Aklın ustasına vefa
Derlemede I. Sergeyew ve K. Winter’in makaleleri, büyük ölçüde İbn Sina’nın yaşam öyküsüne ve matematik, jeoloji, tıp ve felsefe gibi alanlara katkılarına ilişkin ansiklopedik bilgiler içeriyor. Ernst Bloch’un imzasını taşıyan “İbn Sina ve Aristotelesçi Sol” başlıklı bölüm ise, İbn Sina’nın felsefi görüşlerinin düşünce tarihindeki yerine ilişkin ciddi ve derinlikli bir tartışmayı içeriyor.
19-03-2017 09:33
İslâm düşüncesi, Türkiye solunun ilgisinin görece az olduğu alanlardandır. Teorik mirasımız Batılı olduğu için doğaldır bu. Ancak söz konusu İslâm felsefesi olduğunda durum değişmelidir, çünkü Marksizmin tarihsel mirası içinde yer alan Rönesans, antik Yunan felsefesini insanlığa yeniden hatırlatan ve onu kendi meşrebince yeniden yorumlayan İslâm felsefesinden çok şey almıştır. Marksistlerin bu alanda ürettikleri az sayıdaki eser, bizzat kendi tarihimize ait bir boşluğu doldurdukları için değer taşımaktadır. Bu eserlerden biri de, Evrensel Basım Yayın’ın 2016 yılının sonlarında Türkçeye kazandırdığı İbn Sina Aklın Ustası adlı derlemedir.
I. Sergeyew, K. Winter ve Ernst Bloch’un birer makalesini içeren bu derlemenin ilk baskısı, 1952 yılında Almanca olarak yapılmıştır. 1952 yılının tercih edilmiş olması önemlidir, çünkü bu yıl, Hicri Takvim’de İbn Sina’nın 1000. yaşına denk gelmektedir. Bu yıldönümü nedeniyle dönemin Dünya Barış Konseyi kutlama babında bir dizi etkinlik yapmaya karar vermiş, söz konusu derleme de bu kapsamda yayımlanmıştır. Nitekim derlemenin yazarlarından I. Sergeyew, makalesinin hemen başında 1952’nin ilerici dünya açısından dört önemli yıldönümünü içerdiğini vurgulamaktadır: Hugo’nun 150. doğum günü, Gogol’un 100. ölüm yıldönümü ve da Vinci’nin 500. doğum günü ve İbn Sina’nın 1000. doğum günü (s. 23). İbn Sina’nın adının Rönesans ve Aydınlanma’nın üç büyük ismiyle yan yana anılması, onun mirasına verilen değeri göstermesi bakımından önemli sayılmalıdır.
Sergeyew’in yaklaşımı, derlemenin diğer iki yazarınca da paylaşılmaktadır. İbn Sina’nın 1000. yaşının Arap halklarının bağımsızlık mücadelesinin yükseldiği bir döneme denk geldiğini vurgulayan K. Winter, “İbn Sina’nın torunları, Tunus, Mısır ve İran’da emperyalist baskının boyunduruğundan kurtulmak için savaşıyorlar. Bu kavgalarında, dünyanın bütün ilerici ve barışsever insanlarının sempatisini kazanmışlardır. Kahire, Bağdat ve Tahran’da bu büyük hekimin doğum günü kutlanırken, o halklarla birlikte ilericiler ve barış yanlıları da bu büyük hekim ve filozofu anacaktır” (s. 45) diyerek İbn Sina anmalarının siyasal önemine işaret etmektedir. Ernst Bloch da İbn Sina düşüncesinin akılcı mirasını “Ön Asya halklarının çift kurtuluşu –yarı-sömürge durumdan ve kendi zihinsel katılaşmışlığından–, İbn Sina ile başlatılanı da orada yeniden diriltecektir” (s. 76) sözleriyle överek benzer bir vurgu yapmaktadır.
Bu noktada, İbn Sina’nın öneminin salt reel sosyalizmin siyasal ihtiyaçları bağlamında anlaşılamayacağının altını çizmemiz gerekiyor. Çünkü İbn Sina bilim ve felsefede kendi döneminin epey ilerisinde bir yaklaşım benimsemiş, yüzyıllarca aşılamayan katkılarda bulunmuştur. Örneğin “Taşlar Üzerine” makalesinde dağların toprak kütlelerin yerlerinden kaydırılması ya da kendine yeni bir yatak açan nehirlerin etkisiyle uzun yıllar içinde oluştuğunu, kimi dağların ise bir zamanlar o bölgede bulunan denizler tarafından ortaya çıkarıldığını savunmuş ve bu görüşüne dağların yükseklerinde deniz canlılarının izlerinin bulunmasını dayanak göstermiştir. Anatomi üzerine yazılarında ilahi yaratıcıya övgüler düzmektense örneğin eldeki kemik, kas, damar ve sinirleri saymış, göz kaslarının ilk kapsamlı ve doğru tanımını yapmıştır. Anatomi bilimini ciddi biçimde ilerletmiştir ve çalışmalarında yer verdiği detaylar, kadavralar üzerinde çalışma ve otopsi yapma yasağını ihlal ettiğini düşündürmektedir. Appoleksinin (inme) kaynağı ve semptomları, mide ülseri ve plötiris (göğüs zarı yangısı) hakkında ciddi analizler yapmıştır. Terapide cıva buharı kullanan ilk hekim oldu ve bu buharın yol açabileceği zehirlenmeleri de göz önünde bulundurmuştur. Hava ve su kirliliğinin birçok hastalığın bulaşmasındaki rolünü doğru saptayarak oturma alanlarının havalandırılmasını, suyun kaynatılıp süzülmesini önermiştir. Uygun perhizin hastalıkları tedavi edebileceğini ortaya çıkarmış ve bunu bir tedavi yöntemi olarak uygulamıştır. Egzersizin önemini vurgulamıştır. Nitekim onun imzasını taşıyan El-Kanun fi’t-Tıbb (Tıbbın Kanunu), 17. yüzyıla kadar Avrupa üniversitelerinin tıp bölümlerinde temel ders kitabı olarak okutulmuştur (s. 32-33).
İbn Sina, bilimde akıl ve deney dışında rehber kabul etmedi. Yanıltıcı öğreti saydığı astrolojiyi reddederek astrologları “sahte alimler” olarak küçümsedi. Astrolojinin karşısına matematik hesaplarına dayanan astronomiyi çıkardı. Simyacıların “Felsefe Taşı” ve “mucize iksiri” arayışlarıyla alay etti. Tüm madenleri altına dönüştüren ölümsüzlük iksirinin varlığını hiç kabul etmedi. Sadece aynı sonucu iki-üç kez veren deneylere güvendi (s. 33-34).
Derlemede I. Sergeyew ve K. Winter’in makaleleri, büyük ölçüde İbn Sina’nın yaşam öyküsüne ve matematik, jeoloji, tıp ve felsefe gibi alanlara katkılarına ilişkin ansiklopedik bilgiler içeriyor. Ernst Bloch’un imzasını taşıyan “İbn Sina ve Aristotelesçi Sol” başlıklı bölüm ise, İbn Sina’nın felsefi görüşlerinin düşünce tarihindeki yerine ilişkin ciddi ve derinlikli bir tartışmayı içeriyor. Bu bölümün daha uzun bir versiyonu, derlemeden sonra aynı adla ve bağımsız bir çalışma olarak basılıyor. Bu uzun versiyonun yakın zamanda Tanıl Bora’nın çevirisiyle İletişim Yayınları tarafından yayımlandığını da ekleyelim.
Bloch, yazısının başlarında İbn Sina’nın da parçası olduğu “Oryantal Skolastik”in Batı’daki skolastikten ayrı olarak kendine özgü bir materyalist canlılığa sahip olduğunu belirtiyor (s. 47). Buradaki “Oryantal Skolastik” kavramı, İslâm felsefesinin tarihsel değerini ve sınırlarını ortaya koyması bakımından önem taşıyor. Günümüzde olumsuz çağrışımlara sahip olan skolastik, aslında Rönesans’a giden yolu açarak tarihte ilerici bir rol oynamıştır ve İslâm Skolastiği, kronolojik olarak Hıristiyan Batı’nın skolastiğinden önce ortaya çıkması bakımından özellikle önemlidir. Ancak bu akımın sınırı da yine bu adlandırmada gizlidir, çünkü bu akım, adı üzerinde skolastiktir. Muhammed Arkoun’un iddiasının aksine, bu akımı İslâm Rönesansı olarak adlandırmak doğru değildir, çünkü İslâm düşüncesi, Rönesans’a varamadan canlılığını yitirmiştir.
