Osmanlı Devleti'nin kripto-hristiyanları: Nedenler, sorunlar ve sonuçlar
Kapak fotoğrafı: Trabzonlu Pontik müzisyenler
Osmanlı İmparatorluğu'nda kripto-Hristiyanlık olgusunun ortaya çıkışı, tarihçilikte oldukça az çalışılmış bir konudur. “Gizli Hristiyanlar” nasıl ortaya çıktı, İslamlaşmaya ne sebep oldu ve kaderleri nasıl oldu? Bu kısa makalede bu sorulara cevap vermeye çalışacağız.
Zorla İslamlaştırılan Hıristiyan ulusların temsilcilerinin, geleneksel Hıristiyan törenlerini ve bayramlarını bu kadar kolay bırakamadıkları açıktır. Hristiyan kimliğinden vazgeçme konusundaki isteksizlik, kripto-Hristiyan denilen bir topluluk oluşmasına yol açtı - bu topluluk kamuya açık bir şekilde İslam'ı benimsiyordu ancak gizli olarak Hristiyan kaldılar.
Genellikle kilisenin yalnızca kripto-Hıristiyanları reddetmekle kalmayıp, aynı zamanda en iyi şekilde sapkın olduklarını ve ihanet ettiklerini düşünerek, onları aforoz ettiğini hatırlatalım. Ancak, resmi Kilise'nin konumunu bir kenara bırakalım ve bu fenomenin nasıl ortaya çıktığını ve bunun neye yol açtığını anlamaya çalışalım.
Az sayıda kaynak dolayısıyla, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki kripto-Hıristiyan sayısının kesin bir tahminini yapamıyoruz. Ancak şiddet aracılığıyla İslamlaştırmanın Hristiyan nüfusunun geniş kitlelerini etkilediği bilgisi güvenilirdir. Hristiyanlar tarafından İslam'ın benimsenmesinin devlet için ekonomik olarak faydalı olmadığını görülmüştür, çünkü Hristiyanların sırasıyla çok sayıda vergiye maruz kaldıklarından, “sadık” saflarına girmelerinin hazineye verdikleri gelirleri düşürdüğünü unutmayın.Sonuç olarak, Hristiyanların devlete ciddi bir tehdit oluşturmadıkça, İslamlaştırılmaları anlamsızdı. İsyanlar ve ayaklanmalar zamanında, itaatsizlik bastırılırken İslam'ın zorla empoze edilmesi bir kerede birçok sorunu çözdü; bunlardan en önemlisi, türkleştirilen nüfusun etnik grupları arasında desteğini yitirmesiydi.
Örneğin, Trabzon’a bağlı Rize bölgesinin yakınındaki bazı köylerde vaftiz töreninin anısını koruyan ve Türkçe değil Ermenice konuşan Müslümanlar vardı[1]. Rize şehrinin coğrafi konumu göz önüne alındığında, etnik bir Ermeni grubu olan Amşen (Hemşin) Müslümanları hakkında konuştuğumuzu varsayabiliriz. Ermeni ve Arap tarihçilerinin Ortaçağ kaynakları (TovmaArtsruni, Vardan Bardzrberdtsi, El Baladzuri, El Yakubi'nin eserleri) bölgede önemli Arap kolonileri olduğunu öne sürüyor. Belki de onların etkisinde Ermeni nüfusunun bir kısmının kademeli olarak İslamlaştırılması vardı ve Türkler bölgeye geldiğinde durum kötüleşmeye başladı.
Öyleyse, Türklerin gelmesinden önce, Hıristiyanlar ve Müslümanlar tarafından temsil edilen iki Ermeni cemaatinin zaten Amşen'de yaşadığını varsayabiliriz. Daha sonra, Osmanlılar tarafından sürdürülen dini politikalar sonucunda, Amşenli Hristiyanlar, dinlerini koruyarak Rus İmparatorluğu’na ait Karadeniz topraklarına taşınmak zorunda kaldılar.Hemşin olarak adlandırılan diğer kısım, bölgede Türklerin gelişinden önce Müslüman olduğu için ya da daha sonra İslamlaştırılmaya zorlandığı için kaldı. Bu sorunun karmaşıklığı, Türklerin gelmesiyle birlikte, Ermeni tarihçiliğinin bir düşüş dönemine girmiş olmasından kaynaklanmaktadır ve buna bağlı olarak, bu olayı çağdaşların ifadesine göre izlemek mümkün değildir. Kaynaklara göre, Trabzon’un kripto-Hristiyanların, “iki yüz yıl önce Müslümana dönüştürülen” Batum eyaletindeki Ermenilere benziyorlardı [2].
