7 Maddede Türklerin Ata Sporu Güreşin Serüveni
İnsanlık tarihinin en eski sporları arasında yer alan ve zamanla Türkler ile özdeşleşerek Türk kültürünün bir parçası haline gelen güreş sporunun serüvenini Beyaz Tarih okurları için yazdık.
1. Türk tarihinin en eski sporlarından biridir
Yalnızca Türk tarihinin değil insanlık tarihinin en eski sporlarından biri olan güreş, zamanla Türklerle özdeşleşmiş, hayatın her alanına işleyerek günümüze ata sporu olarak miras kalmıştır. Çin yıllıklarında, bazı seyahatnamelerde, destanlarda ve saray tarihlerinde savaş talimlerinin yanı sıra birçok aktivite sırasında yapıldığı ve bir yiğitlik göstergesi olduğu belirtilir. Geçmişten günümüze Türk hükümdarlarının ve yöneticilerinin bu spora alaka göstermeleri, güreşin canlı kalmasını sağladı. Güreş sporu öylesine Türk milletinin içine işlemiştir ki, tarihte Türk kızlarının dahi güreştiği bilinmekte, hatta bazısının talibine, ona varabilmesi için at yarışında, ok atmada ve güreşte kendisini yenmesi şartını koştuğu görülmektedir.
2. Sosyal hayatın her alanın önemli bir parçası haline dönüştü
Yaşanılan toplum, inançsal yapı, çevresel faktörler vb. birçok unsur nedeniyle farklı topraklarda farklı biçimlerde görülen güreş sporu, zamanla Türk toplumuyla bütünleşerek bir spor aktivitesi olmaktan çok bir sosyal gerçeklik olgusuna dönüştü. Tarihteki Türk toplumsal yaşamının hemen hemen her bölümünde, düğünlerde, bayramlarda, şenliklerde hatta cenaze ve matem törenlerinde yaygın bir şekilde yapılmış, sosyal ve kültürel birçok fonksiyonun yerine getirilmesini sağlamıştır.
3. İslamiyet sonrası Türk toplumunda Hz. Hamza güreşçilerin piri sayıldı
Türk sosyal ve inançsal yapısındaki değişimler, İslam öncesi Türk toplumundaki güreşin ritüel kısmına etki ettiği gibi, İslam’ın kabulüyle de benzer şekilde değişiklikler meydana getirdi. İslam tarihindeki önemli isimlerin güreş tutuşması, Hz. Peygamber’in güreşe dair hadisleri vb. unsurlar güreş sporuna İslami mahiyet kazandırdı. Özellikle İslam tarihinin önemli figürlerinden olan, yiğitlik ve güreşçiliğiyle bilinen Hz. Hamza İslamiyet sonrası Türk folklorunda güreşçilerin piri olarak kabul gördü.
4. Selçuluklular döneminde güreş bir sentez haline dönüştü
Türk kültüründeki güreş sporu belki de en önemli diyebileceğimiz dönüşümü Selçuklular döneminde yaşadı. Bu dönemde İslam ve Fars kültürüyle kurulan münasebet vesilesiyle Türk güreş geleneği Fars ve İslam kurallarıyla birleştirerek yeni bir kimliğe büründü. Günümüzde bilinen adıyla “pehlivan” kelimesinin Türk diline bu dönemde geçtiği düşünülmektedir. Bu dönemde güreş sporuna giren yeni kuralların başında Hz. Peygamber’e salavat getirilmesi, dua okunması ve Hz. Hamza’nın adının anılması gelir.
5. Padişahların himayesine alınan güreş, Osmanlı’nın ilk yıllarından itibaren gelişim gösterdi
Başlangıç noktası bilinmese de Türklerin eski dönemlerinden itibaren yapılan güreş sporu Osmanlı Devleti’nin ilk dönemlerinden itibaren gelişim gösterdi. Özellikle padişahların, vezirlerin ve şehzadelerin teşviki bu noktada önemli role sahiptir. Orhan Bey Bursa’da, I. Murat ise Edirne’de güreşçi tekkeleri açarken, güreşçilerin bir cemaat olarak teşkilatlanması Fatih Sultan Mehmet döneminde gerçekleşti. II. Bayezid Amasya’daki şehzadelik dönemlerinde çok sayıda pehlivanı desteklerken, padişahlığı sırasında birçoğunu İstanbul’a getirerek güreş sporuna katkıda bulundu. Yavuz döneminde “cemâat-i küştîgîrân” denilen bir vakıf altında önemli güreşçiler yetiştirilirken Kanuni zamanında da önemini koruyan güreş sporu daha sonra bir dönem ihmale uğradı. Ancak III. Ahmet ve Abdülaziz gibi güreşe meraklı padişahlar tarafından yeniden gerekli önem verildi. Bu isimlerin dışında birçok Osmanlı padişahı hem bizzat güreşti hem de güreşi destekledi.
