This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2074 AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1108
Anadolu Üniversitesi ‹lâhiyat Önlisans Program›
‹SLÂM ‹BADET ESASLARI
Editör Prof.Dr. Ahmet YAMAN Yazarlar Prof.Dr. Abdullah KAHRAMAN (Ünite 1, 2) Prof.Dr. Ahmet YAMAN (Ünite 8, 9) Prof.Dr. Fahrettin ATAR (Ünite 3, 4) Prof.Dr. Vejdi AKYÜZ (Ünite 6, 10) Doç.Dr. Rahmi YARAN (Ünite 5, 7)
ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹
Bu kitab›n bas›m, yay›m ve sat›ﬂ haklar› Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Ö¤retim” tekni¤ine uygun olarak haz›rlanan bu kitab›n bütün haklar› sakl›d›r. ‹lgili kuruluﬂtan izin almadan kitab›n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay›t veya baﬂka ﬂekillerde ço¤alt›lamaz, bas›lamaz ve da¤›t›lamaz. Copyright © 2010 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University.
Genel Akademik Koordinatörler Prof.Dr. ‹brahim Hatibo¤lu (Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi) Prof.Dr. Ali Erbaﬂ (Sakarya Üniversitesi) Program Koordinatörü Doç.Dr. Cemil Ulukan Uzaktan Ö¤retim Tasar›m Birimi Genel Koordinatör Prof.Dr. Levend K›l›ç Genel Koordinatör Yard›mc›s› Ö¤retim Tasar›mc›s› Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Ö¤retim Tasar›mc›s› Yard›mc›lar› Arﬂ.Gör. Mehmet F›rat Arﬂ.Gör. Nur Özer Grafik Tasar›m Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Ölçme De¤erlendirme Sorumlusu Ö¤r.Gör. Ayfer Çolak Turhan Kitap Koordinasyon Birimi Yrd.Doç.Dr. Feyyaz Bodur Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Dizgi Aç›kö¤retim Fakültesi Dizgi Ekibi
‹slâm ‹badet Esaslar›
ISBN 978-975-06-0757-8 1. Bask› Bu kitap ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ Web-Ofset Tesislerinde 42.000 adet bas›lm›ﬂt›r. ESK‹ﬁEH‹R, Eylül 2010
İÇİNDEKİLER
Ünite 1: İbadet
………………………………………………………… 2
Ünite 2: Temizlik ……………………………………………………… 24 Ünite 3: Namaz: Genel Esaslar ………………………………………… 52 Ünite 4: Namaz: Özel Hükümler ……………………………………… 82 Ünite 5: Oruç Ünite 6: Zekât …………………………………………………………114 …………………………………………………………140
Ünite 7: Hac ve Umre ……………………………………………………166 Ünite 8: Kurban ve Adak ………………………………………………194 Ünite 9: Yeminler ve Keffâretler ………………………………………212 Ünite 10: Haramlar- Helaller ……………………………………………230
iii
iv
ÖNSÖZ
İslâm sadece inanç esasları getiren bir din değildir. Akâid yani iman ilkeleri temel olmakla birlikte bunun hem tamamlayıcısı hem de yansıması olarak amel-ibadet ve ahlâk esasları da dinin diğer sacayaklarını oluştururlar. İbadet, Yüce Yaratıcı’ya kulluk görevi olarak içtenlikle yerine getirilen, onun hoşnutluğunu kazanmayı sağlayan dinî amelî görevler bütünüdür. Kulluğunun bir gereği olarak ibadet yükümlülüğünü yerine getiren kişi aynı zamanda manevi olgunluğa da erişir ve hayatın anlamını daha bilinçli olarak kavrar. Bu derûnî/içsel yönleri yanında ibadetler, toplumsal kimliğin kazanılmasını ve böylece bir Müslüman toplumun oluşmasını sağlarlar. Bazı ibadetler manevi kazanımlar yanında sosyal dayanışmanın ve yardımlaşmanın sağlanmasına da katkıda bulunurlar. Yüce Allah’a yönelik olarak nasıl, ne zaman, ne miktarda ve ne şekilde ibadet edileceği dinin iki ana kaynağı tarafından belirlenmiştir. Kur’ân’da ismen ve en genel hükümleriyle konan ibadetler Hz. Peygamber tarafından bütün boyutlarıyla uygulamalı olarak öğretilmiş ve bu öğreti sahâbe yoluyla yine uygulamalı olarak sonraki nesillere aktarılmıştır. Dolayısıyla ibadetler dinin asla değişmez ve değiştirilemez sahasını oluştururlar. Çağların geçmesi ve şartların değişmesi, hiç kimseye ibadetlerin şeklini, içeriğini ve yapılış biçimini değiştirme yetkisi vermez. Bunun için ibadet, Kur’ân’ın emrettiği, Hz. Peygamber’in de uygulamalarıyla şekil ve sınırlarını çizdiği biçimde yapılır. Bu niteliklere sahip olmayan ibadet görünümlü uydurma eylemler bid‘at sayılır. Dinin ana kaynakları tarafından belirlenmeyip sonradan ortaya çıkan dinî nitelikli davranışlar anlamına gelen bid‘at ise asla benimsenmez; aksine derhal reddedilir. Elinizdeki kitap, Müslümanın dinî hayatının vazgeçilmez unsurlarından biri olan amel boyutunun en önemli kısmını oluşturan ibadetler ile ilgili temel konuları ele almaktadır. Bu konular, geleneksel deyimle ilmihal konularıdır ve aynı isimle yazılan kitaplarda ayrıntılarıyla incelenmişlerdir. On bölümden oluşan kitabınız önce ibadet kavramını daha yakından tanıyacağınız bir ünite ile başlamaktadır. Ardından Müslümanın hem gündelik hayatının çok önemli bir gereği hem de birçok ibadetin vazgeçilmez şartı konumunda olan temizlik konusu gelmektedir. Hz. Peygamber tarafından dinin direği olarak nitelenen ve adeta İslâm’ın sembol ibadeti gibi algılanan namaz, bu önemine bağlı olarak iki ayrı ünitede ele alınmıştır. Önce bütün çeşitleriyle namaz ibadetini ilgilendiren genel ilkeler ve hükümler ele
v
Allah’a yaklaşma ve ahlâkî arınma yönleri yanında ciddi anlamda sosyal ve ekonomik boyutları da olan zekât ibadeti altıncı ünitede işlenmiştir. Ramazan bayramına ulaşmanın şükrânesi olarak ifâ edilmesi gereken fıtır sadakası ile genellikle ramazan ayında yerine getirilen i‘tikâf ibadeti de yine bu ünitede incelenmiştir. Dr. Bunun dışında Mekke’ye senenin herhangi bir gününde yapılabilen özel bir ziyaret olan umreye de bu ünitede yer verilmiştir. Yılda bir defa ramazan ayında edâ edilen ve toplumsal boyutları olan oruç ibadeti beşinci ünitede ele alınmıştır.alınmış. ardından değişik namazlarla ilgili özel hükümlere yer veren ünite hazırlanmıştır. Çok değişik şekilleri ve hükümleri olmakla birlikte ülkemizde daha çok kurban kesmek yoluyla yerine getirilen bir ibadet olduğu için adak konusu da yine bu ünitede incelenmiştir. Ahmet YAMAN (Editör) vi . Belirli günlerde ancak kurban keserek ifâ edilebilen bu ibadetin ayrıntılarına sekizinci ünitede yer verilmiştir. ömürlerinde bir defa ve mutlaka ona ayrılmış zaman diliminde Kâbe’yi ziyaret etmeleri demek olan hac ibadetiyle ilgili ünite takip etmektedir. Bunu imkânı olan Müslümanların. Günlük hayatımızda her gün ve her durumla ilgili olarak haram . Hem bireyler hem de toplum için büyük önem taşıyan malî ibadetlerden birisi de kurbandır. Bütün çeşitleriyle yemin ve keffâretler ibadet konularına dâhil oldukları için dokuzuncu ünite bunlara ayrılmıştır. Bir nesnenin ya da eylemin haram veya helal olduğuna son tahlilde din karar verdiği için bu alan da ibadet kavramına dâhil edilmiştir.helal değerlendirmeleri yaptığımız için kitabınız buna ilişkin bir üniteyle sona ermektedir. Başarı dileklerimizle… Prof.
1 .
Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nin “İbadet” maddesini okuyunuz. • • • • • Metin içerisinde tanımı verilmeyen terimler için Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından yayımlanan Dinî Kavramlar Sözlüğü’ne başvurunuz. İbadetle yükümlü olanların davranışlarını dinî hükümleri açısından değerlendirebilecek. İbadetle ilgili temel amaç ve ilkeleri sıralayabilcek. 2 . İbadet hakkında geniş bilgi almak için Ferhat Koca’nın İslâm Hukukunda İbadet Kavramı adlı kitabını inceleyiniz. İbadetle ilgili temel kavramları tanımlayabileceksiniz. İbadetin kapsam ve çeşitlerinin çevrenizde nasıl algılandığını araştırınız. İbadetle ilgili ayet ve hadisleri gözden geçiriniz. Anahtar Kavramlar • • • • • İbadet Mükellef-yükümlü-yükümlülük Hüküm Aynî-kifâî Edâ-îfâ Öneriler Bu üniteyi daha iyi kavrayabilmek için okumaya başlamadan önce. Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. İbadet kapsamına girebilecek dinî davranışları ayırt edebilecek. Bireysel ve toplumsal hayatımızda ibadetin önemini açıklayabilecek. • • • • • • Sözlük ve terim olarak ibadeti tanımlayabilecek.
Böyle bir insan olabilmenin ve Allah’ın iradesine uygun hayat sürmenin temel şartı imandır. el-Asr 103/1-3).İbadet GİRİŞ Kur’ân’a göre insan.tr adresine müracaat edebilirsiniz. İbadet kavramı ile ilgili geniş bilgi için arama motorları aracılığıyla internet taraması yapabilirsiniz. adaletli. Kur’ân’ın pek çok ayetinde iman ve sâlih amel beraber anlatılmıştır (İbrâhim 14/23. Kur’ân. O’nun istediği gibi güvenilir. güçlendirir ve canlı tutar. İnançlı insanın en önemli özelliği Allah’ın rızasına uygun ve yaratılmışların yararına işler yapmaktır. yaratılmışların en üstünü ve en güzel şekilde yaratılmış olanıdır. et-Tîn 95/4). merhametli. Ayrıca amelsiz iman. faydalı.diyanet. O’na iteat etmek ve iradesi doğrultusunda bir hayat yaşamaktır. somut hale getiren ve gerçekte ne ifade ettiğini gösteren de amel-i sâlih adı verilen hayırlı. imansız ibadetin Allah katında kabul görmeyeceğini ifade eder (en-Nûr 24/39). iyi niyetli. Bundan dolayıdır ki. İmanı koruyan. Bir taraftan da ona başka varlıklarda olmayan sorumluluklar ve ilâhi emanet yüklemiştir (el-Ahzâb 33/72). Yaratıcının iradesine uygun hayat yaşamanın somut göstergesi. İbadetler insanı manen yüceltir. Bu yararlı işlerin temelinde de dinin ayakta kalmasını sağlayan ibadetler yer almaktadır. 3 . Bir Müslümanın imana dayalı olarak yapacağı en hayırlı ve güzel amellerden biri ibadettir. Bu kadar özel bir varlığın yaratılmasının derin bir anlamı ve yüce bir amacı olmalıdır. Çünkü ona yaratılmışların hiçbirine verilmeyen akıl nimeti verilmiştir.gov. Zorluklarla ve olumsuzluklarla dolu hayata tutunma. Kur’ân’ın faydalı bir ağaca benzettiği bu inancın vereceği en güzel meyve sâlih ameldir (İbrâhim 14/24-25). sabırla tahammül etme ve güçlüklerin üstesinden gelme noktasında ibadetlerin inkâr edilemez rolü vardır. İnsanın en temel sorumluluğu yaratıcısını tanımak. sorumlu bir insan olmaktır. Bu çerçevede www. el-Kıyâme 75/36. insana Allah katında istenen değeri sağlamayacaktır (el-Furkân 25/77). yararlı ve güzel işlerdir. Çünkü bu şekildeki ibadet gerçek anlamını bulmayacağından insanı ebedi mutluluğa götürmeyecektir. hakkaniyetli. Bu açıdan dinin temel kaynağı olan Kur’ân’a baktığımız zaman insanın başıboş ve amaçsız değil aksine yüce gayeler için yaratılmış olduğunu görürüz (ez-Zâriyât 51/56. Bu beraberliğin vermek istediği en temel ve açık mesaj şudur: İnsana inançtan daha güzel yakışan bir şey yoktur. Verilen bu nimet insanı diğer varlıklardan ayrı ve üstün bir konuma çıkarmıştır. Aynı zamanda ibadetsiz iman da dinin insana vermek istediği ve onda görmeyi arzuladığı güzellikleri meydana getirmeyecektir.
Tâat. kulluk etmek ve tapmak kelimeleriyle de ifade edilmektedir. Geniş anlamda ibadet. niyete bağlı olarak yaratana karşı saygı ve boyun eğmeyi ifade eden ve yapana sevap kazandıran belirli davranış biçimleridir. yemin. O’nu anmak ve varlığını benliğinde duyabilmektir. Buna göre tamamen dinî olan görevler yanında. her şeyin yaratıcısı olan Allah’a içten gelerek ve gönüllü olarak yönelmek. emri benimseyip yerine getirmek demektir. niyet. Söz gelimi sadaka vermek ve nâfile namaz kılmak birer kurbettir. Fakat biz aynı cinsten olmamızdan dolayı sadece insanların ibadetini görüp anlayabiliyoruz. dinî içerikli belli ve düzenli yapılan davranış biçimleridir. düşünüş ve söz ibadet olarak nitelendirilir. tapınma” gibi anlamlara gelir. Fikir boyutu. Bu konularda bilgi edinmek için kitabın ilgili ünitelerine bakabilirsiniz. mükellef yani yükümlü olan herkesin Allah'a karşı duyduğu saygı ve sevginin sonucu olarak O'nun rızasına uygun ve iradeye dayalı bütün davranışlarını içine alır. Bunlara sistematik ve şekle bağlı ibadetler (ibâdât-ı mersûme) de denir. oruç. Bu üç kavram arasındaki ilişki kısaca şöyledir: Bu üç kelime. yapılmasından dolayı sevap kazanılan herhangi bir iş demektir. İster belli bir niyetle isterse niyetsiz yapılsın. kulluk. kulun kendisini Allah’a ifade etmesi. Fıkıh literatüründe ibadet yaygın olarak bu özel anlamda kullanılmaktadır. zekât. Bu amaçla fert ve toplum yararına gerçekleştirilen her olumlu davranış dinî ve manevî bir anlam kazanır ve ibadet sayılır. insanı manevî olarak Yüce Allah’a yaklaştıran her bir güzel iş anlamındadır. bağlılığını ve kullukta bulunmasını ifade etmektedir. O’nu Rab olarak kabul etmesi. Allah inancını zihinde canlı tutmak. kişilerin Allah'ın hoşnutluğunu kazanmak için yaptığı her fiil. Buna iteat da denir. boyun eğmek ve iteat etmektir. Allah’ın sıfatları ve evrende yarattığı eşsiz eserleri hakkında düşünmektir. Dinî literatürde Allah’a saygıyı ve O’nun rızasını gözeterek iş yapmayı ifade etmek üzere “ibadet” yanında “tâat” ve “kurbet” kelimeleri de kullanılmaktadır. tapma. fikir ve şükür olmak üzere üç boyutu vardır. Kur’ân okuma gibi davranışlar da bu anlamıyla ibadetin en meşhur örnekleridir. Adak. Kur’ân’a göre ibadet sadece insana mahsus bir eylem ve özellik değildir. Dinî literatürdeki “ubûdiyet” kavramı ise insanın Allah’a olan teslimiyetini. Allah ve Resulü tarafından yapılması istenen. Allah’ın emirlerine iteat edip yasaklarından kaçmak da ibadettir. iteat. Mesela Kur’ân okumak bir taâttır. Dinî bir terim olarak ibadetin genel anlamı. bütün bu nimetlerine karşı minnettarlığını bildirmektir. Evrendeki canlı cansız bütün varlıklar kendi özelliklerine göre Yüce Yaratıcı’ya ibadet etmektedir (el-İsrâ 17/44). İslâm’ın temel şartlarını oluşturan namaz. alçak gönüllü olma. Yakınlık anlamına gelen kurbet ise. İbadetin biri geniş diğeri dar olmak üzere iki anlamı vardır. Bunların yanında. İbadetin zikir boyutu. emrine amade 4 . hac bu tür ibadetlerin belli başlılarıdır. Türkçemizde ibadet. Şükür ise. kurban kesme. Dar ve özel anlamda ibadet ise.İbadet Kavramı Tanımı Arapça bir kelime olan “ibadet” sözlükte “boyun eğme. Buna göre ibadet. i‘tikâf. keffâretler ile haram ve helaller de ibadet kavramına dahildir. Bu anlamda ibadetin zikir.
Bunun en önemli hikmeti. Dilleri hayır söyler. kurbet ibadetten daha kapsamlıdır. İbadet. eli. eşsizliğini kavrar. Allah ile canlı tutulan iletişim insana ahlaki erdemler kazandırır. kötülüklerden de kaçınmaya teşvik eder. Peygamberler Allah’a ulaşmanın en doğru yolunun ibadet olduğunu yaşayarak ve anlatarak insanlara göstermişlerdir. Önemi İbadet. rahmetinden ve merhametinden faydalanmak ister. manevi huzuruna doğru yol alması. niyete bağlı olup fâiline sevap kazandıran bir davranış iken. Bu barışık olma hali ailelerine. ayağı ve bütün organları iyi işlere doğru hareket eder (Buhârî. haz alınarak ve bilinçli olarak yapılan ibadet insanda bir ümit ve iyimserlik meydana getirir. O’nun büyüklüğünü. Kendisine verdiği nimetlere şükretmek için ibadeti en güzel bir vesile bilir. niyete bağlı olmasa da. bir şeyi vakfetme. İbadetin kazandırdığı ahlaki özellikler sayesinde insan öncelikle kendi içinde tutarlı. Bu şekilde iletişim kurabilenler ibadetlerinden tarif edilemez hazlar alırlar. Çünkü namaz kulun bütün organlarıyla Allah’a yönelmesi. konumunu ve sorumluluğunu göstermesi bakımından çok önemli bir dinî yükümlülüktür. İbadetiyle O’na yakın olmak. Varlıklar içerisindeki sorumluluklarını kavrar ve bunu yerine getirirler. O halde kurbet. İbadet eden insan her şeyden önce yaratıcısını tanır. 38). Bir varlığa inanma duygusunu fıtratında taşıyan insan çağlar boyu evrene hâkim olan varlığa yani Allah’a ulaşmanın yollarını aramıştır. niyete bağlı olsun ya da olmasın fâiline sevap kazandıran fiildir. Geniş anlamıyla ibadet olan zikir. İyi işler yapması konusunda Rabbinin yardımına başvurur. Bu duygu onu daima iyi işlere yönelmeye. yasaklananlardan da uzak durmak anlamına gelen tâat ise kurbetten daha geniş bir anlamı ifade etmektedir. fikir ve şükür boyutlarıyla ve hakkıyla yapıp içselleştirdiği zaman daima Allah ile olur. O’na yaklaştıran ve O’nunla buluşturan eylemin adıdır. zekât ve hacdan her bireri kurbet. tâat. Kötü işlere düşmeye fırsat vermemesi için de O’na yakarır.olduğunun bilincinde olması ve kuldan Allah’a yönelik eylem olmaları noktasında ortaktırlar. İbadet anlamı taşımayan kurbette ise niyet aranmaz. Kendisinden sevap beklenen ibadet daima niyete ihtiyaç gösterdiği için. fikir ve şükür kulluğun özetidir. “Rikâk”. kendisine yaklaşılacak olanı tanıdıktan sonra sevap getirecek fiili yapmaktır. tâat ve ibadet kelimelerinden biriyle ifade edilebilmektedir. yüceliğini. kötü şeylere kapadığı kulağını iyi şeylere açık tutar. dinî bilincin ve Allah ile iletişimin canlı tutulmasıdır. insanı Allah’a ulaştıran. Emredilenleri yapıp. komşularına ve yaşadıkları her ortam ve çevreye yansır. evrende insanın yerini. İbadet edenler bu yolla manen ve maddeten dinç hale gelirler. gözü hayırda olur. Gerekli şartları yerine getirerek. Bunları özetleyen dua. kurbet olarak adlandırılan bir davranış her zaman ibadet olarak nitelendirilemez. Böylece ibadeti hayat 5 . Mesela beş vakit namazın günün belli zamanlarında ve sürekli yapılması emredilmiştir. niyete bağlı olarak yapılan beş vakit namaz. bütün yönleriyle duayı özetleyen de namaz ibadetidir. yücelmesi ve Rabbi ile iletişim kurmasıdır. oruç. Buna göre. İbadet. Kur’ân okuma. köle azadı ve sadaka gibi davranışlar niyete bağlı olmadıkları halde yine söz konusu kelimelerin her biriyle adlandırılabilmektedirler. ibadeti zikir. Vahiyle gönderilen peygamberler bu konuda ona yardımcı olmuş ve rehberlik etmiştir. İnsan. Kusurlarının bağışlanmasını bu yolla talep eder. kendisiyle barışık hale gelir. Ancak.
Mesela namaz kişiyi Allah’a yaklaştırır. Buna göre Kur’ân-ı Kerim’de adı geçen ve ana çatısı oluşturulan ibadetlerin ayrıntılı biçimlemesini sünnetten öğrenmekteyiz. eşsiz nimetlerle donattığı hayatı onlara veren ancak O’dur. Yaratılmışların ibadet nitelikli saygı ve bağlılıklarını sunmaya Allah’tan başka lâyık bir başka varlık da yoktur. 18). Allah’ın rızasını kazanmak için yaptıkları ibadetler bu güzel sonuçları doğurur. büyük ölçüde ibadetin mahiyetini. o emri yerine getirirken taşıdığı hikmetleri düşünmesi ve anlamaya çalışması insana farklı bir bilinç kazandırabilir. “Ancak sana ibadet eder ve ancak senden yardım dileriz” ayeti bu ilkeyi açıkça ifade etmektedir (el-Fâtiha 1/5). Bir davranışın ibadet olabilmesi için. Allah’tan başkasına ibadet edilmez ve ibadette aracı kullanılmaz. Müslümanlar bu faydaları elde etmek için ibadet etmezler. Peygamber’in söz ve fiillerinden öğrenmekteyiz. el-Beyyine 98/5. “Haccın nasıl yapılacağını benden öğrenin” (Nesâî.tarzı haline getiren insan. Kısacası ibadet. iyi niyetle ve dünyaya ait bir menfaat beklemeden yapılması gerekir. Putlara tapmak da aslında insanın ibadet ihtiyacından doğmuştur. ibadetin önemini bir iki örnekle açıklayınız. Nitekim o. İnsanlık tarihinde bir şeye tapmayan insan yoktur. Oruç. “Menâsik”. “Ezân”. Bunlara ibadetlerin sırları ve hikmetleri denilir. “Benim namaz kılışıma bakın ve namazınızı öyle kılın” (Buhârî. Yüce Yaratıcı karşısında boyun bükmenin zirvesi ve O’na olan sevginin bir sonucu ve göstergesidir. İlgili ayetler. insan sağlığını olumlu yönde etkiler. Taabbüd. ibadeti öncelikle sırf ibadet olduğu için ve Allah’ın emrine olan bağlılığı ve saygıyı ifade etmek için yapmak demektir. Fakat bunlar ibadetin amacı değil sonucudur. Ancak Allah’tan başkasına tapanlar bu ihtiyacı yanlış yollardan karşılamaya çalışmışlardır. Amaç ve İlkeler Dinin birinci ve temel kaynağı olan Kur’ân’da ibadetlerin nasıl ve ne şekilde yapılacağı üzerinde ayrıntılı olarak durulmamıştır. el-Kevser 108/2). 6 . ibadetin kime ve nasıl yapılacağını anlatmaktadır. O’nun hoşnutluğunu kazanmak ve nimetlerine şükretmektir. Çünkü Allah’tan başka ibadete layık olan gerçek bir mabud yoktur. Bu bakımdan ibadet emrine muhatap olan kişinin. Temel ilke bu olmakla birlikte ibadetin hem bireysel hem de toplumsal bir takım faydaları da vardır. ibadetlerde temel bir ilkedir. Özellikle cemaatle kılınan namaz topluluk bilincini geliştirir. İbadet. Buna taabbüd anlayışı denilir. ruhu ve iradeyi güçlendirir. Zekât insanın cimrilik ve bencillik gibi olumsuz duygularından kurtulmasına yardımcı olur. insana dünya ve âhiret mutluluğu kazandırır. İbadet doğrudan Allah’a yapılır. samimiyetle. Bunun için Kur’ân’ın en çok vurgu yaptığı husus ibadetin ihlâsla yani sadece Allah için yapılmasıdır ( Tâhâ 20/14. yoksullara yardım duygularını geliştirir ve yokluk içinde yaşayan insanların halini daha iyi anlamamızı sağlar. Bu. ibadetlerin nasıl yapılacağının kendisinden öğrenilmesi gerektiğini açıkça ifade etmiştir. sosyal dayanışmaya katkı sağlar. İbadetlerin nasıl ve ne şekilde icra edileceğini Hz. kendisiyle ve çevresiyle barışık hale gelir. İbadet ancak Allah için yapılır. Onun için ibadette temel amaç. Çünkü ibadet etmek hem imanın doğal sonucu hem de insanın fıtratında var olan bir duygu ve ihtiyaçtır. Çünkü insanları yaratan. inanılarak. Siz de kendi ifadelerinizle bir ibadet tanımı yapınız. 220) gibi hadisler bu duruma işaret etmektedir. yaratıcısıyla. insanı sabra ve şükre alıştırır. Allah için yapmak.