Osmanlı İmparatorluğun ilk yüzyıllarından itibaren ölüm acısı altında İslam'a geçiş yapıldı. Dahası İslam sadece Hristiyanları temsilcileri değil aynı zamanda diğer inançları ve mezhepleride etkisi altına aldı.IV Sultan Mehmed döneminde 1666’da İslam’a geçen ŞabtaiTzvi’nin takipçileri olan “dönme” ya da Yahudi elçilerinin hikayesi bu durumun bilinen bir örneğidir.[3]. Üç yüzyıl sonra, eski Yahudiler kimliğinin kökenini neredeyse kaybediyordu, bir zamanlar Yahudi halkına bağlılıklarının az sayıdaki kanıtlarından biri camilerde dualar sırasında kullanılan dildi (İbranice veya Ladino) [4].
Bunun tam tersi örneği İslam’a geçen Yunanlılar oldu. Örneğin, kripto-hristiyanlar “stavrioti” (istavri), isimlerini 17. yüzyılda İslamlaştırılanStavr köyünden almıştır. Ancak, Trabzon'daki Yunan nüfusunun İslam'a dönüşmesi daha önce gerçekleşti. Bu nedenle, Osmanlı İmparatorluğunun vergi kayıtlarına göre, G. Lovri tarafından incelenen ve A. Brier [5] tarafından belirtilen, 1529, Trabzon'un düşmesinden 59 yıl sonra, Osmanlı Türklerinin saldırısı altında, Hristiyanlar, bölgenin toplam nüfusunun% 86'sını oluşturuyordu. 1583'te, durum zaten tamamen farklıydı: İslam, nüfusun% 77'sinin Yunanca kullanılmasına rağmen, nüfusun% 54'ü sözde İslam’a geçmişti. 19. yüzyılda, erkekler yalnızca Müslüman isimler almakla kalmıyor, aynı zamanda Osmanlı ordusunda da görev yapıyorlardı. Ancak bu onların Ortodoks Rumlarla yakın temaslarını sürdürmelerini ve gizlice Hristiyanlığı uygulamalarını engellemedi [6].
Osmanlı Devleti nüfusu arasında dinlerin iç içe geçmesine dair birçok örnek vardır. İmparatorluğun Avrupa kısmında, insanların halka açık olarak kullandıkları Müslüman isimleri ve Hıristiyanların olduğu topluluk içinde kullandıkları Hristiyan isimleri vardı. İnsanların kafasında dinlerin sentezinin daha ilginç varyantları da vardı: erkek vaftiz edilen çocuklar sünnet edilirdi; kiliselerde ve camilerde dua edebilir; Hristiyan orucunu tutabilir, ancak Ramazan ayında camilere katılırdı; düğünlerde hem Hristiyan hem de Müslüman ritüelleri vardı; dahası, topluluk temsilcilerinin ölümünde cenaze törenleri Hristiyan olarak yapılırdı, ancak Müslüman mezarlıklarına gömülürlerdi [7].
Osmanlı İmparatorluğu'ndaki kripto-Hıristiyanların en acı kader örneklerinden biri, Rus gezgin P.A Chikhachev'in ifadesidir. Trabzon'un yakınında bulunan Osmanlı şehri Kerasunt'taki kalışından bahseden gezgin, inatla bir coğrafyacıyla seyirci arayan Müslüman Süleyman'la yaptığı karşılaşmayı hatırlıyor. Yazar tanımadığı bir Müslümanla , Kur'an hakkında, konuşacak zamanı olmadığını söylesede, sonunda buluşmayı kabul ediyor.