Bloch’un İbn Sina’ya ilişkin incelemesinin kapsamlı bir özetini burada aktarmamız mümkün değil. Ancak onun İbn Sina’da mekanikçi değil hareketi içeren ve kendi kendini yaratan bir madde düşüncesi bulduğunu belirtmeden geçmeyelim. Bu türden madde düşüncesi önemlidir, çünkü Bloch’a göre İbn Sina, bu sayede ilahi yaratıcıyı fiilen gereksizleştirmekte, doğanın tüm hareketine bir dışsal etkiye ihtiyaç duymayan maddeyi koymuş olmaktadır. Bloch’a göre bu görüş, en olgun ve radikal ifadesini, Engizisyon tarafından yakılan Bruno’da bulmuştur:
“Bruno maddeyi birinci, formu ikinci varlık ilkesi olarak nitelese de, madde onun için yine de tüm formların anasıdır, onlar onun çocuklarıdır, ve madde-form arasında herhangi bir gerçek töz farkı yoktur. Zaten bu nedenle Hegel, Bruno’nun ilkesiyle ilgili haklı olarak şunu söyler: ‘Bu madde, etkinlikten yoksun halde hiçtir; form, maddenin kabiliyeti ve iç yaşamıdır.’
“Bununla Bruno, İbn Sina natüralizmine tutarlılık kazandırır; tanrı artık maddenin yanında hâlâ bağımsız bir moment değildir, tersine, madde; hareket etmeyen hareket ettiricinin altında düşünüleni, oldukça hareketli kendi yaşamı olarak kendinde bulundurmaktadır” (s. 74).
Bloch, Rönesans’ın ve hatta diyalektiğin ipuçlarını veren madde anlayışı nedeniyle İbn Sina’nın parçası olduğu çizgiyi “Aristotelesçi Sol” olarak adlandırır ve Aristotelesçi Sol’un oluşturduğu tehdidi kavrayan İslâm bağnazlığının, akılcı İslâm filozofları İbn Sina ve İbn Rüşd’ü özünde Bruno’yla aynı kadere mahkum ettiğini ifade eder:
“O halde Aristotelesçi Sol çizgi, madde-form ilişkisinin yeniden düzenlenmesi üzerinden, aktif olarak kavranan –ve yalnızca mekanikçi kavranmayan– bir maddeye, kendi kendinden yaratıcı olduğu düşünülen bir dünyaya doğru açıkça yönelmektedir. Dolayısıyla, Hıristiyan engizisyonun Giordano Bruno’yu sonraları canlı canlı yaktığı gibi, İslami Ortodoksluğun da İbn Sina ve İbn Rüşd’ü lanetlemesi ve ikisini de mecazi anlamda, yani eserleri itibarıyla, yakması şaşırtıcı değildir burada” (s. 68).
Bloch’un görüşünü abartılı sayamayız, çünkü İbn Sina ve İbn Rüşd, her ne kadar idama mahkum edilmedilerse de, entelektüel olarak ölüme mahkum edilmiş düşünürlerdir. İbn Rüşd’ün ölümünden sonra antik Yunan tarzı felsefe İslâm düşüncesinde tamamen terk edilmiş, bu büyük düşünürlerin geleneği ölüme mahkum edilmiştir.
Ya bugün?
Bugüne gelecek olursak, bu yazının başında da söylendiği gibi, Batılı bir teorik mirasa yaslanan bizim İbn Sinacı ya da İbn Rüşdcü olmamız mümkün değil. Ancak İbn Sina gibi aslında bizim mirasımıza ait olan bir değer, İslâmcılar tarafından, Aydın Çubukçu’nun deyişiyle “‘kendine oryantalist’ bakışlarının vitrin süsü” (s. 14) olarak kullanılabiliyorsa, bunda bu alanı boş bırakan Marksistlerin de sorumluluğu vardır.
Özetle, düşünce mirasları Rönesans’ta pay sahibi olan ve bu sayede tarihte tartışmasız olarak ilerici bir rol oynayan İbn Sina’ya, İbn Rüşd’e, Farabi’ye, İbn Tufeyl’e ve tüm diğer İslâm felsefecilerine vefa borcumuz var. Bu borç ödenmeli. Çünkü Aydın Çubukçu’nun da dediği gibi “İbn Sina, insan aklının dogmalar ve hurafeler karşısında elde ettiği kazanımlar zincirinin en önemli halkalarından biridir. (…) O, dün olduğu gibi bugün de, insanın özgürlük özleminin simgelerindendir ve bütün çağlar boyunca öyle kalacaktır” (s. 13-14).
Bitirmeden, kitaptaki kimi çeviri sorunlarına değinelim. “Kilise karşıtı hareket”in “anti-kilise”, “simyacı”nın “alşimist” olarak çevrilmesi gibi kimi hatalar, metnin okunmasını bir miktar zorlaştırıyor. Bunlara benzer hataların kitabın ikinci baskısında giderileceğini umuyorum.
KÜNYE: İbn Sina Aklın Ustası; I. Sergejew, K. Winter ve Ernst Bloch; çev. Mehmet Çallı ve Gazi Ateş, Evrensel Basım Yayın, 2016, 104 sayfa.
İLGİLİ HABERLER
Kendini ararken kaybolmaya cesaret edenler
“Köpek Balıklarının Kayıp Şarkıları”, kendini hatta belki de dünyanın kurtuluşunu arayan genç bir kadının bu uğurda çıktığı yolu, atladığı hendekleri anlatıyor. Kitap bilimden, sanata, felsefeye, onlarca alandan beslenen ve hepsine değen bir fantastik kurgu. Bu açıdan yazarımızın kaleminden bal damlamış. Anneyle çatışma olarak başlayan fantastik kurgumuz, ‘’gemilerin yakıldığı’’ bir akıl yürütme ile devam ediyor.
18-03-2018 10:10
Kendini aramak hepimize hem çok tanıdık hem de çok yabancı gelen bir eylemdir. İnsanın varoluşundan beri kendini tanımak, aramak ve bulmak insan olmanın gizeminde saklıdır. Özellikle ilk gençlik yıllarında başlayan, “Ben kimim?” sorgusu, kimlik, kişilik, ideallerin arayışıyla adım adım ilerler. ‘’Herkes kendi hayatında başroldeyse’’ senaryo elbette önemlidir.
Kendini arayan her zaman aradığını bulur mu orası muamma elbette. Ancak bulma ihtimali arama emeğiyle doğru orantılıdır. Kendini aramak için gerçek bir emek vermeyenin ise aradığını bulması imkansızdır…
Freud’un ‘’babasını/annesini öldürmeyen kişi birey olamaz’’ cümlesi bu sebeple birçok açıdan akla yatkındır. Kendini aramaya karar verenler hemen cümledeki gizli mesajı yakalarken; ‘’bırakalım böyle felsefik işleri birey olunca ne olacak’’ diyerek Freud’u anlamamayı seçenler, cümleyi okur okumaz ebeveyne itaat ve hayırlı evlatlık arasında ince bir çizgide cambazlık yapmaktadır.
Kendini arayan ve kendiyle dertlenen bir ergen için ise Freud’un cümlesi fazlasıyla anlamlı olacaktır. Burada kastedilen ebeveynlere fiziki bir saldırı veya öldürme teşebbüsü değildir elbette. Erişkinliğe adım atan bir bireyin bağımsız hareket edebilme, karar alabilme ve kararlarının sonuçlarına katlanabilme sürecidir birey olmak. Bu sebeple kendini arayanın başarılı olabilmesi için evvela ebeveynlerinin ‘’her şeyin en iyisini’’ bildikleri yanılsamalarından kurtulması gerekir.
Raşel Meseri tarafından kaleme alınan Köpekbalıklarının Kayıp Şarkıları kitabı, Şubat 2018’de Deli Dolu Yayınları’ndan çıktı. İlk olarak gözümüze irili ufaklı yazıların çarptığı ve romanın ismine yaraşır nitelikte bir kitap kapağının olduğunu söylemek gerekir. Hani onlarca kitap arasından bazı kitap kapakları okura göz kırpar ya, tam olarak öyle. Albenili, neşeli, hareketli...
İzmir doğumlu Raşel Meseri, Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Sinema-TV bölümünü bitirdi. Çeşitli belgesel ve kısa filmler çekti. “Can’lı ve Işıltı’lı Maceralar” isimli çocuk kitapları serisinin altı kitabı yayımlandı (Enerji İmparatorluğu, Yumurtanın Sırrı, Dikkat Hayalleriniz Çalınabilir, Kâğıtların Çığlığı, Kayıp Kukla, Yeryüzü Okulu).
Ayrıca, Türkiye’de üç, Hollanda’da iki dilli basılan, Pen Parkta isimli bir “direniş masalı” bulunmaktadır ve Türkiye’de Yahudi Olmak: Bir Deneyim Sözlüğü kitabının editörlerinden biridir. Meseri; hala tiyatro oyunları, öykü ve çocuk kitapları yazmaya devam ediyor.
Fantastik edebiyat ürünü olarak kabul edebileceğimiz Köpek Balıklarının Kayıp Şarkıları kitabı bize balıklı, istiridyeli, havuzlu, okyanuslu kocaman bir dünyanın kapılarını açıyor.
Fantastik Edebiyatın son dönemlerde dikkat çeken, okunan, takip edilen bir edebi tür olduğu açıktır. Fantastik Edebiyat (Fantezi Edebiyatı) doğası gereği gerçeğe dayalı olmayan yazılı bir anlatım tarzıdır. Klasik fantezi edebiyatının en tanınmış örnekleri arasında Alis Harikalar Diyarında yer alır. Modern fantezi edebiyatının tanınmış örnekleri arasında J. K. Rowling'in Harry Potter ve J. R. R. Tolkien'in Hobbit, Yüzüklerin Efendisi gibi eserleri sayılabilir.
Gençlikten yetişkinliğe geçiş döneminde neredeyse her insanın bir iç hesaplaşma sürecine sürüklendiği durumlar olur. Sivilcelerim geçecek mi, sözlüye ilk ben mi kalkacağım, o çocuk bana bakar mı gibi onlarca soruyu, onlarca düş kovalar durur. Çoğunlukla sivilcelerin geçmesi yıllar alır, o sözlüye ilk kalkılır ve o çocuk da asıl karakterimize bakmaz. Hayat bazen neden bu kadar zordur?
Köpek Balıklarının Kayıp Şarkıları, kendini hatta belki de dünyanın kurtuluşunu arayan genç bir kadının bu uğurda çıktığı yolu, atladığı hendekleri anlatıyor. Her zaman atlanamıyor tabi o hendekler, orası ayrı. Kitap bilimden, sanata, felsefeye, onlarca alanla temas eden hepsinden beslenen ve hepsine değen bir fantastik kurgu. Bu açıdan yazarımızın kaleminden bal damlamış. Anneyle çatışma olarak başlayan fantastik kurgumuz, ‘’gemilerin yakıldığı’’ bir akıl yürütme ile devam ediyor. Ana karakterimize eşlik eden tuhaf isimli arkadaşları da var elbette.
Karakterlerimizin esas amacı “köpek balıklarının kayıp şarkıları”nın olduğu istiridyeleri bulmak... Şarkıları mutlaka ‘’iyiler’’ bulmalı. Yazar Meseri şarkıları neden iyiler bulmalı meselesini ise şöyle açıklıyor kitabında:
“Kayıp şarkıların iyilerin eline geçmesini istiyorsak, şarkıları ‘’iktidardakilerden’’ korumalıyız. Çünkü iktidardakiler- genellikle- kötüdür.”
Yazar çocuk kitapları deneyiminden olsa gerek, fantastik kurgu konusunda epey başarılı. Kurgu anlatımını bir binanın iskeleti olarak kabul edersek, yazar Meseri sadece binayı dikmekle kalmamış, verdiği detaylarla binadaki balkonlara, pencerelere çiçekler yerleştirmiş diyebiliriz. Hayvanların kişileşmesi, kurguda güçlü unsurlar olarak öne çıkmasını sağlamış. Salt fantastik kurgu olsa belki zayıf kalacak kimi anlatımlar, siyasi dokundurmalarla bambaşka bir hale bürünüyor okurken.
Yazarın ‘’düzene kafa tutarken’’ yaptığı espiriler ise sizi en olmadık yerlerde – mesela çok ciddi insanlarla dolu bir metrobüste- kahkalarla güldürebilir.
Hep de güldürmüyor elbette... Hayata ve saf gerçekliğe de dokunuyor yazar. Köpekbalıklarının katil diye etiketlenmesine içerlemiş olacak ki, etiketlenenlerin değil gerçek katillerin üstüne çeviriyor spot ışıklarını:
“İnsanın kötülük ve acımasızlıkla katmerleştirdiği sömürüsünün aracılığını yapan yeni bir taşıt/aygıt/makine vs olarak algılamış olabilirlerdi pekala beni. Hatta büyük bir olasılıkla akıllarına, köpekbalıklarının katil olarak gösterildiği filmler gelmiş dahi olabilirdi. O filmlerde, dünyada bulunan bütün köpekbalığı cinsleri katil ilan edilmiş ve onlara genel bir isim konulmuştu: Jaws! Bu filmlerde köpekbalıklarına karşı başlayan düşmanlık ardı sıra gelen diğer filmlerle ayyuka çıkmıştı. Deniz kenarında yaşayan kadınlar o filmlerden sonra, yemeklerini yemeleri için ‘Bak, yemeğini yemezsen seni köpekbalığına veririm, o da seni ham yapar’ diyerek çocuklarını korkutmaya başlamıştı. Oysa eskiden, ‘seni polise veririm bak!’ diyerek korkuturlardı. En nihayetinde o korkunun haklı bir yönü vardı. Dünyadaki polislerin sayısı ve dağılımı hem köpekbalıklarından fazlaydı hem de durduk yere birisine saldıran bir canlı varsa o da polisti. Köpekbalıkları onların yanında masumiyette azizlik mertebesinde kalırdı.”
Fantastik kurgunun, siyasi nüktedan bir üslupla ele alınışı okuru sıcak hayaller ve soğuk gerçek arasında gelgite sürükleyecek. Ana karakterimiz ise bu yolculuk esnasında bulmak için hayatını adadığı; kayıp şarkıları, gerçek sevgiyi, birey olmayı da sık sık sorgulayacak. Bir inancın peşinde kendini ararken, kaybolmaya cesaret edebilmek, işte o muhteşem…
Yazar Meseri, sizi çocuklukla-erişkinlik, hayallerle- gerçekler arasında bir yere davet ediyor. Biraz kafalar karışacak.
Ama önce her şeyi dağıtıp sonra toplamak en iyisi değil midir?
KÜNYE: Köpek Balıklarının Kayıp Şarkıları, Raşel Meseri, DeliDolu Yayınevi, Şubat 2018, 278 sayfa.
Yukarı Mahalle’nin bir avuç mutluluğu
Her türlü macera ile pekişen mizah dolu sahneler sunar Steinbeck. Akıcı bir dil, merak uyandıran, hayrete düşüren olaylar... Hikayenin merkezinde duran ev, birbirinden farklı ama hikayeleri aynı insanları bir araya getirir. Onların hikayesi bize dayanışmayı, dostluğu, hayvan ve insan sevgisini, fedakarlığı sonuna kadar gösterir.
18-03-2018 10:05
John Steinbeck 1935’te ilk romanı Yukarı Mahalle’yi yazdı… Yazarın doğup büyüdüğü California’ya bağlı Monterey şehrinde geçen bu hikayeyi Sel Yayıncılık, okurlarla tekrar buluşturdu. Yukarı Mahalle; yazarın Sardalye Sokağı (1945) ve Tatlı Perşembe’yle (1954) oluşturduğu üçlemenin ilkidir. Steinbeck, bizi mutlu kılanın ne olduğunu, ne için, kimin için ve nasıl yaşadığımızı düşünmeye sevk ettiği bu hikayede karşımıza çok yönlü ve kocaman bir dünya ile çıkar.
Yukarı Mahalle sakinleri paisanolardan, göçmenlerden, işçilerden, işsizlerden, gündelikçilerden, yoksullardan, ev sahiplerinden, evsizlerden, aylak takımından oluşuyor. Hikaye de bir paisano olan Yukarı Mahalle’de büyümüş Danny ile başlıyor. “Peki, paisano nedir? O İspanyol, Kızılderili, Meksikalı ve çeşitli beyaz ırk kanlarının karışımıdır.”
Birinci Dünya Savaşı patlak verdiğinde Yukarı Mahalle’nin erkekleri de bir şekilde askere alınırlar. Danny askerdeyken büyükbabası ölünce Yukarı Mahalle’deki iki evini de Danny’e bırakır. Askerden döner dönmez mal mülk sahibi olduğunu öğrenen, gelecek kaygısı taşımadan gününü yaşayan Danny için bu, omuzlarına yüklenen büyük bir sorumluluk anlamına gelir. Hiçbir şeyi olmayan bu genç adam beklenmedik bir şekilde iki eve sahip olur. Danny hiç parasının olmadığını bilmesine karşın dostu Pilon, evlerden birine talip olunca teklifi kabul eder. Pilon parayı ödeyemeceğini bilir ancak evi Pablo’ya kiralayarak ondan alacağı para ile Danny’e kirayı ödemeyi düşünür. Bu zincir Pablo ve Jesus Maria ve diğer kahramanlarımız ile devam eder. Ortada ödenen bir para yoktur ama hakkında konuşulmayan bir gerçek vardır. Pilon ve arkadaşları, Danny’e yemek ve şarap sağlayarak mahcubiyetlerini gidermeye çalışacaklardır. Ancak sarhoş dostlarının dikkatsizliği nedeniyle Danny’nin evi yanıp kül olunca Danny bu kez kendi yaşadığı evini dostlarına açar. Sokakta uyumakta olan diğer dostlarını da evine alan Danny’nin evi artık tüm dostlarının üstünü örten bir çatı halini alır; “Danny’nin evi dediğinizde, çevresine iyilik ve neşe, sevgi ve sonunda da derin bir keder veren birtakım adamların oluşturduğu bir gruptan söz ettiğiniz düşünülür. Zira Danny’nin evinin kral Arthur’un ‘Yuvarlak Masası’ndan aşağı kalır yanı yoktur; Danny’nin dostları da kral Arthur’un şövalyelerinden pek farklı değildirler. İşte bu kitap bu adamların nasıl bir araya geldiğini, bu grubun nasıl gelişip güzel bir bilge topluluğa dönüştüğünü anlatır.”
Steinbeck’in çizdiği dünyanın insanları hayattan biraz şarap, biraz yemek bekler sadece. Onlar için mutluluk böyle bir şey. Onların gelecek kaygısı yok, kaygı sadece bugünlerine ait. En kötü durumlardan bile iyi bir pay çıkarabilecek kadar umutludurlar ve vicdanlıdırlar! Hiçbiri asla mükemmel değil, ne salt iyi ne salt kötü. Entrikalar çeviren, kavga eden, içki içip küfreden, bazen bencilleşen insanlar. Bir galonluk şarap için cam kırıp hırsızlık yapabilir, arkadaşlarının parasını alabilmenin yollarını da arayabilirler. Ancak yaptıkları her kötü şeyden vicdanlarını rahatlatacak bir sebep bulabilecek kadar da sizi büsbütün şaşırtabilirler. Kısacası hepimizin içinde barındırdığı tüm zaaflar Yukarı Mahalle’nin insanlarında da var; maddi hiçbir karşılık beklemeden evinin kapılarını dostlarını açan Danny’e vermek için aradıkları defineyi bulamadıklarında pes etmezler hemen çünkü para yoksa mutluluk vardır. “Mutluluk zenginlikten daha önemlidir” der Pilon. “Danny’i paraya boğacağımıza mutlu etmeye çalışalım bence”.
Her türlü macera ile pekişen mizah dolu sahneler sunar Steinbeck. Akıcı bir dil, merak uyandıran, hayrete düşüren olaylar... Hikayenin merkezinde duran ev, birbirinden farklı ama hikayeleri aynı insanları bir araya getirir. Onların hikayesi bize dayanışmayı, dostluğu, hayvan ve insan sevgisini, fedakarlığı sonuna kadar gösterir. Steinbeck’in deyimiyle; “Hikaye Moterey’de, California sahilindeki şu eski kentte çok iyi bilinir, tekrarlanır, bazen de süslenip püslenir. Bu döngüyü kağıda dökmek iyi olacak, böylece gelecekte bir gün, bu efsaneleri duyan bilim adamları Arthur, Roland ya da Robin Hood için dediklerini yineleyemeyecekler: “Danny diye biri, Danny’nin dostları, Danny’nin evi diye bir şey yoktu. Danny doğa eliyle yaratılmış bir tanrı, dostlarıysa rüzgarın, gökyüzünün, güneşin ilkel simgeleri. (…) Dolayısıyla bu anlatı, tarihe kayıt düşmek ve bilim adamlarımızın dudaklarındaki alaycı küçümsemeleri engellemek için tasarlandı.”
Steinbeck, göçmen bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelir. Üniversiteye gitmiş ancak bitirememiş, gazeteci olmak istemiş ama umduğunu bulamamış ve yazmaya yönelmiş. Geçim sıkıntısı yaşayan pek çok kişi gibi neredeyse her iş kolunda da çalışmış. Steinbeck’in romanlarında rastladığımız karakterleri bu kadar iyi işlemesinin, toplumsal çerçeveyi bu kadar iyi betimlemesinin nedeni de bu olsa gerek.
KÜNYE: Yukarı Mahalle, John Steinbeck, Çeviri: Püren Özgören, Sel Yayınları, 2018, 192 sayfa.
Sendikacılık nereye gidiyor?
M. Serdar Kayaoğlu’nun Abdullah Aysu, Aziz Çelik, Betül Urhan, M. Hakan Koçak, Özgür Müftüoğlu, Yıldırım Koç, Yüksel Akkaya gibi sendikal alanla ilgili yıllardır yazan sendikacı ve akademisyenlerin yazılarından ve sınıf mücadelesinde öne çıkan işçilerle yapılan röportajlardan derlediği kitap; sendikacılığın ilk yıllarından bu yana gelişimi, siyasi partilerle ilişkileri, kadın işçilerinin sendikal faaliyeti ve emek hareketi içindeki yeri, kamu sendikacılığının ve çiftçi sendikalarının durumu, işçi sınıfı hareketi ve sendikal hareket konusunda önemli katkılar sunmakta ve Türkiye’nin geleceği üzerine düşünen, mücadele eden okurların ilgisini beklemektedir.
18-03-2018 10:00
1970’li yıllarda başlayan ve 80’li yıllarda derinleşen dünya ekonomik krizinin sendikacılık alanına da önemli etkileri oldu. Sermayenin kendi ihtiyaçları doğrultusundaki düzenlemeleri ve küreselleşmenin etkileri sınıfsal kompozisyonun değişmesini ve sermaye için maliyeti artırıcı bir unsur olarak görülen sendikal hareketin önemli engel ve kısıtlamalara maruz kalmasına yol açtı. 24 Ocak kararları ve 12 Eyül darbesi ile başlayan süreç ülkemizde de hem sınıf hareketi hem de sendikal faaliyet üzerinde zayıflatıcı etkiler yarattı.
2000’li Yıllarda Türkiye’de Sendikacılık adlı derlemede sendikacılığın tarihsel serüvenini de ihmal etmeden ağırlıklı olarak AKP dönemindeki sendikacılığın boyutları, emek hareketi ve işçi sınıfı analizi ile birlikte ayrıntılı bir biçimde ele alınıyor. Alanında uzman olan ve akademik dünyaya teorik katkılarının yanı sıra aydınlık bir dünya mücadelesi pratiği içinde de yer alan yazarların katkısıyla Türkiye’de sendikacılık ve işçi hareketi konusunda eğilimler, açmazlar, mücadele biçimleri ve hareketin gelişimine yönelik öneriler etraflıca değerlendirilmiş. Kitaptaki makaleler doğrultusunda sendikacılık ve emek hareketinin panoramasına kısaca bir göz atalım.
Kapitalizm 1970’lerde içine girdiği krizi aşmak için işgücü maliyetlerini aşağıya çekmeyi amaçlamış ve bunun için de neo liberal politikalar karşısında engel olarak görülen sendikaların işlevsizleştirilmesi ve bürokratik yapılara dönüştürülmeleri süreci başlamıştır. 70’li yıllarda uluslararası ticaretin serbestleşmesiyle birlikte sermayenin önündeki coğrafi engeller kalkmış ve sermaye; üretimi işçi sınıfı örgütlülüğünün yüksek olduğu merkez ülkelerden emeğin ucuz olduğu azgelişmiş çevre ülkelere kaydırmıştır. Üretimi çevre ülkelere kaydırarak merkez ülke işçilerini işsiz bırakma tehdidi işverenlerin sendikalara karşı kullandığı etkili bir silah haline gelmiştir.
Türkiye’de 12 Eylül 1980 darbesi ile birlikte büyük bir darbe alan sendikal hareket 1980’lerin sonunda bahar eylemleri ile varlığını ve gücünü bir kez daha göstermiştir. Ancak, bu başkaldırıya öncülük edecek bir siyasi önderlik olmadığı için kesintiye uğramıştır. Sendikal hareketin gerilemesinde sermaye cephesinin saldırısı ve çalışma ilişkileri alanını yapılandırmasının önemli etkileri vardır. Ancak siyasi yapıların sendikal örgütlenmenin tabanında yer almaktan çok yönetimin bir parçası olmayı temel alan sınıf ilişkisi ile birlikte sendika uzmanlarının da çürümede payının olduğu söylenebilir. İşçi sınıfına yabancılaşmış, sendika yöneticisinin bürokratik isteklerine odaklanmış bu yaklaşımlar sendikal çürümeyi hızlandırmıştır.. Sendikal örgütlenme içinde Kürtlerin yeri ve sendikal yapıların Kürt sorununa yönelik tutumu da son yılların önemli bir sorunu olarak karşımıza çıkmıştır. Kürtlerin yoğun olduğu bölgede siyasal, kültürel, demokratik sorunları ön plana çıkaran bir toplumsal hareket sendikacılığı, Türklerin yaşadığı bölgedeki örgütlenmelerde ise sınıf perspektifli bir örgütlenme buradaki Kürt emekçiler için oldukça anlamlı gözükmektedir.
90’lı yıllarla birlikte emek piyasası Türkiye’den daha düzensiz ve emek maliyeti daha düşük olan Asya-Pasifik ve Kuzey Afrika ülkeleri küresel üretim ağı içine girmiştir. IMF, Dünya Bankası gibi kurumlar Türkiye’nin sermayeye yeniden cazip bir yatırım alanı haline gelmesi için Yapısal Uyum Programı önerdiler. 2001 kriziyle birlikte iş başına getirilen Kemal Derviş tarafından yasal zemini oluşturulan YUP’un iki temel hedefi vardı: kamu kurumlarının özelleştirlmesi ve ülkede yatırım ikliminin oluşturulması. YUP, 2002 yılında iktidara gelen AKP tarafında kesintisiz uygulanmıştır. İlk uygulamaları da Türkiye’yi ucuz emek cennetine çevirmeyi hedefleyen ve 2003 yılında çıkarılan 4857 sayılı yeni İş Kanunu’dur. Başta iş güvencesi olmak üzere emekçilerin kazanılmış bir çok hakkını ortadan kaldıran bu yasa ile AKP’ye ulusal ve uluslararası sermayenin güven ve desteği artmıştır. Bu süreçte sendikal hak ve özgürlükler de büyük baskı ve engellerle karşılaşmıştır. AKP dönemindeki baskılar, sendikaların etkisiz kalmasında önemli bir etkendir, ancak “yandaş” olmayan sendikaların, emekçilerin güvenini sağlayacak ve onları mücadeleye yöneltecek perspektiften uzak olması daha da önemlidir.
Özellikle 90’ların ortalarından itibaren başlayan sendikasızlaştırma 90’lar ve 2000’ler boyunca kamuda yoğunlaşan özelleştirme, güvencesizleştirme süreçleriyle birleşerek sendikal örgütlenme düzeyini geriletti. Sendikalar hantal, ağır yapıları ile uzun soluklu ve riskli örgütlenme pratiklerine girmekte zorlandılar. Üyeleriyle yaşadıkları yabancılaşma, taban dinamiklerine dayanarak çalışma yürütmelerini engelledi. Bu durumda sendika merkezleri, örgütlülüklerini büyük ölçüde işverenlerle iyi ilişkiler kurarak uyumlu profil çizerek sürdürmeye yöneldiler. Tabii bu durum ağır bir bağımlılık yaratarak sendikal çürümeyi daha da derinleştirdi. Üyelerinin taleplerinden çok işverenlerin ekonomik rasyonellerini gözeten, işyerini bütünüyle işverenin hakimiyet alanı olarak kabullenip toplu sözleşmedeki ücret artışlarına odaklanan bir sendikacılık pratiği yerleşti. Yozlaşmış sendikal yapıların aşılması konusunda öenemli bir pratik olan Türk-Metal Sendikası üyesi otomotiv işçilerinin Bursa Renault fabrikasında başlattıkları isyan iki önemli gelişmeyi orataya çıkardı: İlki İşçiler doğrudan temsil sağladılar. Yozlaşmış ve aslında metal patronlarının bir denetimi olmak dışında işlevi kalmamış bir sendikal yapının kendilerini temsil edemediğini kitlesel istifalarla ortaya koydular ve fabrika konseyleri aracılığı ile kendi doğrudan temsillerini sağladılar. İkincisi ise grev hakkını fiilen kullandılar. İşyerlerini terketmeme ve üretimi durdurma eylemi yaparak, Türkiye’de çalışma mevzuatı ile zorlaştırılmış ve son Bakanlar Kurulu kararlarıyla nerdeyse ortadan kaldırılmış olan grev hakkını fiilen yaşama geçirmiş oldular.
Son yıllarda ilginç gelişmeler gözlenen kamu sendikacılığındaki gelişmeler de sorun alanlarından biridir. İşçilerin sendikalaşma oranı Resmi verilere göre sigortalı işçiler arasında yüzde 12’lerde iken kamu çalışanlarının sendikalaşma oranı 2017 itibariyle yüzde 70’e yaklaşmıştır. AKP paralelindeki MEMUR-Sen Konfederasyonu’nda astronomik üye artışları yaşanırken milliyetçi-muhafazakar Türkiye Kamu-Sen güç kaybetmiş buna karşın sol ve muhalif KESK ise büyük gerileme yaşamıştır. 1990’lı yıllarda Kamu çalışanlarının sendikalaşma süreci sosyalist solun birlik süreciyle birlikte yürümüştür. 2000’li yıllardaki KESK’teki gerileme KESK’in ana kurucu dinamiği olan ve büyük bölümü ÖDP çevresinde kümelenen güçlerin zayıflaması, dağılması ile kürt siyasal hareketinin gücünü asimetrik biçimde artırmasına bağlanabilir. Böylece KESK içinde ekonomik-demokratik mücadele hattı zayıflamış ve başta Kürt sorunu olmak üzere makro siyaset ön plana geçmiştir. 2001 yılında kabul edilen 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları Kanunu ile memur sendikalarının kuruluş ve çalışma esasları ile toplu görüşme sürecinin ayrıntıları belirlenmiştir. 2003 yılında başbakanlık genelgesi ile memur sendikalarının faaliyetlerinin kolaylaştırılmasıyla hükümete yakın olan Memur-Sen örgütlenmesi hızlanmıştır. 2002-2017 döneminde sendikalara üye olan 1 milyon 34 bin memurun 955.000’i (% 92’si) Memur-Sen’e üye olmuştur. Bunun sırrı da karşılıklı yararlanmaya dayalı ilişki ve hükümet destekli/icazetli sendikacılık anlaşındadır.