Aynı zamanda da dine bağlılığın ve bir anlamda dindarlığın dışa yansıyan bir göstergesi durumundadır. Bu sebeple ibadet. Baskı altında ve içten gelmeden yapılan ibadetler insana gereken hazzı vermez. Peygamber'in ''Benim mutluluğum namazdadır” (Nesâî. 1) sözü. aylık ve yıllık yapmak zorunda olduğu ibadetler belirlenmiştir. düzeni ve aynı zamanda yapılabilirliği sağlamaktadır. “Işratü’n-nisâ”. Hz. Çünkü Hz. Peygamber’in seviyesine ışık tutmaktadır. İnsanlar arasında bireysel farklılıkların olduğu bir gerçektir. Fakat bu mecburiyeti aklı sayesinde kendisi hissetmelidir. Bu da. az veya çok yapmakta mükellefler serbest bırakılmıştır. Konumu ve bilgi seviyesi ne olursa olsun. Mesela bu seviyede olanlar ibadet ettikleri zaman gönüllerinde üstün bir zevk. İnsanı özgür bırakan Allah kimseyi ibadete zorlamamaktadır. bizzat amaç olmayıp. ibadetin bu yönüne ve Hz. Kur’ân’ın emrettiği. yüce yaratıcı ile bir buluşma ve O’nun huzurunda bir yakarışa dönüşüyordu. İbadetlerin ifası sırasında maddi ve ruhi hayat arasındaki dengeyi gözetmek ve aşırılıktan kaçınmak esastır. Buna göre mevcut ibadet şekillerinin korunup içlerinin doldurulması gerekir. İnsan Allah’ın kulu olduğu için O’na ibadet etmeye mecburdur. Esasen nâfile ibadetleri yerine getirip getirmemekte. Buradan da anlaşılmaktadır ki. önemini ve güzel sonuçlarını anlattığı ibadete onların kendilerini zorlamalarını istemektedir. Aksine bunlar arasında makul bir denge kurulur (el-Bakara 2/200-202. İbadetin hikmet ve faydaları da bireylere. ibadet bilincinin geliştirilmesi. Daha üst bir seviyede olanlar için ise Allah’a ibadet. Hz. hiç kimseye namazın şeklini. Hz. Çağların geçmesi ve şartların değişmesi. Zira İslâm bir denge dini olduğu için din ile dünya arasında da gerekli dengeyi kurmayı emretmiştir. Bazı insanlar için ibadetin amacı sadece kulluk imtihanını kazanmaktır. Peygamber’in de uygulamalarıyla şekil ve sınırlarını çizdiği biçimde yapılmalıdır. orucun mahiyetini. İbadetlerin değiştirilemeyeceği ilkesinin ayrıntılı açıklaması için Abdullah Kahraman’ın İslâm’da İbadetlerin Değişmezliği isimli kitabına bakınız. Peygamber tarafından belirlenen biçim ve şekiller ibadetlerde birliği. Bu da dinin kuşatıcılığına ve ibadetlerin birleştiriciliğine gölge düşürür. Peygamber dışında hiçbir kimsenin böyle bir yetkisi yoktur. Bunlar dışında kalanlar genel olarak nâfile ibadet adını alır. Bu ilkeye göre ne dünya dine ne de din dünyaya feda edilir. Bir Müslüman zorunlu olmayan nâfile 7 . Başka bir seviyedeki insan için ibadetin amacı nefsin terbiye edilmesi ve disiplin altına alınmasıdır. Aksi halde her insana ve her çağa göre bir namaz şekli ortaya çıkar. ibadetin kazandırması gereken manevi ve ahlaki faydaların artırılmasıyla olur. ruhlarında Allah’a kavuşma duygusu ve manevi bir mutluluk yaşarlar.İbadetlerde gönüllülük esastır. Aynı işi yapan iki kişinin bile farklı duygular yaşadıkları olur. haftalık. İbadetler dinin değişime açık olmayan sahasını oluştururlar. Bunun için “çağa uydurma ve kolaylaştırma” adıyla ibadetlerin mevcut şekillerini değiştirmeye çalışmak. haccın icra biçimini değiştirme yetkisi vermez. ibadetler. özü itibariyle yüksek amaçlara basamak niteliğindedir. Bir Müslümanın günlük. el-İsrâ 17/18. Çünkü dinin temelini oluşturan ibadetlere yapılacak bu gibi müdahaleler insanların dine bağlılıklarını ve samimiyetlerini zedelemekte ve sarsmaktadır. el-Kasas 28/77). Bu sebeple de onun namazı. Peygamber ibadeti en üst seviyede ve en yoğun duygularla yapıyordu. fayda yerine zarar vermektedir. Bu gibi ibadetlerin yerine getirilmesi farz veya vaciptir. bunların da üstünde ve ötesinde anlamlar taşır. Aksine. onların sahip olduğu dinî bilinç ve seviyeye göre farklı olabilir.
rahmet olmak içindir. 28). İbadet hayatını kesintiye uğratmamak için az da olsa devam etmek gerekir. duygu birliğine ise yardımcı olan araçlardan biridir. namazda sûre ve ayetlerin tercümelerinin okunması kabul edilse bile. Duada temel ilke. 1. Birden çok Türkçe ve İngilizce Kur’ân meâlinin bulunduğu düşünülürse konu daha iyi anlaşılır. Ayrıca. “Menâsik”. içten gelerek ve samimi niyetlerle yapılmasıdır. Kur’ân ve Hz. ibadetin özünün dua olduğu bildirilmiştir (Tirmizî. O. İmkânsız olan duygu birliğidir. Peygamberin hadislerinde. Ancak bu gibi ibadetler aile. iş ve toplumsal hayatı aksatacak aşırılıkta olmamalıdır. “Deavât”. Dünya ve ibadet hayatı arasında olması gereken dengeyi kuramayıp aşırılığa kaçan bazı arkadaşlarını uyarmıştır. elHac 22/77-78). Duygular bireylere göre farklı olabilir. insanları dara sokmak. Tercümenin hiçbir 8 . İbadetlerde devamlılık esastır. Allah’tan en çok sakınan ve O’na en çok ibadet eden birisi olarak hem ibadet ettiğini. insanları maddeten ve manen temizlemek ve arındırmaktır (el-Mâide 5/6. herkesin kabul edebileceği bir tercüme üzerinde anlaşma sağlanması son derece zordur. Bu sebeple de duygu birliği şart değildir. Peygamber’dir. ibadet yükümlülüğü sona ermez. Bu genel olarak imkânsız bir şey de değildir. İbadetlerdeki ilkelerden biri de kolaylık sağlamak ve insanları zora sokmamaktır. Kur’ân Arapça olduğuna göre namazda da ondaki cümlelerin özgün haliyle Arapça okunması temel bir ilkedir. ibadet hazzı almış ve ahlaken daha olgun duruma gelmiş olabilir. Hz. oruç. hem dinlendiğini hem de ailesiyle ilgilendiğini söylemiştir (Buhârî. Duanın dili açısından herhangi bir sınırlama yoktur. Dil. “Nikâh”. aşırılığa kaçmadan dengeli bir dinî hayat yaşamış. Müminin ibadet yükümlülüğü ölünceye kadar devam eder (el-Hicr 15/98-99). Din. eziyet etmek ve hayatlarını çekilmez hale getirmek için değil. Yaptığı oranda da Alla’a yakın olur. Namaz. 1). “Nikâh”. Fakat ortak dilin. el-Enbiyâ 21/107). İbadetlerin amacı da zorluk ve sıkıntı getirmek değil. Onları uyarırken.ibadetleri imkân ve gücüne göre dilediği kadar yapabilir. mesela Fâtiha’nın herkes tarafından Arapça olarak okunmasının duygu birliğine katkı sağlayacağı da inkâr edilemez. İslâm’ın ibadet kapsamında gördüğü hususlardan biri de duadır. Peygamber de ancak insanlara rahmet olmak için gönderilmiştir (Tâhâ 20/23. Kendi hayatında söz konusu dengeyi nasıl kurduğunu anlatırken de. Bu zorluk aynı dili konuşan Müslümanlar arasında da geçerlidir. ümmeti için de bunu önermiştir. Müslim. Hz. 217). hac gibi ibadetlerde hastalara ve yolculara getirilen kolaylıklar bu ilkeye dayanmaktadır. Peygamber’in şu hadisleri dinde dengenin gerekliliğine işaret etmektedir: “Ey insanlar! Dinde aşırılıktan sakınınız” (Nesâî. Allah’a yönelik olması. İnsan kulluk mertebesinde ne kadar yükselirse yükselsin. Herkesin kendi dilinde dua yapması ve yakarışını istediği gibi îfâ etmesi esastır. 5). Kur’ân’da ve hadislerde yer alan dualar bu konuda birer örnek sunmaktadır. insanın üzerinde kendisinin ve aile fertlerinin hakkı olduğunu ifade etmiştir. Bu konuda da en büyük örnek Hz. uygun talepler içermesi. Çünkü herkes isteğini en iyi kendi diliyle veya en iyi bildiği dille ifade edebilir. Bu anlamdaki şekil birliği ancak ortak dil kullanılarak sağlanabilir. Özellikle cemaatla edâ edilen ibadetlerde. “Zühd”. ibadette öncelikle şekil birliğini sağlayan. duygu birliğinin oluşabilmesi ve evrenselliğin korunabilmesi için vahiy dili olan Arapçanın korunması gerekir. “Ey insanlar! Siz orta yolu takip edin” (İbn Mâce. Çünkü namazda herkesin Kur’ân’dan kolayına gelecek kadar okuması emredilmiştir (elMüzzemmil 73/20). Namaz da aslı itibariyle dua olmakla birlikte bu ibadetin özgün dili Arapçadır.
Evrensel Mesajlar. Kâbe’yi tavaf esnasında özürlülerin tekerlekli sandalyelerden yararlanması örnek olarak verilebilir. sorumlu tutulabilmek için belli bir mal varlığı gerektiren ibadetlerdir. Bedenî olarak sağlıklı olmayan kimseler oruçla yükümlü olmazlar. orijinalinin hazzını veremeyeceği gibi ayrıca zorluklar da taşımaktadır. önemi ve temel ilkeleri için Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yayımladığı İslâm’a Giriş (Ana Konulara Yeni Yaklaşımlar. ibadetin yerine getirilmesinden her mükellefin kendisi sorumludur. Hac ile yükümlü olabilmek için belli bir malî güce sahip olmak gerektiği gibi. gerekli masrafları karşılayarak başkalarını kendi yerlerine hacca gönderebilirler. b. 2. bedenen de sağlıklı olmak şarttır. Bu gibi ibadetleri kimse başkasının yerine yapamaz. malî ve hem bedenî hem de malî olmak üzere üç kısma ayrılır. Malî ibadet: Ağırlıklı olarak malla yapılan. Namazda okunacak ayet ve duaların Arapçasını bilme ve öğrenme imkânı olmayanlar için fıkıh kitaplarında alternatif çözümler sunulmuştur. Bunun yanında ibadetten alınacak manevi zevk biraz da kutsal metinlerin özgün dilinin ses ve ahengi içinde gizlidir. Ancak varlıklı olanlar. Tercüme metnin ezberlenmesi.zaman orijinal metnin içerdiği anlamı tam olarak veremeyeceği de bir gerçektir. Zengin sayılan Müslüman mükelleflerin zorunlu olarak vermesi gereken zekât ve her Müslümanın kendi imkânına göre gönüllü olarak verdiği sadaka şeklindeki yardımlar bu kısımda yer alır.Herkesin sorumlu ve yükümlü olup olmamasına göre Bu açıdan ibadetler aynî ve kifâî kısımlarına ayrılır: 9 . büyük ve geniş mekânlarda namaz kılınırken hoparlör kullanılması. a. yerine getirilmesi için beden sağlığı ve hareketi gereken ibadetler bu grubta yer alır. Gençliğin İslâm Bilgisi) adlı kitapların ilgili bölümlerini okuyunuz. vekil tayin ettikleri kimseler aracılığıyla da yerine getirebilirler. Şartlarına uygun bir namaz kılabilmek için de bedenin hareketlerine ihtiyaç vardır. Bedenî ibadet: Ağırlıklı olarak bedenle yapılan. Malî ve bedenî ibadet: Yerine getirilmesi için aynı anda hem mal hem de sağlıklı bir beden gerektiren ibadetlerdir.Bedenle ve malla yapılmasına göre Bu bakımdan ibadetler bedenî. Namaz kılmak ve oruç tutmak bedenî ibadetlerin başlıca örnekleridir. ezan okurken. İbadetlerde değişiklik yapılamayacağı ilkesi. Bu gibi ibadetleri yükümlü olanlar bizzat yapabileceği gibi. c. Sağlığı yerinde ancak hacca gidip dönecek kadar mal varlığı olmayan veya gerekli mal varlığı olduğu halde hac fiillerini yapacak kadar sağlıklı bulunmayan kimseler bu ibadetle bizzat yükümlü değillerdir. İbadetlerin tanımı. Çeşitleri İbadet farklı açılardan kısımlara ayrılmıştır: 1. Bunun başlıca örneği hacdır. Aslında bedenî ibadetin malî. Bu ayırım ibadetin edâsında malın veya bedenin daha ağırlıklı olmasına göre yapılmıştır. ibadetin icrası için çağın imkânlarından yararlanmaya engel değildir. malî ibadetin de bedenî bir yönü bulunabilir. Daha geniş kitleye duyurulması amacıyla.
Kifâî ibadet: Mükelleflerin her biri tarafından bizzat ve ayrı ayrı değil de. Bu gibi ibadetlerde esas olan istenen fiilin yerine getirilmesidir. Bu sebeple aynî ibadeti her bir mükellefin kendisi yerine getirmesi gerekir. Vakte bağlı ibadet: Yerine getirilmesi için dinin belli bir vakit tayin ettiği ibadetlerdir. mülk ve para harcama (infâk). Bu ibadet türünde mükellefiyet hem fiilde hem de tayin olunan vakittedir. Bu gibi ibadetlerde mükellefin kendisi değil. Ölen bir Müslümanın cenaze namazını kılmak böyledir. 4. vakti belirlenmemiş adaklar. Miktarının belli olup olmamasına göre Bu bakımdan ibadetler iki kısma ayrılır: a. hac ve beş vakit namaz bu tür ibadetlerdendir. Çünkü insanın ne zaman öleceği belli değildir. yoksulların ihtiyaçlarını karşılama. Dinen geçerli bir mazeret olmadan vaktinden sonraya bırakılırsa mükellef günahkâr olur. Beş vakit namazın vakit ve rekâtları ile hangi maldan ne kadar zekât verileceği bu kısma girer.a. oruç ve zekât böyledir. İlk anda yapılması istenen ibadetin muhatabı tüm mükelleflerdir. misafire ikramda bulunma gibi ibadetler böyledir. Bu gibi ibadetlerin bir başlangıç bir de bitiş vakti vardır. Bu gibi ibadetlerde hem mükellefin kendisi hem de fiil aynı derecede önemlidir. Vakte bağlı olmaları dolayısıyla bunlara “mukayyed ibadet” adı verilir. Ramazan orucu. b. Edânın ertelenmesinde mükellefe bir günah yoktur. Keffâretler. b. kazâ namazı ve orucu bu tür ibadetlerdendir. Miktarı belli ibadet: Dinin yerine getirilecek miktar ve sayıyı belirlediği ibadetlerdir. Mükellef bunları istediği vakitte edâ edebilir. hepsinden yapılması istenen ibadetlerdir. fıtır sadakası. Kifâî ibadeti yapabilecek durumda sadece bir kişi varsa onun hakkında artık bu kifâî olmayıp aynî ibadete dönüşür. Fakat vakti girince mükelleflerin bu gibi ibadetleri edâya gayret göstermeleri daha iyi olur. Başkasının yapmasıyla diğer mükellefin sorumluluğu ortadan kalkmaz. Bu gibi ibadetler için din belli bir miktar ve sınır tayin 10 . Bu gibi ibadetler belirlenen ölçü ve miktarda edâ edilmedikçe mükellef sorumluluğunu yerine getirmiş olmaz. Yerine getirilecek miktarın belli olması dolayısıyla bunlara “muhadded ibadet” denir. Vakte bağlı olup olmamasına göre İbadetler vakte bağlı olup olmamasına göre vakte bağlı ve vakitten bağımsız olmak üzere iki kısma ayrılırlar: a. Allah yolunda mal. Dolayısıyla mükelleflerin bir kısmı ibadeti yerine getirince diğerleri sorumluluktan kurtulmuş olur. Fakat hiçbiri yapmazsa hepsi sorumlu ve günahkâr olur. 3. Bunlar vaktinden önce yerine getirilemezler. yapılması istenen fiil önemlidir. Beş vakit namaz. Miktarı belirsiz ibadet: Dinin yerine getirilecek miktar ve sayıyı belirlemediği ibadetlerdir. Yani mükellef istenen ibadeti tayin edilen vakitte yapmak mecburiyetindedir. b. Aynî ibadet: Mükelleflerin her biri tarafından bizzat yerine getirilmesi gereken ibadetlerdir. Vakitten bağımsız ibadet: Yerine getirilmesi için dinin belli bir vakit tayin etmediği ibadetlerdir. Vakte bağlı olmamaları dolayısıyla bunlara “mutlak ibadet” adı verilir.
Allah’ın esas muhatabı da insandır. Beş vakit namaz. Çünkü yeminini bozan mükelleften öncelikle şu üç fiilden birisini yapması talep edilmektedir: On fakiri doyurmak veya on fakiri giydirmek ya da bir köle azad etmek. Ancak keyfiliğe yer bırakmamak için namaz. mükelleften yapmasını istediği ibadeti belirlemiş. Bu miktarı. Seçimlik ibadet: Dinin. Bu özelliği taşıyan ibadetlerde. Aynı zamanda ibadetin en doğru yol ve yöntem olduğu da Kur’ân’da defalarca anlatılmaktadır (Âl-i İmrân 3/51. Bunlara gücü yetmeyen mükellef üç gün oruç tutmalıdır (el-Mâide 5/89). İbadetle yükümlü ve sorumlu olan 11 . İnsan güçlü bir varlık olsa da. Mükellef ve Şartları İbadet önemli bir dinî yükümlülük olduğu için bunu yerine getirebilecek nitelikteki kişilerden istenmektedir. 19/36). Bunlardan hiç birini yapmazsa sorumlu ve günahkâr olur. her şeye gücü yetmemektedir. Mükellefin verilen seçenekler arasından yerine getireceği ibadeti seçme hakkı bulunması sebebiyle bu ibadetlere “muhayyer ibadet” de denir. İnsanın. oruç gibi sistematik ibadetler denilen bir takım yükümlülükler belli özellikleri taşıyan Müslümanlar için zorunlu kılınmıştır. sahip olduğu üstün özellikleriyle yetersizlikleri arasında dengeyi sağlayacak en temel eylem ibadettir. Meryem.etmemiştir. Belli noktalarda yetersizliği bulunduğu için her zaman yaratıcısına. Seçtiği fiili edâ edince ibadeti yerine getirmiş olur ve sorumluluktan kurtulur. Aynı zamanda nimet ve imkânlarla donatılmış olan evren onun istifadesine sunulmuştur. Bu sebeple Kur’ân insanın yaratılış gayesinin Allah’a ibadet olduğunu açıkça ifade etmektedir (ez-Zâriyât 51/56). İslâm’da ibadetin alanı geniş tutulmuştur. Bunlar arasında insanın özel ve önemli bir yeri vardır. geniş ve özel anlamıyla ibadettir. Buna göre insanın yaratılış gayesini yerine getirmesi için yapması gereken temel görev. İbâdet çeşitlerine ait başka hangi örnekleri verebilirsiniz? İbadet Yükümlülüğü İbadet insanın yaratılış gayesidir. 5. O’ndan yardım almaya ve iletişim kurmaya muhtaçtır. Çünkü en geniş anlamıyla akıl nimeti sadece ona verilmiştir. tek bir belirleme yapmadan. fiilin bizzat kendisi yerine getirilmedikçe mükellef sorumluluktan kurtulmuş olmaz. b. Onun için bu gibi ibadetlere “gayri muhadded ibadet” denir. Belirli olan ibadet: Din. Yapılması istenen fiilin belirli olup olmaması (mükellefe seçim hakkı verilip verilmemesi) bakımından Bu bakımdan ibadetin belirli olan ve belirli olmayan ibadet olmak üzere iki kısmı vardır: a. ona seçim yapma hakkı ve farklı seçenekler oluşturma imkânı tanımamışsa buna belirli veya muayyen ibadet denir. yemin keffâreti böyle bir ibadettir. muhtacın ihtiyacı ve harcama yapanın gücü belirleyecektir. bayram ve cuma namazı. Ramazan orucu böyledir. mükellefi bir kaç seçenekten birini yapmakta serbest bıraktığı ibadetlerdir. Mesela. Evrendeki bütün varlıklar yaratıcı olan Yüce Allah’a ibadetle yükümlüdürler. İşte mükellef bu ilk üç fiilden herhangi birini yapmakta serbest olduğu için bunların her birine muhayyer yani seçimlik ibadet adı verilir.
vacip. kişinin dinî ve hukukî bakımdan sorumluluk taşımaya elverişli olmasıdır. “yalan söylemek haramdır” gibi ifadeler birer teklîfî hüküm bildirmektedir. Bunlar yanında teklif edilen dinî yükümlülüğü yerine getirecek güç ve imkâna sahip olmak da gereklidir. mendub. Bazen de bir fiili yapıp yapmama arasında onları serbest bırakır. Buna âkil ve bâliğ olma şartı denilir. Allah ve Resulü. hükmü veren tarafından gelmektedir.kimselere “mükellef” yani yükümlü denir. Yükümlü olabilmek için akıl ve beden bakımından belli bir olgunluğa erişmek gerekir. Mükellefin davranışlarına “mükellefin fiilleri” (ef’âl-i mükellefîn). Diğer mezheb bilginlerine göre ise bu sayı. müstehap. “Abdestsiz namaz kılınmaz”. 1. “Ramazan ayı girmeden ramazan orucu tutulmaz” gibi hükümler vad’î hükmün örneklerindendir. akıl ve temyiz sahibi olmaktır. Hanefi fıkıh bilginlerine göre mükellefin fiilleri şunlardır: Farz. Mükellef olabilmek için akıllı ve ergin olmak gerekir. fiil ve davranışları dinî bakımdan değerlendirmeye tabi tutulur. sünnet. Farz Allah veya Resulü tarafından kesin delille emredilen ve ifade ettiği anlamda tereddüt bulunmayan eylemlerdir. oruç için ramazan ayının girmesinin şart olduğunu belirleyen Allah ve Resulüdür. vacip. mekruh ve mubah olmak üzere beştir. Diğer bir şart. Yaptıkları iyi işlerin sevap ve mükâfatı. Bu konuda mükellefin hiçbir katkısı yoktur. Burada Hanefilerin taksimi esas alınıp diğerleri ile aradaki farka işaret edilecektir. yani onu yapma veya yapmama imkânına sahipse bu gibi fiillere verilen hükümler “teklîfî hüküm” adını alır. teklifî hükümlere fıkıhta “mükellefin fiilleri” adı da verilir. “namaz kılmak farzdır”. Bu değerlendirme sonucunda her bir davranışa bir değer yargısı ya da nitelik verilir. iyiyi kötüden. emredilen fiili yapması. haram. Farzlar. Dinin emir ve yasaklarına muhatap olacak ehliyete sahip olmak için bir takım şartlar vardır. Yaşıyor olmak bunların başında gelir. Temyiz. yararlıyı zararlıdan ayırt etme özelliğidir. Bunun yanında mükellef olma ile ilgili başka bir kavram da ehliyettir. Kendi iradesiyle hareket edebilecek yaş ve olgunluğa gelmiş olan mükellef kimselerin söz. haram ve mekruh. mubah. kötü işlerin ise günah ve cezası kendilerine ait olur. bu davranışlara dinin verdiği nitelik veya değer yargısına ise “hüküm” denilir. Burada konumuz bakımından doğrudan ilgili olduğu için sadece teklîfî hükümler ele alınacaktır. Bu durumda olan kimseler artık kendi iradeleriyle hareket edebilecek olgunluğa eriştikleri için yaptıkları fiillerden. başka anlama gelme ihtimali bu- 12 . Yapılması veya yapılmaması istenen fiil mükellefin gücü dâhilinde ise. Mesela. Ehliyet. fiilin mükellefin gücü dâhilinde olup olmaması ve hükmün oluşmasında mükellefin katkısı bakımdan iki kısma ayrılır. söz ve davranışlardan da kendileri sorumlu olurlar. Teklîfî Hükümler Hükümler. yasaklananı ise yapmamasıdır. Mükelleften istenen. Burada teklif. Mükellefin Fiilleri Az önce de belirtildiği gibi. mükellef adı verilen sorumlu kimselerden bir fiili yapmalarını veya yapmamalarını ister. Bu örneklerde namaz için abdestin. Meydana gelen fiilde mükellefin gücü ve katkısı önemli değilse bu gibi hükümlere de “vad’î” hüküm denilir.
Yine toplumda şahitlik yapacak başka kimse kalmamışsa. Hanefiler bu emrin diğer Müslümanları da büyük ihtimalle kapsadığını söylemişlerdir. farz olduğunu inkâr edenin dinden çıktığına hükmedilir. aynîye dönüşebilir. Farz gibi vacibin de yapılması kesin olarak gereklidir. uygulama bakımından farz gibidir. Dolayısıyla Hz. Fıtır sadakası vermek. Vacip İslâm hukukçularının çoğunluğuna göre farzla vacip eşanlamlıdır. diğer Müslümanları kapsayıp kapsamadığı kesin değildir. Böylece bu emir sünnetten daha kuvvetlidir. Kur’ân-ı Kerim’i ezberlemek. Mesela 13 . Bazı durumlarda kifâî farz. Yukarıda anlatılan aynî ve kifâî ibadet ile burada anlatılan farz-ı ayn ve farz-ı kifâye hüküm olarak aynı yükümlülüğü ifade eder. Farz-ı kifâyenin sevabı yalnız onu işleyenlere aittir. başka kimse yoksa. Bir kısım Müslümanlar bunu yerine getirince diğerleri sorumluluktan kurtulur. Farzlar. Toplumda. onu kurtarmak aynî farz olur. bayram namazı kılma ve kurban kesme emri Hz. insanların ihtiyacı olan sanatları ve ilimleri öğrenmek ve cenaze namazı kılmak gibi. bu işe ehil olanın şahitlik yapması aynî farz haline gelir. Fakat ayetin yoruma müsait olması sebebiyle. Burada. Bazen de fiilin dayandırıldığı delil bize kesin olan yollardan gelmemiş (sübutu zannî) olabilir. farz derecesinde de değildir. Terkeden farzı terkedenden daha az bir cezayı haketmiş olur. Bir kısmının dayandığı delilden ise tam olarak bu hükmün çıktığı kesin olarak anlaşılamamaktadır. Bütün bunlar Hanefilere göre vaciptir. Diğer taraftan “kurban kes!” diye çevirilen “inhar” emri başka anlamlara da gelmektedir. İşte bu gibi emir ve hükümleri ifade etmek için Hanefiler vacip kavramını kullanmışlardır. Kur’ân-ı Kerim’de: “Rabbin için namaz kıl. şahitlik yapmak. Farz-ı kifâye: Mükellef Müslümanlara ayrı ayrı değil. Onların farz ve vacip ayırımı inanç noktasında önem arzetmektedir. Meselâ. bütün toplum günahkâr olur. mütevatir veya meşhur hadis. bazen bize gelişi kesin fakat farklı yoruma müsait olmasından (delâletinin zannîliğinden) kaynaklanır. Farzın yapılması kesin olarak gereklidir. Allah veya Resulü tarafından yapılması kesin olarak istenilen ancak dayanağı farz kadar kesin olmayan fiillerdir. kurban kes” (el-Kevser 108/2) buyurulmuştur. bu farzı kimse yerine getirmezse. ya da icmâ gibi kesin delillere dayanır. vacip olduğunu inkâr edenin dinden çıktığına hükmedilmez. çünkü bir kısmı haber-i vâhid adı verilen ve kesin bilgi ifade etmeyen bir delile dayanmaktadır. Peygamber’e verilmiştir. farz ve vacip birbirinden farklı anlam taşır.lunmayan ayet. Hanefilere göre ise. namazda Fâtiha sûresini okumak gibi. Vacip. Peygamber’in bunları yapması farzdır. Terkeden ağır cezayı haketmiş olur. 2. Fiilin dayanağının farz kadar kesin olmaması. Beş vakit namaz ve ramazan orucu böyledir. Bir kısım mükellefin yapmasıyla diğerlerinden yükümlülük kalkmaz. Meselâ. kurban bayramında kurban kesmek. vitir ve bayram namazları. farz-ı ayn ve farz-ı kifâye olmak üzere ikiye ayrılır: Farz-ı ayn: Mükellef olan her Müslümanın kendisinin yerine getirmesi gerekli olan farzlardır. Suda boğulmakta olan birini gören ve yüzme bilen birisine. Hanefîlere göre vacip. topluca emredilen şeylerdir. bir yerde tek doktor varsa hastaya müdahale görevi ona aynî farz olur. İkisi de aynı hükümleri ifade etmek için kullanılır. Ancak emrin.
sabah. Peygamber’in dine dâhil olan davranışlarının diğer Müslümanları bağlayıcılık derecesine göre yapılmıştır. Fakat Fatiha okunmasa namaz sehiv secdesi yapılarak geçerli hale gelir. Abdest alırken ağıza su vermek (mazmaza). geniş anlamıyla sünnet olarak adlandırılmaktadır. Peygamber’in yaptığı her davranış ve söylediği her söz dinen bağlayıcı bir delil olmasa da. bazen terkettiği sünnetlerdir. öğle ve akşam namazlarının sünnetleri. kamet ve cemaatle namaz müekked sünnetlerdendir. Bu gibi sünnetlere onaya dayalı olmaları sebebiyle “takrîrî sünnet” adı verilmiştir. delil olması yönüyle ele alınmıştır. İkindi ve yatsı namazlarının ilk sünnetleri gibi. Sünnet-i hüdâ: Sünnetin müekked ve gayr-i müekked çeşidine “Sünnet-i hüdâ” da denilir. Bu çeşit sünneti yerine getiren sevap kazanır. Peygamber’in devamlı olarak yaptığı ve sırf mecburi olmadığını göstermek için ara sıra terk ettiği fiillerdir. Bu manada sünnet. Fakat bunları toptan terk ve ihmal etmek dinin şiarlarına zarar vereceği için câiz görülmemiştir. Hz. dini tebliğ maksadı taşımayan. Peygamber’in farz ve vacip kapsamı dışında kalan yani kesin ve bağlayıcı olmayan ancak tavsiye ve örnek olma niteliği taşıyan söz ve fiillerinin genel adıdır. sünnet-i hüdâ ve sünnet-i zevâid kısımlarına ayrılmaktadır. Fıkıhta ve ibadet alanında sünnet ise. “Sünnet-i hüdâ” ile daha çok. Hz.hiç Kur’ân okumadan kılınan namaz geçerli olmaz. Hz. Peygamber’in çok defa edâ edip. Bu çeşit sünneti yerine getiren sevap kazanır. bayram namazları. Sünnet. Buna göre dinde delil olan sünnet. “müstehab” veya “mendub” adı da verilir. Bunlar. müekked ve gayri müekked sünnet olmak üzere iki kısma ayrılır. Hz. Müekked Sünnet: Pekiştirilmiş ve güçlü sünnet demektir. Gayr-ı müekked sünnetlere. fiil ve onaylardır. Bunlar bir anlamda dinî vecibeler için koruyucu ve tamamlayıcı nitelik de taşımaktadırlar. Hz. Peygamber’den sâdır olan davranışların dine dâhil olup olmaması bakımından ise sünnet. 3. terkeden kınama ve azarlamayı hak etmez. Peygamber’in insan olması itibariyle yaptığı. Sünnet Fıkıh usûlünde sünnet. Bu sebeple önem bakımından farz ve vacipten sonra üçüncü sırada yer alırlar. Mesela onlara göre namazda Fâtiha sûresini okumak farz. Peygamber’den nakledilen söz. Terkeden ise cezayı hak etmemekle birlikte kınamayı ve azarlamayı hak eder. Terkeden ise cezayı hak etmemekle birlikte kınamayı ve azarlamayı hak eder. Bunlara âdet sünneti 14 . normal insanî davranışlarıdır. dinî vecibeleri tamamlayıcı özellik taşıyan fiiller kastedilir. ezan. Kur’ân’la birlikte İslâm’ın iki temel kaynağından ve dinî hükümlerin delillerinden biridir. Peygamber’in de haberdar olduğu zaman onayladığı davranışlar da sünnet kapsamına dâhil edilmiştir. Hanefîlerin vacip olarak nitelendirdiği ibadet ve fiillerin bir kısmı diğer mezhep âlimlerine göre farz. Cemaatle namaz kılmak. bir kısmı ise müekked sünnet olarak adlandırılır. Başkasının yaptığı ve Hz. vitir namazı ve kurban bayramında kurban kesmek müekked sünnettir. Farz namazların cemaatle kılınması ve namazın ilanı için ezan okunması gibi dinin alametlerinden (şiar/şeâir) sayılan sünnetler fert planında terk edilebilir. Bu gruba giren sünneti yapan sevap kazanır. Gayr-ı müekked sünnet: Hz. Bu ayırım Hz. Sünnet-i zevâid: Hz. ezan ve kâmet okumak bu kabildendir.
adam öldürmek. Peygamber’e olan sevgisi ve bağlılığından ötürü ve Resûlüllah’ın yolunu takip etmek niyetiyle yaparsa sevap kazanmış olur. terkinde ise kınama yoktur. “nâfile”. Haram Allah veya Resulü tarafından yapılmaması ve vaz geçilmesi kesin olarak istenilen fiile “haram” denir. evlilik dışı cinsel ilişki (zina). ortalık aydınlanıncaya (isfâr) kadar. Mubah Allah veya Resulü’nün. haram zannî delil sayılan ve kesin bilgi ifade etmeyen haber-i vâhidle de sabit olabilir. mükâfat ve sevap kazanır.de denir. 5. bu üç çeşit sünneti ve Kur’ân’da farz ve vacip niteliğinde olmayıp. Peygamber’in bazan işleyip. sevimli ve tercih edilen amel demektir. saç ve sakalını kınalaması. Sabah namazının. ya kendisi bizzat kötü olduğundan veya kötülüğü iyiliğinden daha fazla olduğu için yasaklanmıştır. Haramın çeşitleri İslâm dininin “haram” diye nitelediği fiiller gözden geçirildiği zaman. Hz. 15 . 4. Başkasının malını haksız yere yemek. haber-i vahidle kesin ve bağlayıcı şekilde yasaklanan fiile ”tahrîmen mekruh”. her birinin pek çok zarar içerdiği görülür. vacip ve sünnetlerin dışında kalan bazı davranışlar müstehabtır. Hanefîler dışındaki İslâm hukukçularının çoğuna göre. Mükellef bu nevi sünnetleri. Mubahın yapılmasında ve yapılmamasında sevap veya günah yoktur. “Helal” ve “câiz” terimleri de mubahla eşanlamlı olarak kullanılır. sevap veya günah açısından eşittir. İslâm âlimlerinin dinî bakımdan uygun ve güzel bulup işlediği işlere “müstehab” denir. Hz. “müstehab”. 6. kınama ve cezalandırılmayı da haketmez. Bir fiilin haram niteliğinde olabilmesi için ayet ya da mütevatir veya meşhur hadisle kesin ve bağlayıcı şekilde yasaklanması gerekir. Mesela. Nâfile namaz ve oruçların bir kısmı bu niteliktedir. bazan terk ettiği. Yapılması dinen tavsiye de edilmiş değildir. yalan söylemek. mükellefi yapıp yapmamakta serbest bıraktığı fiile “mubah” denir. işlenmesi kesin olarak emredilmeyen hükümleri ifade etmek için “mendub” terimini kullanmışlardır. dinin kesin haram kabul ettiği ve yasakladığı bazı fiillerdir. Haramı yapmayan ve terkeden. sıcak mevsimde öğle namazının serin vakte (ibrâd) kadar geciktirilerek kılınması. yapan ise âsî ve günahkâr olur. Müstehabın yapılmasında sevap vardır. Ayrıca İslâm hukuk literatüründe “sünnet”. içme gibi hususlardaki alışkanlıkları zevâid sünnettir. Hanefîler dışındaki İslâm hukukçularının çoğu. kötü bir davranışta bulunmuş olmaz. farz. alkollü içki içmek. “tetavvu’”. Haramı inkâr eden dinin sınırları dışına çıkar. yeme. kesin ve bağlayıcı olmayan yasaklamaya ise “tenzîhen mekruh” derler. Hz. Yapılıp yapılmaması. “ihsan” ve “fazilet” kelimeleri mendubla aynı veya yakın manada kullanılır. Hanefîler. Bu gibi sünnetleri terkeden ise. Haram fiil. Bu fiiller dinî yükümlülük kapsamında değildir. Peygamber’in beyaz elbise giymesi. İbadetlerin yapılışında. akşam namazında ise acele edilmesi müstehaba örnek verilebilir. Müstehab Güzel görülen.