Görünen o ki, Müftü Süleyman aynı zamanda Parthenius adında bir Hristiyan rahipti. Bu gerçek P.A.Chikhachev'i çok şaşırttı. Yaşlı adamın eş-din adamlarının yardımına ihtiyacı olduğu ortaya çıktı, çünkü gezginden kendisine “Hristiyan Hristiyan” olarak yardım etmesini istedi [8]. “Yardıma ihtiyacım var” dedi yaşlı adam ve uzun beyaz ipek sakalından büyük bir gözyaşı aktı. Ve şöyle devam etti: - Biraz zamanım kaldı ve neredeyse 70 yıldır yaptığım gibi, Rabbime gizlice hizmet etmeye devam edebilirim.Ama benim bir de kızım var. Toplum içinde Fatima olarak seslendiğim, başbaşakalıncada sessizce Sophia diyorum ona. Bu saf varlığı kurtarmak zorundayım. Onun evlenme zamanı geldi ve ben onun güzelliğini duyan ve onu istemeye gelen Müslümanları daha fazla reddedemem. İstemeye gelenler arasında çok güçlü Müslümanlar var ve eğer bir Müslüman kızımla evlenip onu haremine kapatırsa o gün ben de ölürüm. Lütfen Kırım'a, Tiflis'e veya başka bir Hıristiyan ülkeye geçmesi için zavallı Sophia'ya ve beraberindeki akrabalarından biri olan bir Hıristiyan'a yardım edin. Kızımın hayatını garantilemek için ona para vereceğim ve hayatımın geri kalanını Tanrı'ya dua etmeye adayarak, iyiliğiniz için sizi ödüllendirmesini rica ediyor olacağım ”[9]. Yazar, büyüklerin sözlerinden çok etkilendiğini ve kripto-Hristiyan Parthenius'un kızına yardım etmek için elinden geleni yaptığını söylüyor.
A. Chikhachev'in “Türkiye Üzerine Notları” nda belirtilen bu hikaye, çok önemli sonuçlar çıkarmayı mümkün kılıyor.
Dolayısıyla tez bir kere daha destekleniyor ve Kripto-Hristiyanların Müslüman geniş kitleli toplumun önünde kendisi Müslüman gösterdikleri ve kendileriyle aynı düşüncede olanların Hristiyanlıklarını gösterdikleri “iki hayat”ları bulunmaktaydı.Chikhachev ayrıca, imparatorluğun Müslüman olmayan halklarının tüm üyelerinin tabi olduğu, ancak kripto-Hıristiyanların en çok acı çektiği asimilasyon sorununu da gösteriyor.Müslümanlar için “kâfirlerin” temsilcileriyle evlenmek bir kınamaysa, kripto-Hristiyanlarla evlilik konusunda mezhepsel faktör tamamen ortadan kalktı.
Yukarıda belirttiğimiz gibi, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki kripto-Hristiyanların sayısının, incelenen olgunun doğası nedeniyle tespit edilmesi neredeyse imkânsızdır, ancak VitalQuinette, Trabzon yakınlarındaki dokuz köydeki kripto-Hristiyanların sayısının 15 bin kişiye ulaştığını belirten verilerden bahseder [10]. Hristiyan Ermenilerde olduğu gibi, pek çok Ortodoks Rumun, Müslüman nüfusun saldırganlığından kaçıp Kırım ve çevre bölgelere taşınmaya zorlandığı unutulmamalıdır. İngiliz tarihçi F. V. Haslak'ın da belirttiği gibi, Trabzon'dan ayrılan Yunanlıların sayısı yaklaşık sekiz bin aileydi, geri kalanı ise halka açık bir şekilde Hristiyan inancının gizli destekçileri olarak kalmasına rağmen, halka açık bir şekilde İslam'a dönüşmek zorunda kaldı.