Sendikal alanda bir diğer önemli konu da “Türkiye’de kadınların işgücüne katılım ve istihdam konuları ile birlikte sendikal örgütlenme ve sendika içi cinsiyet eşitsizliğini meşrulaştıran erkek egemen zihniyet ve söylemlerdir. Son dönem istihdama ve kadına yönelik sosyo politik düzenleme ve uygulamaların neoliberal politikalarla uyumlu olup; bu politikaların esas amacı neoliberal politikaların ihtiyaç duyduğu işgücü temini kadar kadını ev ve aileden sorumlu gören cinsiyetçi işbölümünün muhafaza edilmesidir. Kadını işgücü piyasasına katmak, ancak bu katılımın kadının aile içindeki sorumluluklarını ihmal etmeyecek biçimde olmasını sağlamaktır. Sendikalar işgücünün bileşimin ve örgütlenmesini etkileyecek olan bu politikalara ya sessiz kalmış ya da doğrudan benimsemiştir. Toplumsal cinsiyet ve eşitsizlikler gözönünde bulundurulmadan oluşturulan eşitlik anlayışı toplumsal cinsiyete dayalı değerleri pekiştirmekte, işgücü piyasasında görülen katı hiyerarşik gelir ve statü eşitsizliklerinin sürekliliğine neden olmakta ve kadınları sendikadan dışlamaktadır. Sendika içinde kadınların güçlendirilmesine ve temsile ilişkin gelişmelerin sağlanması cinsiyet eşitliğine ilişkin politikaların sendikaların stratejilerinin içine dahil edilmesi ile mümkündür.
İşçilik bilinci ve sınıf bilinci meselesi de emek hareketi içinde önemli tartışmalara yol açan bir diğer konudur. Türkiye’deki işçi sınıfının tam bir “zeki ve kurnaz homo economicus” olduğu, kısa vadeli çıkarlarını çok iyi bildiği, köylülüğün deneyimiyle son derece tedbirli hareket ettiği, başarı şansını yüksek görmedikçe risk almadığı, hak almada en az bedelli ve kolay yolu bulduğu varsayımından yola çıkılabilir. Sıradan işçi, kapitalizmin ürünüdür ve kapitalist ilişkiler içinde hayatta kalabilmek için kaçınılmaz olarak çıkarcıdır, bencildir, bireycidir. Sermayedar sınıf bu özellikleri pekiştirecek filmler, TV programları, internet siteleri ve benzeri araçları bilinçli ve sistemli biçimde kullanır. Ancak hayat bu sıradan işçileri işverene karşı mücadeleye zorladığında, yaşayabilmek için sınıf kimliğine sarılmaktan ve mücadele etmekten başka çare kalmadığında işçi değişmeye başlar. Sıradan işçinin rahatını; canına, temel değerlerine, malına mülküne, geçimine, yaşama ve çalışma koşullarına yönelik ciddi tehdit veya saldırı bozar. Ancak bu rahat kaçtığında, işçilik bilincinin, sınıf bilincinin ve bunun da ötesinde düzen karşıtı bilincin gelişmesinin koşulları ortaya çıkar. Ücretlerdeki mutlak (gerçek) düşüş işçilerce kolayca anlaşılabilir. Ancak bazı ekonomik, sosyal ve toplumsal gelişmelerin gerçek ücret düşüşlerine ve diğer alanlarda hak kayıplarına yol açacağı tespitini yapmak, bu konuda işçileri bilgilendirmek ve harekete geçirmek işçi sınıfı örgütlerinin ve özellikle de sendikaların ve siyasi partilerin görevidir. Mutlak yoksullaşma ve gündemdeki sorunların da zayıf bir iktidar algısı ve gerçekten zayıf bir iktidarla örtüşürse işçi sınıfının mücadelesi gelişir. Eğer bu süreçte işçi sınıfının içinde örgütlü, işçilerin güvenini kazanmış ve kadrolaşmış bir siyasi yapı oluşabilirse, bu mücadelenin ortaya çıkaracağı toplumsal ve siyasal enerji, bağımsız ve demokratik bir Türkiye, sınıfsız, sömürüsüz bir dünya doğrultusunda yönlendirilebilir.
Kitabın son bölümünde işçi hareketinde son yıllarda öne çıkan direnişçiler ile röportajlara yer verilmiştir. BES (Büro Emekçileri Sendikası) üyesi Cemal Yıldırım, KESK kurucularından Mahmut Konuk, Yüksel direnişçilerinden Ömer Faruk Kök ve Veli Saçılık ile yapılan röportajlar hem sendikaların içinde bulunduğu durumu hem de bireysel direnişlerdeki kararlı ve ısararcı tutumun işçi hareketinde ne gibi etkiler yarattığını anlamak açısından son derece yararlı katkılar sunuyor.
M. Serdar Kayaoğlu’nun derlediği kitap; sendikacılığın ilk yıllarından bu yana gelişimi, siyasi partilerle ilişkileri, kadın işçilerinin sendikal faaliyeti ve emek hareketi içindeki yeri, kamu sendikacılığının ve çiftçi sendikalarının durumu, işçi sınıfı hareketi ve sendikal hareket konusunda önemli katkılar sunmakta ve Türkiye’nin geleceği üzerine düşünen, mücadele eden okurların ilgisini beklemektedir. Anlatılan bizim hikayemizdir.
KÜNYE: 2000’li Yıllarda Türkiye’de Sendikacılık, Derleyen: M. Serdar Kayaoğlu, Epos Yayınları, 2017, 337 sayfa.
Vitrin: Yeni çıkanlar
Yine okunası birçok kitap arasından İleri Portal okuyucuları için çeşitli kategorilerden kitaplar seçtik. Bol kitaplı bir hafta dileğiyle…
18-03-2018 09:56
BİR YAZAR NASIL OKUNUR? – JOHN FREEMAN
Dünya çapında iki yüzden fazla dergi ve gazetede kitap eleştirileri yayımlanan John Freeman, ne zaman yeni bir kitap çıksa elinde kayıt cihazı ve not defteriyle yazarın yanında belirmesiyle meşhur bir eleştirmen. Bir Yazar Nasıl Okunur? kitabında da çağdaş dünya edebiyatından elli beş yazarla yaptığı en iyi söyleşilerini derleyip onlardan öğrendiklerini okurlarla paylaşıyor.
Doris Lessing, Haruki Murakami, Kazuo Ishiguro, Elif Şafak, Salman Rushdie, Mo Yan, Toni Morrison, John Updike, Jonathan Franzen, Paul Auster ve çok daha fazlası. Hepsi John Freeman’ın sorularına cevap vererek, kitaplarını anlatarak okura bir kapı aralıyor aslında. Kitaplarının tahmin edilemez derinliklerine açılan büyüleyici bir kapı. Haliyle Bir Yazar Nasıl Okunur? da eline kitabını alıp bir köşede okuyarak kendine küçük bir dünya yaratmayı sevenlere, bu dünyayı mümkün kılanlar hakkında daha fazlasını öğrenme fırsatı sunuyor! (Tanıtım Bülteninden)
KÜNYE: Bir Yazar Nasıl Okunur?, John Freeman, Çeviri: Viki Çiprut, Hep Kitap, 2018, 376 sayfa.
VEDA EDERKEN – JUAN CARLOS ONETTİ
Kadın kafasında kurduğu tüm imgeleri unuttu, genç kızı tam karşısında durduğu gibi düşlediğini anımsadı, kızın yaşını, geçici güzelliğini, dürüst ve temiz yürekli ifadesinin sahteliğinin gücünü kabullendi. Yeniden, kendini hiç zorlamadan, eski bir alışkanlığın getirdiği kolaylıkla hayatı boyunca ona karşı kin duyduğu inancıyla genç kızdan nefret etmeye başladı.
Juan Carlos Onetti, bu kısa romanında ele aldığı konuya son derece farklı bir yönden yaklaşmış. Veda Ederken’de olayın kahramanı, son günlerini geçirmek için bir sayfiye kasabasına gelmiş, orta yaşın üstünde bir adamdır. Ama onu neredeyse hiç görmeyiz; öyküsünü kasabanın sakinlerinin gözünden bölük pörçük izleriz. Onetti’nin hınzır, çetin ama olağanüstü dünyasına hoş geldiniz. (Tanıtım Bülteninden)
KÜNYE: Veda Ederken, Juan Carlos Onetti, Çeviri: Münir H. Göle, Alakarga Yayınları, 2018, 92 sayfa.
OLAY BEYOĞLU’NDA GEÇİYOR – CİHAT DUMAN
Kendi kurdukları bir dünyada yaşarken birden Gezi Parkı'nda patlayan direnişle buluşurken, öbür yandan Kürt işçilerle beraber enteresan bir şantaj olayının içine düşen bir grup edebiyatçının hikâyesi... (Tanıtım Bülteninden)
KÜNYE: Olay Beyoğlu’nda Geçiyor, Cahit Duman, Agora Kitaplığı, 2018, 160 sayfa.
BEYAZ GÜRÜLTÜ – DON DELİLLO
Çağdaş edebiyatın devi Don DeLillo’dan dehasıyla sarsan bir başyapıt: Beyaz Gürültü. Zamanımızın panoramasına dönük kara bir ayna, tüketime ve tükenişe odaklı yaşamlarımıza atılan acımasız ve esprili bir bakış. DeLillo’nun kahramanı bir Amerikan üniversitesinde, siyah güneş gözlüğüyle kendi icadı Hitler Çalışmaları bölümünde ders veren bir profesör: Jack Gladney.
Gladney, tutkuyla sevdiği dördüncü eşi Babette ve çocuklarıyla, sakin bir kasabada yaşıyor ve Hitler imgesiyle sağlamlaştırdığını sandığı yaşamının az çok güvenli olduğunu sanıyor. Ne ki günün birinde gökyüzünde kara bir bulut beliriyor ve durgun görünümlü, ideal yaşam en korkunç kâbusları aratmayacak bir hale geliyor.
Bir adamın tek kişilik medeniyeti, temellerinden sarsılıyor. Bir kadın, yakasına yapışan korkudan tuhaf bir anlaşma yaparak kurtulmayı deniyor. Kitleler, diktatörlerin önünde tek sıra olup diziliyor ve kalabalıklar Rock yıldızlarının önünde eğiliyor. Bütün bunlar fena halde tanıdık geliyor ve bu ânı daha önce yaşamış olduğunuza dair tuhaf bir duygu sizi esir alıveriyor. Hayat bildiklerinizi hatırlamaktan, hatırladıklarınızı unutmaktan ibaret... Beyaz Gürültü: Ahir zamanlarda yaşama dair sarsıcı bir metin, dehşetli bir kehanet. (Tanıtım Bülteninden)
KÜNYE: Beyaz Gürültü, Don Delillo, Çeviri: Handan Balkara, Siren Yayınları, 2018, 416 sayfa.
MODERN TÜRKİYE’NİN GELİŞİM SÜRECİNDE BASIN 1831-1913 – AHMET EMİN YALMAN
İnsanlığın, Fransız İhtilali ile içinde haber alma özgürlüğü gibi insan haklarını içeren yeni bir yola girdiği açıktır. Toplumları, rejimleri dönüştüren bu büyük devrim takip eden yüzyıllık süreçte Osmanlı Devleti gibi birçok ülkeyi derinden etkiledi. Devlet yaşamının neredeyse tüm alanlarında görülen reformların tanığı da basın kaynakları oldu. Çok geçmeden sultanın şehirlerinde de gazeteler basılmaya başlandı. Yaşanan değişimin her yönüyle yansıdığı gazetelerin Türk topraklarındaki macerası ilk olarak Ahmet Emin Yalman tarafından anlatıldı. 1831’de Takvim-i Vakayi ’nin çıkışından 1913’e kadar olan dönemi içeren ve Yalman’ın doktora tezi olarak Columbia Üniversitesi’ne sunduğu çalışma kabul edilerek 1914 yılında yayımlandı. Eser, bu alanda yazılmış ilk doktora tezlerinden biri olmasının yanı sıra, basın kaynaklarımızla ilgili derli toplu bir külliyat sunuyor. Ayrıca bir Türk aydınının Osmanlı Devleti’nin son yüzyıllarına bakış açısını ve kitapta da yer alan bir anket vasıtasıyla basına gösterilen ilgi üzerinden Osmanlı toplumunun dönemsel bir profilini sergiliyor. Modern Türkiye’nin Gelişim Sürecinde Basın, Osmanlı tarihi, toplumu, basını ve aydınıyla ilgili bilgi verirken, aynı zamanda yarım asrı aşkın bir süre gazetecilik yapan Ahmet Emin Yalman’ın kaleminden, Osmanlı gazeteciliğini Türk modernleşmesi merceğinden ele alıyor.
KÜNYE: Modern Türkiye’nin Gelişim Sürecinde Basın 1831-1931, Ahmet emin Yalman, Çeviri: Birgen Keşoğlu, İş Bankası Kültür Yayınları, 2018.
'Yapılamaz'a karşı duran kadınlar
Yayın hayatına yeni başlayan Köstebek Yayınevi çıkardığı “Kim Demiş ki Ben Yapamam?” kitabıyla çocuk edebiyatına hızlı bir giriş yaptı. 8 Mart Dünya Emekçi Kadınlar Günü’nde raflarda yerini alan kitap “Türkiye’nin ilkleri başaran kadınları”nı çocuklarla buluşturuyor.
11-03-2018 10:45
Selda Salman
Toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin gün geçtikçe her alanda kendini yeniden ürettiği, kız çocuklarının okutulmadığı, aynı oranda çocuk yaşta evliliklerin arttığı; kadınların çalışma yaşamında sayısız tacize ve baskıya maruz kaldığı, daha da kötü bir tablo olan çocuk istismarı haberlerine neredeyse her gün rastladığımız ve bizlere özelliklere kadınlara dayatmaya çalıştıkları bu karanlığın tam da ortasında “Kim Demiş ki Ben Yapamam?” bizlere umut vadediyor.
Sadece kız çocuklarının değil yediden yetmişe herkesin okumasını tavsiye ettiğim kitap, Türkiye’de “yapamazsın, sana uygun bir meslek değil, bahsettiğin işi sadece erkekler yapar” vb. birçok tepkiyle karşılaşan fakat bunca baskıya ve engellemeye rağmen bu coğrafyada harikalar yaratmış çok değerli kadınlarımızı yine birçok kadın yazarımızın ellerinden bizlere sunuyor. Çizimleri ve hikâyeleri bütünleşmiş kitapta; sanattan bilime, tiyatrodan spora ve çok daha fazla alanda öncülük yapan kadınlara rastlıyoruz. Ve kitabın asıl amacı, tüm bu alanlarda zorları başarmış kadınları, bugün kız çocuklarımızın daha da ötesi “Sen yapamazsın” tepkisiyle karşılaşan veya karşılaşabilecek olan çocuklarımıza tanıtmak; çocuklarımızın hayatta her şeyi başarabileceklerini, emek verdikleri sürece istedikleri her alanda ilerleyebileceklerini onlara göstermek. Karşılarına çıkan zorluklarda onların hayal dünyasında bu kadınların canlanmasını sağlamak, zihinlerinin bir köşesinde her şeyi başarabileceklerine dair inançlarını tazelemek adına bu kitap belki de alanının en güzel örneklerinden biri.
İnanmaya, başarmaya, geleceğin öncüleri olacak kız çocuklarını cesaretlendirmeye her zamankinden daha fazla ihtiyacımız olduğu bu süreçte “Kim Demiş ki Ben Yapamam?” her yaştan ve her kesimden insana ilaç gibi gelecek. Çocuklarımız- özellikle kız çocuklarımız- süregelen bu düzende, bu eğitim sisteminin içinde, medyada, okullarda hatta sokaklarda onların hayal dünyasını yerle bir edecek, umutlarını ve inançlarını kıracak birçok durumla karşılaşacaklar. Bu gerçeği göz önünde bulundurarak, bulduğumuz her fırsatta ve her yolla onları direngen, inançlı ve kararlı bir hale getirmek ise biz yetişkinlerin elinde. Onlara sayısız fırsat sunabiliriz. Hatta onların yaşamlarını tek bir öykü ile değiştirebiliriz, tek bir resimle çokça düşü yaşatabiliriz, o düşleri paylaşabilir ve gerçekleştirebiliriz. Bizlere sunulan seçeneklerin, dayatmaya çalıştıklarının karşısına en direngen halimizle dikilebiliriz, “Kim Demiş ki Ben Yapamam Diye?” Haydi! Kendimize ve çocuklarımıza fırsat verelim. Bu hayatta olmak istediğimiz onlarca düşü yaşatalım. Çocuklarımızın düşlerini onların ellerinde renklendirelim. Tüm bunların sonunda pırıl pırıl bakışlarıyla, ellerinde gökkuşaklarıyla bu dünyanın karşısında haykırsınlar: “Kim Demiş ki Ben Yapamam?” !