Mesela. Oruç ise bu sevinci yaşamaya aykırıdır. haram kılınmasını gerektiren bir durum sebebiyle haram kılınan fiildir. ya yine bu delillerle fakat kesin ve bağlayıcı olmayarak yapılmaması istenen fiilleri. ölü hayvan eti satma. Hem haram hem de mekruh. doğrudan veya dolaylı yoldan olmak üzere ikiye ayrılır: a. 7. Buna “haram li-ğayrihî” denir. ya da haber-i vahid gibi sübut bakımından kesinlik ifade etmeyen bir delil ile terk edilmesi istenen fiilleri ifade eder. İşte bu sebeple haram.Bu kötülük ve fenalık. Bunlardaki zarar. temelden gayri meşru sayılır. domuz etinden başka yiyecek bir şey bulamadığı takdirde ihtiyacı kadar yani açlığını yatıştıracak bir miktarı ondan yiyebilir. İşte bu haricî unsur sebebiyle. b. bayram gününde oruç tutmak böyledir. bayramda oruç tutmak meşru sayılmamıştır. kendisine cuma namazı farz olanlar için cuma vaktinde alış-veriş yapmak. Meselâ. Çünkü bu günlerde insanlar Allah’ın misafiri sayılırlar. mal. çaresizlik ve şiddetli ihtiyaç karşısında mubah olur. can. Ayrıca bayram sevincini birlikte yiyerek içerek yaşarlar. lehine olarak herhangi bir hukuki sonuç doğmaz. domuz eti yemek kesin olarak haramdır. Doğrudan haram: Allah ve Resulü’nün geçici ve bir sebebe dayalı olmaksızın baştan itibaren ve temelden yani kendi yapılarındaki kötülük veya zarardan dolayı haram kıldığı fiildir. Haram. Bu gibi haramların kapsamına giren fiiller genel olarak. Zina. ya fiilin bizzat kendisindedir veya fiilin beraberindeki diğer hususlardadır. akıl. Mekruh ise. Mekruhun kısımları Mekruh Hanefîlere göre. Mekruh Allah ve Resulü’nün. yasaklanan ya da hoş karşılanmayan veya çirkin olan fiilleri ifade eder. fakat bayram gününde oruç tutmak haram kılınmıştır. hırsızlık fiili. çalınan mal üzerinde hırsıza mülkiyet hakkı vermez. tahrîmen ve tenzîhen mekruh olmak üzere ikiye ayrılır: 16 . Bizzat haram fiiller. Fıkıh literatüründe “ma’siyet” ve “günah” terimleri zaman zaman haramla eş anlamlı olarak kullanılır. Ancak açlıktan ölmek üzere olan bir kimse. Bazı haramlar. Gasbedilmiş arazide namaz kılmak. Aynı şekilde dinen ve hukuken evlenmeleri yasak olan erkek ve kadın nikâh akdi yapsalar haram bir fiil işledikleri için karı-koca olamazlar ve evlilik hayatı yaşayamazlar. ayetle ya da mütevatir veya meşhur sünnetle kesin ve bağlayıcı şekilde yapılmaması istenen fiili ifade eder. devamlı evlenme engeli bulunanlarla evlenme gibi. kesin ve bağlayıcı olmayan bir tarz ve üslupla yapılmamasını istediği fiile mekruh denir. Buna “bizzat haram” veya “haram lizâtihî” denir. Ancak haram ve mekruh kavramları Hanefilerde. Sözgelimi. Mükellef Müslüman bu fiili işlerse. hırsızlık. oruç tutmak aslı itibariyle meşru bir fiildir. doğrudan ve kendi bünyelerindeki kötülüğe dayanır. Dolaylı haram: Esasen meşru olduğu halde. diğer mezheplere göre bazı farklılıklar gösterir. din ve nesilden ibaret olan beş temel maslahatı korumak amacıyla yasaklanmışlardır.
yer yüzünde seyahate çıkmak. yapılmamasını kesin ve bağlayıcı tarzda istediği. Tenzîhen mekruh Allah ve Resulü’nün kesin ve bağlayıcı olmayan bir üslupla yasakladığı fiildir.a. Mesela. Bâtıl Kendisi için belirlenmiş olan temel unsur ve şartları hiç taşımayan ibadet ve işlemlere denilir. Onlar. Bu yasağı bildiren deliller ağır tehdit içermeyip ilgili fiillerin yapılmamasının yapılmasından daha iyi olacağını bildirdiği için. Bu. Aslında bu davranışların haram olması gerekirdi. Helala yakın mekruh demektir. Fâsit Kendisi için belirlenmiş olan şartları eksik olarak taşıyan işlemlere denilir. bunlara helala yakın mekruh denilmiştir. “tenzîhen mekruh” ise “mendub”un karşıtıdır. haram anlamında yasak edildiğine dair işaret bulunmayan fiiller için yalnız “mekruh” terimini kullanırlar. fakat bunu inkâr eden dinden çıkmaz. namaz için ezan okumak. İbadetle İlgili Bazı Terim ve Kavramlar Sahih Kendisi için belirlenmiş olan temel unsur (rükün) ve şartları tam olarak taşıyan ibadet ve işlemlerdir. Tahrîmen mekruh Allah ve Resulü’nün. Hz. b. ancak haber-i vahid gibi kesin olmayan zannî delile dayanan fiildir. daha iyi ve faziletli olan şekle aykırı davranmış olur. kurban kesmek. hükmün “tahrîmen mekruh” sayılmasını gerektirmiştir. “tahrîmen mekruh” hükmü “vacib”in. başkasının alış-verişi üzerine alış-veriş yapmak. Aşağıdaki yükümlülüklerin dinî hükmünü bulmaya çalışınız: Namaz için abdest almak. Fakat bu kapsama giren bir şey yapan. Tahrîmen mekruhu işlemek cezayı gerektirir. Her iki mekruhu terkeden kimse de övgüyü hak eder. Bu tanım Hanefî fıkıhçılara göredir. Onlar bâtıl ve fâsit terimlerini eşanlamlı olarak değerlendirirler. İbadet sahasında hem 17 . fıtır sadakası vermek. Bunu ifade eden hadiste “satış üstüne satış” ve “dünürlük üstüne dünürlük” kesin bir uslupla yasaklanmaktadır. Fakat bunu bildiren hadisin haber-i vâhid olması. Hanefîler dışındaki mezhep imamları Hanefîlerin “tahrîmen mekruh” saydıkları fiilleri de haram kapsamına alırlar. Harama yakın mekruh demektir. sahihin tersidir. Hanefî fakihlerin haricindeki mezhepler bu gibi ibadet ve işlemlere “fâsit” de derler. Tenzîhen mekruhu işlemek cezayı ve kınanmayı gerektirmez. Peygamber başkasının satın almak için müşteri olduğu mala aynı anda müşteri olmayı ve evlenmek için dünür olduğu kadına dünür olmayı yasaklamıştır. Namaz için mescide gidecek kimsenin soğan vaya sarmısak yemesi bu çeşit bir mekruhtur. fâsit ve bâtıl terimlerini ilgili bulunduğu sahaya göre farklı anlamda kullanırlar. Zira onlar. Hanefîlerde.
namaz vakti geldiği halde su bulamayıp teyemmümle namaz kılan kimsenin. Yüce Allah’ın.Hanefiler hem de diğer mezhepler “fâsit” ve “bâtıl”ı aynı anlamda kullanırlar. ramazan orucunu ramazan günlerinde ve haccı hac için belirlenen aylarda ve zamanda gerekli şartları yerine getirerek yapmak birer edâ örneğidir. hac başta olmak üzere Allah’ın kullarını yükümlü tuttuğu bütün dinî vecibeler her mükellef için konulmuş birer azîmet hükmüdür. Namaz kılarken konuşmak. haram. Azîmet Sözlükte azîmet. Kısaca azîmet. Fıkıh terimi olarak azîmet. Mesela beş vakit namazın her birini belirlenen vakit içerisinde. Bâtıl sözleşme doğmamış kabul edildiğinden kendisinden beklenen sonuçları doğurmaz. mükellefin normal durumlarda yerine getireceği aslî hükümleri ifade eder. oruçlu iken bilerek bir şey yiyip içmek ve abdestli iken uzanarak ya da dayanarak uyumak bu ibadetleri bozan davranışlardır. sünnet ve müstehap niteliğindeki olumlu bir fiilin yapılmasını. belirlenen vakit içinde gerekli şartlara riayet ederek eksiksiz yerine getirmesine “edâ” denilir. Diğer mezheplere göre ise bunlar ibadetlerde olduğu gibi. Azîmet. aynı anlama gelmektedir. Mesela. mekruh gibi olumsuz davranışların da yapılmamasını ifade eden bütün teklîfî hükümleri içine alır. Müfsit Bir ibadeti bozan veya sakatlayan fiil veya eksikliğe denir. Hanefilere göre “bâtıl sözleşme” ile “fâsit sözleşme” aynı anlamda değildir. zaruret ve ihtiyaç gibi geçici bir sebebe bağlı olmaksızın bağlayıcı olmak üzere ilkten koyduğu hükümlerdir. Sabah namazının güneşin doğmasından sonra. mükelleflerin hepsi için bütün durumlarda yani meşakkat. Mesela namaz. İade Mükellef. Fâsit sözleşme ise unsurlarda değil şartlardaki eksiklik nedeniyle eksik doğmuş kabul edildiğinden bu eksiklikler tamamlandıktan sonra gerekli sonuçları doğurur. bir şeye kesin olarak yönelmek ve niyetlenmek anlamına gelir. 18 . Bu gibi davranışlara ibadeti bozmaları sebebiyle “müfsit” denir. sonra yine vakit içerisinde tam olarak tekrar yerine getirirse buna “iâde” adı verilir. vacip. Kazâ Bir yükümlülüğü vakti çıktıktan sonra tam olarak yerine getirmeye “kazâ” denilir. Dolayısıyla gerekli unsurlar bir araya getirilerek yeniden yapılması gerekir. Edâ Mükellefin bir yükümlülüğü. Hukukî işlemler sahasında ise Hanefiler ile diğer mezhepler arasında fâsit ve bâtıl terimlerinin kullanılması arasında fark vardır. bir yükümlülüğü belirlenen vakit içinde fakat eksik bir şekilde edâ edip. oruç. vakit içerisinde suya ulaştıktan sonra abdest alıp namazını yeniden kılması “iade” sayılır. öğle namazının vakti çıktıktan sonra kılınması bunun örneklerinden bazılarıdır. farz. Buna göre bütün mezheplere göre “fâsit ibadet” ile “bâtıl ibadet” aynı anlama gelmektedir ve yokluğu/geçersizliği ifade etmektedir.
yokluğu da hükmün yokluğuna alamet olan durumdur. terim olarak. vakit namazın. Terim olarak. Ancak namazın geçerli olması için abdest almak şarttır. boyun eğmek ve iteat etmektir. Özet Sözlük ve terim olarak ibadeti tanımlayabilmek Sözlükte boyun eğmek. Mesela abdest namazın şartlarındandır fakat namazın mahiyetine bağlı değildir. Bu gibi yükümlülerin ramazanda oruç tutmamaları bir ruhsat hükmüdür. Mesele mükellefin oruç tutması bir azîmet hükmüdür. Sebep Varlığı hükmün varlığına. meşakkat. Allah’a içten gelerek saygıyla yönelmek.Ruhsat Ruhsat sözlükte kolaylık anlamına gelir. Ruhsatın çeşitleri vardır. Şart Bir şeyin varlığı kendi varlığına bağlı olan ancak onun yapısından bir parça olmayan iş veya vasıftır. Azîmetin karşıtı olan ruhsat. Secde yapılmayan bir namaz hükümsüz olacağı için yeniden kılınması gerekir. Namazın varlığı secdenin yapılmasına bağlıdır. Mâni Varlığı sebebe hüküm bağlanmaması veya sebebin gerçekleşmemesi sonucunu doğuran durumdur. İbadetlerle ilgili temel kavramlar için Diyanet İşleri Başkanlığı yayınlarından İslâm’a Giriş (Temel Esaslar) adlı kitabın ilgili bölümünü okuyunuz. Geniş bilgi için fıkıh usûlü kitaplarının ilgili bölümlerine bakılabilir. Mesela. secde namazın rükünlerindendir. ramazan ayı orucun sebebidir. Nisap miktarı malı bulunan bir kimsenin aynı oranda borcunun bulunması zekât yükümlüsü olmasına manidir. Mesela kan hısımlığı evlenmeye manidir. Yüce yaratıcı ile iletişim kurmayı sağlayan en önemli vasıtadır. İyileştiklerinde veya yolculukları sona erince oruçlarını kazâ etmeleri gerekir. Rükün Bir şeyin varlığı kendi varlığına bağlı olan ve onun yapısının bir parçasını teşkil eden unsur demektir. zaruret ve ihtiyaç gibi geçici bir sebebe bağlı olarak azîmet hükmünü terk etme imkânı verir ve sadece bu gibi durumlarla sınırlı olmak üzere konulan hafifletilmiş hükümleri ifade eder. İbadet. 19 . Mesela. Allah’ın kulların özür ve ihtiyaçlarına göre koyduğu geçici hükümlerdir. Mükellef hasta veya yolcu olursa geçici bir özür durumuyla karşı karşıya gelmiş demektir. Böyle özürlere sahip olanlar azîmet hükmünü yerine getiremeyeceklerinden veya getirirken normalden fazla zorlanacaklarından bunlara oruç tutmayı erteleme ruhsatı verilmiştir. Rüknün bulunmaması bir şeyin hüküm ve sonuç ifde etmemesine yani hükümsüz (bâtıl) olmasına sebep olur. İbadetlerde rükünler o ibadetin farzlarını oluşturur. iteat etmek ve tapmak gibi anlamlara gelen ibadet.
Allah’a saygı ifade eden belli davranışları her birine ait özel niyetle ve belirlenmiş şekilleriyle yerine getirmektir. Ancak ibadetlerin değişmeyeceğinde görüş birliği bulunmaktadır. hem malî hem de bedenî olmak üzere üç kısma ayrılır. Allah’ın verdiği nimetlere şükretmek. bu davranışlara sünnet 20 . bir emri yerine getirme şeklinde ise farz veya vacip. dinin getirdiği esas ve ilkelere uygun olması. huzurlu olmasına yardımcı olur. vahyin orijinal dili olan Arapçadır. Hz. yaratıcıyla iletişim kurmasını sağlar ve verdiği nimetlere karşı şükretmesini öğretir. O’nun emrini yerine getirmek ve O’na teslimiyetini bildirmektir. Bu niteliklerin veya yargıların genel adı hükümdür. gerekli şartlar yerine getirilerek yapılan ibadetlerin önemli bir yeri vardır. Peygamber tarafından öğretilmiş ve açıklanmıştır. Mükellefin yaptığı davranış. Dinin çağa ve şartlara göre değişmeyen kısmını ibadetler ve onların Allah ve Resulü tarafından belirlenmiş özel şekilleri oluşturur. Ancak bu faydalar bireylere ve toplumlara göre farklı olabilir. Peygamber’in sözlü veya fiilî açıklamalarını dikkate alarak yapıyorsa. İbadetlerin ferdi ve sosyal faydalarının bulunduğu bir gerçektir. En yaygın ayırım.İbadet kapsamına girebilecek dinî davranışları ayırt edebilmek İbadetin biri geniş diğeri dar olmak üzere iki anlamı vardır. Allah için yapılması. Ancak temel bir ibadet olan dua için herkesin ana dilini kullanmasında dinen bir engel bulunmamaktadır. dinin temelini oluşturur. bir yasağı çiğneme tarzında ise haram veya mekruh adını alır. Bir davranışın ibadet kapsamına girdiğini gösteren temel ölçü. İbadetler farklı açılardan kısımlara ayırılmıştır. Toplu halde îfâ edilen namaz gibi ibadetlerin ortak ve evrensel bir dili vardır. Dar anlamda ibadet ise. Bireysel olarak kulun manevi gelişimine katkıda bulunur. Mükellef bazı davranışları Hz. maddi karşılık beklenmemesidir. Kulun Allah’a karşı sorumluluk bilincini geliştirir. bedenî. İbadetle yükümlü olanların davranışlarını dinî hükümleri açısından değerlendirebilmek İbadetlerle yükümlü olan kimselere mükellef denir. Bu dil. Geniş anlamda ibadet. yapana sevap kazandırması. Onun için bunlar amaç değil sonuçtur. Bireylerin erdemli tutum ve davranış sahibi olmalarında. malî. Mükellef olabilmek için belli bir bedenî ve aklî olgunluğa sahip olmak gerekir. Mükellef olmak için belirlenen yaş ve akıl özelliklerini taşıyan kimselerin yapıp ettikleri her davranışa dinin verdiği bir nitelik veya yargı vardır. çevresiyle olumlu ve dengeli ilişkiler kurmasına etki eder. Şekil birliğini sağlayan unsurlardan biri dildir. İbadetle ilgili temel amaç ve ilkeleri açıklayabilmek İbadetlerin temel amacı. Diğer alanlarda değişen ve değişmeyen kısımlar bulunmakta. mal ve beden bakımından yapılandır. Allah’ın emirlerine iteat edip yasaklarından kaçınmayı ve O’nun rızasını kazanmayı hedefleyen her türlü davranışı kapsar. Peygamber Yüce Allah’ın kendisine emrettiği ibadetleri uygulayarak bazı ibadetlerle ilgili bütün Müslümanları bağlayıcı şekiller oluşturmuştur. İbadetin önemini açıklayabilmek İbadetler. İbadetlerin mahiyeti Kur’ân’la. Allah’a yaklaşmak. Buna göre ibadetler. insanın inandığı yüce varlığa karşı kulluk borcunu yerine getirmesini. bir kısmının değişip değişmeyeceği tartışılabilmektedir. Bu sebeple ibadetlerdeki şekil birliğinin korunması aynı zamanda Müslümanların birliğine de hizmet ettiği için çok önemlidir. Allah’a yönelen saygılı davranışları. ayrıntıları ise Hz.
Hz. Taşıması gereken şartlarda eksik bulunan ibadetler bâtıl veya fâsit adını alır. Kendimizi Sınayalım 1. bir ibadetin devamını ve geçerliliğini ortadan kaldırıyorsa ona da müfsit adı verilir. Haram e. Peygamber’in sadece birkaç sene yaptığı sünnet b. İbadet özel vaktinin dışında telafi edilmek maksadıyla yapılırsa buna kazâ denir. Aşağıdakilerden hangisi mükellefin fiillerine ilişkin dinî hükümlerden biri değildir? a. Peygamber’in devamlı yapıp ara sıra terk ettiği sünnet d. Yapılan davranışla ilgili dinin bağlayıcı veya yönlendirici bir hükmü yoksa böyle davranışlar mubah diye adlandırılır. Yapılan davranış. Tenzîhen mekruh 3. Mükellefin yaptığı davranışın yapılması yapılmamasından daha iyi ise. Kurban kesmek d. Aşağıdaki eylemlerden hangisi dar anlamda ibadet kapsamına girmez? a. Hz. Peygamber’in onayladığı sünnet e. Zekat vermek 2. Farz c. Sünnet d. Hz.denir. Peygamber’in hiç terk etmediği sünnet 21 . Bir sebepten dolayı edâ tam olarak yapılamaz ve aynı vakit içerisinde yeniden yerine getirilirse adı iade olur. Peygamber’in ara sıra yaptığı sünnet c. Taabbüd b. Hz. İbadet alanında bu iki terimin ifade ettiği anlam eşittir. Bir ibadet kendisi için belirlenen vaktin sınırları içerisinde yapılıyorsa buna edâ denilir. İbadetle ilgili temel kavramları tanımlayabilmek Gerekli şartları taşıyan ibadetler sahih olarak nitelendirilir. Tefekkür etmek c. Aşağıdakilerden hangisi “müekked sünnet”i tanımlamaktadır? a. Namaz kılmak b. Başkasının yapıp Hz. buna müstehap denir. Oruç tutmak e.
Hz. b. d Yanıtınız doğru değilse “İbadetin Tanımı” konusunu yeniden okuyunuz. İbadet. Vakti içerisinde ibadeti yapmaya “edâ” denir. Allah için adak adamak.4. Namaz hem malî. Allah’a yakın olmanın en güzel yolu. Yanıtınız doğru değilse “İbadet Yükümlülüğü” konusunu yeniden okuyunuz. insanların yaratılış gayesidir. İbadetini bilinçli olarak yapanlar sorumlu ve merhametli olurlar. d. Dua müstakil bir ibadet değildir. “İbadetle İlgili Bazı Terim ve Kavramlar” ve “İbadet Çeşitleri” konusunu yeniden okuyunuz. yeminini bozanların keffâret ödemesi.Peygamber’in devamlı yaptığı sünnete “zevâid” denir. Allah’a saygı. Mükellefin yapıp yapmamakta serbest olduğu davranışlara “mubah” denir. e. e. Bir ibadeti vakit çıktıktan sonra yapmaya “iade” denir. Gerekli şartları taşıyan ibadete “sahih” denir. a 3. c. Başlanmış ibadeti bozan davranışa “müfsit” adı verilir. “Tenzîhen mekruh”. 22 . mutluluk kazandıran en elverişli vesiledir. komşunun hukukunu gözetmek. c. b. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 İbadet. hem bedenî bir ibadettir. kamu malını korumak birer ibadettir. c 4. b 2. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. “tahrîmen mekruh”tan daha sakıncalıdır. Aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. Yanıtınız doğru değilse “İbadet Yükümlülüğü” konusunu yeniden okuyunuz. Sıra Sizde 2 Kurban kesmek. Yanıtınız doğru değilse “İbadet Yükümlülüğü”. d. 5. yetimlere ve öksüzlere yardımcı olmak. bağlılık ve iteat için yapılan davranışlara denir. e 5. Dinî emir ve yasaklarla muhatap olan kimseye “mükellef” denir. özürlülerle ve yaşlılarla ilgilenmek. Yanıtınız doğru değilse “İbadet Yükümlülüğü” ve “İbadetle İlgili Bazı Terim ve Kavramlar” konusunu yeniden okuyunuz.
İstanbul. Kahraman. (2005). 23 . Sivas. M. Koca. Büyük İslâm İlmihali. İslâma Giriş (2008). A. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (1999). Çorum. Erdoğan. Çelebi. (1999). Delilleriyle İslâm İlmihali. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2002). F.Sıra Sizde 3 Namaz için abdest almak: Farz Fıtır sadakası vermek: Vacip Başkasının alış-verişi üzerine alış-veriş yapmak: Tahrîmen mekruh Yeryüzünde seyahat etmek: Mubah Yalan söylemek: Haram Namaz için ezan okumak: Sünnet Yararlanılan Kaynaklar Atar. İslâm İlmihali. V. “Fıkıh”. (2000). (1994). N. Yaran. Bardakoğlu. İslâm Hukukunda İbadet Kavramı. Ö. İslâm’da İbadetlerin Değişmezliği. Döndüren. İstanbul. (1996). İ. İstanbul. İslâm Fıkıh Ansiklopedisi. A. R. Zühayli. H. İstanbul. İlmihal I: İman ve İbadetler. F. İstanbul. İstanbul Bilmen. Ankara. (2009).
“Hades”. “Necâset”. “Gusül”. “Nifas”. Hayız. Kadınların özel hallerinde tabi oldukları dinî hükümleri açıklayabilecek. nifas ve istihâza kavramlarını ayırt edebileceksiniz. manevi ve hükmi temizlik çeşitlerini tanımlayabilecek. gusül ve teyemmüm arasındaki farkları ayırt edebilecek. Maddi. maddelerine başvurunuz. Anahtar Kavramlar • • • • • Tahâret-temizlik Mest-mesh Necâset Hades Abdest • • • • • Gusül Teyemmüm Hayız Nifas İstihâza Öneriler Bu üniteyi daha iyi kavrayabilmek için okumaya başlamadan önce. Fıkıh kitaplarında yer alan temizlik ölçü ve yöntemlerini günümüz teknolojik imkânları ışığında değerlendirebilecek.Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. • • • • • • • Temizliğin önemini. • • • • Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nin “Abdest”. 24 . “Hayız”. Abdest. amacını ve aşamalarını açıklayabilecek. Temizlikle ilgili ayet ve hadisleri inceleyiniz Gusül abdestinin çevrenizde nasıl algılandığını araştırınız Metin içerisinde tanımı verilmeyen terimler için Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından yayımlanan Dinî Kavramlar Sözlüğü’ne başvurunuz. Temizlikle ilgili temel ilkeleri değerlendirebilecek.
Dinin temel hedeflerinden olduğu için bu tür temizliğe en genel anlamda “dinî temizlik” demek mümkündür. Hz. özellikle bazı ibadetlerin geçerli (sahih) olmasının şartları arasında sayılması onun ne kadar önemli olduğunu göstermektedir. İslâm’da maddi. temiz kalmasını istemiştir. Temizliği temel hedefleri arasında gösteren İslâm. 74/4). manen. insanın maddeten. Mesela. bunun nasıl olması gerektiğinin yol ve araçlarını da göstermiştir. kapsamı geniş. kalbin her türlü kötü duygulardan arındırılması (tezkiye) olarak tanımlayabileceğimiz manevi temizlik de şart koşulmuştur. Fıkıh kitaplarında temizlik (tahâret) konularının genişçe ele alınması ve genel olarak da söz konusu kitaplara onunla başlanması çok önemlidir. İslâm dini temizliği dindar olmanın birinci sırasına koymuştur. İslâm’ın hedeflediği temizlik için bu çerçevedeki maddi temizliğin yerine getirilmesi ile yetinilmemiş. İslâm’ın daha çok önem verdiği ve titizlik gösterdiği temizlik kalp ve gönül (iç) temizliğidir. manevi ve hükmi temizlik arasında o kadar sıkı bir bağ kurulmuş ki.Temizlik GİRİŞ Temizlik. anlamı olumlu bir kavramdır. Bu yüzden temizlik anlayışı kültürlere göre farklılık arzetmektedir. evinin ve çevresinin temiz olmasına dikkat etmesi de istenmiştir. elbise ve çevrenin temizlenmesi maddi ve hakiki temizlik olarak kabul edilmiştir. Fakat maddi temizliğin. İnsana en çok yakışan niteliklerden ve yaratılış gayesiyle en iyi örtüşen hususlardan biri de temiz olmaktır. bedenen. kalben. Dinin ve aklın pis kabul ettiği şeylerden beden. onun kapsamını olabildiğince geniş tutmuş. Temizliği geniş bir alana yayan İslâm. Maddi temizlik ise bunun vasıtalarından sadece biridir. Tarih boyunca insanlar yaşadıkları dönemlerin ve bölgelerin şartlarına göre temizlik yöntem ve araçları geliştirmeye çalışmışlardır. Fıkıh 25 . Bu iki tür temizlik yanında tamamen dinî bir belirleme ve özellik arzeden hükmi temizlik de emredilmiştir. ruhen ve zihnen temiz olmasını. Düzenli ibadet ve ahlakî erdemlerle hedeflenen de esasen bu temizliktir. insanın manevi anlamda temizliğini hedefleyen bazı temel ibadetlerin yapılabilmesi için belli bir maddi temizlik gerekli görülmüştür. İnsanın maddi anlamda bireysel olarak temiz olması yeterli görülmemiş. Peygamber’e peygamberlik görevi verilirken kendisine yapılan ilk hitaplarda yer alan hususlardan biri de temizlikle ilgilidir (el-Müddessir. namaz kılmak isteyen bir Müslümanın belli organların su ile yıkanmasını ve meshedilmesini ifade eden abdesti alması farz kılınmıştır.
bu bilgilere ihtiyaç duyulduğu da bir gerçektir. Bundan dolayı başta beden temizliği olmak üzere. Elbisesi. önem ve amacı hakkında arama motorları aracılığıyla internet taraması yapabilirsiniz. medeniyet. 62/2). diyanet. Bu çerçevede www. temizlikte kullanılacak suların nitelik ve şartları ilgili ayet ve hadislerin ışığında âlimlerin dönemlerinin şartları ve kendi tecrübeleri ile birlikte genişçe ele alınmıştır. maddi ve hükmi kirlilikten temizlenme yolları. dinin temizliğe ne kadar önem verdiğinin açık bir göstergesidir. Dinin esas hedefi manevi temizliği sağlamaktır. O’na itaat ve ibadet etmekten ibarettir. Ancak ruhun yücelişi ve insanın Allah ile gerekli manevi iletişimi kurabilmesi ancak insanı çevreleyen fizik şartların da buna uygun olmasıyla gerçekleşebilir. Fıkhın temizlik bölümlerinde hayatın her alanıyla iligili temizlik hakkında bilgi verilmiş olması da ayrıca önem arzetmektedir. uzaklığı gibi yoksunluklara bağlı ve belli zorunlulukların sonucu olduğu unutulmamalıdır. hayatının hâlâ devam ettiği günümüzde. Aynı zamanda maddi temizliği farz kılmıştır. maddi temizliği de dinî yükümlülük kapsamında kabul etmiş. Temizliğin Önemi. Bu yönüyle fıkıh kitaplarında yer alan temizlikle ilgili bilgileri bütünüyle günümüzün hijyen yani temizlik ve sağlığa uygunluk anlayışıyla örtüştürmek mümkün olmayabilir. İslâm dini insanların hem dünyada hem de âhirette her bakımdan mutlu olmalarını arzulamış. Bu sebeple Allah’a iteati ve manevi temizlenmeyi hedefleyen ibadet hayatıyla beden ve çevre temizliği arasında sıkı bir ilişki kurulmuştur. beden. evi.tr adresine müracaat edebilirsiniz. Kur’ân’da Hz. Bu bölümde ayrıca dinen pis (necis) sayılan ve sayılmayan madde ve durumlar. Fıkıh bilginlerinin bu bölümde verdiği bilgiler. Ayetler hem maddi hem de manevi temizliği ele almış ve bunları beraber işlemişlerdir. Ancak maddi temizlik olmadan manen temiz olmak mümkün olmayacağından maddi ve manevi temizlik genelde beraber işlenmiş ve iki temizlik arasındaki sıkı ilişkiye işaret edilmiştir. özellikle namazın temizlikle ilgili şartlarını açıklarken bir taraftan da sağlıklı. Amaç ve İlkeleri İslâm dininin temel kitabı olan Kur’ân birçok ayetinde ve Hz. mutlu ve düzenli bir hayatın esaslarını gösterir. Ancak bu durum fıkıhta maddi temizliğe önem verildiğinin de bir göstergesidir. Peygamber ilgili hadislerinde temizlik üzerinde ısrarla durmuşlardır. bu konuda mükelleflere bir takım görev ve sorumluluklar yüklemiştir. Bu durum. bunlar arasında insanları manen temizleme görevi (tezkiye) de zikredilmiştir (elCumu‘â. Temizliğin mahiyet.âlimleri temizlik konularını esasen ibadetin sıhhatine etkisini anlatabilmek için ele almışlardır. Müslümanların sağlıklı ve güvenli bir toplum oluşturmasını dinî hayatın adeta ön şartı saymıştır.gov. temizlik anlayışları ve temizlik araçları hakkında bize bilgi verir. bedeni ve çevresi istenilen şekilde temiz olmayan Müslümanın ibadeti de olması 26 . esası itibariyle manevi kirlerden arınma (tezkiye). mezra ve karakol. Fakat bu bilgilerin ya da hükümlerin su kaynaklarının azlığı. Kuyuların temizlenmesi buna örnek olarak gösterilebilir. Çünkü din. Peygamber’in özelliklerinden bahsedilirken. Aynı zamanda fıkıh kitaplarının yazıldığı çağlardaki toplumların kültür. Diğer taraftan köy. yayla. Manevi temizliğe ulaşmak için maddeten temiz olmak şart koşularak mükellefin. Allah’ı tanıma. elbise ve çevresini temiz tutması sağlanmaya çalışılmıştır.
Daha sonra gelen ayetlerde şöyle buyurulmuştur: “Ey elbisesine sarılıp örtünen (Resûl!). Peygamber’e genelde ise tüm inananlara hitap etmektedir. Onun. önemini anlatmak için temizliğin imanın yarısı olduğunu söylemiştir (Müslim.gereken niteliğe erişemez. sakalları uzatmak. bilginin ve bilinçli olmanın önemine işaret edilmiştir. Zira pislik ve kirlilik imanla bağdaşmayan bir durumdur. yapılan kötülüklere pişmanlık duyduğunu Allah’a itiraf ederek ve O’ndan affını talep ederek gönlü manevi kirlerden temizlemektir. Temizliğe verilen önemden dolayıdır ki. elbiseni temiz tut. imanla temizlik arasındaki tamamlayıcı ilişkiye işaret etmektedir. Nesâî. Nitekim imanın zıddı olan şirk Kur’ân’da manevi bir pislik (neces) olarak nitelendirilmiştir (et-Tevbe. temizliği sever” (Tirmizî. 2/125) ayeti. Bu emirle ilmin. “Tahâret”. esasen mabedin temiz tutulması ile ilgili ise de. burna su çekmek. “Tahâret”. “Tahâret”. misvak kullanmak. Zira İslâm’a yeni girenlere Hz. insan olarak yaratılmanın tabii gerekleri gibi anlaşılması da mümkündür. çevre temizliğini de kapsamaktadır. 1). 9/28). Allah da tertemiz olanları sever” (et-Tevbe. temizlikle iman arasında bağlantı kurmuş. Hadiste geçen fıtrat. Hz. “Cumu‘a”. “Ziynet”. Hz.” (el-Müddessir. Bu uygulama da. “Edeb”. 14. Yüce Allah’ın huzurunda durup namaz kılmak isteyen bir Müslümanın önce beden. etek tıraşı olmak. koltuk altı kıllarını temizlemek. kalk ve (insanları) uyar ve sadece Rabbini yücelt. ibadete kapananlar. Bir başka ayette: “Ey Âdemoğulları! Her mescide gidişinizde (her namaz kılışınızda) güzel giysilerinizi giyin…” (el-A’râf. Bu ayetler özelde Hz. Zira tövbe. İmandan alınması gereken hazzın maddeten ve manen temiz olmakla sıkı bir ilişkisi vardır. 9/108). Ebû Dâvûd. 87/1415) ayeti ise ibadet ve temizlik ilişkisinin ne kadar ayrılmaz olduğuna işaret etmektedir. Bu hadisin vermek istediği temel 27 . 41) anlamındaki hadisi de bu bağlamda değerlendirilebilir. Hatta bu kelimenin. Tirmizî. Bu ayetlere göre Allah’ın hoşnut olduğu kimse maddeten ve manen temiz olandır. Bir başka ayette şöyle buyurulmuştur: “…Orada (Kuba mescidinde) temizlenmeyi seven adamlar vardır. Peygamber’e gelen ilk emir okumakla ilgidir (el-Alak. murdar şeylerden uzak dur!. 56. hem (maddeten ve manen) temizlenen hem de Rabbinin adını anıp namaz kılan kurtuluşa ermiştir” (el-A’lâ. 72). tırnak kesmek. Bir ayette. 2/222) buyurularak maddi ve manevi temizliğe beraber işaret edilmiştir. 96/15). Peygamber hadislerinde. diye emretmiştik” (el-Bakara. “Şüphesiz Allah çokça tövbe edenleri ve çok temiz olanları sever” (el-Bakara. “Tahâret”. 7/31) buyurularak toplum olarak ve özellikle toplum içine çıkarken temizliğe riayet edilmesi istenmiştir. “Allah temizdir. bıyıkları kısaltmak.. elbise ve mekândan oluşan maddi temizliği yerine getirmesi sonra da kalbini temizlemesi istenmiştir. Hz. “Edeb”. 129. temizlik evrensel ve insana ait bir değer ve özelliktir. Buna göre Müslümanın öncelikle bilgili ve bilinçli sonra da her yönüyle temiz olması istenmiştir. parmak boğumlarını yıkamak ve su ile tahâretlenmek fıtrattandır” (Müslim. “Doğrusu. Peygamber bir hadislerinde temizlikle fıtrat arasında ilişki kurmuş ve şöyle buyurmuştur: “Sünnet olmak. Peygamber. Tirmizî. bütün din ve şeriatların ortaklaşa benimsedikeri uygulama da olabilir. peygamberlerin âdeti ve sünneti anlamına gelebileceği gibi. Hz. 1). “…İbrahim ve İsmail'e: Tavaf edenler. rükû ve secde edenler için Evim'i temiz tutun. 74/1-5). Buna göre mümin maddeten de temiz olmalıdır. Kelime-i şehâdet söylemelerini ve gusül abdesti almalarını emretmiştir (Ebû Dâvûd. Peygamber’in bu hususları fıtrata bağlamasından anlaşılmaktadır ki. 29.
İbrahim’den nakledilen dinî bilgilere sahip olan ve bunları uygulayan hanîfler vardı. çiğ soğan ve sarımsak yemekten sakınması ve cemaate katılacaklardan bunları yememelerini istemesi. Maddeten kirli ve temiz kabul edilen şeyler ve durumlar genelde bütün insanların ortak akıl ve sağduyusu ile belirlenmiştir. “Tahâret”. çevre temizliğine dair yeterli derecede örnek bulunmaktadır. Bu durumda olan kimselerin hem maddeten hem de hükmen temiz olabilmesi için dinin önerdiği özel temizlik şekli olan normal abdest ve gusül abdestini almaları gerekir. cinsel ilişki başta olmak üzere. Zira o dönemde Hz. dine göre hükmen kirli sayılır. hükümleri İslâm’dakinden farklı olsa da. Abdesti olmayan ve cünüp olan kimse. bazı ibadetleri yapamayacağı için dinimize göre hükmen kirli kabul edilir. özür hali ve cünüplük anlayışı mevcuttur. pis veya kirli kabul edilmesinde ölçü. 1. güzel koku sürünmesi ve bunu tavsiye etmesi. abdestsizlik ve cünüplük (hades) dinin kabul ettiği hükmî kirlilik hallerindendir. 28 . Maddi anlamda kirli ve pis (necis) olmak yanında dinimiz bazı durumları maddi boyutunun ötesinde. maddeten temiz olsa bile. “Edeb”. “Tahâret”. loğusalık. Câhiliyye döneminde bile var olan bu anlayışın Hz. Bu durumda olan kimseler kirli ve İslâm’daki anlayıştan farklı olarak murdar kabul edilir. Bu gibi şeylerin temiz. Yani din. 26. 68. Hanîflerin özelliklerinden biri de cünüplükten yıkanmaları idi. “Hükmi kirlilik”. “Tahâret”. bu gibi durumları kirlilik kabul ettiği için dindar insan böyle hallerde kendisini manen kirli hisseder. İslâm’ın kabul ettiği bu kirlilik anlayışı aslında bütün peygamberlerin öğretisinde vardır. hiç olmazsa haftada bir kez boy abdesti almayı ve beden temizliği yapmayı ısrarla tavsiye etmesi O’nun temizlik konusundaki güzel örnek ve rehberliğini göstermektedir (bk. beden. doğum yapan loğusa kadın ve âdet günleri içerisinde bulunan hayızlı kadın maddeten temiz olsa da. dışkı.mesajlardan biri şudur: İnsana temizlik yaraşır. İdrar. leş gibi şeylerin bizzat kendisi maddeten pis ve kirli kabul edilen şeylerin bazı örnekleridir. İbrahim’den gelen dinî bilgilere dayandığı tahmin edilmektedir. insanlığının farkında olan temiz olmak zorundadır. Buharî. insanların gelip geçtiği yola ve gölgeliklere abdest bozmayı yasaklaması. 8). “hükmi necâset” denmesinin sebebi de budur. Yahudilikte. Hıristiyanlıkta yıkanma adına sadece. Buna göre bazı organların yıkanması ve ıslak elle meshedilmesinden ibaret olan abdestin bozulması sonucu abdestsiz olan kimseler. Hıristiyanlıkta da aslında benzer bir anlayışın var olduğu ancak daha sonra Pavlus tarafından kaldırıldığı ifade edilmektedir. her konuda olduğu gibi. temizlik konusunda da söz ve davranışlarıyla Müslümanlara rehberlik etmiştir. 5. 19. kokuşmuş gıda maddeleri. dinin önerdiği özel temizlik şekilleriyle temizlenmedikçe kirli sayılırlar. 20. 21. 87. Bu gibi durumlarda olanlar maddeten temiz olsalar da. 15. Müslim. Bu tamamen dinî ve bu dini kabul edenlere mahsus bir değerlendirmedir. Peygamber. Ebû Dâvûd. ev. Hz. “Vudû”. Camiye giderken ve toplum içine çıkarken en temiz elbiselerini giymesi. 40. cünüplüğü meydana getiren durumlardan biriyle karşı karşıya kalanlar. Tirmizî. Nesâî. İslâm dininin kabul ettiği hükmi kirlilik haline hades denir. 1. dine girenlerin kutsal suya batırılması demek olan vaftiz kalmıştır. sağlığa uygunluk şartlarına aykırı olup mikrop taşıması sebebiyle insan sağlığına zarar vermesi ve insanları rahatsız etmesidir. hükmen kirlilik kabul etmiştir. Mesela. “Tahâret”. hayız. elbise. 41. Onun temizlikle ilgili açıklama ve uygulamalarında ruh.
Ancak tahâret nezâfetten daha kapsamlıdır. ibadet edecek olanların belirli ibadetleri yapmak için gerekli ruhi ve manevi hazırlığa sahip olmalarıdır. Çünkü teyemmüm. Bu yönüyle hükmi kirlilik ile manen temiz olmanın psikolojik tarafları da vardır. kin. Bundan dolayı tahâretin ifade ettiği temizliğe “ibadet amaçlı temizlik” denilmektedir. kişiyi ruhen arındırıp ibadete hazır hale getirmektir. öncelikli olarak da. esasen ibadet amaçlı temizlikler olsalar da gerçek temizliği de içermektedirler. Dolaylı olarak fıkhın kapsamına dâhil olan ahlaki pisliklerden temizlenme (tezkiye) ise daha çok ahlak ve tasavvuf ilminin konusudur. Temizlik Kavramı Fıkıh literatüründe temizliği ifade etmek için “tahâret”. Dinî literatürde temizlik kavramı. hem maddi (dış) temizlik hem manevi (iç) temizlik hem de ibadet için öngörülen hükmi temizlik çeşidini kapsamaktadır. Hatta bu kelimenin kalbin. Nezâfet ise. sadece hakiki ve maddi pisliklerden temizlenmeyi ifade etmektedir. Bu temizlik şekilleri tamamen dine ve dindarlara mahsus hikmetli. hem necâset denilen maddi. gurur. Her iki kelimenin eş anlamlı olarak kullanıldığı da olmaktadır. Abdestsizlik. kıskançlık gibi ahlaki ve manevi kirlerden temizlenmeyi de kapsadığı ifade edilmektedir. maddi pislik ve kirlilik demektir. “Dinî temizlik" ifadesi. elbise ve namaz kılınacak yerin temizliği ile ilgili kuralları anlatmaktadır. Buna göre “hükmi temizlik” tabirini sadece teyemmüm için kullanmak daha uygundur. hem maddi ve hakiki pisliklerden (necâset) hem de hükmi kirlilik halinden (hades) temizlenmeyi kapsamaktadır. Yani hükmi temizliğin esas maksadı. Hükmi temizlik aynı zamanda maddi temizliği de kapsamaktadır. Maddi-Hakiki Pislik (necâset) Fıkıh literatüründe maddi-hakiki pislik ve kirlilik. Çünkü tahâret. özgün ve özellikli bir temizlik anlayışından doğmuştur. hem hades adı verilen hükmi pisliklerden ve kirlerden temizlenmeyi hem de kalbe hâkim olan ahlaki ve manevi kirleri kapsayacak kadar geniş bir alanı ifade etmektedir. Aslen pis ve murdar olan şeye neces adı da verilir. Buna göre kavram olarak temizlik (tahâret). İbadet için öngörülen temizliğin “hükmi temizlik” olarak adlandırılıp ona “gerçek temizlik” karşıtı bir anlam yüklenilmesi bütünüyle doğru değildir. hayız (aybaşı) ve nifas (loğusalık) durumlarında insanda meydana geldiği düşünülen pisliklerin kaldırılmasına ise “hadesten tahâret” adı verilir. ibadet amaçlı sembolik bir dinî temizlik şekli olup gerçek temizlik anlam ve niteliği taşımamaktadır. maddi ve hükmi pisliklerden temizlenmeyi ifade etmek için kullanılmakta. Çünkü abdest ve gusül. Necâset. cünüplük. hakiki pisliklerin giderilmesi ve hükmi kirliliklerin kaldırılmasıdır. Aslen veya geçici olarak temiz olmayıp hijyen kurallarına aykırı olan şeye necâset (pislik) ve necis (pis) denilir. yer yer de “nezâfet” kelimesi kullanılmaktadır. daha çok ve doğrudan. Ancak fıkıh dilinde temizlik kelimesi. Beden. beden. elbise veya namaz kılınacak yerde necâset denilen maddi veya hakiki pisliklerin bulunması durumudur.Dinin maddi temizlik yanında hükmen temiz olma anlayışını da getirip önermesindeki gaye. 29 . beden. elbise ve namaz kılınacak yerden hakiki pisliklerin giderilmesine “necâsetten tahâret” denilir.
her durumda o maddenin yenilip içilmesinin helal olması anlamına gelmez. içine ziraî mücadelede kullanılan zehirli bir ilaç karışmış bulunan fakat rengi. sarhoş edici içkiler. akıcı kanı olan kara hayvanlarından olup dinî usûle uygun biçimde boğazlanmadan ölen veya öldürülen hayvanların etleri de necistir. Hafif diye adlandırılmaları da esasen buradan kaynaklanmaktadır. koyun. dışkısı. içilmesi yine de haramdır. Hanefîlere göre tavuk. hafif (necâset-i hafîfe) ve ağır (necâset-i galîza) gibi kısımlara ayrılmıştır. sığır. geyik gibi dört ayaklı hayvanların dışkıları. Bu sebeple de bunların pis ve murdar olduğunda görüş birliği bulunmakta ve ağır necâset olarak kabul edilmektedirler. aksine bir delil ise bulunmamaktadır. Necis Sayılan Maddelerin Çeşitleri Necis olan maddeler değişik açılardan kısımlara ayrılmıştır. idrar ve dışkısı necistir. domuz eti. elbise ve namaz kılacağı yerde bulunduğu takdirde namazın sıhhatini engellemeyecek necâset miktarını belirlemeye çalışmışlardır. kaz gibi kümes hayvanlarının dışkıları ağır pislik. Hafif necâsetlerin pis olduğuna dair şer’î bir delil bulunmakla beraber aksine bir görüş de bulunmaktadır. donup kalmayan ve kuruduktan sonra gözle görülmeyen necâsettir. Bunlarla ilgili bilgi namaz ünitesinde verilecektir. eşek ve katırın 30 . Bu sebepledir ki. hangisinin ağır olduğu ve namazın sıhhatine engel olacak ve olmayacak miktarları fakihler tarafından ayrıca belirlenmiştir. olmayanlar ise temiz kabul edilmiştir. daha çok ibadet temizliğine engel olup olmamasıdır. istisnalar hariç tutulursa. Yani aslolan temizliktir. Etinin yenmesi ister helal isterse haram olsun. Burada kısaca şunları söyleyebiliriz: Eti yenen hayvanların idrar ve dışkısı Mâlikî ve Hanbelîlere göre necis değildir.Dinen Necis (pis) Sayılan Maddeler İslâm’da. Necisliği hakkında delil olup olmaması veya var olan delilin kuvveti bakımından ise necâset. Gözle görülüp görülmemesi açısından da ikiye ayrılan necâsetin bu kısımları şöyledir: Görülen necâset (necâset-i mer’iyye). Bu sayılan maddelerin necis olduğunda görüş birliği vardır. Necis sayılan bu maddelerin hangisinin hafif. fıkıh kitaplarında sadece dinen necis sayılan maddeler ve necis sayılma ölçülerine yer verilmiştir. katı (câmid) necâset ve akıcı (mâyi‘) necâset olmak üzere iki kısımdır. kokusu ve tadı bozulmamış olan bir su. Ağır necâsetlerin pis olduğuna dair şer’î bir delil bulunmakta. Buna göre ibadet temizliğine engel olan maddeler pis. insan idrarı. Bu belirlemeyi yaparken de hangi maddelerin pis olduğunu açıklamışlardır. Mesela. Ancak şuna dikkat etmek gerekir ki. prensip olarak maddeler asılları itibariyle temiz kabul edilir. Pislik ise sonradan olan bir niteliktir. bu bakımdan temiz sayılsa da. eti. ağız dolusu kusmuğu. Bu tür necâsetler söz konusu delile göre murdar ve pis kabul edilmekte ise de. Görülmeyen necâset (necâset-i gayr-i mer’iyye) ise hacmi olmayan. Fıkıh bilginleri dinen necis sayılan ve namaz kılacak kimsenin beden. at. diğer bir delile göre pis sayılmazlar. Buna göre dinen ve fıkhen necis sayılan maddeler ana hatlarıyla şöyledir: Akan kan. bir maddenin ibadet açısından temiz sayılması. Akıcı olup olmaması bakımından necâset. Bir şeyin pis (necis) veya temiz (tâhir) sayılmasında temel ölçü. Şâfiîler bunları necis kabul ederler. belli bir hacmi olup kuruduktan sonra gözle görülebilen necâsettir. eti yenmeyen hayvanların salyası.
idrar ve dışkısı. dinin kolaylık ve müsamaha ilkelerinden hareketle maddi temizliğin namaza engel olmayacak alt sınırını belirlemeye çalışmışlardır. dışkısı.5 gramı (1 dirhem). Buna göre hades. Eti yenen ancak dinî usûle göre boğazlanmadan ölen hayvanların derisi tabaklama işleminden geçirilince temiz kabul edilmiştir. Prensip bu olmakla beraber. Hades. Buna göre. kirliliği veya bu kirliliğin sebebini ifade etmektedir. Bu miktar ve bundan az olanları da gidermek esas olmakla birlikte. sıvı ise el ayasını (avuç içi) aşan miktarı namazın sıhhatine engel olur. atmaca. hafif ve ağır gibi kısımlara ayırdığını görmüştük. Manevi-Hükmi Pislik (hades) Fıkıh dilinde manevi-hükmi pisliği ifade etmek için “hades” kelimesi kullanılmaktadır. din insanlardan güçlüğü kaldırmak. Aralarındaki fark namazın sıhhatini engelleyip engellememe bakımındandır. diş ve tüy gibi katı parçalarını temiz saymışlardır. Bunun için namaza başlamadan önce her türlü kir ve pislikten temiz olmaya özen göstermek gerekir. sinek ve benzeri haşerattan bulaşan pislikler. kanı. işi gereği kasabın üzerine sıçrayan kan damlacıkları. kirlenmeye yol açması bakımından ağır ve hafif necâset arasında fark yoktur. beden. necis maddelerin buhar ve tozu müsamaha ve kolaylık prensibine göre namazın sıhhatine mani kabul edilmemiştir. Canlı hayvanların idrar ve dışkıları etinin hükmüne göre değerlendirilmiş. erkeklerden gelen meni. Hanefiler domuzu. Eti yenmeyen hayvanların derisi de tabaklama işleminden sonra temiz sayılmıştır. Şâfiîler ise köpek ve domuzu bu hükümden hariç tutarak tabaklansa bile onların derilerinin temiz olamayacağı hükmünü benimsemişlerdir. mezi ve vedi de ağır necâset grubunda sayılmıştır. Ancak bu tür ruhsatlardan sadece ihtiyaç anında yararlanmak tavsiye edilmiştir. Şunu hemen belirtelim ki. sokaklarda yürürken bulaşan çamur parçaları. Namazın Sıhhatine Engel Olan Necâset Miktarı İslâm’ın hedefi. kemik. insanın her zaman özellikle de namaz esnasında necis kabul edilen bu maddelerden arınması. ağır pislik olarak kabul edilen necis madde eğer aynı zamanda katı ise yaklaşık 3. Hanefiler. güçlerinin yetmediğini onlara yüklememek ve imkân dâhilinde kolaylık sağlamayı da ilke edinmiştir. boğazlanmadan ölmüş ve murdar olmuş (meyte) hayvanın içine kan girmemiş olan boynuz. Bu konuda bir ölçü getirmek maksadıyla mesela Hanefilerin necâseti. kartal. Canlı hayvanların bedenleri temiz kabul edilmiş. her ikisi de bulaştığı şeyi pis ve kirli hale getirmektedir. güvercin gibi kuşların dışkıları ise hafif pislik kabul edilir. ağız dolusu kusmuğu. havada pisleyip kaçınılması zor olduğu için. Bunun için fıkıh bilginleri. abdestsizlik veya cünüplük sebebiyle insanda meydana geldiği düşünülen hükmi. kadınlardan gelen kanlar. elbise ve namaz kılacağı yerde bunlardan az bir miktarın bile bulunmamasıdır. eti yenen hayvanlarınki hafif. domuz ve köpeğin durumunda ise farklı görüşler ileri sürülmüştür. Buna göre kaçınılması zor olduğu için vücut ve elbiseye sıçrayan idrar serpintileri. yenmeyenlerinki ise ağır pislik olarak nitelendirilmiştir. imkânsızlık durumunda veya farkında olunmadığı zaman bunlar namazın sıhhatini engellemez. Hafif kabul edilen necâset ise bir organın veya onu örten elbisenin dörtte birinden az kısmına bulaşmış ise namaza mani olmaz. Ancak ideal olan bu durum her zaman ve her mükellef için mümkün olmayabilir. İnsanın idrarı. bazı ibadetlerin yapılmasına dinen engel 31 . Temiz olmayan bir maddenin affedilebilen ve hoşgörülen miktarıyla namaz kılmak mekruhtur.
elbise ve namaz kılınacak yeri dolayısıyla çevreyi necâsetten temizlemektir. Sular. Hükmi kirlilik olan hades. Fıkıh âlimleri. Konuyla ilgili prensip ifade eden bir hadis şöyledir: “Su temizdir. Suyun özellikleri. suyun israf edilmemesi ile durgun ve akar suların temizlikte kullanılmasıyla ilgili kural mahiyetinde açıklamalar yapmıştır (Müslim. Pisliklerden Temizlenme Yolları Maddi-Hakiki Pislik (necâset)ten Temizlenme Yolları Maddi ve hakiki temizlik. Fıkıh mezhepleri söz konusu usûller konusunda farklı görüş ve yaklaşımlar ileri sürmüşlerdir. yenilenme ve akıcılık özelliği bakımından ise “durgun su” ve “akarsu” gibi kısımlara ayrılmaktadır. büyük hades (hades-i ekber) ve küçük hades (hades-i asğar) olmak üzere iki kısma ayrılmaktadır. Mutlak su: Özellik ve tabii durumunu koruyan. beden. “Tahâret”. doğal su özelliğini taşıyıp taşımamasına göre “mutlak su” ve “mukayyet su”. yağmur. suların hakiki ve hükmi temizlikte kullanılmasının câiz olup olmadığını belirleyebilmek için suları farklı açılardan kısımlara ayrılarak incelemektedirler. kaynak ve kuyu suları bu grupta yer alır. Kar. ovalama. tadını ve kokusunu değiştiren bir şey dışında hiçbir madde onu kirletmez” (İbn Mâce. göl. tabaklama ve boğazlama. silme. kolaylık ilkesine ağırlık vererek necâseti temizleme yolları konusunda daha müsamahalı davranmıştır. Tabiatı ise incelik ve akıcılıktır. 32 . Rengini. Sosyal şartları ve ihtiyaçları dikkate alan Hanefî ve Mâlikî mezhebi. 94). Temizlik aracı olarak su Bütün temizlik çeşitleri için en tabii yol sudur. ırmak. temizlik usûlleri konusunda daha sıkı şartlar getirmiştir. deniz. Maddi ve hakiki pislikten temizlenmek için önerilen yolları kısaca şöyle ifade edebiliriz: Su ile yıkama. 25/48). hayız ve nifas gibi hükmi kirliliklerdir. Küçük hades (hades-i asğar): Küçük temizlik (tahâret-i suğrâ) de denilen normal abdestle giderilebilen hükmi kirliliktir. kurutma. ateşe sokma. kimyasal yapısını değiştirme (istihâle). su kaynaklarının kirletilmemesi. Hz. rengi. Canlıların hayat kaynağı olan suyun temiz ve temizleyici özelliği Kur’ân’da şöyle anlatılmıştır: “Sizi temizlemek için Allah gökten su indiriyor” (el-Enfâl. suda kaynatma. Peygamber de hadislerinde suyun temizleyici olduğuna dikkat çekmiş. kokusu ve tadıdır. “Biz gökten temizleyici su indirdik” (el-Furkân. Şâfiî ve Hanbelî mezhebi ise. Mutlak suyun üç özelliği ve iki tabiatı vardır. içindeki suyun tamamını veya bir kısmını boşaltma. 8/15). Büyük hades: Büyük temizlik (tahâret-i kübrâ) olarak da adlandırılan gusül alınarak giderilebilen cünüplük (cenâbet). Dinen pis olarak kabul edilen maddi ve hakiki kirlilik çeşitli yollarla ve usûllerle giderilebilir. kazıma. üzerine toprak serpme. 76).kabul edilen ve hükmen necâset sayılan bir durumdur. içine özelliğini değiştirecek başka maddelerin karışmadığı sudur. “Tahâret”.
kokusu veya tadından birisi değişmiş olan büyük su birikintileri. 4-Temiz ve temizleyici olmayan sular: Bunlara pis sular denir. Evcil hayvanlara tanınan bu istisna. 1-Temiz ve temizleyici özellik taşıyan sular: Rengi. Özellikle su kaynaklarının kıtlığını dikkate alan fıkıh âlimleri bu sularla maddi temizlik yapılabileceğini söylemişlerdir. Abdestsiz veya cünüp olan kimsenin bir kaptaki suyu almak veya sıcaklığını anlamak amacıyla elini suya sokmasıyla bu su kullanılmış sayılmaz. hem de temizleyici (mutahhir) kabul edilir. Bunlar hem temiz (tâhir). içine pis bir madde karışmamış.Mutlak su. koyun. pis değildir. abdest ve gusül gibi hükmi temizlik aracı olabilmesini ifade eder. içlerine necâset düşmediği/karışmadığı sürece. aslan. Bu bakımdan su beş kısma ayrılır. maddi ve hükmi temizlikte kullanılması şüpheli hale gelmemiş sulardır. Eti yenmeyen yırtıcı kuşlara müsamaha gösterilmesinin sebebi ise. gusül gibi hükmi temizlikte kullanılmış olan sular bu gruba dâhildir ve bunlara kullanılmış su (mâ-i müsta‘mel) denir. Tabiatta normal halde bulunan bütün mutlak sular prensip olarak böyledir. maden suyu birer 33 . temiz ve temizleyici sayılır. domuzun. 3-Temiz fakat temizleyici olmayan sular: Abdest. kedi gibi eti yenmeyen ve evde bulunması câiz olan evcil hayvanların (köpek böyle değildir). Nitekim o. kedi hakkında şöyle buyurmuştur: “O. büyük havuzlar ve akarsular bu grupta yer alır. Hz. İnsanın. Fakat başka su bulunduğunda bunlarla abdest veya gusül almak mekruhtur. gül suyu. kokusu ve tadı bozulmamış. Meyve suyu. Dolayısıyla temiz su bulunmadığı zaman bunlarla abdest ve gusül alınır. 5-Temizliğinde şüphe bulunan sular: Eşek ve katırın artığı olan sular böyledir. atın ve yırtıcı olmayan kuşların içerek artık bıraktığı sular. deve gibi eti yenen hayvanların. maddi temizlik ve kullanım aracı olması anlamına gelir. Fıkıh dilinde “suyun temiz olması”ndan maksat. keçi. 2-Temiz ve temizleyici olmakla birlikte kullanılması mekruh olan sular: Tavuk ve ördeğin. Peygamber tarafından getirilmiştir. sakınılmasının imkânsızlığından ötürü. İçine pislik düştüğü kesin olarak veya galip zan ile bilinen az miktardaki sular ile içine düşen pislikten dolayı üç özelliğinden yani rengi. Başka normal su bulunmadığı zaman bu gibi sularla hem hakiki hem de hükmi temizlik yapılabilir. bunlarla ikinci defa abdest ve gusül alınamaz. Bu gibi sular maddi bakımdan temiz olsalar da. “Temizleyici olması” ise. Köpeğin. çaylak. şüpheyi ortadan kaldırmak için de ihtiyaten ayrıca teyemmüm yapılır. kaplan gibi yırtıcı hayvanlardan farklı olarak bunların. Bu tür sular temiz olduğundan abdest alanın veya başkasının üzerine dökülmesi durumunda namaza mani olmaz. çünkü aranızda dolaşıp duran yaratıklardandır” (Ebû Dâvûd. 38). Mukayyet su: İçine temiz bir maddenin katılmasıyla tabii özellik ve niteliğini kaybeden mutlak sulara veya tabii bir oluşumla meydana gelip özel bir isimle anılan sulara bu ad verilir. yırtıcı hayvanların artığı olan sular da pis sayılır. su içerken salyalarını suya bulaştırmayıp suyu kemik olan gagalarıyla içmeleridir. temiz ve temizleyici olup olmaması bakımından da gruplandırılmıştır. Bu gibi suların temiz olup olmadığı şüpheli olduğu için hükmi temizlikte kullanılıp kullanılamayacağı da şüphelidir. doğan gibi yırtıcı kuşların artığı olan sular bu gruba dâhildir. “Tahâre”. sığır.
Avuçlandığında elin dibe değmemesi havuzun büyük havuz olarak nitelendirilmesi için yeterlidir. Mukayyet sular. Bunun yanında. suyun akar veya durgun olmasıdır. kuyu veya depoyu yukarıda anlatılan büyük veya küçük havuz hükmünde kabul edip boşaltılacak su miktarını ve temiz sayılıp sayılmamasını buna göre belirlemektir. koku ve tat gibi üç temel özelliğinden biri değişmedikçe. içine bir pislik düştüğünde ise temizlenme yolları üzerinde önemle durulmuştur. Durgun suların bir kısmı “büyük havuz”. Fıkıh âlimlerinin getirdiği ölçüleri. Günümüz şartlarında bu konuda gelişen farklı yöntemlerden yararlanılmalıdır. Durgun olan suyun miktarı da bu bakımdan belirleyici rol oynamaktadır. mümkün olduğu kadar boşaltılmalıdır. koku veya tat gibi özelliklerinden bir veya ikisini kaybeden sulara da mukayyed su denir. deriyi tabaklama ve hayvanı usûlüne uygun olarak boğazlama yoluyla temizlemeyi kısaca anlatınız. Bu ölçüdeki havuzlarda derinlik önemli değildir. Hâlbuki küçük havuz niteliğindeki durgun sular. temiz tutulması. suyun gerekmedikçe pis sayılmasını ve israf edilmesini önlemek. büyük ölçüde akıl. mercimek ve benzeri temiz şeylerin pişmesi sebebiyle incelik ve akıcılığını kaybeden sular da böyledir. kuyu veya havuz sağlığa uygunluk şartlarına uygun olarak. diğer bir kısmı ise “küçük havuz” niteliğinde kabul edilerek hükmü ona göre belirlenir. içine düşen bir pislikten dolayı temiz ve temizleyicilik özelliğini kaybetmez. renk. Büyük havuz. Bu ölçülerden biri. böyle bir özelliğe sahip olmayan su ise “durgun su” olarak kabul edilir. Nihayetinde onların getirdikleri ölçü ve miktarlar. gül suyu gibi bir madde karışmasıyla renk. karpuz suyu. kirletilmemesi. Hanefî fıkıh âlimlerinin kabul ettiği ölçüye göre. İçine süt. Siz de su haricindeki temizlik yollarından kimyasal yapısını değiştirme (istihâle). Fıkıh âlimleri içine pislik düşmüş olan bir kuyu veya deponun temizlenmesi veya temiz sayılması için bazı ölçüler belirlemişlerdir. normal su bulunmadığı zaman sadece maddi temizlikte yani maddi pisliklerin giderilmesinde kullanılabilirler. içine bir pislik düşünce üç temel vasfında değişme olup olmamasına bakılmadan temiz ve temizleyici olma özelliğini kaybeder. 34 . İçinde nohut. Buna göre suya dinen pis sayılan veya sağlık açısından zararlı bir maddenin düşmesi durumunda bu depo. küçük havuzlar ile saman çöpünü götüremeyen akarsular ise az su olarak da isimlendirilir. Durgun su-Akarsu: Suyun temiz ve temizleyici olma niteliğini etkileyen hususlardan biri de. suyun içine düşen pislikten etkilenmeyecek ölçüde çok olması ve suyu kullananın pislikle temas ihtimalinin çok zayıf olması da hareket noktası olmuştur. Akarsular ile büyük havuz niteliğine uyan sular çok su. Depo ve kuyuların temizlenmesi Fıkıh kitaplarında kuyu. bir saman çöpünü alıp götüren su “akarsu”. Şâfiî ve Hanbelîler bu konuda hacim ölçüsünü esas almış ve yaklaşık 206 litre (kulleteyn) ve daha fazla miktardaki suyu büyük havuz niteliğinde saymışlardır. Akarsular ile büyük havuz niteliğindeki durgun sular.mukayyet su örneğidir. yüzeyi yaklaşık 50 m2 olan sulardır. tecrübe ve devrin imkânlarına göre yapılan bazı deneylere dayalı ictihadî görüşlerden ibarettir. Yüzeyi bu ölçüden az olan havuzlara ise küçük havuz denilir. havuz ve depo sularının sağlık kurallarına uygun olacak şekilde korunması. su kaynaklarının kıt olduğu zamanlarda ve yerlerde kolaylık prensibinden de yararlanarak çözüm tarafı ağır basan görüşler olarak değerlendirmek mümkündür.
Bu durumda Kur’ân’da yer alan “Allah size güçlük değil kolaylık diler” (el-Bakara. Ancak günümüzde kanalizasyonların bulunduğu. Bundan dolayı konuyla ilgili bir takım ölçü ve kurallar getirilmiştir. temizlemek ve ibadetine engel bir durumun oluşmasını önlemektir.Ayrıca sağlık biliminden. modern araç-gereçlerden ve uzmanlardan da yararlanılmalıdır. insanın içine sinmeyen. İçilmeyen sular temizlikte de kullanılmaz denilirse bunun ciddi zorluklar doğuracağı da açıktır. Bu damlaların kesildiğinden emin olmak veya 35 . 29) şeklindeki ilkelerden bu konuda da yararlanmak gerekir. İnsanlar. tuvaletten sonra idrar yolunda kalabilecek damla ve sızıntıların tamamen kesilmesi için bir süre bekleme ve bundan sonra uzvun dışına çıkan idrar yaşlığını temizleme işlemidir. Bu hedefe ulaşmak için fıkıhta iki temizlik şekli üzerinde durulmuştur. arıtma ve tahlil imkânlarından mutlaka yararlanmak gerekir. her zaman ve her yerde. Ancak günümüzde sanayi atıklarıyla kirlenip insan sağlığını tehdit eden mikroplu suları sadece bu ölçülerle değerlendirmek doğru olmaz. Bu konuda ideal olan. Ayrıca konuyla ilgili uzman kişilerin sağlık ve temizlik bakımından yaptıkları açıklamaları. bu ölçülere uyan suların da ibadet temizliğinde kullanılabileceğine hükmetmişlerdir. İstibrâ. Fıkıh bilginlerinin suyun temiz ve temizleyici özelliğini belirlerken yaşadıkları dönemin kültürel şartlarını dikkate aldıkları. Bunlardan biri istibrâ. beden ve elbise temizliği açısından önem arzeder. Günümüzde suyun temizliğe elverişli olması için taşıması gereken nitelikler belirlenirken bilim ve teknolojiden yararlanmak kaçınılmazdır. Fıkıh kitaplarında temiz ve temizleyici suyu tespit için belirlenen ölçüleri. Bazı fıkıh bilginleri. sağlığa zararlı olacağı için abdest almayı mekruh saymışlardır. özellikle sanayi bölgelerindeki yeraltı ve yer üstü sularının temizlik ve sağlık durumunu belirlerken teknik araç ve gereçlerden. bu durumda bulaşabilecek pislik ve mikroplardan korumak. tiksinti duyduğu ve bundan dolayı içmediği bir su ile maddi ve hükmi temizlik de yapmamasıdır. ferdin sağlığı. 2/185) ve hadislerin ifade ettiği “Din kolaylıktır” (Buharî. Bunun için son damlaların kesildiğinden emin olmadan abdeste başlanmamalıdır. şahsi tecrübeleri ile de bir suyun temiz ve temizleyici olup olmadığını veya insan sağlığına zararlı olup olmadığını anlayabilir. öneri ve uyarıları dikkate almak daha doğru bir yoldur. çevre kirliliğinin oluşmadığı yerlerdeki sulara uygulamak mümkündür. abdest bozan insanı. vücuttan idrar sızıntısı olduğu sürece abdest geçerli olmaz. İşte fıkıh bilginleri de bu yaklaşımdan hareket ederek suyun temiz ve temizleyici olmasına dair bazı ölçüler belirlemeye çalışmış. “İman”. Çünkü -özür hali dışında-. Ancak su kaynaklarında pek çok sebepten dolayı meydana gelen ufak tefek kirlenmeler bu suyun içilmesine imkân vermeyebilir. Bunların hedefi. sağlığı korumak da dinin genel prensiplerindendir. Bu sebeple fakihler suları sağlığa zararlı olup olmaması bakımından da değerlendirmişlerdir. Namazın sıhhati için istibrânın önemi büyüktür. Aynı zamanda söz konusu temizlik yapılacak ibadet bakımından önemlidir. madeni kaplarda bulunan ve güneşte ısınan su ile. içme suyu kalitesinde bir su bulamayabilirler. Çünkü temizlik şartına bağlı ibadetleri yerine getirmekle yükümlü olanlar. diğeri ise istincâdır. şahsi tecrübelerinden de yararalandıkları ve dinin ruhsat ve kolaylık hükümlerinden hareket ettikleri bir gerçektir. İstibrâ ve İstincâ Tuvaletten sonra yapılacak maddi temizlik ve bunun akabinde yapılacak abdest gibi hükmi temizlik. Şuna da dikkat etmek gerekir ki.
Peygamber konuyla ilgili uyarıda bulunmuş. Bunun için kalabilecek kalıntıları da dikkate alarak su ve kâğıdı beraber kullanmanın daha doğru olacağı söylenebilir. Cünüp olan kadın ve erkek. hayız veya loğusalık hali sona eren kadın ise gusül denilen boy abdestini şartlarına uygun olarak aldığında büyük hadesten arınmış olur. tezek ve kirecin bu amaçla kullanılmayacağı ifade edilmiştir. 55. biraz hareket etmek. insani ilişkileri ve ibadet hayatı bakımından önemlidir. Fıkıh bilginleri kendi dönemleri itibariyle ilim aracı olması sebebiyle istincâda kâğıdın kullanılmasını doğru bulmamış iseler de. “Tahâret”. Manevi veya hükmi pislik olarak adlandırılan hadesten temizlenmenin birinci ve en tabii yolu sudur. İdrardan hemen sonra abdest alınmasa bile sızıntıların elbiseyi kirletme durumu söz konusu olmakta bu da en azından maddi kirliliğe sebep olmaktadır. Ekonomik değeri olup israf olacağı için bez. idrar. kan ve meni gibi pislikleri temizleme işlemidir. fertlerin sağlığı. Kural olarak istincâ su ile yapılır. Suyun bulunmadığı durumlarda temizliğe ve sağlığa en elverişli araçlarla yapılması gerekir. Abdest Tanımı ve Mahiyeti Dilimizde yaygın olarak kullanılan “abdest” kelimesi Farsça âb (su) ve dest (el) kelimelerinden oluşmakta ve “el suyu” anlamına gelmektedir. “Tuvalet adabı” ile ilgili neler söyleyebilirsiniz? Manevi-hükmi pislikten temizlenme yolları Manevi veya hükmi temizlik. kıymetli taş. kabir azabının çoğunun idrardan sakınmamaktan kaynaklanacağını haber vermiştir (Buharî. İstincâ. Fıkıh kitapları suyun alternatifi olarak daha çok taşı önermişlerdir. “Vudû”. idrardan sakınılması gerektiğini emretmiş. parlaklık ve temizlik anlamına gelmektedir. İdrarın vücuttan iyice çıkması için bir süre beklemek. Tuvalet kâğıdı istincâ amacıyla kullanılabilirse de. İslâm’ın öngördüğü temizlik için yeterli olmayabilir. Abdesti olmayan kimse. 34). günümüzde tuvalet kâğıdı olarak üretilen özel kâğıtların bu amaçla kullanılmasında dinen bir sakınca bulunmamaktadır. Gerek büyük hades gerekse küçük hades durumunda gusül ve abdest almak imkânsız olursa bunlara alternatif olarak teyemmüm adı verilen özel. Önemi dolayısıyla Hz. pamuk gibi maddelerin. eğitim aracı olduğu için kâğıdın. bu iş için elverişli olan suyu kullanarak ve şartlarına uygun olarak abdest aldığında küçük hadesten temizlenmiş olur. Su ile temizlendikten sonra artık suların kurulanması temzilik ve sağlık açısından çok önemli olduğu için bu iş için bir bez veya tuvalet kâğıdı kullanılması uygundur. Müslim. abdestsizlik ve cünüplükten temizlenmektir. manevi ve sembolik bir temizliğe başvurulur. 36 . tuvaletten sonra dışkı ve idrar yollarında kalan dışkı. Arapça karşılığı. sağlığa zararlı olduğu için kemik. Günlük hayatın bir parçası olan bu temizlik. İstincâ sol elle yapılır ve bu esnada suyun ve diğer temizlik malzemelerinin israfından imkân dâhilinde kaçınılır. “vudû” olup güzellik. yürümek ve öksürmek bunlar arasındadır.onların dışarı çıkmasını sağlamak için bazı yöntemler önerilmiştir.
Hasta yahut yolculuk halinde bulunursanız. Bu sebeple Hz. Hz. Eğer cünüp oldunuz ise. dirseklerinize kadar ellerinizi yıkayın. Ayakları topuklarla birlikte yıkamak. niyet ve azaları ayetteki sıraya göre yıkamaktır (tertîb). Abdestin bu dört farzında sünnî fıkıh mezhepleri görüş birliği etmişlerdir. belirli uzuvları usûlüne uygun olarak su ile yıkamak ve bazılarını da ıslak el ile meshetmekten ibaret bir ibadet temizliğidir. Sünnî mezheplerin tamamı. Abdestin Farzları Abdestin farzları. başlarınızı meshedip. 3. Fıkıhta abdeste tahâret-i suğrâ (küçük temizlik) da denilir. yahut biriniz tuvaletten gelirse. topuklara kadar ayaklarınızı yıkayın. boy abdesti alın. Dördü bu sayılanlar. Maddi bakımdan. Başı meshetmek. Hükmi temizlik yolu olarak dinin kirlilik olarak kabul ettiği ve namaz. ilgili ayetten hareketle ayakların yıkanmasının farz olduğuna hükmetmiştir. 2. diğer ikisi ise. 4. Ancak Hanefîler’in dışındaki üç mezhep bu farzlara başkalarını da eklemişlerdir. Onun abdestin faziletine dair bir hadisi şöyledir: “Kim emrolunduğu gibi abdest alır ve emrolunduğu gibi namaz kılarsa geçmiş günahları bağışlanır” (Buharî. 28). Abdest. Mesela Şâfiîler’e göre abdestin farzları altıdır. “Vudû”. bir fiilin abdest sayılabilmesi için onda bulunması zorunlu olan ana unsurları ifade eder. söz konusu ayetin ifade tarzını dikkate alıp yorumlayarak ayakların yıkanmasının değil meshedilmesinin farz olduğu görüşünü benimsemişlerdir. Abdestle ilgili olarak Kur’ân’da şöyle buyurulur: “Ey iman edenler! Namaz kılmaya kalktığınız zaman yüzlerinizi. Kolları dirseklerle birlikte yıkamak. bedenin en çok kirlenen ve mikroplarla temas eden uzuvlarının belli aralıklarla yıkanmasını sağlar. Peygamber de hem fiili olarak abdestin nasıl alınacağını göstermiş hem de abdestsiz olarak kılınacak hiçbir namazın Allah katında makbul olmayacağını bildirmiştir (Buharî. 5/6). fakat sizi tertemiz kılmak ve size (ihsan ettiği) nimetini tamamlamak ister. Peygamber’in abdest almaya ve abdestli kalmaya çok önem verdiği bilinmektedir. “Vudû”. Kâbe’yi tavaf gibi bazı ibadetlere engel saydığı hades durumunu ortadan kaldıran yollardan biridir. 2). yahut da kadınlara dokunmuşsanız (cinsel birleşmede bulunmuşsanız) ve bu hallerde su bulamamışsanız temiz toprakla teyemmüm edin de yüzünüzü ve (dirseklere kadar) ellerinizi onunla meshedin. Allah size herhangi bir güçlük çıkarmak istemez. Manevi temizlik açısından ise abdest aynı zamanda bir ibadet olduğu için insanın manen de temiz olmasına vesiledir. 37 .Fıkıh terimi olarak abdest. hükmi ve manevi temizlik bakımından önemli olan bir ibadettir. umulur ki şükredersiniz” (el-Mâide. Yüzü yıkamak. İlgili ayette de zikredildiği üzere abdestin farzları dörttür: 1. maddi. Caferî mezhebi ise.
abdest sonunda kelime-i şehâdet getirmek. ağız ve burnu su ile iyice temizlemek (mazmaza ve istinşak). Zira Hz. vacip. diğer mezheplere göre farzdır.Abdestin dinen geçerli (sahih) olması. sanatkârların el ve kollarında bulunan boyalar böyledir. Temizlemede zorluk varsa bunların bulunması abdeste zarar vermez. el. dini ilimleri okuyup okutmak. Abdestin başlıca sünnetleri şunlardır: Abdeste niyet etmek. farz. ezberden Kur’ân okumak. Abdestin Çeşitleri Abdest. besmele ile başlamak. boyacı. yüz ve ayakta bulunan ve suyun deriye temasını önleyen maddelerin imkân dâhilinde temizlenmesi gerekir. meshedilir. Her çeşit namaz. marangoz gibi esnafın. Bir organı yıkamak sağlık açısından zararlı ise. 38 . Mesela. sakalın içine su girmesini sağlamak. bu uzuvları üçer defa yıkamak ve su ile iyice ovmak. bazan yapıp bazan terk ettiği fiillere ise “mendup”. abdest azalarını yıkarken araya başka bir şey sokmamak. Abdestin adabından maksat ise. onlar örnek verilerek bütün abdest organlarının aynı titizlikle yıkanmasının gereğine işaret edilmiştir. Abdestin adabı olarak şunları sayabiliriz: Abdest alırken -mümkünsekıbleye dönmek. Müslim “Tahâret”. ve mendup olmak üzere üç kısma ayrılır. Bu sebeple abdest alırken parmaktaki yüzüğün altına su alacak şekilde oynatılması. 30. suyu ölçülü kullanmak. Abdestten sonra içilebilir ise abdest alınan sudan bir miktar içmek ve Kadr sûresini okumak. Dirseklerin yıkanması da abdestin farzları kapsamındadır. 46). cenaze yıkamak için abdest almak ise menduptur. Başın dörtte birinin el içinin ıslaklığıyla meshedilmesi Hanefîlere göre yeterlidir. “Vudû”. 28. başın tamamını elin ıslaklığıyla meshetmek. Abdestin Sünnetleri ve Adabı Hz. iki kulak yumuşağı. Kâbe’yi tavaf için abdest almak Hanefilere göre vacip. abdest suyunu vücuda ve elbiseye sıçratmamak. dişleri fırçalamak. abdestin farzlarının ve sünnetlerinin daha mükemmel bir şekilde yerine getirilmesini sağlamaktır. Sürekli olarak abdestli bulunmak. Buna göre yüzün sınırı. el parmaklarını birbirine sokup ovuşturmak. “müstehap” denildiğini biliyoruz. önce elleri bileklerle birlikte üç defa yıkamak. mesh de zararlı ise terk edilir. konuşmayıp abdest dualarını veya bildiği başka duaları okumak. Suyun abdest azalarına ulaşması şarttır. Ebû Dâvûd. abdeste sağ uzuvlardan başlamak. “Tahâret”. mevcut organları yıkamakla yetinir. Peygamber abdest alırken acele eden ve abdest azalarını tam olarak yıkamayan bazı kimseleri ikaz ederek şöyle buyurmuştur: “Ökçeleri cehennemde yanacakların vay haline! Abdesti tam alın” (Buhârî. Abdest organlarından biri veya bir kaçı bulunmayan kimse. abdest uzuvlarını yıkarken bu sayılan sıraya uymak. tilavet secdesi için abdest almak farzdır. ezan okumak. Abdestin sünnet ve adabına aykırı hareket etmek abdestin mekruh olmasına ve sevabının azalmasına yol açar. 29. alındaki saç bitim yeri ile çenenin sona erdiği yer arasındaki kısımdır. boynu meshetmek. Hadisteki ifadeden sadece ökçelerin yıkanması kastedilmemiş. Peygamber’in farz ve vacip dışında sürekli veya genel olarak yaptığı ve ümmetine de yapılmasını tavsiye ettiği fiillere fıkıh ilminde “sünnet”. 27. farzların yanında bazı şartların yerine getirilmesine bağlıdır.
3. uyuma gibi şuurun kontrolüne engel olan durumlar abdesti bozar. Teyemmüm eden kimse suyu bulunca. devamlı kanayan yarası olma. Mezheplere göre abdestin bozulup bozulmadığıyla ilgili görüş ayrılığı bulunan konularda ihtiyatlı davranmak uygun olur. mestli kimsenin. kan gibi bir necâsetin. Kişinin anne. Mâliki ve Hanbelîler'e göre ise temastan cinsel haz duyulması durumunda abdest bozulur. devamlı kusma. 4. Şâfıî’lere göre. Ağızdan çıkan akıcı kan. idrarı tutamama. Cinsî münasebet veya kadınla fahiş (aşırı) temas ve dokunma. Çıktığı yerin dışına kendiliğinden dağılmayan bu sıvıların silinmesi halinde de abdest bozulmaz. delirme. gibi abdesti bozan ve kısmen süreklilik taşıyan bedenî rahatsızlıkları bulunanlara denilir. devamlı burun kanaması. 5. özürlü kimse için de namaz vakti çıkınca abdesti bozulmuş olur. Özellikle imam olan kimselerin abdestinin diğer mezheplere göre de bozulmamış olmasına özen göstermeleri yerinde bir davranıştır. 6. Akıntısı bulunan kadınlar ile tıbbî cihazlara bağlı olarak tedavi gören hastalar da bu gruba dâhildir. Şâfiîlere göre kusmakla abdest bozulmaz. Şâfıîler'e göre. idrar ve dışkı yollarının haricindeki bir yerden çıkan kan ve benzeri sıvı maddeler abdesti bozmaz. irin veya herhangi bir necis maddenin çıkması. teyze gibi mahremlerine dokunmasıyla abdesti bozulmaz. aralarında evlenme engeli bulunmayan kadınlardır. tükürükten fazla veya ona eşit ise abdesti bozar. Özür sahibi olanlar her vakit için abdest alır. Normal durumlarda abdesti bozan şeyler konusunda özürlü kimseler için özel hükümler getirilerek bu kimselerin ibadet etmesine fırsat tanınmıştır. Bu durumlardan biriyle karşı karşıya kalan kimseler. mazeretleri en az bir vakit boyunca devam edip ondan sonra da her vakit içinde en az bir kere tekrarladığı zaman özür sahibi sayılırlar. erkek ve kadının tenlerinin birbirine değmesi ile. Bunların mübtela oldukları rahatsızlıkalara da özür (mazeret) adı verilir. Yaradan çıkan irin ve sarı su da böyledir. Hanefiler'e göre rükûlu ve secdeli namazda sesli gülme abdesti de bozar. herhangi bir sıvının veya maddenin çıkması ve yellenmek. kız kardeş. Mazeret halinin sona ermesi. sarhoş olma. meni. mesh süresi dolunca. Vücudun herhangi bir yerinden kan. Özürlünün Abdesti İlmihal dilinde özürlü. İdrar ve dışkı yollarından idrar. mezi. dışkı.Abdesti Bozan Durumlar Fıkıh ve ilmihal kitaplarında detaylı bir şekilde sayılan abdesti bozan durumların belli başlıları şöyledir: 1. Buradaki kadından maksat. 2. iki vakit arasında mazereti dışında bir sebeple abdesti 39 . Ağız dolusu kusmak da abdesti bozar. Diğer mezhepler ise sadece namazın bozulacağı görüşündedir. Namazda yakındaki şahısların duyabileceği şekilde sesli olarak (kahkaha ile) gülmek. Vücuttan çıkan kan çıktığı yerin çevresine dağılmadığı sürece abdesti bozmaz. Bayılma.
özür hali devam ettiği sürece sargı üzerine meshedilebilir. yarık veya yırtığın bulunmaması. ayağın abdestte yıkanması gereken yerlerini tamamen kaplamış. ayrıca dayanıklı ve sağlam bir maddeden yapılmış olması. teyemmümde ise toprakla yüz ve kollar üzerinde yapılan sembolik temizlik çeşidini ifade eder. 40 . Mesela. Sözlükte mesh. Bu kimsenin şayet abdestli ise. Ayakları aynı şekilde örten çizme. Meshin geçerli olabilmesi için. 2-Sargı Üzerine Meshetmek Yara veya kırıktan dolayı üzerinde sargı bulunan bir organın abdest alırken su ile yıkanması sağlık açısından zararlı ise. Sağlık için meshetmek de zararlı ise ondan da vazgeçilebilir. Mest. ayakları topuklarla birlikte örten. kendisiyle yol yürünebilecek dayanıklılıkta çorap ve boğazlı terlikler de Hanefîler'e göre mest hükmündedir. Sargının çoğunluğunu sadece bir defa meshetmek yeterlidir. içine su girip bir ayağın yarıdan fazlasını ıslatması ve mesh için belirlenen sürenin dolması da meshi bozar. Yapılan bu mesh o uzvun hükmen yıkanması demektir. Vaktin çıkmasıyla abdestlerini yenilemeleri gerekir. o şeyi elle silmek demektir. yolcu olmayan (mukîm) kimseler için bir gün bir gece (24 saat). mestin içine su almaması gerekir. mest ve sargı üzerine mesh yaparak abdest almak ve böylece üzerine düşen ibadetleri yerine getirmektir. yolcular için ise üç gün üç gecedir. Üzerinde ilâç. bir şey üzerinde eli gezdirmek. içine su geçirmeyecek özel bir ayakkabı çeşididir. Yaranın iyileşip sargının çıkarılması halinde sargı üzerine yapılan mesh bozulmuş olur. potin. Sargının abdestsiz veya cünüp iken sarılmış olması meshe engel değildir. Abdestinin bozulması bakımından normal kimseler gibi hareket eder.bozulmadığı sürece. Mesh süresi. 1-Mestler Üzerine Meshetmek Ayağında gerekli şartları taşıyan mest bulunan kimse. mestin abdestli olarak giyilmiş. her türlü ibadeti yapabilirler. Abdesti bozan durumlar meshi de bozar. altında veya üstünde ayak parmaklardan üçü girecek şekilde bir deliğin. bu sargı çözülmeyip üzerinin meshedilmesiyle yetinilir. mest veya sargı üzerinde. Fıkıhta ise. Bir sebepten dolayı özürlü sayılanlar. sargı yerini yıkamakla iktifa etmesi mümkün ise de yeniden abdest alması daha yerinde bir davranış olur. Sargı üzerine yapılan meshin süresi de yoktur. Bir sargı üzerine mesh yapıldıktan sonra o sargı değiştirilirse yeni sargının meshedilmesi şart olmayıp sadece müstehaptır. bir namaz vakti boyunca aynı durumla karşılaşmadıkları zaman özür sahibi olmaktan çıkar ve normal yani özürsüz kimseler gibi hareket ederler. deri ve benzeri maddelerden ayaklara giymek maksadıyla yapılan. abdest için bunu çıkarmayıp sadece üst kısmını ıslak eliyle meshetmekle yetinir. abdestte elin ıslaklığıyla bir uzuv. merhem bulunan yaraların meshi de sargı üzerine mesh hükmündedir. Abdest alırken mestin üzerinde elin üç parmağı kadar yerin elin ıslaklığıyla bir defa meshedilmesi yeterlidir. Mesh İslâm’da ibadetlerin ifası konusunda mükelleflere getirilen kolaylıkların bir örneği de. Ayrıca mestin ayaktan çıkması. sürekli kanayan bir yarası bulunan bir kimsenin kanı bir namaz vakti boyunca artık akmayacak olursa özür sahibi sayılmaktan kurtulur.
tilâvet secdesi.Gusül Sözlükte. baygınlıktan ayılan. 2/222). Bu durumda olan kimselere “cünüp” veya “cenâbet” denir. Kur’ân’ı elle tutma. bu durumdaki kimselerin dinen necis (pis) sayıldığı anlamına gelmemektedir. Türkçe’de guslü anlatmak için daha çok “boy abdesti” tabiri kullanılır. Hz. 4/43). Büyük ve hükmi kirliliği ortadan kaldıran gusül dinen farzdır.cünüp iken de -yolcu olan müstesna. Cünüplük: Fıkıh dilinde cünüplük. İslâm medeniyetinin ve Müslüman milletlerin bir özelliği olan gusül. Kur’ân’da konuyla ilgili olarak şöyle buyurulmuştur: “Eğer cünüp iseniz iyice temizlenin” (el-Mâide. yolculuktan dönen. meninin uykuda gelmesiyle uyanıkken 41 . Kur’ân okuma. Temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın…” (el-Bakara. Kâbe’yi tavaf. gusle büyük temizlik. “…Bu sebeple ay halinde olan kadınlardan uzak durun. Daha önce de ifade edildiği üzere. Guslü Gerektiren Durumlar Gusül. hayız ve nifas gören kadınların hükmen kirli olmaları. 87. Kişinin cünüp olması için. kan dolaşımını düzenler. 88). hükmi kirlilik durumu olarak kabul edilen cünüplük. bir şeyi su ile yıkama ve yıkanma anlamına gelen gusül. mescide girme gibi belirli ibadetleri veya ibadetle ilgili fiilleri yapmak için gerekli ruhî ve manevi hazırlığa sahip olmamaları anlamına gelir. “Hayz”. abdest almayı gerektiren hallere küçük kirlilik (hades-i asgar). “Gusül”. Cuma ve bayram namazlarına gitmek. fıkıh terimi olark. namaz. Müslim. cünüplük halinin vücutta yol açtığı yorgunluk ve gevşekliği giderir. Cinsel ilişkiye girildiğinde meni gelse de gelmese de taraflar cünüp olur. dinen yükümlü olanlar. Guslü gerektiren durumlardan kadınlara mahsus haller olan hayız ve nifas ilgili başlıkta birazdan anlatılacağı için burada kısaca cünüplük üzerinde durulacaktır. Bu üç durumun dinî literatürde büyük kirlilik olarak anılması. istihâza kanından temizlenen kadının gusletmesi sünnet veya müstehaptır. kişiyi hükmi kirilik sıkıntısından kurtararak ibadete hazırlar. guslü gerektiren hallere ise büyük kirlilik (hades-i ekber) denilir. fıkıhta abdeste küçük temizlik. 28. bütün vücudun temiz su ile yıkanması şeklinde yapılan hükmi temizlik işlemini ifade eder. “Ey iman edenler! Siz sarhoş iken -ne söylediğinizi bilinceye kadar. Cünüp olan kimselerin. hayız ve nifastır. Erkek veya kadından herhangi bir sebeple meninin şehvetle gelmesiyle de cünüplük oluşur. 5/56). Peygamber’in de gusülle ilgili pek çok hadisi vardır (Buharî. Buna göre. cünüp olunca veya kadınların hayız ve nifas kanları kesilince gusül abdesti almaları gerekir. hac ve umre için ihrama giren kimselerin. bedende yeni bir denge kurar. toplantılara katılmak için. Aslında hükmi temizlik vasıtası olan guslün maddi temzilik yönü ve sağlık açısından önemli faydaları da bulunmaktadır.gusül edinceye kadar namaza yaklaşmayın…” (en-Nisâ. cinsel ilişki veya başka bir yolla meninin şehvetle gelmesi (inzâl) sonucu oluşan hükmi kirlilik halidir. hükmi-dinî temizlenme ve arınma vasıtası olduğu için guslü gerektiren şeyler de.
camiye giremez ve orada bulunamaz. Farz. sünnet ve adabına uygun bir gusül nasıl alınır? Teyemmüm Teyemmüm sözlükte.gelmesi arasında fark yoktur. istisnaî hallerde başvurulan. ağzı su ile yıkamak (mazmaza). bütün vücudun kuru bir yer kalmayacak şekilde yıkanmasından ibarettir. bir işe yönelmek. vücuttan dışarı çıkarken şehvetin bulunması şart değildir. bedenin herhangi bir yerinde kir ve pislik varsa onu gidermek. Abdest ve guslün normal su ile yapılan ve maddi temizlenme özelliği de taşıyan hükmi bir temizlik olduğunu görmüştük. Mesela. ağır bir şey kaldırmak veya hastalık sebebiyle gelen meniden dolayı gusül gerekmez. her defasında bedeni iyice ovuşturmak. Aynı zamanda bu. 42 . tilâvet secdesi yapamaz. abdestten sonra önce üç defa başa. Guslün Sünnet ve Adabı Guslün belli başlı sünnet ve âdâpları şunlardır: Gusle besmele ve niyet ile başlamak. Guslün Farzları Fıkıh mezheplerinin ortak kabulüne göre gusül. yıkanırken avret yerlerini örtmek. Bunlar da. su kıtlığı gibi sebeplerle kullanılamaması durumunda başvurulan teyemmüm. bir şeyi kastetmek gibi anlamlara gelir. Ancak bu kimseler dua ve zikir amacıyla besmele çekip Fâtiha. sonra namaz abdesti gibi abdest almak. İslâm’ın bu şekilde bir temizlik şeklini öngörmüş olmasının değişik sebep ve hikmetleri vardır. büyük ve küçük hükmi kirliliği (hades) gidermek maksadıyla. sonra sol omuza üçer defa su dökmek. Teyemmüm ise. suyu ölçülü kullanmak. Mâlikî ve Şâfiîlere göre ağız ve burnun içini yıkamak sünnettir. zıplamak. gusülde ağız ve burnun içi bedenin dış kısmından sayılmıştır. Âyetü'l-kürsî gibi sûre ve ayetleri okuyabilirler. Mâlikilere göre vücudu ovalamak ve gusül işlemlerinde ara vermemek farzdır. farz veya nâfile herhangi bir namaz kılamaz. Mushafı eline alamaz. Hanefî ve Hanbelîlere göre. cünüp kimse temizleninceye kadar. Kâbe’yi tavaf edemez. manevi ve hükmi bir temizlik işlemidir. öncelikle elleri ve avret yerini yıkamak. her azayı üçer defa yıkamak. Cünüp olan kimseye dinen bazı kısıtlamalar getirilmiştir. diğer mezheplere göre farzdır. abdest ve gusül yerine geçen sembolik. Fıkıh terimi olarak ise. Buna göre. burna su çekmek (istinşak) ve bütün vücudu yıkamaktır. Hanefilere göre gusülde niyet sünnet. gusül esnasında konuşmamak. temiz toprak veya toprak cinsi sayılan bir maddeye elleri sürüp yüzü ve iki kolu meshetmektir. Önemli olan meninin yerinden şehvetle ayrılmasıdır. Bu mezheplere göre guslün farzı üçtür. Guslün sünnet ve adabına riayet etmemek mekruhtur. Suyun bulunmadığı veya bulunduğu halde sağlık. Meninin yerinden şehvetle ayrılması şart olduğu için şehvet olmadan gelen meniden dolayı kişi cünüp olmaz. İhlâs. Ancak fıkıh bilginlerinin ağız ve burnun gusle dâhil olup olmamasındaki görüş ayrlıkları guslün farzlarının da farklı olarak tespitine yol açmıştır. aslında namaz başta olmak üzere ibadetlerin ifasına verilen önemi göstermektedir. sonra sağ. sonra diğer uzuvları yıkamak.
ikincisinde de kolları meshetmektir. Suyun değişik sebeplerle kullanılmasını engelleyen durumlardan ibaret olan bu mazeretleri iki grupta toplayabiliriz: 1. Cünüp olan kimse teyemmüm yaptıktan sonra abdesti bozan bir durum meydana gelse. parayla su satın alma imkânının olmayışı veya fiyatının rayiç bedelin çok üstünde olması teyemmüm yapmanın sebepleri arasındadır. Bu konuda kararı vermek esasen mükellefin kendisine bırakılmıştır. 2.mükelleflere getirilen bir kolaylık ve ibadetini yapması için tanınan bir imkândır. fakat sizi temizlemek ve size olan nimetini tamamlamak istiyor ki şükredesiniz” (el-Mâide. suyu elde etme araç ve gerecinin bulunmayışı. 4/43). 3. Hanefilere göre. Suyu kullanmayı engelleyen fiilî bir durumun veya suyu kullanmamak için dinen geçerli bir mazeretin bulunması. teyemmüm bozulmuş olur. havanın veya suyun aşırı derecede soğuk olması gibi durumlar örnek olarak zikredilebilir. hastalık. Abdesti bozan ve guslü gerektiren durumlar teyemmümü de bozar. Teyemmümle namaz kılan kimsenin namaz esnasında suyu görmesiyle. tehlike. Bunlara teyemmümün sebepleri de denir. enNisâ. Teyemmümün hem kolaylık hem de imkân olduğunu ve mahiyetini şu ayetten anlamaktayız: “Eğer hasta olur veya yolculukta bulunursanız yahut tuvaletinizi yaparsanız yahut kadınlarla temasta bulunur da su bulamazsanız. Var olan suyu kullanmanın sağlık açısından tehlikeli oluşu. Teyemmüme Ne Zaman Başvurulur? Teyemmüm abdest ve gusül yerine geçen bedel ve istisnaî bir hüküm olduğu için ona ancak belli bir mazeretin bulunması halinde başvurulabilir. şiddetli soğuk gibi bir mazeret sebebiyle yapılmış ve bu mazeret hali ortadan kalkmışsa. Onunla yüzlerinize ve kollarınıza meshedin. Bir başka açıdan teyemmüm ibadet için temizliğin ve kendini temiz hissetmenin ne kadar önemli olduğuna da işaret etmektedir. Şâfiîler bu durumda iadeyi gerekli görür. Suyun yürüyerek veya vasıtayla kolayca gidilip dönülecek bir mesafeden daha uzakta olması teyemmüm yapmanın sebebidir. Ayrıca bk. diğeri ise elleri iki defa temiz bir toprağa veya taş. 5/6. Haklı ve geçerli bir mazeretinin bulunduğuna kanaat getiren mükellef. namazı teyemmümle kıldıktan sonra su bulunursa vakit çıkmamış bile olsa kılınan bu namazın iadesi gerekmez. Teyemmüm. kum gibi toprak cinsi maddelere vurup birinci vuruşta yüzü. Teyemmümü Bozan Durumlar 1. Teyemmümün Farzları Teyemmümün iki farzı vardır: Bunlardan biri niyet. Allah size güçlük çıkarmak istemez. yalnız abdesti bozulmuş olur. Teyemmüme başvurmaya sebep olan mazeretin ortadan kalkması. 2. temiz toprakla teyemmüm edin. Su yolunda bir tehlikenin varlığı. cünüplük hali geri gelmez. dinin bu ruhsatından yararlanmalıdır. 43 . Abdest veya gusle yetecek miktarda suyun bulunmaması.
16. Allah'ın size emrettiği yerden onlara yaklaşın. Hayız halinin ilk başlangıç ve bitiş yaşı. her ay devam eder. temizlenenleri de sever” (Bakara. Yahudilerin adetleri de böyle idi. Şunu iyi bilin ki. 44 . “nifas” ve “istihâza” gibi tamamen kadınlara ait ve onların fizyolojisinden kaynaklanan üç özel durum kasdedilir. 12). fıkıh ilminde kadınlar için. ergenlik çağına giren sağlıklı bir kadının rahminden hastalık ve lohusalık dışında belirli aralıklarla ve bir süre kan gelmesidir. hayızdan kesilme yaşını ise elli-ellibeş olarak belirlemişlerdir. Ancak kadınların fizyolojik yapılarından kaynaklanan bir takım özel durumları vardır. 7. Peygamber’in hadisleri vardır (Ebû Dâvûd. 277. beslenme ve bünyeye göre değişmektedir. Tirmizî. Âdet görmeye başlayan kadın bâliğa (ergin) olduğu için dinî emir ve yasaklarla yükümlü olur. Fıkıh ve ilmihal dilinde “kadınların özel halleri” denilince. hayız görmeyecek yaşa gelip hayızdan kesilenlere de “âyise” denir. Hayızlı kadınların durumu hakkında Kur’ân’da şöyle buyurulmuştur: “Sana kadınların ay halini sorarlar. Bu sebeple ay halinde olan kadınlardan uzak durun. Bu durumlar. İbn Mâce. Bu yaşların dışında kadından gelen kan hayız kanı olmayıp “istihâza” kanıdır ve dinî hükmü de farklıdır. bölge. 2/222). Dilimizde bu durumu ifade etmek için “âdet hali”. 1-Hayız Sözlükte. Bu kavram aşağıda açıklanacaktır. Tıbbî veriler ülkemizde bu hayızın başlangıç yaşının genel olarak 11-13. fıkıh terimi olarak. Hıristiyanlar ise ay haline önem vermez. Allah’a yapılacak ibadetler.Kadınların Özel Halleri İslâm hak ve yükümlülükler bakımından ve özellikle de Allah’ın hükümlerine muhatap olma bakımından kadınla erkek arasında bir ayırım yapmamıştır. Bu durum kadınlarda ergenlikten menopoz dönemine kadar. 132). De ki: O. 1. “hayız”. Bu konuda Hz. pişirdiğinin yenilmemesi gibi bir sonuca götürmez. Kadının iki hayız arasında geçirdiği temzlik dönemine “tuhr” denilir. “Salât”. Müslim. Allah tevbe edenleri de sever. 85. “Salât”. süresi kadından kadına farklı olsa da. emir ve yasaklarına karşı gösterilecek itaat ve bunun sonucu elde edilecek mükâfatlar bakımından da kadınla erkek arasında bir fark yoktur. “Hayız”. İbn Mâce. Hayız gören kadına “hâiz”. Bununla birlikte fıkıh âlimleri kadınların tecrübelerini ve yaşadıkları bölgelerin genelini dikkate alarak hayızın başlangıç yaşını yaklaşık dokuz. “Hayız”. Bu durum asla kadının maddeten de murdar ve necis olduğu ve ondan uzak durulması. “Tahâre”. Çünkü bu kadının iradesiyle meydana gelen bir durum değildir (Buharî. Hayız halinin İslâm’da sadece bazı ibadetlerin yapılmasına ve kadınla cinsel ilişkiye girilmesine engel hükmi bir kirlilik olduğunu biliyoruz (Müslim. 119). Temizlendikleri vakit. “Tahâret”. bitiş yaşının ise 45-55 arasında olduğunu göstermektedir. akmak anlamına gelen hayız. “âdet kanaması” gibi ifadeler kullanılır. özel hükümler konulmasını gerekli kılmıştır. bu durumdaki kadınlarla cinsel ilişkide bile bulunurlardı. temizlenme başta olmak üzere. Hâlbuki İslâm’ın geldiği sıralarda Cahiliye Arapları hayızlı kadınlarla birlikte durmaz ve beraber yemek yemezlerdi. Temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın. “Hac”. iklim. “aybaşı”. bir rahatsızlıktır.
nifas halindeki kadına da loğusa denir. Bu kanın gelmesiyle kadında bazı ibadetleri yapmaya engel olan hükmi kirlilik (hades) durumu oluşur.diyanet. Müslim. 2-Nifas (Loğusalık) Nifas. 104). Müslim. Hayız süresince terk edilen namazların kazâ edilmesinin gerekmediği. zekât gibi dinî emir ve yasakların muhatabı olur (Ebû Dâvûd. 45 . oruç ve hacda tavaf gibi ibadetleri yapabilmeleri. en uzun süresi ise on gün on gecedir. bedeni. oruç.aspx?ID=23 adresine başvurabilirsiniz. oruçların ise temizlendikten sonra tutulacağı hususlarında da görüş birliği vardır. Hayızlı ve Nifaslıya Ait Dinî Hükümler Hayız ve nifas. Hayzın bu iki ibadetin ifasına engel bir mazeret sayıldığında fıkıh bilginleri görüş birliği etmişlerdir. Loğusalığın en kısa süresi için bir sınır yoktur. hac. 69. 63). “Hayz”. Bu süre de kadınlara göre değişebilir. Şâfiîlere göre ise altmış gündür.Hayızın Süresi Hanefilere göre hayızın en az süresi üç gün üç gece. doğumun arkasından gelen kandır.tr/turkish/dy/KurulDetay. 62. 24. Üç günden az. Hz. “Tahâre”. Şâfiîlere göre en az hayız süresi bir gün bir gece. “Hayz”. Bu konudaki görüş birliğinin delili. artığı. Azami süreden sonra gelen kan istihâza kanı sayılır. 84). Dolayısıyla onun da. teri ve pişirdiği temizdir. Kadının âdet görmekle ergen sayılması: Genç kız âdet görmeye başlayınca ergen sayılır ve namaz. Boy abdestinin (gusül) gerekmesi ve cinsel ilişkinin yasak olması: Hayız ve nifas durumunda olan kadınların bazı ibadetleri yapmaları ve cinsel ilişkiye girmeleri haramdır. Namazdan muaf tutulma ve orucu erteleme: Âdetli ve loğusa kadının namaz kılması ve oruç tutması câiz değildir. Kur’ân’ı ele almaları ve Kur’ân okuyabilmeleri ve kocalarının kendileriyle cinsel ilişkiye girebilmesi için böyle bir abdesti almaları farzdır (Buharî. Ebû Dâvûd. Dolayısıyla bu durumları sona eren kadınların boy abdesti almaları gerekir. Kadınlar bu süreler arasında kendilerine ait adet sürelerini tecrübeleriyle belirlerler. bir nevi abdestsizlik ve cünüplük hali. Dilimizde bu duruma loğusalık. “Hayz”. Nifasın başlangıcı. “Salât”. el ayak gibi organları belirmiş bir çocuğun dünyaya gelmesiyle başlar. 19. Peygamber'in bilgi ve onayı dâhilinde cereyan eden uygulamalardır (Buharî. en çoğu onbeş gün ve gecedir. Namaz. Henüz organları belirmemiş bir düşükten dolayı nifas hükümleri uygulanmaz. Bu süreyi belirleyen bir ayet veya hadis olmadığından. 2. 3. yani hükmi kirlilik (hades) veya mazeret kabul edilir. Hanefilere göre en uzun süresi kırk. 19. Hayızlı kadın gibi loğusa da maddeten temiz sayılır. 20.gov. Bu durumda olan kadınların tabi oldukları dinî hükümler kısaca şöyledir: 1. Bir gün bile sürebilir. Kadınların bu iki halde iken namaz ve oruç dâhil bazı ibadetleri yapmamaları ve bunların hükmü hakkında http://www. loğusalığın var olduğu süre dikkate alınır. on günden çok gelen kan “istihâza” kanıdır. “Hayz”.
25). haram yeme. temizliği imandan saymasından hatta onun yarısı kabul etmesinden de anlaşılmaktadır. Üçüncü aşamada kişinin azalarını gıybet. şeyleri kullanarak tedbir alır.Kur’ân öğretimi ve öğrenimi ile meşgul olan kadınların hayız ve nifas durumunda Kur’ân okuyup okutabileceklerine dair farklı fıkhî görüşler bulunup bulunmadığını araştırınız. Şâfiîler'e göre her bir farz namaz için ayrıca abdest almak gerekir. İslâm’da genel anlamda maddi temizlik ile ibadet amaçlı hükmi temizlik birbirini tamamlar ve ancak birlikte bir anlam ifade eder. Aldığı bu abdestle o vakit içinde farz. elbise ve çevre temizliği şeklinde ifade edilebilecek olan maddi temizliktir. gerekli maddi-bedenî temizliği yapar. 46 . nihaî olarak tıp biliminin tesbitlerinin ölçü alınması gerekir. Özet Temizliğin önemini. hayız ve nifas kanı ile istihâza kanını birbirinden ayırt etmeyi de hedeflemişlerdir. Fıkıh bilginleri. İkinci aşamada abdest ve gusül gibi esasen ibadet amaçlı temizlik gelmektedir. Yani her bir namaz vakti için ayrı ayrı abdest alıp ibadetlerini edâ eder. edâ ve kazâ cinsinden bütün namazları kılabilir (Buharî. kadının âdet ve lohusalık dışındaki kanamalarının genel adıdır. amacını ve aşamalarını açıklayabilmek Temizlik İslâm dininin temel hedeflerindendir. Kadınların özel halleriyle ilgili geniş bilgi almak için Kemal Yıldız’ın Hanımların Özel Halleri adlı kitabını okuyunuz. Birinci aşama. Aynı zamanda onlar bu konuda kadınlara genel ve pratik bir ölçü vermek de istemişlerdir. Bu durumda olan kadının sadece abdesti bozulur. Temizliğin genel amacı. ibadetlerin önşartı olarak ve onlara hazırlık olduğu için aynı zamanda ibadet kapsamında değerlendirilmiştir. haset. vacip. kibir. Hedeflenen ideal temizliğin üç aşaması vardır. Bu dinin temizliğe verdiği önemin derecesi. Bu konuda her bir kadının kendi tecrübe ve kanaati önem taşır. Her bakımdan temiz insan İslâm’ın idealindeki insandır. “Hayz”. hayız ve nifasın âzami sürelerini belirlemeye çalışırken. dinmeyen burun kanaması. elbisesine kan bulaşmasına karşı tıbbın önerdiği pamuk vb. nâfile. beden. hırs ve gösteriş gibi kötü huylardan temizlemesini hedefleyen ahlakî ve manevi temizlik gelir. 8. manevi temizlenme aracı olan ibadete maddeten de temizlenerek hazır hale gelmektir. O. Buna göre istihâza. yalan. İbadetlerden alınması gereken haz ve Allah ile iletişim kurabilmek büyük ölçüde bu temizliklere bağlı olduğu için bunlar yerine getirilmeden ibadete başlanılamaz. İstihâze kanı. Ancak bir hastalık durumu söz konusu olduğu için. Bu temizlik. 3-İstihâza Fıkıhta “özür kanı” olarak da adlandırılan istihâza. özürlü kimselere tanınan ruhsat ve muafiyetlerden yararlanır. tutulamayan idrar veya bir yaradan sürekli kan akması gibi bir özür (mazeret) halidir. terim olarak rahmin içindeki damarlardan hayız ve nifas hali dışında ve bir hastalık veya yapısal bozukluk sebebiyle gelen kana denilir.
arıtma ve tahlil imkânlarından mutlaka yararlanmak gerekir. kalbin kötülük. Temizleyici olmasından maksat ise. çekememezlik. Manevi temizlik. Ayrıca konuyla ilgili uzman kişilerin sağlık ve hijyen bakımından yaptıkları açıklamaları. Maddi kirlilik yanında dinin “hades” olarak ifade ettiği manevi ve hükmi kirlilik hali de vardır. Fıkıh kitaplarında yer alan temizlik ölçü ve yöntemlerini günümüz teknolojik imkânları ışığında değerlendirebilmek Fıkıh kitaplarında suyun temiz ve temizleyici özellik taşıyabilmesi için öngörülen ölçü ve yöntemleri bütünüyle günümüzün şartlarına uygulamak uygun olmaz. haksızlık. Abdest. hükmi temizlikte kullanılabilmesi demektir. namaz kılacağı yerin. Maddi. kişinin öncelikle beden. Gusül. gusül ve teyemmüm. Hükmi temizlik. ağız ve burun 47 . sembolik ve manevi bir temizlik şekli olan teyemmüm devreye girmektedir. İslâm temizlik aracı olarak birinci sırada suyu kabul etmiştir. maddi kirliliğin ötesinde. öneri ve uyarıları dikkate almak daha doğru olmasının yanında dinin temizlik hedefleriyle de daha çok örtüşmektedir. tamamen dine özgü. düşmanlık gibi dinin hedefi olan güzel ahlaka aykırı davranış ve düşüncelerden temizlenmesi ve erdemlerle süslemesi demektir. dinin kirlilik hali olarak kabul ettiği abdestsizlik ve cünüplük durumlarından yine dinin öngördüğü biçimde temizlenmektir. Abdest. Suyun temiz ve insan sağlığına zararlı olmadığının tespiti için insanların şahsi tecrübeleri yanında. maddi temizlik aracı olarak kullanılması anlamına gelmektedir. İnsanın beden. Suyun temiz sayılması. dinin hükmi kirlilik olarak kabul ettiği hades durumundan temizlenmenin aracı olmaları bakımından ortaktırlar. Suyun çeşitli nedenlerle kullanılması imkânsız olduğunda maddi temizlik için başka yöntemlere başvurulabilmektedir. aynı amaç için. gusül ve teyemmüm gibi temizlik şekilleri esasen bu hükmi kirlilik durumunu ortadan kaldırmak ve insanı ibadete hazırhale getirmek içindir. teknik araç ve gereçlerden. çevresinin ve her şeyinin dinin pis kabul ettiği maddelerden arındırılmasıdır. Bunun için dinen pis sayılan maddelerin ibadetin sıhhatine engel olmayacak alt sınırları vardır. icra ediliş şekillerinden kaynaklanmaktadır. Aralarındaki temel fark. hades durumundan temiz olmak için belirli organların su ile yıkanması ve ıslak elle meshedilmesinden ibarettir. elbise ve namaz kılacağı yerin her türlü pislikten (necâset) temiz olması ideal olmakla birlikte bu herkes için ve her durumda mümkün olmamaktadır.Temizlikle ilgili temel ilkeleri değerlendirebilmek İslâm’da manen temiz olmak esas hedef. maddi temizlik ise bunun vasıtasıdır. Zira günümüzde sanayi atıklarıyla kirlenip insan sağlığını tehdit eden mikropları. özellikle sanayi bölgelerindeki yeraltı ve yer üstü sularını göz önünde bulundurmak sağlık ve din bakımından zorunludur. kanalizasyonların bulunduğu. gusül ve teyemmüm arasındaki farkları ayırt edebilmek Abdest. kin. Hükmi temizlik için ise suya alternatif olarak. manevi ve hükmi temizlik çeşitlerini tanımlayabilmek Maddi temizlik. elbise. Abdest.
Tahâret c. gibi değişik sebeplerle kullanılmaması sebebiyle yapılır. Hayız. İstihâza. hükmen temiz olmak niyetiyle iki eli temiz toprak veya toprak cinsi bir şeye iki defa vurup birinci de yüzü. suyun bulunmaması veya kıt olması yahut bulunduğu halde hastalık. Teyemmüm. hanımlarda âdet ve lohusalık dışında bir hastalık sebebiyle üreme organından gelen kana denir. korku.dâhil bütün bedenin yıkanmasıdır. İstibrâ b. oruç tutamazlar. fıkıh bilginlerinin çoğuna göre Kur’ân’ı tutamaz ve Kur’ân okuyamazlar. İstincâ c. Aşağıdaki kelimelerden hangisi hükmi kirliliği ifade etmektedir? a. abdest veya gusül yerine geçerli olmak üzere. Hades b. hayızlı ve nifaslı kimseler namaz kılamazlar. Bu kanın geldiği kadın hayız ve nifs durumundaki kadından farklı olarak cünüp hükmünde olmayıp özür sahibi kabul edilir. Nifas 2. Kendimizi Sınayalım 1. organları belirgin hale gelmiş olan bir bebeğin parçalanmış bir şekilde de olsa. cinsel ilişkiye giremezler. Kadınların özel hallerinde tabi oldukları dinî hükümeri açıklayabilmek Hayız ve nifas gibi hükmi kirlilik durumunda olan yükümlülere dinen getirilen bazı kısıtlamalar vardır. Gusül e. Abdest d. Aşağıdakilerden hangisi bir temizlik şekli değildir? a. Nezâfet d. Teyemmüm. Teyemmüm e. nifas ve istihâza kavramlarını ayırt edebilmek Hayız. hanımlarda genellikle ayda bir üreme organından (rahimden) gelen ve belirli bir süre devam eden kanamalardır. ikincide ise kolları meshetmek şeklinde yapılan manevi temizliktir. vücudunun çoğunluğunun çıkması ile akmaya başlayan kan sebebiyle annede oluşan hükmi kirlilik halidir. Necâset 48 . Dilimizde lohusalık da denilen nifas. Bu durumda bulunan. Kâbe’yi tavaf edemezler.
a 3. besmele çekmek. yıkanmaya sağdan başlamak. a 4. Yanıtınız doğru değilse “mestler üzerine mesh” konusunu yeniden okuyunuz. Ağzı yıkamak. İki gün. Bir gün. Buruna su çekmek. üç gece (72 saat) 5. besmele çekmek e. iki gece (36 saat) d. buruna su çekmek. buruna su çekmek Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Ağzı yıkamak. a Yanıtınız doğru değilse “Temizlik kavramı” başlığı altındaki bilgileri yeniden okuyunuz Yanıtınız doğru değilse “manevi-hükmi pislik” başlığı altındaki bilgileri yeniden okuyunuz Yanıtınız doğru değilse “abdesti bozan durumlar” konusunu yeniden okuyunuz. Aşağıdaki şıklardan hangisinde yolculara ait mesh müddeti doğru olarak verilmiştir? a. e 2. bütün vücudu yıkamak b.3. Hastalığa bağlı olmadan ağlamak d. besmele çekmek d. bir gece (24 saat) c. Namaz dışında kahkaha ile gülmek c. 49 . Yanıtınız doğru değilse “gusül” konusunu yeniden okuyunuz. Bir gün (12 saat) b. buruna su çekmek. Niyet etmek. İki gün. Aşağdaki şıkların hangisinde guslün farzları tam olarak verilmiştir? a. e 5. Yaradan kan akmadan et parçası düşürmek e. Aşağıdakilerden hangisi abdesti bozan durumlardan biridir? a. vücudu ovalamak c. Ayakta uyuklamak 4. azaları peşpeşe yıkamak. iki gece (48 saat) e. Üç gün. Ağız dolusu kusmak b. Ağzı yıkamak.
Boğazlama. Eğer bastığı yerde su toplanırsa. Sıra Sizde 3 Farz. Peygamber’in okuduğu şu dua okunmalıdır: “Allah’ım! Pislikten ve pis şeylerden sana sığınırım”. üzerinde Allah’ın veya Hz. ayaklarını boy abdestini bitirdikten sonra bulunduğu yerden ayrılırken yıkar. Benden eziyetleri kaldıran ve bana afiyet veren Allah’a hamdolsun”. Tabaklama hayvan derisinin belirli kimyasal işlemlerden geçirilerek temizlenmesi demektir. Eti yenen hayvanlar bu şekilde kesilince derileri gibi etleri de temiz ve helal olur. geyik kanı miske dönüşse veya necis olan bir yağdan sabun yapılsa artık bunlar temiz kabul edilir. sünnet ve adabına uygun bir boy abdesti şöyle alınır: Boy abdesti (gusül) almak isteyen kişi. Mesela. Girmeden önce Hz. 1-10). Domuz derisi hariç. yol. Muhammed’in adı yazılı bulunan bir şeyle girilmemelidir. sonra üç defa sol omzuna su döker. sonra üç defa burnuna su çeker. sol eliyle sümkürür ve abdestini tamamlar. 50 . “Tahâret”. Tuvalette Kur’ân okunmaz. Sonra avret mahallini yıkar ve bedeninde kurumuş bir pislik veya suyun deriye temasını engelleyecek bir şey varsa onu da yıkar. konuşulmaz. Sonra üç defa başına su döker. Çünkü bu. ağzı bol su ile üç defa yıkar ve onu her defasında çalkalar. önce eûzü-besmele çeker ve “Niyet ettim Allah rızası için gusül yapmaya” diyerek niyet eder. selam veren olsa alınmaz. Sol ayakla girip sağ ayakla çıkılmalı ve çıktıktan sonra şöyle dua edilmelidir: “Mağfiretini dilerim.Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Kimyasal yapısını değiştirme (istihâle) yoluyla temizleme: Dinen pis (necis) sayılan bazı maddeler kimyasal değişime uğradığında temiz hale gelebilir. ancak oruçlu değilse. Bunlardan bazıları şöyledir: Tuvalete. Eti yenmeyen hayvanların belirtilen usûlle boğazlanması derilerinin temiz olmasını sağlar. Sıra Sizde 2 Dinimiz tuvalet adabına dair bir takım tavsiyelerde bulunmuş mükellef Müslümanlar açısından bunları mendup kabul etmiştir. Ellerini bileklerine kadar üç defa yıkar. tahrimen mekruhtur. Yine bunun gibi. Haşeratın yaşadığı deliklere. ayrıca üç defa sağ. sonra namaz abdesti gibi abdest alır. eti helal olan hayvanın dinî usûllere uygun olarak kesilmesidir. Açık veya kapalı mekânlarda abdest bozarken ön veya arka taraf kıbleye çevirilmez. hayvan yuvalarına. bütün hayvanların derisi bu işlemden geçirilince dinen temiz sayılır. gölgelik ve ağaç altı gibi insanların geçtiği veya dinlenmek için oturduğu yerlere abdest bozulmaz. alkollü bir içki kendiliğinden veya bir başka madde ile tepkimeye girip sirkeye dönüşse temiz hale gelir. Durgun veya akarsuya abdest bozmamalı ve imkân dâhilinde ayakta idrar yapmaktan sakınılmalıdır (Ebû Dâvûd.
Dolayısıyla bu ibadetleri yapamadığı için dinî bir sıkıntı ve eksiklik duyması gerekmez. Kur’ân okuması. Bilmen. İslâm İlmihali. Zühayli. N. Yaran R. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Şuna dikkat etmek gerekir ki. cünüplük halinin iradî. (1984). (2005). Yıkandıktan sonra abdesti bozacak bir durum meydana gelirse bu sadece abdesti bozar. (2009). Çünkü ibadetlerde sayı ve süreden çok niyet ve ruhî yoğunluk önemlidir. Diyanet İşleri Başkanlığı. Mâlikîler ve bir grup İslâm bilgini. bazı sahabe ve tabiîn âlimlerinden rivayet edilen görüşlerin desteğiyle. cünüp kimse gibi kabul edildiğinden. (2007). Ancak ihtiyaç halinde mescide girebilirler. Mergînânî. Yıldız. el-Muğnî. V. hayızın ise irade dışı oluşundan hareketle hayızlı kadın lehine bir ayırım yapmayı gerekli görmüşlerdir. hayızlı kadının Kur’ân okuyabileceği görüşündedirler. el-Hidâye. İstanbul. fakihlerin çoğunluğuna göre câiz değildir. dua ve zikir niyetiyle dua ayetlerini. küpe deliklerini ovalayarak yıkar. K. Vücutta kuru bir yer kalmadığı kanaati meydana gelinceye kadar bedenini yıkar. Kahire. Döndüren. Büyük İslâm İlmihali. H. İstanbul. Bardakoğlu A. “Temizlik”. Fatiha. İstanbul. İslâm Fıkıh Ansiklopedisi.su döktüğü yerleri ovuşturarak suyun vücuda iyice temasını sağlar. Göz pınarlarını. tekrar gusletmeyi gerektirmez. Hanımların Özel Halleri. Ankara. Mushafı eline alması ve mescitte kalması. İbn Kudâme. İslâm’a Giriş. Yararlanılan Kaynaklar Atar F. Çelebi İ. İstanbul. Ö. saç ve sakal diplerine suyun ulaşmasını sağlar. (1997). Ancak Kur’ân öğretimi ve öğrenimi ile meşgul olan kadınlar ile mazeret beyan etmesinin kendisini zor durumda bırakacağı bir ortamda bulunan kadınlar bu ruhsattan yararlanarak hayızlı oldukları halde Mushafı ellerine alıp. (1996). İstanbul. Erdoğan M. Kur’ân okuyup dinleyebilirler. Mâlikî fakihleri ise. Delilleriyle İslâm İlmihali. (1999). kelime-i tevhid ve şehâdeti okuyabilirler. İstanbul. İlmihal I: İman ve İbadetler. göbek çukurunu. Özellikle Mâlikîler kadınların Kur’ân öğretimi ve öğrenimi için böyle bir ruhsata ihtiyacı bulunduğu noktasından hareket etmişlerdir. (1994). (2008). 51 . Sıra Sizde 4 Hayızlı kadın. İstanbul. İstanbul. İhlâs gibi sûreleri besmeleyi. hayızlı kadının ibadet edememesi ve Kur’ân okuyamaması dinin kendisine tanıdığı bir muafiyettir.
vaciplerini. Ulaşabildiğiniz herhangi bir ilmihal kitabının “Namaz” bölümünü okuyunuz. Ezan ve kâmetin önemini ve aralarındaki farkı açıklayabilecek. 52 . Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’ndeki “Namaz” maddesini (XXXII. sünnetlerini ve âdâbını ayırt edebilecek. namazı bozan durumlara. Namazın mekruhlarına. Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. namazı bozma hallerine ve namaz kılmanın mekruh olduğu vakitlere vakıf olacak. • • • • Kur’ân-ı Kerim’de geçen namaz ile ilgili ayetlerin meâlini okuyunuz. Namazın ferden ve cemaatle nasıl kılındığını açıklayabileceksiniz. • • • • • • Namazın manasını ve çeşitlerini açıklayabilecek. Kur’ân-ı Kerim’i hatasız okuyabilmenin dinimiz açısından çok önemini açıklayabilecek. Anahtar Kavramlar • • • • • • Namaz Rek‘at Kıyam Kıraat Rükû Sücûd Öneriler Bu üniteyi daha iyi kavrayabilmek için okumaya başlamadan önce. 350-357) inceleyiniz. Diyanet İşleri Başkanlığı yayınlarından Tecrîd-i Sarîh isimli hadis kitabından namaz ile ilgili bölümü okuyunuz. Namazın farzlarını.
akşam ve yatsı vakitlerinde kılınan farz namazlardır.a. İslâm’dan önceki ilâhî dinlerde de emredilmiştir. vitir ve bayram namazları ile sünnet ve nâfile namazlar da vardır. onlara da namazın emredildiği belirtilir ve bazı peygamberlerin namazın öneminden bahseden ifadelerine atıfta bulunulur. iyiliği emret. Allah’a imandan sonra farzların en büyüğü. imanın dışa yansıyan en büyük göstergesi. Kur’ân-ı Kerim’in birçok ayetinde önceki peygamberlerden söz edilirken. Peygamberimiz de bir hadislerinde İslâm’ın. onu en güzel bir biçimde yarattığı belirtilmiştir (elİsrâ 17/70. İbrahim’in bu hususla ilgili olarak Kur’ân’da yer alan duası şöyledir: “Rabbim! Beni ve soyumdan gelecekleri namazını kılanlardan eyle. kalbin nuru ve müminin mi‘râcıdır. Kur’ân-ı Kerim’in birçok ayetinde bütün yaratılmışların kendi lisanlarıyla ibadet ettikleri beyan edilmiş ve Yüce Allah’ın insana sonsuz lütuf ve ikramlarda bulunduğu.) de devamlı olarak namaz kılmış. Peygamber (s. vacip. Namaz. bütün varlıkların ibadet şekilleri toplanmıştır. Kur’ân-ı Kerim’de imandan sonra en faziletli ibadetin namaz olduğu belirtilmiş (bk. dinin direği. Lokman’ın oğluna verdiği öğütlere değinilirken onun şöyle dediği nakledilir: “Yavrucağızım! Namaz kıl. Çünkü namazın bünyesinde. öğle.Namaz: Genel Esaslar GİRİŞ Bu ünitemizde namaz kavramı ve ilgili temel hükümler incelenecektir. sebat ve kararlılıkla yapılması gereken işlerdir” (Lokman 31/17). sünnet veya nâfile olarak edâ etmelerini istediği namazların nelerden ibaret bulunduğunu açıklamıştır. Namaz. İslâm’ın beş şartından biri. Namazın meşruiyeti Kur’ân-ı Kerim. bir taraftan şükretmeye bir taraftan da sabra alıştıran ve kulluk bilincine eriştiren bedenî bir ibadettir. imam olarak cemaate namaz kıldırmış ve ayrıca sözlü olarak da Yüce Allah’ın mümin kullarından farz. Rabbimiz! Duamı kabul buyur” (İbrahim 14/40). 53 . İslâm bilginleri de Resûl-i Ekrem’den bu güne kadar. cenaze. Kur’ân-ı Kerim’de yüzden fazla ayette namazdan bahsedilmiş. Bu yüzden de insandan Rabbine karşı şükrünü en mükemmel şekilde edâ edebileceği bir ibadet şekli olan namaz istenmiştir. et-Tîn 95/4). Namaz denince ilk akla gelen sabah. herhangi bir tereddüde düşmeksizin namazın meşruiyeti hususunda icma ve ittifak edegelmişlerdir. Yine Kur’ân’da Hz. Hz. Hz. Namaz. İslâmiyet’te bugün bilinen şekliyle beş vakit namaz hicretten bir buçuk yıl önce mi’râc gecesinde farz kılınmıştır. el-Bakara 2/3). ruhen arındırıp yücelten. kötülükten vazgeçirmeye çalış ve başına gelene sabret! Doğrusu bunlar azim. Bu namazlardan başka cuma. ikindi. mümini Allah’ın manevi huzuruna yükselten. Sünnet ve icma ile sabit olmuştur.
yaratanının lütuf ve ikramlarını güzel bir dille söyleyerek kulluk görevini yerine getirmeye çalışmış olur. büyük günah işlememe konusunda da oldukça ileri derecede bir irade eğitimi aldığı rahatlıkla söylenebilir. oruç ve hac olmak üzere beş temel üzerine kurulduğunu. Allah’ın verdiği nimetlere şükretmektir. Bunların en başta geleni. Ayrıca. hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar” (el-Ankebût 29/45) ayetinde belirtildiği gibi namaz. her namazın. o nimete uygun bir tarz ve şekilde şükürde bulunacağı da rahatlıkla söylenebilir. Yine o bir hadislerinde “Namaz dinin direğidir” buyurmuş. yakarmak. Bunlar namazın manevi yönüdür.a. “Ey Bilal! Kalk. Namazı göz aydınlığı olarak nitelendiren Resûlullah’ın üzüntü ve keder zamanlarında huzur ve sükûna kavuşmak için. bir başka hadiste (Müslim. Resûlullah (s. düzen ve intizama sevk eden güzel bir ibadettir. Namazın meşru kılınmasının pek çok hikmeti vardır. Günde beş defa namaz kılarak özellikle “hayat nimeti”ne şükredip bunu alışkanlık haline getiren bir müminin. insanı kötülüklerden alıkoyan.) buyurdu ki: İşte beş vakit namaz da bunun gibidir ki. Hakkı verilerek ve ihlâs ile kılınan bir namaz. Çünkü iyilikler kötülükleri yok eder” (Hûd 11/114). Kötülükleri gideren iyiliklerden biri de beş vakit namazdır. Bu özelliğinden dolayı namaz en mükemmel zikir (etemmü’z-zikr) ve diğer bütün ibadetlerin özü sayılmıştır. o vakite ulaşmanın yani o vakitte hayatta bulunmanın ve ona bağlı olarak Cenâb-ı Hakkın verdiği diğer nimetlerin şükrüdür. bir diğer hadislerinde de en faziletli ibadetin namaz ibadeti olduğunu beyan etmiştir. Allah o sayede bütün hataları (günahları) giderir” (Buhârî. dili ve kalbiyle kısaca bütün varlığıyla Allah’a yönelme halini ifade eder. fedakârlık. Peygamberimiz bir hadislerinde “Namaz müminin mi‘râcıdır” buyurmuş ve müminin namaz kılarken Allah’ın huzuruna kabul edildiğini belirtmiştir. kendisine çeşit çeşit nimetleri veren Rabbine şükür borcunu ödemeye. karşılıklı lütufkârlık gibi faziletlere erebilmek için gerekli bulunan manevi eğitimin en önemli aracıdır. kendisinde kir namına bir şey kalır mı? Sahâbîler: “Hayır” dediler. Maddi bakımdan da namazın fert ve toplum 54 . İnsan. her gün belirli aralıklarla namaza duran mümini her çeşit kötülük ve çirkinlikten alıkoyar ve onu dünyanın hırs ve gösterişlerinden de korumuş olur. kendisine verilen her bir nimete. namaz vasıtasıyla. Namazın meşru kılınmasının diğer önemli bir hikmeti de. kalbi nurlandıran.a. O’nunla konuşmak ve O’na yaklaşmaktır. “Mevâkît”. Belli davranışlarla Allah’a kulluk etmenin ifadesi olan namazın dış görünüşü itibariyle bir takım şekillerden ibaret olmakla birlikte gerçek mahiyeti Cenâb-ı Hakk’a yalvarmak. 6) büyük günahlardan kaçınıldığı takdirde beş vakit namazın küçük günahlara keffâret olacağı bildirilmiştir. bir gün içindeki hata ve günahlarından temizlenme imkânını bulmuş ve bunun şuuruna ermiş Müslümanın. onun müminin bilerek veya bilmeyerek işlediği hata ve günahlarına keffâret olmasıdır.) buyurmuştur ki: “Ne dersiniz. zekât. Namazın maddi ve manevi pek çok faydası vardır. ruhu yücelten. 46).6). namaz. sizden birisinin kapısının önünde bir ırmak bulunsa da. Her vaktin namazı. tevazuya. “Mevâkît”. her gün beş defa onda yıkansa. bir önceki namazdan itibaren işlenecek günahlara keffâret olduğu şöyle açıklanmaktadır: “Gündüzün iki tarafında. mümini Allah’a yaklaştıran. namazın en önemli bir rüknü olan secdeyi ise kulun Allah’a en yakın durumu olarak nitelendirmiştir. Ancak günde beş vakit kıldığı namazlarla. “Şüphe yok ki namaz. Bu hadiste büyük günah küçük günah ayırımı yapılmamakla birlikte.kelime-i şehâdet. insanı hayra. Zira namaz kişinin bedeni. Bunun üzerine Resûlullah (s. bağışlama. ezan oku da namaz kılalım ve huzura kavuşalım” dediği nakledilir (Nesâî. Kur’ân-ı Kerim’de. “Tahâret”. gecenin de ilk saatlerinde namaz kıl.
sosyal sınıf ve ülke ayırımı gözetmeksizin müminleri aynı safta toplaması ve ortak şuuru oluşturması.tr adresinden namaz konusu ile ilgili daha çok bilgiye ulaşabilirsiniz. Namaz kılan kişiye “musallî” denir. 188) bilir. namaz sayesinde kişi. Namaza “Allahu ekber” diyerek başlar ve her bir rükünden diğerine geçerken bu tekbiri tekrarlar. Bu rükünlerden biri olmaksızın namaz olmaz. Kıyam kıbleye karşı el bağlayıp ayakta durmak. Ancak bir Müslüman namazını yalnız Allah rızasını kazanmak.gov. namaz kılan kişi. yalvarmak. ihlâs ile yani içtenlikle kıldığı namazdan dolayı da sevap kazanarak âhirette Cennet’e girer. www. dil. “Salât”. Yine mümin bir kişi mazeretsiz olarak namazı terk etmenin büyük bir günah olduğunu (bk. işlerinde başarılı olur. vakit ve niyetten ibarettir. Dinî bir terim olarak salât (namaz) “tekbîr” ile başlayıp “selam” ile tamamlanan belirli hareket ve sözlerden oluşan ibadeti ifade eder. Tanımda geçen “belirli hareket ve sözler” kaydından maksat. Namaza başlamadan önce yerine getirilmesi gereken şartlar vardır ki. faydalı şeyleri düşünür ve onları yapar. Öte yandan mümin kişi namaz kılmakla dünyadaki borcunu ödemiş olur. kıraat Kur’ân’dan Fâtiha sûresini ve buna ilâve olarak bir sûre veya birkaç ayet okumak.5). beden ve ruh sağlığına. düzenli bir hayat sürer. saygı ve takdirini kazanır.diyanet. güzel ahlâk sahibi ve vakarlı olacağı için herkesin sevgi. Meryem 19/59-60. Namazın teşri kılınmasındaki hikmetler. Namaz kılan kişi Hakkın huzurunda olduğu için huşû içerisinde durup önünden başka tarafa bakamaz. kıyamet gününde ilk önce namazlardan sorguya çekileceğini (Buhârî. toplumda itibarlı bir kişi olur. Namazın hiçbir faydasının bulunmadığını düşünse bile. oturup yere kapanmak ve üç kere sübhâne rabbiye’l-a‘lâ demektir. rükû. sücûd ve ku‘ûddur. Bu sebeple namazını hiçbir vakit terk etmeyip belirlenen vakitlerinde kılar. bunlar hadesten tahâret. Namazlar rek‘atlardan meydana gelir. rükû. İnsanın temizliğine. Farsça bir kelime olup Arapça karşılığı “salât”tır. kimse de onunla konuşamaz ve önünden geçemez. el-Müddessir 74/40-43. Ku‘ûd oturup tahiyyat okumaktır ki bu namazın sonunda. bir de her iki rek’atın sonunda olur. sözlükte dua etmek. Salât. setr-i avret. intizamlı ve programlı hareketlerine sebep olur. Ancak cenâze namazının rükünleri iki olup dört tekbir ile kıyamdır. namazın rükünleri olan kıyam. Bir rek‘atta bir rükû ve iki secde vardır. Öte yandan dinî literatürde “salât” kelimesi özellikle Peygamberimiz için hayır duada bulunma ve ona saygı ve bağlılığı göstermek amacıyla söylenen söz anlamında da kullanılır. NAMAZ KAVRAMI VE ÇEŞİTLERİ Namazın Tanımı ve Mahiyeti Namaz. en-Nisâ 4/142. necâsetten tahâret. Cemaatle kılınan namazın da ırk. kıraat. renk. kimseyle konuşamaz. elMâûn 107/4. Rabbine şükretmek ve O’nu yüceltmek için kılar. onu yine de Allah emrettiği için kılar ve namaz için ayrılan dakikaların hayatının en mutlu zamanı olduğunu kabul eder. en sonunda “es- 55 .açısından pek çok faydaları vardır. sücûd. rahmet etmek gibi anlamlara gelir. sağladığı maddi ve manevi faydalar her türlü düşüncenin üstündedir. istikbâl-i kıble. sosyal dayanışmayı gerçekleştirmesi açısından güçlü bir rol üstlendiği şüphesizdir. ayakta iken eğilip üç kere sübhâne rabbiye’l-azîm demek. Bu dört fiilin toplamına rek‘at denir.
Namaz Çeşitleri ve Rek‘atları Hanefî fıkıh bilginlerine göre. yatsı namazının farzından önce dört farzından sonra iki rekât sünnet kılınır. Gayri müekked sünnetlere müstehab ve mendub da denir. öğle dört. akşam üç ve yatsı dört olmak üzere bir günde toplam on yedi rekâttır. ikindinin farzından önce dört. Cuma namazının farzından önce kılınan dört rek‘at ilk sünneti. Farz-ı ayın olan haftalık cuma namazı. şer’î hükmü açısından farz. farzının hemen akabinde kılınan dört rek‘at son sünneti vardır. Günlük beş vakit namaz ile haftalık cuma namazı farz-ı ayındır. Bu namaz bir kısım Müslüman tarafından kılınınca. Nâfile 56 . Sünnet namazlar da bu kapsamda sayılır. Nâfile Namazlar Nâfile kelimesinin biri dar. farz namazlardan önce veya sonra Hz. Rükû ve secdesi olmayan bir namaz olduğu için bu namazın rek‘atı yoktur. diğeri geniş olmak üzere iki anlamı vardır. Bu namazlar. bir kısmı da sünnet-i gayr-i müekkede olarak isimlendirilir. diğer Müslümanlardan sorumluluk kalkar. Namaz. cuma günü öğle vaktinde öğle namazı yerine iki rekât olarak kılınır. Kendisine cuma namazı farz olmayan kişiler (mesela hanımlar) de gönüllü olarak bu namazı kılınca ayrıca öğle namazı kılmazlar. Namaz bedenî bir ibadet olduğu için bir başkasının yerine kılınamaz. İki rek‘at olan tavaf namazı da vaciptir. Vacip Namazlar Yatsı namazından sonra kılınan üç rekât vitir namazı ile ramazan ve kurban bayramlarında ikişer rek‘at kılınan bayram namazları vacip namazlardır. bu mezheplerde bayram namazlarının farz-ı kifâî olduğu görüşü de vardır. namazlar. Defin edilmeden önce ölü için kılınan cenaze namazı ise farz-ı kifâyedir. Sünnet Namazlar Bunlar. öğle namazının farzından önce dört farzından sonra iki. Ramazan ayında yatsı namazından sonra yirmi rek‘at kılınan terâvih namazı da sünnet-i müekkede türünden bir namazdır. Bunlara revâtib adı da veriler. ikindi dört. Hanbelî ve Mâlikî mezheplerinde sünnet namazlar arasında yer almakla birlikte. sünnet ve nâfile olmak üzere dört çeşittir. Günlük beş vakit namaz. Günlük farz namazlar. akşam namazının farzından sonra iki. Şâfiî. Sabah namazının farzından önce iki. Bunlardan bir kısmı sünnet-i müekkede.selâmu aleyküm ve rahmetullah” diyerek iki tarafına selam vererek namazına son verir. sabah iki. vacip. yükümlülük çağındaki her bir Müslümana ayrı ayrı farzdır. kerâhet vakitleri dışında her zaman kılınabilir. Bu namazlar en az iki rek‘at olur. Farz Namazlar Farz namazlar farz-ı ayın ve farz-ı kifâî olmak üzere iki kısma ayrılır. Peygamber’in sünnetine uyularak kılınan namazlardır. Nâfile kelimesi geniş anlamıyla farz ve vacip namazların dışında kalan bütün namazları ifade eder. Bir kimsenin kendi iradesiyle kılmayı adadığı nezir namazları da vacip hükmündedir.