Yunan tarihçi G. Andriadis, “Görünmez İnanç” adlı makalesinde kripto-Hıristiyan bir aileden geliyor. Pontuslu Kripto-Hristiyanlar ”[12] genellikle yazarın ifadelerinde yeterince doğru olduğunu iddia eden büyükannesi Afrodit'in anılarını kapsar.Tarihçinin ana köyü olan Cromny'nin anılarında “dünyada Cromny'deki kadar gizli kiliselerin olacağı başka bir yer olmadığı söylenir. Her evin kendi küçük yeraltı kilisesi vardı; kripto-Hıristiyanlar, Hıristiyan ritüellerini gizlice Müslümanların ve Osmanlılarıhükümet yetkililerinin ve idare temsilcilerinin gözünden gizli olarak bu yerlerde kutluyorlardı.” Başka hizmet yerleri vardı, örneğin, Sarandon köyü yakınlarında, “Gizli Bakire” mağara kilisesinin bulunduğu, çalılıklarla kaplı bir mağara-kilise vardı. Kilise birkaç yüzyıl boyunca gizlice işledi. Yeraltı kilisesine giriş, tıpkı dualara ev sahipliği yapan yerlerde olduğu gibi, kapakları mobilya veya samanla dolu meraklı gözlerden gizlenmiş şekilde, dikkatle gizlenmiştir. Küçük ev kiliselerinde ikonları olan duvarlar küçük lambalar ve balmumu mumlarıyla aydınlatılmış, kripto-Hıristiyanların hizmet ve dualar için geceleri toplandığı bir ortamda bulunuyordu [13]. Tarihçinin büyükannesine göre, kripto-Hristiyanların çoğu zaman daha kıskanç Hristiyan olduklarını ve tüm kilise geleneklerini ve direklerini çok katı bir şekilde gözlemlediklerini unutmayın [14].
Kripto-Hristiyanların hayatındaki en önemli olay, imparatorluğun halkına gerçek din özgürlüğünü veren Tanzimat döneminin Sultan kararnamelerinin yayınlanmasıydı. Daha önce, eğer kripto-Hristiyanların gerçek inancı ortaya çıkarılsaydı, öldürüleceklerini, kripto-Hristiyanların Osmanlı toplumunun gözünde Hristiyanlığa dönüştürülmesinin, İslam’a inananların sapması ve ölümle cezalandırılabilecek bir şey olarak algılandığını not ettik.
İran’daki Rus diplomatına ve İslam hukukunun teorik kısmına ve pratik tezahürüne aşina olan İslamcı N. Ye. Tornau’ya göre, “ortodokside doğan bir Müslüman, eğer bırakılırsa, ölüm cezasına tabi tutulacak ve iradesiyle öldürülecek herkes "; “Müslüman olmuş, ancak inancı bırakmış olan” diğer dinlerin temsilcisi, hangi süre zarfında, o süre içinde uyarıldığı - ancak Müslüman dinini tekrar kabul etmeyi, kabul etmezse ölüm cezasına çarptırılır ”[15].
Bu, Sahih-i Buhari’nin 3017 sayılı Hadisinde de bildirilmiştir: “Ali’nin, Allah’ın memnun olabileceğini, bazı insanları yaktığını, İbn Abbas’ın her ikisinden de memnun olabileceğini öğrendikten sonra,“ (Onun yerine) (Onları yakmam, peygamberim için, Allah onu korusun ve kabul etsin, dedi: - (Hiç kimse) Allah'ı cezalandıramaz. Onları (basitçe) peygamberin Allah'ı korusun ve kabul etmesine izin vermesi için öldürdüm, şunu söylemiştim: - (Bir Müslüman) dinini değiştirirse, onu öldürün ”[16].
19. yüzyıl, kripto-Hristiyanları, gerçek inançlarını keşfetme korkusundan, yani, kripto-Hıristiyanların etnik ve itiraflı öz-bilincinin halka uyanmasına katkıda bulunan birkaç güçlü toplumsal karışıklıktan kurtarma korkusundan kurtarmayı amaçladı. Bunlardan ilki, Osmanlı yönetimine karşı çıkan Yunan ayaklanmasıydı, ikincisi ise 1839'da Sultan Abdül Mehdi'nin, vergi çiftçiliğinin kaldırılması, askerlik hizmeti reformu ve tüm Osmanlı Devleti vatandaşlarının haklarının dini veya etnik bağlılığa bakılmaksızın bağımsız bir şekilde güvence altına alınması gibi reformlar vaat eden Gulkhani’nin şerifinin yayınlanmasıydı. [17]. Üçüncü durum, 1856’daki Hutt-i Himayun’un yayınlanması ya da Sultan’ın 1839’un kararlarını birleştiren ve tamamlayan ve yasal statü kazandıran reformlar konusundaki baskısıydı.