6. Tarih boyunca güreşin farklı biçimleri yapıldı
Sosyolojik koşullardan sıklıkla etkilendiğini belirttiğimiz güreş sporunun Türk tarihi içerisinde tek çeşidinin olduğunu düşünmek garip gelecektir ki bu durum böyle değildir. Türkler tarih boyunca “karakucak, yağlı güreş, aba güreşi” adları altında çeşitli güreşler yaptı. Bu güreşlerden en eskisi kıran kırana geçen karakucak güreşidir. Hepimizin yakından tanıdığı yağlı güreş ise Türklerin zaman içinde yaptığı diğer bir güreş türüdür. Geleneksel yapısıyla günümüze ulaşmayı başaran yağlı güreş, her yıl Kırkpınar Meydanı’nda geleneksel olarak gerçekleştirilmektedir. Daha çok Güney ve Güneydoğu Anadolu taraflarında yapılan aba güreşi adını pehlivanların giydikleri abadan almaktadır. Bunun dışında profesyonel bir spor aktivitesine dönüşen minder güreşi de yine Türklerin dünyada başarı elde ettiği önemli bir güreş dalıdır.
7. İlk minder güreşi İstanbul’da yapıldı
Çeşitli toplumlarda farklı şekillerde yapılan güreş sporu, özellikle dünyanın küreselleşme sürecine girmesiyle birlikte uluslararası turnuvalarda düzenlenen güreş müsabakaları bir standarda oturtuldu. Bu durumun ilk izlerine ise 20. yüzyılın başlarında rastlanır. Osmanlı Türkiyesi’nde “alafranga” adıyla anılan ilk minder güreşi, İstanbul’da 20. yüzyıl başlarında Beşiktaş Jimnastik Kulübü’nde yapılmış, gelişmesi ise Cumhuriyet döneminde, özellikle birçok dünya ve olimpiyat şampiyonumuzun çıktığı 1935-1951 yılları arasında olmuştur. Günümüzde ise minder güreşi Türklerin dünya çapında başarı gösterdikleri spor dallarından biridir.
Kaynakça
Abdülkadir Özcan, Güreş, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, cilt.14, 1996
Mücahit Fişne, Sait Bardakçı, Yalçın Karagöz, Ata Sporumuz Güreşe Yönelik Günümüzdeki Toplumsal Bakışın Değerlendirilmesi, CBÜ Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, cilt.12, sayı.1, 2017
Adnan Kalça, Hüseyin Akburu, Bireysel Sporlar: Güreş Ders Kitabı, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları
DİĞERLERİ
İstanbul Vapur Kültürünün Mimarı: Şirket-i Hayriye
Günümüzde İstanbul’un sembolü haline gelen, anılarımızın şahidi, martılara simit attığımız ve ayaklarımızı demirlerine uzatarak sıcak çay ile birlikte iyotlu havayı ciğerimizin derinliklerine çektiğimiz boğazın incisi Şehir Hatları vapurları gündelik hayatımızın vazgeçilmez bir parçası durumunda. Biliyoruz ki böylesi bir kültür bir anda oluşmaz, bir geçmişe, maziye ve bir toplumsal bellek oluşumuna ihtiyaç vardır. Biz de bu yazımızda, İstanbulluların vapur kültürünün oluşmasında öncülük yapan Türkiye’nin ilk anonim şirketi Şirket-i Hayriye’nin bir ulaşım hizmetinden öte 160 yıllık bir taşıma kültürünü nasıl oluşturduğunu sizlere aktarmaya çalışacağız.