Künye: Kim Demiş Ki Ben Yapamam, Köstebek Yayınevi, 2018, 88 sayfa.
Vitrin: Yeni Çıkanlar
Okunmak için sıraya girmiş bir dolu kitabın kitaplıklarınızda sizi beklediğini biliyoruz. Hem onlarla tekrar göz göze gelebilmeniz hem de aralarına yenilerini ekleyebilmeniz için İleri Kitap olarak yine kolları sıvadık ve sizler için derledik. Bol kitaplı bir hafta dileriz.
11-03-2018 08:36
İleri Kitap
YAPRAKLAR EVİ – MARK Z. DANIELEWSKI
Arka Kapak Yazısı (Tanıtım Bülteninden)
"Bu şeytani derecede parlak kitabı elden bırakmak ya da sonuna varmadan
okumaktan vazgeçmek imkansız.”
− Jonathan Lethem -
“Eğlenceli, dokunaklı, cezbedici, enfes bir dille yazılmış, biçimle içeriğin başarıyla iç içe geçtiği bir anlatı.”
- The New York Times Book Review -
“Pynchon’ı akla getiren şen şakrak bir tuhaflık, Nabokov’u akla getiren bir dilbilimsel takıntı ve Borges’i akla getiren bir gerçekdışılık. Yapraklar Evi, edebi türlerin sınırlarını ortadan kaldıran bir coşkuyla, postmodern bir şevkle ve piyasadaki bütün kitapları iyice gölgede bırakacak türden, takıntılı derecede geniş bir hayal gücüyle, enerjisi hiç dinmeyen kıpır kıpır bir kitap.”
- San Francisco Examiner and Chronicle -
“Yılın en iddialı, karmaşık ve heyecanla beklenen ilk romanlarından bir tanesi. Yapraklar Evi, daha önce okuduğunuz diğer romanlara hiç benzemiyor.”
- Newsweek -
“Bir göstergebilimci tarafından yazılmış bir aşk hikâyesi. Güftecilere özgü bir yüreği olan Danielewski hem yürek sızısına kulak veriyor, hem de bunu yaparken Derrida'nın gösterge teorisine.”
- Time Out New York -
"Elinize alın ve hafızanıza kazıyın. Her sayfada açılan sizin zihninizden başka bir şey değil. Her şey sizin zihninizde olup bitiyor.”
- The Village Voice -
“Melville’in Moby-Dick’i, Joyce’un Ulysses’i, Nabokov’un Solgun Ateşi neyi ifade ediyorsa, çok katmanlı Danielewski’nin Yapraklar Evi de aynı şeyi ifade ediyor.”
- San Diego Union-Tribune -
Künye: Yapraklar Evi, Mark Z. Danielewski, Monokl Yayıncılık, 2018, 800 sayfa.
NAİF.SÜPER – ERLEND LOE
Arka Kapak Yazısı (Tanıtım Bülteninden)
Ülkemizde Doppler romanıyla tanınan ve Norveç’in en çok okunan yazarlarından biri olan Erlend Loe’dan sadeliğiyle pırıl pırıl parlayan ve tüm dünyada ses getirmiş eğlenceli bir roman Naif. Süper. Loe, bu romanda karşımıza son derece sempatik ve kafası bir o kadar karışık bir kahraman çıkarıyor ve onun anlam arayışına ortak olmamızı sağlıyor. Yirmi beşine basmasına rağmen dünyaya uyum sağlayamadığını, amatörlüğüyle yaşamdan dışlandığını hisseden naif kahramanımız, zaman hızla akıp giderken insanların her sabah uyanıp koşa koşa işe gitmesi karşısında şaşkınlığa uğruyor ve yaşadığı buhranın devasını kitaplarda, ormanlarda ve oyuncakçı dükkanlarında arıyor. Bu romanın evreninde en karmaşık kuramlar en basit gerçeklerle aynı ağırlığı taşıyor ve yaşamın her saniyesi aynı ciddiyeti hak ediyor. Hayatın anlamı mı dediniz? Liste yapmanın güzelliğinde, oyun oynamanın öneminde ve anların veya sayfaların arasında bir yerde yatıyor ve onu keşfetmenizi bekliyor.
Tüm dünyada yirmi dilde okuruyla buluşan Naif. Süper’ in basitliğindeki bilgeliğe hayran kalacak, bilgeliğinin basitliğinden ilham alacaksınız.
Künye: Naif.Süper, Erlend Loe, Siren Yayınları, 2018.
KRİZ HALİ VE DEVLET – CARLO BORDONİ
Arka Kapak Yazısı (Tanıtım Bülteninden)
Bugünlerde sıkça krizden bahsedildiğini duyuyor, 1930’lardaki Büyük Buhran’la ve hatta faşizm deneyimleriyle karşılaştırmalar yapıldığını görüyoruz. Ama halipürmelalimizi o dönemden ayıran hayati bir fark var: Bugün devletin sorunları çözme ve ileriye doğru yeni bir yol çizme kapasitesine artık itimat etmiyoruz. Giderek küreselleşen dünyamızda, devletler olayların gidişatını şekillendirme güçlerini epey yitirdiler. Sıkıntılarımızın çoğu küresel düzeyden kaynaklanıyor, ama tek tek ulus-devletlerin elindeki güç, mevcut dertlerle başa çıkmak açısından düpedüz yetersiz kalıyor. İktidar ile siyaset arasındaki bu ayrılık eşi benzeri görülmedik bir felce sebep oluyor. Krizin üstesinden gelmek için gereken siyasi kapasitenin altını oyuyor ve yurttaşların, hükümetlerin kendi vaatlerini yerine getirebileceklerine olan inancını baltalıyor. Hükümetlerin aczi, yurttaşların artan sinizmi ve şüpheciliğiyle el ele gidiyor. İşte bu yüzden mevcut kriz hem bir faillik, hem bir temsili demokrasi, hem de devletin egemenliğinin krizidir.
Kriz Hâli ve Devlet’te, dünyaca ünlü sosyolog Zygmunt Bauman ve meslektaşı Carlo Bordoni, içinde bulunduğumuz krizin toplumsal ve siyasal boyutlarını irdeliyorlar. Her ne kadar bu dönem 2008’deki finansal kriz neticesinde daha da kötüleşmiş olsa da, Bauman ve Bordoni, Batılı toplumların karşısındaki krizin, kökü eskilere dayanan ve uzun vadeli etkilere sebep olan çok daha derin dönüşümlerden kaynaklandığını öne sürüyor.
İki seçkin sosyoloğun birbirlerinin düşüncelerini açarak kaleme aldıkları bu kitap, sosyal bilimlerin her dalından okurun yanı sıra, kriz meselesine geniş ölçekten bakmaya hevesli tüm okurların ilgisine mazhar olmaya aday.
Künye: Kriz Hali ve Devlet, Carlo Bordoni, İthaki Yayınları, 2018, 192 sayfa.
CANLAR ÖLESİ DEĞİL – DEMET TANER
(Tanıtım yazısından)
Eşinin kaleminden Haldun Taner… Demet Taner’in eşi Haldun Taner’in onuncu ölüm yıldönümünde yayımlanan kitabı “Canlar Ölesi Değil” yirmi yıl aradan sonra Yapı Kredi Yayınlarından çıktı. Canlar Ölesi Değil, birçok bakımdan özel bir kitap. Öyküleri, tiyatro yapıtları, gazete yazıları, konferansları, üniversitedeki dersleri, uluslararası toplantılarda edebiyatımızı temsil edişi ve daha birçok yanıyla bilinen Haldun Taner’in yaşam öyküsünü, kendine özgü kişiliğini, insani değerlerini ve geniş bir fotoğraf albümünü içeriyor. Kuşkusuz edebiyatımızın bu büyük ustası hakkında pek çok bilimsel çalışma yapıldı, yazılar yazıldı, bildiriler sunuldu. Ayrıca edebiyat ve tiyatro insanlarının anılarında sıkça kendisinden bahsedildi ama “Canlar Ölesi Değil”de can yoldaşı Demet Taner’in kalemiyle onu kavrayacak, sımsıcak duygulara tanıklık edeceksiniz. Canlar Ölesi Değil sevgi dolu bir yaşam öyküsünün kitabı.
Künye: Canlar Ölesi Değil, Demet Taner, Yapı Kredi Yayınları, 2018, 136 sayfa.