Hutt ve Himayun'un yayınlanmasından hemen sonra, “Müslümanlar” tarafından Hristiyan inançlarına dair kamuoyu açıklamaları başladı. Böylece, 1857 Mart'ında, 150 kripto-Hıristiyan Peter Sidiropoulos'un keşfinden bir yıl sonra köy liderleri, Trabzon'daki Theodokepastos Manastırı'na geldi ve inançlarını açıp sürgün ya da ölüm karşısında bile kiliseye sadık kalacaklarına dair yemin etti.Osmanlı İmparatorluğu'ndaki İngiliz konsolosluğun kripto-Hristiyanların sayısının dikkate alınması ilginçtir; onların varlığına inanmayan ve sözde "kripto-Hristiyanların" askerlik hizmetini reddetmek isteyen Müslümanlardan başka bir şey olmadığını düşünen tek kişidir.İngiliz Büyükelçisi, sorun hakkında güvenilir bilgi aldıktan sonra şu rakamlara işaret ediyor: Cromney bölgesindeki 55 köy: 9535 Müslüman, 17260 yeni açılan kripto-Hıristiyan ve 26960 açık Hıristiyan. Müslümanların sayısı, henüz inançlarını bulamayan kripto-Hıristiyan köylerini ve ailelerini de içerebilir. Bir yıl sonra, BishopSevastaGhervasios, Küçük Asya'da 25.000 yeni açılan kripto-hristiyan için istatistik veriyor [18].
Özetle, gelecekte, gerçek inançlarını keşfeden kripto-Hristiyanların sayısının artmaya devam ettiğini, ancak 20. yüzyılın başlarında bilinen olayların, dini ilişkileriyle ilgili kamuoyunda yapılan açıklamaların reddedilmesine neden olduğunu ve bu nedenle de kripto-Hristiyanlar sorununun varlığının modern Türkiye ile ilgili olduğunu not ettik.
Kaynaklar:
- 1. Cuinet V. La Turquied’Asie. Geographie administrative statistique descriptive et raisonnee de chaque province de l’Asie-Mineure. Paris: Leroux, 1892.P.121.
- 2. Smith E. Missionary Researches in Armenia: Including a Journey Through Asia Minor, and Into Georgia and Persia, with a Visit to the Nestorian and Chaldean Christians of Oormiah and Salmas. New York: G. Wightman, 1834. P. 457.
- 3. Scholem G. SabbataiSevi: The Mystical Messiah 1626—1676. London: Routledge&Kegan Paul, 1973. P. 668.
- 4. Sharkey H.J. Muslims, Christians and Jews in the modern Middle East. Cambridge: Cambridge UniversityPress, 2017. P. 204.
- 5. Bryer A. The Pontic Greeks before the diaspora// Journal of Refugee Studies. Vol. 4(4). Oxford: University of Oxford, 1991. P. 319.
- 6. Sharkey, H.J. Muslims, Christians and Jews in the modern Middle East. P. 205.
- 7. Ibid. P. 208.
- 8. Tchihatcheff, P. Lettres sur la Turquie. Paris, 1859. P.19-20.
- 9. Tchihatcheff P., Lettres sur la Turquie. P.20.
- 10. Cuinet V. La Turquied’Asie. P.12.
- 11. Hasluck, F.W. Christianity And Islam Under The Sultans. Vol.1.Oxford: The Clarendon Press, 1929. P.410.
- 12. Andreadis, G. Faith unseen: the crypto-Christians of Pontus// Road to Emmaus. Vol. VIII. №31. Portland, 2007. P. 3-51.
- 13. Andreadis, G. Faith unseen: the crypto-Christians of Pontus. P. 12.
- 14. Ibid, P.17.
- 15. Торнау Н.Е. Изложениеначалмусульманскогозаконоведения. М.: Адир, 1991. С. 470.
- 16. аль-Бухари М. [Сводхадисовимамааль-Бухари] (Мухтасарполныйвариант) / пер. с араб. В. А. Нирша. М.: Умма, 2003. С.687.
- 17. Cleveland, W.L. A History of the Modern Middle East. Colorado: WestviewPress. 2009. P. 83.
- 18. Andreadis G. Faith unseen: the crypto-Christians of Pontus. P. 48.