Bir Zamanlar Boğaziçi
18.yy.’dan itibaren İstanbul’a Avrupa’dan pek çok sanatçı gelerek, Doğu’nun güzelliklerini belge niteliği taşıyan resimlerine konu etti. II. Mahmut’un tahta olduğu süre boyunca gerçekleştirdiği reformlar batılılaşma alanında atılan ilk adımlar oldu ve bu gelişmeler Avrupalılar’ın Osmanlı Devleti’ni daha yakından takip etme ihtiyacını doğurdu. Doğu’nun gizemi Avrupa’da yankı bularak oryantalizm adı altında Batı dünyasını etkisi altına aldı ve bu uğurda İstanbul’a gelen sanatçılar Beyoğlu semtinde rahatça yaşadı. 20.yy.’da İstanbul’da çalışan sanatçılar bu şehrin anılarını, doğa görünümlerini, boğaziçini, insanlarını ve kıyafetlerini resimlediler ve bir yüzyıla damgalarını vurarak Boğaziçi Ressamları sıfatını aldılar. Şimdi onların fırçalarından çıkan renklerle Boğaziçi’ne bakalım;
5 Soruda Geleneksel Türk Tiyatrosunun Önemli Kolu Orta Oyunu
Seyircinin ortasında oynanan, doğaçlamaya dayanan, müzik, dans, taklit gibi unsurlardan da yararlanan orta oyunu, geleneksel Türk tiyatrosunun en önemli unsurlardan biridir. Gerek Kavuklu ve Pişekar tiplemeleri gerekse de işlenen konular ile bir dönem Anadolu coğrafyasının vazgeçilmez sanatsal faaliyetlerinden olan orta oyunu, ne yazık ki Tanzimat sonrası dönemle birlikte önemini yitirmeye başladı. Son temsilcisi İsmail Dümbüllü’nün 1973’teki vefatının ardındansa sadece belirli yörelerde kısıtlı bir alan ve özel günlerde oynanan bir oyun haline geldi.
7 Maddede Zamanın Eskitemediği Ticarethane: Kapalıçarşı
Kapalıçarşı’yı ne bir satıra ne de bir sayfaya sığdırmak mümkün. Modern zamanın ruhuna fatiha okuttuğu çarşı-pazar kültürünün Osmanlı’dan günümüze ayakta kalan dünyadaki en önemli ticaret mirası. Bir yanıyla Doğu’nun mistik yapısı ve estetiğini bünyesinde barındıran, diğer yanıyla da teknolojinin nimetleriyle kendini kuşatan, geçmişi, bugünü ve geleceği birbirine bağlayan egzotik ortam. Osmanlı’daki lonca kültürünün yaşamaya devam ettiği Kapalıçarşı, geçmişte olduğu gibi bugün de altın, gümüş, elmas gibi hammadde ekonomisinin kalbi noktası olmaya devam etmekte.
Reşat Nuri Güntekin'in 10 Eseri
Çalıkuşu, Yaprak Dökümü, Dudaktan Kalbe, Acımak... gibi eserlerin yanı sıra 67 yıllık yaşamına onlarca başyapıt sığdırmış bir öğretmen, bir milletvekili, bir müffettiş ve bir yazar; Reşat Nuri Güntekin. Bugün aramızdan ayrılışının 59. yıl dönümü. Reşat Nuri Güntekin’in ilk hikayesi, ilk romanı, ilk piyesi… Sizler için Reşat Nuri Güntekin’in 10 eserini derledik;
5 Maddede Arabistanlı Lawrence'ın Serüveni
Osmanlı İmparatorluğu’na karşı İngilizlerin desteği ile planlanan Arap ayaklanmasında rol üstlenen Thomas Edward Lawrence İngiltere'nin Kuzey Galler bölgesinde evlilik dışı bir çocuk olarak dünyaya geldi. Özellikle kaleme aldığı anıların kitaplaştırılması ve adına çekilen filmle şöhreti daha da artan Lawrence dünya çapında tanınan bir figüre dönüştü. Ancak onun kahraman olduğu yönündeki yaygın görüşün aksine Batı kamuoyuna pohpohlanan suni bir kahraman olduğu görüşü mevcut. Benliğinin oluştuğu süreçten suni kahraman iddialarına kadar çeşitli yönleriyle Arabistanlı Lawrence tarihi fotoğraflarla bu çalışmada.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun