve bu sayede pek çok organı hücre hasarına karşı koruması. Buna ek olarak tam bir vitamin ve mineral deposu olan kiraz C, A, K vitaminleri ile fosfor, demir ve kalsiyum gibi önemli mineraller bakımından çok iyi bir kaynak.
Kirazın sağlığa faydaları
Beyin sağlığı: Yaşla beraber beyin hücreleri arasındaki iletişim azalır ve bunun sonucu olarak zihinsel aktivite yavaşlayabilir ve hafıza sorunları görülebilir. Düzenli olarak kiraz yiyerek ilerleyen yaşlarda oluşan bu durumu engelleyebilir, en azından süreci yavaşlatabilirsiniz. Kiraz içinde bulunan antioksidanlar gelişmiş hücreleri tahrip eden ve hali hazırda vücudumuzda bulunan serbest radikallere karşı koruma sağlar. Ne kadar az hücre zarar görürse beyin o kadar çevik ve hafıza o kadar keskin olur. Bu antioksidanları kiraz dışında, siyah erik, böğürtlen, ahududu, çilek, avokado, portakal ve kırmızı üzüm gibi meyvelerden de alabilirsiniz.
Uykusuzluk: Kiraz, beyinde uyku döngüsünün düzenlenmesi için kullanılan “melatonin” içerir. Vücudumuz normal koşullarda yeterli miktarda melatonin üretebilir ancak bazı çevresel faktörler (yapay aydınlatma, tv ekranı veya bilgisayar ekranından gelen ışık gibi) melatonin seviyesini düşürerek yatağa girdiğinizde uykuya geçişi zorlaştırabilir. Yatmadan bir kaç saat önce kiraz yerseniz eksik melatonin tamamlanır ve uykuya geçiş kolaylaşır.
Kilo kontrolü: 100 gram kiraz ortalama 60 kalori içerir. 1 dilim beyaz ekmeğin 80-90 kalori olduğunu düşünürsek, özellikle kilo vermeye çalışırken lezzetli atıştırmalık seçenekleri arasına kirazı rahatlıkla ekleyebilirsiniz. Kirazın %75’i sudur ve midenizi daha az kaloriyle daha kısa sürede doldurmanızı sağlar. Besin lifi bakımından zengin olması ise daha uzun süre tok hissetmenize yardımcı olur. Burada dikkat edilmesi gereken kritik nokta tüketilen kirazın miktarıdır. Çünkü kirazın kalorisinin büyük bir miktarı şekerden gelir ve fazla tüketildiğinde diyetinizi olumsuz yönde etkileyebilir.
İltihap önleyici: Bilimsel araştırmalar, kirazda bulunan “antosiyanin”nin iltihap arttırıcı bazı enzimleri (cyclooxygenase-1 ve 2) baskıladığını ortaya koymaktadır. Bu özelliği ile kiraz gut artriti, fibromiyalji (ağrılı kas rahatsızlığı) ve kronik spor sakatlıkları nedeniyle oluşan ağrıları hafifletilmesi için önerilen meyveler arasında yer almaktadır. Hatta “California Kiraz Danışma Kurulu”nun kirazın ağrıya etkisi konusunda “20 adet kiraz yemek 1 aspirin almaktan 10 kat daha etkilidir” gibi iddialı bir açıklaması da mevcut.
Gut hastalığı: Boston Üniversitesi Tıp Fakültesi tarafından yapılan bir çalışmaya göre kiraz, gut hastalığına bağlı eklem ağrısı ataklarını %35 ile %75 arasında azaltıyor.
Kiraz ağacı
Farklı kiraz türleri olmasına karşın (tatlı, ekşi, siyah, kırmızı…) kiraz ağaçları “Prunus” familyasındandır. Ülkemizde yetiştirilen kiraz ağaçlarının çoğunluğu “Prunus avium”dur ve bu ağaç Kuzey Afrika, Batı Asya, Tunus ve Fas’ta yetiştirilir. Ekşi kiraz ağacı ise (Prunus cerasus) daha çok Avrupa (Türkiye dahil) ve güneybatı Asya’da yetişir. Türkiye, Rusya ve Ukrayna’nın ardından dünyanın 3. büyük ekşi kiraz ve en büyük tatlı kiraz (2009 rakamlarına göre) üreticisidir.
Az güneş gören kiraz ağacının yaprakları mümkün olduğunca çok ışık almak için büyük olur. Çok güneş alan yapraklar ise “fotosentez” kapasitesini arttırmak için kalınlaşır. Kış aylarında yapraklarını döken ağaç 30 metreye kadar uzayabilir. Kiraz ağacı bahar aylarında yeni yapraklarla birlikte beyaz çiçekler açar. Kiraz meyvesi insanlar arasında olduğu kadar başta kuşlar olmaz üzere diğer hayvanlar arasında da oldukça popüler bir meyvedir.
Sözlükte "kiraz" ne demek?
1. Gülgillerden bir meyve ağacı (prunus avium).
2. Bu ağacın kırmızı renkte, etli, sulu, tek çekirdekli meyvesi.
Cümle içinde kullanımı
Tabaktan ikişer kiraz daha alıyoruz.
- Y. Z. Ortaç
Kiraz kelimesinin ingilizcesi
[Kiraz] n. cherry
Köken: Yunanca