10 Nisan’da hazine ve maliye bakanı 2019 reform uygulamaları bağlamında yaptığı açıklamada vergi mimarisinden bahsederek kurumlar vergisinde bir indirime gidileceği, buna karşılık istisna ve muafiyetlerin daraltılacağını söyledi.
Burada akla devletin standart esaslara göre toplanması gereken vergilerden birtakım yasal kararlarla vazgeçmesi anlamına gelen vergi harcaması gelmektedir.
Hemen söyleyelim vergi harcaması vergi toplamak için yapılan harcama değildir.
Vergi harcaması vergi sistemi yoluyla toplanması gereken vergiden vazgeçilmesi nedeniyle devletin uğradığı kayıptır.
Birtakım sosyal, ekonomik ve siyasi amaçlar için vergilerden vazgeçilmekte, yani vergi harcaması yapılmaktadır.
Örneğin, asgari geçim indirimi bir vergi harcamasıdır.
Futbolculardan vergi alınmaması bir vergi harcamasıdır.
Yatırım indirimi bir vergi harcamasıdır.
**
Bizde sadece vergi kanunlarıyla değil diğer kanunlarla da birtakım vergi istisna, muafiyet, indirim v.s. tanınmıştır.
Dolayısıyla vergi harcamalarını hesaplamada ciddi bir zorluğun yanında vergi mevzuatında da ciddi bir karmaşaya da neden olmaktadır.
**
Vergi harcaması mali, ekonomik, sosyal ve siyasi amaçla yapılmaktadır. Bir nevi maliye politikası aracı olarak kullanılmaktadır.
Normalde harcama dediğimizde bütçede herhangi bir ödenek konulması ve bunun belli amaçlar için belli yerlere harcaması anlaşılıyor. Harcamanın etkileri geneldir, bütçe sürecinden geçtiğinden şeffaflık ve denetim söz konusudur.
Vergi harcamasında belli bir gruba yönlendirme akla gelmektedir.
**
Bu uygulama sadece ülkemizde değil bütün gelişmiş ülkelere yaygın bir şekilde yapılmaktadır.
5018 sayılı kamu mali yönetimi kontrol kanunu ile de 2006 yılından itibaren (yasal zorunluk) maliye bakanlığı tarafından vergi harcama raporları hazırlanmaya başlanmıştır.
2017 yılının vergi harcaması toplamı Gayri Safi Yurtiçi hasılanın yüzde 4.1’ine karşılık (126 milyar lira). 2018 vergi harcaması 151 milyar lira tahmin edilmiş.
Burada gelir vergisi vazgeçişlerinden kaynaklanan harcamaların toplam içerisinde payı yüzde 38.
Onu yüzde 27’lik payla KDV ve yüzde 15’lik payla da kurumlar vergisi izlemektedir.
Burada bir başka önemli veri; gelir vergisi ile ilgili vergi harcamalarının gelir tahsilat içindeki payı %43.8, kurumlar vergisi ile ilgili vergi harcamalarının kurumlar vergisi tahsilatı içerisindeki payı %37’dir. Yani gelir ve kurumlar vergisinin önemli bir kısmından muafiyet, istisna, indirim, mahsup ya da diğer şekillerde vazgeçilmektedir.
Bir başka önemli gösterge de vergi harcamalarının toplam vergi gelirleri içerisindeki payının yüzde 24’lere ulaşmasıdır.
Almanya dışında birçok AB ülkesinde, ABD’de vergi harcamaları mutlak ve nispi olarak bizden daha yüksektir.
**
Söylemek istediğimiz Türkiye ciddi olarak bütçe dengelerini gözetmek zorunda.
Bunun için kamu harcamalarında israfın asgariye indirilmesi gerekmektedir. YEP kapsamında 76 milyar liralık bir harcama tasarrufu öngörülmüş bunun 44 milyar lirasının realize edildiği açıklanmış.
Diğer tarafta vergi harcaması gibi vazgeçilen vergilerin de önemli bir boyutu olduğunu görmekteyiz (2018 yılında 151 milyar lira).
Burada vazgeçilen vergilerdeki temel makroekonomik hedef ne ölçüde gerçekleşmiştir, sorusunun cevabı önemlidir.
Aslında bu soru bütün farklı alanlardaki teşviklerin (vazgeçilen vergilerin) sonuçları ile ilgili takip yapılması, etkinlik araştırmasını akla getirmektedir.
**
Vergi sistemi ile ilgili ciddi bir karmaşa var; istisna ve muafiyetler bu karmaşayı daha da artırmaktadır.
Olabildiği ölçüde vergi sisteminin sadeleştirilmesi gerekmektedir.
Bu nedenle vergi harcamalarını çok yaygınlaştırmamak, çeşitlendirmemek, vergi dışı kanunlara istinaden bunları yürürlüğe koymamak lazım.
Bir başka önemli konu da vergi harcamalarının hangi amaçla (sosyal-ekonomik-siyasi) yapıldığının belirlenmesi, kamuoyuna açıklanması (şeffaflık ve hesap verilebilirlik) gerekir.
Daha da önemlisi yapılan harcamalarla hedeflerin ne ölçüde örtüştüğünü izlemek ve sonuçları yine kamuoyu bilgisine sunmak gerekir.
Vergi harcaması ile ilgili talep edilen etkinlik denetimini aslında bütün kamu harcamaları için de gerçekleştirmek (kamu israfının asgariye indirilmesi) şeffaf ve hesap veren bir kamu yönetimi için de son derece önemlidir.