Bir hadiste.199. mendub ve tatavvu‘ namazları da denir. çocukluk çağının son bulup gençlik çağının başlaması demektir.kelimesi dâr anlamıyla ise farz.204) anlamındaki hadis bu hükmün açık delilidir. farz veya vacip bir namazın bir kimsenin zimmetinde sabit olup ondan sorumlu tutulması için o kimsede bazı şartlar aranır. Bunlar. Bunlara reğâib. Namaz Yükümlülüğü Bir kimsenin namaz ibadeti ile yükümlü olması. günümüzde bu akıl hastası 57 . büluğ çağına ulaşmamış çocuğa değil. daha öncesini siler” (Ahmed b. Hz. Bu namazlara tahiyyetü’l-mescid. Hanbel. kişinin aklî melekelerinin yerinde olması (temyiz gücüne sahip bulunması) şarttır. çocukların yükümlülük çağına gelmeden önce namaz disiplinini kazanmış olmalarını sağlamayı hedefleyen hadisi (Ebû Dâvûd. Pek tabiidir ki.” 188). istihâre gibi nâfile namazlar örnek olarak verilebilir. Fıkıh bilginlerinin çoğunluğu. Büluğ (Erginlik) Büluğ. vacip ve sünnet namazların dışında kalan namazları ifade eder. sünnet. Nâfile ibadet deyimi namazdan başka ibadetler için de kullanılabilir mi? (Bu konuda Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nin “Nâfile” maddesini okuyunuz). “Ey iman edenler! Kendinizi ve ailenizi cehennem ateşinden koruyun” (et-Tahrîm 66 /6) meâlindeki ayetler de bu konuda velinin görevli ve yükümlü bulunduğunu açıkça ortaya koymaktadır. kulun ilk önce farz namazlardan sorguya çekileceği ve farzların eksik olması halinde bunların sünnet ve nâfile namazlarla tamamlanacağı belirtilmiştir (Buhârî. “İnkâr edenlere. Mümin. velisine yöneliktir. Nâfile namazlar en az ikişer rekât kılınır. Aklî melekeleri yerinde olmayan kişiye mecnun (deli) denir ki. “Salât. Yeni Müslüman olmuş bir kimsenin daha önceki namazları kazâ etmekle yükümlü olmadığı hususunda dört mezhep görüş birliği içindedir. “Salât”. inkârcılıklarından vazgeçerlerse. Müsned. Müsned. 26. nâfile ayırımı yapmaksızın bütün bu ibadetleri yerine getirmeli ve böylece âhirete hazırlık yapmalıdır. Ancak temyiz yeteneği gelişmiş çocuk namaz kılarsa bu geçerlidir. Nitekim “Ailene namazı emret. geçmiş günahlarının bağışlanacağını söyle” (el-Enfâl 8/38) meâlindeki ayet ve “İslâm. farz. Bu şartlar şunlardır: Müslüman Olmak Müslüman olan her erkek ve kadına namaz farzdır. hattâ hafif zorlayıcı ve disiplin sağlayıcı tedbirlere başvurulması gerekir. tesbih. IV. Erginlik çağına ulaşmamış çocuklar Allah katında namazla yükümlü değildir. on yaşına ulaştığında bunun üzerinde biraz daha fazla durulması. müstehab. Müslüman olmayanların namazla yükümlü olmadığı kanaatindedir. Peygamber’in. Akıl Dinî yükümlülüklerin söz konusu olabilmesi için. Hz.180. çocuk yedi yaşına gelince velisi tarafından yavaş yavaş namaza alıştırılır. kendin de ona sabırla devam et” (Tâhâ 20/132). bu hususta söz konusu görev ve yükümlülük. II. Peygamber’in uygulamalarına dayanılarak belirli zamanlarda veya bazı vesilelerle Allah’a yaklaşmak ve sevap kazanmak amacıyla kılınan namazlardır.187) gereğince.
terimi ile ifade edilmektedir. 11) anlamındaki hadis. necâsetle irtibatı kesecek ve kokusunu dışarı vermeyecek şekilde temiz bir sergi serilirse veya temiz toprak dökülürse bunun üzerinde namaz kılınabilir. Bir kimse. abdestsizlik ve guslü gerektiren durumlar (cünüplük. bayılan kişi bu hal geçince kılamadığı namazları kazâ eder. dizlerin ve alnın konacağı yerlerin temiz olmasıdır. göbek altından dizlerin altına kadar olan kısımdır. ellerin. Akıl hastalığı sürekli olduğu gibi kısa süreli de olabilir. cünüp ise veya âdet yahut loğusalık hali sona ermişse boy abdesti (gusül) almadan. Kadınların ise. altısı da namazın içinde bulunması gerekir. Bunlardan altısı namaza başlamadan önce. örtülmesi farz olan. elbisede ve namaz kılınacak yerde necis yani dinen pis sayılan ve namazın sıhhatini engelleyecek miktara ulaşan necis maddelerin bulunmaması şarttır. avret kelimesi ise örtülmesi gereken yer demektir. bilmeyerek namazın sıhhatini engelleyen bir miktara ulaşan necâset bulaşmış bir elbise ile kıldığı namazı elbisesini temizledikten sonra yeniden kılar. onu hatırladığı zaman kılsın” (Ebû Dâvûd. uyku gibidir. Hanefî mezhebinde benimsenen görüşe göre namaz kılınacak yerin temizliği ile ilgili asgari şart. Kısa süreli baygınlık hali. Setr-i Avret Setr kelimesi örtmek. Namaz kılacak kişinin. Dinî terim olarak. ayakların. Aksine bu dönemlerinde namaz kılmaları haramdır. başkalarının bakması câiz olmayan uzuvlara avret mahalli denir. Namaza başlamadan önce bulunması gereken farzlara namazın şartları. Uzun süreli baygınlık hali ise namaz yönünden kısa süreli akıl hastalığı gibidir. Boy abdesti veya abdest alacak su bulamayan veya bulduğu halde kullanma imkânı olmayan kişi teyemmüm eder. “Bir namazı uyku veya unutma sebebiyle vaktinde kılamayan kimse. 58 . Namazın Şartları Hadesten Tahâret Hades. Necâset bulunan bir yerin üzerine. Hanefî mezhebinde erkeklerin avret yeri sayılan uzuvları. kilim gibi bir serginin temiz kalan kısmında kılınan namaz geçerlidir. bu durumlardan biri söz konusu değilse abdest almadan namaz kılması geçerli olmaz. Necâsetten Tahâret Namazın geçerli olabilmesi için bedende. namazın içinde bulunması gereken farzlara da namazın rükünleri denir. Uyuyan kişiden namaz yükümlülüğü düşmez. âdet hali ve loğusalık hali) demektir. Namazın şartları ve rükünleri sırasıyla açıklanacaktır. Üzerinde necâset bulunan halı. “Salât”. uyuyan kişinin uykuda geçen namazlarını ve unutanın unuttuğu namazları kazâ etmesi gerektiğinin açık bir delilidir. Kadınlar hayız ve nifas hallerinde ne edâ ne de kazâ yoluyla namaz kılmakla mükellef değillerdir. Aşırı derecede bedensel özürlü ve ağır hastalar namazla yükümlü müdür? NAMAZIN FARZLARI Namazın farzları on ikidir.
Hanefîler’e göre cuma. Uçak. bayram ve sünnet namazları. İnsanın niyeti hâlis olmalı. Namaz hususunda niyet. terâvih ve bayram namazları için vaktin girmiş olması şarttır. sevapları niyetlere göredir. nizam ve intizamlarını korumalarının. Cuma namazı da farz olarak öğle namazı yerine geçer. Farz namazlarda. Vakit Vakit. yırtıcı hayvan korkusu sebebiyle kıble yönüne dönemediği takdirde. vakitleri çıkınca artık kazâ edilmez. Niyet. gücü yettiği tarafa doğru yönelerek namazını kılar. yeniden kılınması gerekir. ikindi. kalbin bir şeye karar vermesi. Giyilen elbisenin vücudun rengini göstermeyecek şekilde olması. “şu vaktin farz veya sünnet namazını kılmaya niyet ettim” şeklinde dil ile söylenmesi de iyidir. Niyetin kalp ile yapılması esastır. Bir namaz kendisi için belirlenen vakitten sonra kılınanca “edâ” olmayıp “kazâ” olur. Belirli bir şarta bağlanmış nezir namazı da. Vakte bağlı bir namaz. Ancak.s. yeryüzünün en eski ve en kutsal mâbedi olan Kâbe’ye yönelmeleri. Farz namazlar ile bunların sünnetleri. tül v. Kişinin kalbinden geçirdiği ile dilinden söylediği birbirine uymuyorsa. gücü yeterse kıbleye dönerek namazını kılar. bindiği nakil aracının hareketlerini izleme imkânına sahip olmayan bir kişi. vakit daha girmeden kılınınca muteber olmaz. vitir. Bununla birlikte kalp ile yapılıp. Bir kimse hasta olduğu için veya düşman. işlerini Allah’ın rızasını kazanmak maksadıyla gerçekleştirilmelidir. öğle. Niyet Namazlarda niyet şarttır. Ancak. sırf Allah rızası için namaz kılmayı istemeyi ve hangi namazı kıldığının bilincine varmayı ifade eder. Kıbleye yönelmek namazın şartlarından biridir.geçerlidir. Müslümanların kıblesi Mekke’de Mescid-i Harâm’ın içinde bulunan Kâbe-i Muazzama’dır. gemi döndükçe kıbleye dönmeye devam etmektir. namazın farz olmasının sebebi ve edâsının da şartıdır. İstikbâl-i Kıble İstikbâl-i kıble kıbleye yönelmek demektir. bu şart henüz gerçekleşmeden kılınırsa adak vecibesi yerine gelmez. bütün vücudu avrettir. namaza başlarken kıble olarak belirlediği yöne doğru namazını kılıp tamamlar. Müslümanların namaz kılarken. bayram ve adak gibi vacip 59 . Dil ile bir şey söylenmese. dil ile söylenen geçersizdir. vasıtanın yönü değiştikçe yönünü kıbleye çevirerek namazını tamamlar. Gemi içinde namaz kılınacaksa temel ilke kıbleye dönmek. Farz namazlar: sabah. yani. ibadetini şuurlu bir halde yapmalı. vücudun hatlarını belli eden dar ve bedene yapışık elbise ile kılınan namaz -mekruh olmakla birlikte.yüz ile eller hariç. aralarındaki birliği canlandırmalarının. gibi şeffaf olmaması gerekir. bir işin ve fiilin ne için yapıldığının şuuruna vararak onu bilmesi demektir. Namazda ayaklarının avret sayılması konusunda görüş ayrılıkları bulunmakla birlikte tercih edileni avret olmadığı görüşüdür. Kıbleden başka tarafa bilerek yönelen kişinin namazı ve tilâvet secdesi sahih olmaz. akşam ve yatsı namazlarıdır. otobüs gibi bir vasıta ile yolculuk yapan kişi. yine de namaz câiz olur. Amellerin kıymetleri. gönüllerini ortak bir ibadetin ilâhî neş’esiyle ve nuruyla aydınlatmalarının bir ifadesidir. vitir.
Ancak secde için rükûdan daha fazla eğilir. bir özür bulunmasa da oturularak kılınabilir. Sünnet ve nâfile namazları. vitir namazı gibi) şarttır. gücü yeterse rükû ve secdeye varır. uçak. cuma namazı. 60 . “Allah en büyüktür” anlamına gelir. Namazda farz olan kıraat miktarına gelince. cemaat arasında kadınlar bulunuyorsa. bu takdirde imamın kendisine uyan erkek ve kadınlara imamlık yaptığına dair niyet etmesi şarttır. oturarak veya oturduğu koltukta namazını kılar. namazı oturduğu yerde kılar. sabah namazının sünnetine gibi) daha iyidir. Ancak hasta veya ayakta namaz kılmaya güç yetiremeyen veya ayağa kalkınca hastalığının artmasından veya uzamasından yahut da şiddetli ağrı duymasından korkan kişi. fakat belirlemek (terâvih namazına. iftitâh ve her rek‘atta Kur’ân’dan okunması gereken en az miktar boyunca ayakta durmayı ifade eder. imam ise.namazlarda. Kazâ namazı kılarken de hem vaktin hem de günün belirlenmesi (en son kazâya kalan sabah namazı gibi) gerekir. Çünkü nâfile namazlar kolaylık ve genişlik esasına dayanır. hangi farzın veya vacibin kılındığını belirlemek (sabah namazı. Sadece erkeklerden meydana gelen bir cemaate imam olarak namaz kıldıran kişinin imamete niyet etmesi gerekmez. Tek başına kılan kişi. sadece “namaza” niyet edilmesi yeterlidir. Çünkü İslâm’ın genel kurallarına göre. Ancak. namazla bağdaşmayacak fiiller haram kılınmış ve dış âlemle ilgi kesilmiş olur. Sünnet ve nâfile namazlar için belirleme şart değildir. Kıraat namazın bir rüknü olup farzdır. bu miktar Ebû Hanîfe’ye göre kısa da olsa bir ayettir. sözlükte okumak demektir. namazın bir rüknü olduğu için. Kıyam (Ayakta Durmak) Namazın bir rüknü olarak “kıyam”. Bu tekbire. Zira bu tekbirle namaza girilmiş. rükû ve secdelerini ima ile yapar. sesli namazlarda yakınında bulunanların işiteceği bir ses tonuyla okur. “tahrîme” de denir. Fıkıhta ise. bir miktar Kur’ân ayetini ayakta iken kendi işiteceği şekilde ve fakat harflerini belirterek. bu araçlarda ayakta namaz kılması mümkün olmazsa. ayakta kılmak daha faziletli olmakla birlikte. Bu. kişinin kendi işitebileceği bir sesle “Allahu ekber” demesini ifade eder ki. Namazın Rükünleri İftitâh Tekbiri İftitâh (başlangıç) tekbiri namaza başlarken alınan tekbirdir. otobüs gibi bir vasıtada namaz vaktini kapsayacak kadar bir süre yolculuk yapan kişi. namaz kılan kişinin. Hareket halindeki gemi. Cemaat halinde kılınan namazlarda ayrıca imama uyulduğuna dair niyet edilmesi gerekir. zorluk ve ihtiyaç kolaylığı celbeder ve zaruretler kendi miktarlarınca takdir olunur. ayakta durmaya gücü yeten bir kişinin farz veya vacip bir namazı oturarak kılması geçerli sayılmaz. Kıraat Kıraat. Kur’ân’ın ayetlerinden bir miktarını kendisinin işitebileceği şekilde okumasını ifade eder. Kıyam.
Hattâ. namazın sahih olmasını sağlayacak kıraat miktarı sûre ve ayetleri öğrenip ezberlemek Arapça dilini bilmeyenler için bile bir günlük. Secde edilecek yerin yüksekliği. “Ezan”. namazın bir rüknü olup farzdır. pamuk gibi yumuşak bir şey üzerine secde edildiğinde yüz bunların içinde tamamen kayboluyorsa ve alın ile burun yerin sertliğini hissetmiyorsa secde câiz olmaz. Mâlikî ve Hanbelî mezheplerinde ise. baş ile sırt düz tutulur ve eller dizlere kadar varır ve dize dayanılır. Çünkü Kur’ân Arapça olarak inmiştir. İslâm bilginleri. Hanefî mezhebinde bu sürenin en azı “sübhâne’llâhi’l-azîm” diyecek kadar bir zaman dilimidir. alnı yere değdiğinde rükû vaziyetinden daha fazla eğilmiş olur. hattâ bir iki saatlik bir iştir. imam ve yalnız başına kılan için farz olduğu gibi sessiz namazlarda imama uyan için de farzdır. bedelsel özründen dolayı veya vasıta içinde namaz kıldığından dolayı secdeye kapanamayan bir kişinin. iki diz ve iki ayak (iki ayağın parmakları) olduğu belirtilmiştir (Buhârî. namazın bir rüknü olup farzdır. Yine kalabalık sebebiyle aynı namazı cemaatle kılanların birbirlerinin sırtına secde etmeleri de câizdir. 61 . Diğer taraftan kıraatin Arapça olarak yapılması. Tarih boyunca da uygulama böyle olmuştur. Secde Secde (yere kapanmak). dinler. Kıraat bittikten sonra eğilerek rükûya varılır. Sadece alnı ve burnu yere değecek kadar yüzünü ve ayrıca iki ayağının parmakları. Namaz kılan kimse. rükûdan sonra kıyama geçer ve hemen arkasından secdeye varır. Diğer üç mezhepte ise kıraat. sesli namazlarda cemaat okumaz. her rek‘atta birbiri ardınca iki defa yapılır. Secdede ve iki secde arasında secde denebilecek kadar bir süre durmak yeterlidir. Şâfiî mezhebine göre. Bu şekil tam bir rükûdur. çok zor da değildir. sırtını da eğerek baş ve sırt tam bir düz satıh meydana getirmelidir. taban seviyesinden on iki parmaktan (yaklaşık 23 cm. iki el. Böylece Allah’a tazimde bulunur. secdesi rükûundan daha fazla eğik olmalıdır.) daha yüksek olmamalıdır. Bu secde.Hanefî mezhebinde imama uyan kimsenin Kur’ân okuması gerekmez. Gücü yetmediği için oturarak namazını kılıp. Rükû (Eğilmek) Rükû. kıraat farîzasının ancak Kur’ân’ın asıl metniyle yapılması halinde yerine getirilmiş olacağı hususunda görüş birliği içindedirler. iki eli ve iki dizini yere koyar. onun hem sesli hem de sessiz namazlarda da susması vaciptir. rükû ederken alnı dizlerine paralel olacak derecede sırtını eğmesi yeterlidir Rükûda bir süre rükû vaziyetinde beklemek ve rükûdan sonra doğrulup bir süre kıyam vaziyetinde beklemek (kavme) gerekir. Peygamberimizden nakledilen bir hadiste. Cemaat kalabalık olunca veya başka bir mazeret bulununca dizler üzerine de secde edilebilir. bu azaların yüz (alın ve burun). Ayakta namaz kılan kimse için sadece başını eğmesi yeterli değildir. Atılmış yün. Tam ve mükemmel bir secde yedi aza üzerine yapılan secdedir. imama uyan kişinin Fâtihayı okuması farzdır. Hanefî mezhebinde bu sürenin en azı “sübhâne’llâhi’l-azîm” diyecek kadar bir zaman dilimidir. Oturduğu halde namaz kılan kimsenin. Kıraatin tek bir lisanla gerçekleşmesi Müslümanların birlik ve beraberliğinin bir göstergesidir. Sesli namazlarda da. 133-137).
“Ezan”. dört rek‘atlı namazlarda dördüncü rek‘attan sonraki oturuşlar son oturuş yani ka’de-i ahîre sayılır. Ka‘de-i ahîre (Son Oturuş) Namazların sonunda teşehhüd miktarı oturmak bir rükün olup farzdır. rükû ve secde gibi rükünlerin hakkının verilerek yapılmasını. “İkâmetü’ssalât”. Buna ka‘de-i ahîre denir. Rükûda okunacak tesbih: “Sübhâne rabbiye’l azîm (Pek büyük olan Rabbim. es-Selâmü aleynâ ve alâ ibâdi’l-llâhi’s-sâlihîn. Ortası beş. Teşehhüdün ya da tahiyyâtın metni şöyledir: “et-Tahiyyâtü li’llâhi va’ssalavâtü vet’tayyibâtü. Şehâdet ederim ki yani kesin olarak bilir ve açıklarım ki. kavlî. Muhammed. Fakat imam olan kimse. Türkçesi: “Bütün tâzimler. Çünkü cemaati usandırmak ve namazdan kaçırmak uygun değildir.Fakat rükû ve secdede sünnet miktarının en azı üçer kere tesbih (sübhâne’llâhi’l-azîm gibi) okumaktır. Ta‘dîl-i erkân. Müslim. Bu vaciplere riayet ile namazın farzları tamamlanmış. Mâlik ve Ahmet b. mülkler. Teşehhüd miktarı ise tahiyyât okuyacak kadar bir süredir. bedenî ve malî ibadetler Allah Teâlâ’ya mahsustur. SÜNNETLERİ VE ÂDÂBI Namazın Vacipleri Namazın farzları gibi bazı vacipleri de vardır. Allah’ın rahmeti ve bereketi üzerine olsun. (Ey Rabbimiz)! Selam bize ve Allah’ın sâlih kullarına olsun. Ebû Hanîfe’ye göre ise namazdan kendi fiili ile çıkmak namazın farzları arasında yer alır. es-Selâmü aleyke eyyühe’n-nebiyyü ve rahmetü’lllâhi ve berekâtühü. NAMAZIN VACİPLERİ. İbn Mâce. Vaciplerden birinin kasden terk edilmesi halinde ise namazın yeniden kılınması gerekir. 16. bir kısmı da sünnet olarak nitelendirilmiştir. en mükemmel olanı da yedi kere tesbih okumaktır. Şâfiî. bütün eksikliklerden uzaktır) şeklindedir. Hanefîler’e göre namazın vacipleri şunlardır: 62 . Allah’tan başka hakikî ma’bud yoktur ve şehâdet ederim ki. rükûdan doğrulurken vücut dimdik bir hale gelip en az bir kere. cemaatin rızası bulunmadıkça.24). noksanları telâfi edilmiş olur. daha çok tesbihte bulunabilir.” Namazın esasını oluşturan şartlar ve rükünler bunlardan ibaret olmakla birlikte Ebû Yusuf. Ey Peygamber! Sana selam olsun. ondan sonra secdeye varılmasını ve iki secde arasında “Sübhâne’llâhi’lazîm”diyecek miktar oturulmasını ifade eder. Ka‘de-i ahîrede oturarak beklenmesi farz olan süre Hanefî mezhebine göre teşehhüd miktarıdır. İki rek‘atlı namazlarda ikinci rek‘attan sonra. “Sübhâne’llâhi’l-azîm” diyecek kadar ayakta durulmasını. her türlü eksikliklerden uzaktır) ve seccedeki tesbih de: “Sübhâne rabbiye’l-a’lâ (Pek yüce olan Rabbim. “Salât”. üçten fazla tesbih okumamalıdır. Hanefî fıkıh âlimlerinin vacip olarak kabul ettikleri hususların bir kısmı diğer mezheplere göre farz. Hanefîler’e göre vaciplerden birini unutarak terk eden ya da geciktiren kimsenin sehiv secdesi yapması vaciptir. Namazı tek başına kılan kimse. Eşhedü en lâ ilâhe illallah ve eşhedü enne Muhammeden abduhü ve rasûlühü” (Buhârî.148.150. övgüler. üç rek‘atlı namazlarda üçüncü rek‘attan sonra. Hanbel’e göre ta’dîl-i erkân. Allah’ın kulu ve resûlüdür.
Sabah. terâvih. İmama uyan kişi. namaz sesli ise dinler. 16. bayram. vacip. Bunların terki namazı bozmaz ve sehiv secdesini gerektirmez. cemaatle kılınan namazlardan sabah. ilk iki rek‘atta yerine getirmek. İmam olan kimsenin. Ta‘dîl-i erkâna riayet etmek. Tek başına namaz kılarken. 3. öğle ve ikindi namazlarının bütün rek‘atlarıyla akşam namazının üçüncü ve yatsı namazının da son iki rek‘atında kıraati içinden yapması vaciptir. Sehven farzın geciktirilmesi ve vacibin terk veya geciktirilmesinden dolayı sehiv secdesi yapmak. Namazın Sünnetleri Namazda dinen yapılması farz ve vacip derecesinde olmaksızın yapılması istenen fiiller vardır ki bunlara namazın sünnetleri denir. 4. fakat bunlara sürekli riayet 63 . Üç ve dört rek‘atlı namazların ikinci rek‘atının sonunda oturmak (ka’de-i ulâ). sağ tarafa selam vermek vacip. 13. Namazın farzlarında sıraya (tertîb) riayet etmek. Farz namazların ilk iki rek‘atında. Namaza “Allahu ekber” gibi tekbir ifade eden bir cümle ile başlamak. akşam ve yatsı namazlarında ve geceleyin kılınan sünnet ve nâfile namazlarda kıraat açıktan veya gizli olarak yapılabilir. Secdede sadece alın ile yetinmeyip alın ile birlikte burnu da yere koymak. Bu. (Şâfiî. 10. okumaz. 6. akşam ve yatsı namazlarının ilk iki rek‘atlarında kıraati açıktan yapması. öğle ve ikindi namazları ile gündüz vakti kılınan nâfile namazlarda kıraati gizli yapmak. Fâtiha sûresini okumak (diğer üç mezhepte her rek‘atta okumak farzdır). Vitir namazında kunût duasını okumak ve kunût tekbirini almak. 9. Fâtiha’yı zamm-ı sûreden önce okumak. sol tarafa selam vermek ise sünnettir. vitir namazlarının her rek‘atında. sessiz ise susar. Ancak. İlk ve son oturuşlarda tahiyyatı okumak. 11. Bayram namazlarına mahsus üçer ilâve tekbir almak. 8. Hanefîler’de bir görüşe göre. cuma. Mâlikî ve Hanbelî mezheplerinde farzdır. 14. sünnet ve nâfile namazların her rek‘atında Fâtiha’dan sonra kısa bir sûre veya buna denk miktarda ayet veya ayetler okumak (Sûre eklemek anlamında “zamm-ı sûre” denen bu işlem diğer mezheplerde sünnettir). Ebû Yusuf ve diğer üç mezhebe göre farzdır. 12. Namazda okunan secde ayetlerinden dolayı tilâvet secdesinde bulunmak.1. Farz namazlarda farz olan kıraati.) 2. 7. 5. 15. Namazın sonunda sağ ve sol taraflara selam vermek.
secdeden kalkarken “Allahu ekber” demek ve rükûdan kalkarken “Semi’allahu limen hamideh” demek. 6. Peygamber’in yolunu izlemede titizlik gösterme anlamını taşır. sonra elleri. Secdeden kalkarken de önce yüzü. kadınlar ise ellerinin parmak uçlarını göğüs hizasına kadar kaldırırlar ve bu vaziyette iken “Allahu ekber” derler. yüz iki el arasına gelecek şekilde yapmak. 9. sağ ayağı ise dikmek ve ayak parmaklarını kıbleye yöneltmek. Kıyamda sağ eli sol el üzerine koymak.Beş vakit farz ve cuma namazında ezan okumak ve kâmet getirmek. Rükûda incikleri (diz’in arkasını) dik ve sırtı düz tutmak ve parmak aralıkları açık olduğu halde dizleri tutmak. sonra da elleri dizlerin üzerine koyarak kıyama doğrulmak veya oturuşa geçmek. vacipleri tamamlayıcı özellikte olup. rükûya eğilirken ve rükûdan doğrulurken de elleri kaldırmak sünnettir. 8. Şâfiî ve Mâlikîler’e göre erkekler de iftitah tekbirinde ellerini omuz hizasına kadar kaldırırlar. 5. Bir görüşe göre Fâtiha’dan önce okunan besmele vaciptir. 3. Hanefîler’e göre namazın sünnetlerinin başlıcaları şunlardır: 1. İftitâh tekbirinde elleri yukarı kaldırmak. Namazların başlangıcında Sübhâneke’yi içinden okumak. 64 . Kadınlar ise dizlerini biraz bükerler ve sırtlarını yukarıya doğru meyilli tutarlar ve parmaklarını açmaksızın dizlerinin üzerine koyarlar. İmama uyan rükûdan kalkarken içinden “Rabbenâ leke’l-hamd” veya “Allahümme Rabbenâ ve leke’l-hamd” der. Erkekler sağ elin başparmağı ile serçe parmağını halka yaparak sol elin bileğinden tutarlar ve diğer parmaklarını sol kolun üzerine uzatırlar. Rükûya ve secdeye giderken. İmama uyan eûzü-besmele okumaz. Ancak İmam Muhammed’e göre sessiz namazlarda sûre başlarındaki besmele okunur. Erkekler.kulak yumuşaklarına değecek ölçüde. Sünnetler. Kıyamda bir özür yoksa iki ayak arasını dört parmak kadar açık bulundurmak.etmek. her iki başparmağını – parmak aralıkları tabii açıklıkta olmak üzere ve avuç içleri kıbleye veya birbirine dönük tutularak. 4. Şâfiî ve Hanbelîler’e göre. 7. Secdeye giderken önce dizleri. Rükûda en az üç defa “Sübhane rabbiye’l-azîm” ve secdelerde en az üç defa “Sübhane rabbiye’l-a‘lâ” demek. sonra elleri. 10. Yalnız başına kılan bu ikisini yani hem “Semi‘allhu limen hamideh” ve hem de “Rabbenâ leke’l-hamd”ı söyler. Secde oturuşları ile teşehhüd oturuşlarında sol ayağı yere yatırıp üzerine oturmak. 2. vaciplerdeki kusur ve noksanların telâfisine ve sevap kazanılmasına vesile teşkil eder. Fâtiha’dan sonra okunacak sûrelerin başındaki besmele okunmaz. Kadınlar ise sağ ellerini göğüsleri üzerinde sol elleri üzerine halka yapmaksızın koyarlar. sonra yüzü yere koymak. Ayrıca secdeyi. Bu hüküm erkekler içindir. bundan sonra yine içinden eûzü-besmele çekmek ve diğer rek‘atlarda Fâtiha’dan önce besmele çekmek ve Fâtiha’dan sonra içinden “âmîn” demek.
“Târık” sûresinden “Beyyine” sûresinin sonuna kadar olan sûreler “evsât-ı mufassal” ve bundan sonraki sûreler ise “kısâr-ı mufassal”dır. bâtınen kalbini mümkün mertebede mâsivâdan (Allah’tan gayrısından). Fâtiha’dan sonra dilediği sûreyi okuyabilir. Kadınlar kollarını yanlarına birleştirir ve karnını uyluklarına yapıştırırlar. namaz sayesinde Yaradan Rabbinin manevi huzurunda olduğunu anlar. sabah ve öğle namazlarında Fâtiha’dan sonra “tıvâl-ı mufassal” denilen uzun sûrelerden. 11. dünyevi ilişkilerden kurtarmaya çalışır. “mükemmel bir namaz ancak kalb huzuruyladır” denilmiştir. Mukim için sünnet olan. azarlanmayı gerektirmez. Bu yüzden. Namazın başlıca âdâbı şunlardır: 1. fakat bunlara uyulması daha fazla sevap kazanmaya sebep olur. 15. Farz. 13. Kur’ân-ı Kerim’i namazda sırasıyla okumakta bir sakınca yoktur. 16. sonra da sol tarafa çevirmek. 18. şehâdet parmağı indirilir. Namazın Âdâbı Namaz kılarken yerine getirilmesi faziletli kabul edilen ve namazı âdâbı olarak isimlendirilen bazı davranışlar vardır ki bunlar birer müstehab demektir. akşam namazlarında ise “kısâr-ı mufassal” denilen kısa sûrelerden bir sûre okumaktır. vacip ve müekked sünnetlerin son oturuşu ile gayri müekked sünnet ile nâfile namazların her oturuşunda tahiyyattan sonra Hz. Her namazın son oturuşunda selam vermeden önce Kur’ân’da bulunan veya hadislerde yer alan dualardan okumak. Secdede karnı uyluklardan. Dinen yolcu sayılan kişi. Namazın sonunda selam verirken yüzü önce sağ tarafa. Hucurât sûresinden “Bürûc” sûresinin sonuna kadar olan sûreler “tıvâl-ı mufassal”. görünüş itibariyle pek mütevazı bir vaziyet alır. Önünden geçilmesi ihtimali varsa sütre koymak. 14. Cenâb-ı Hakkın kendisini görüp bildiğini düşünerek son derece edebe riayet eder. bu halde başparmak ile orta parmak halka edilir ve diğer iki parmak yumruk halinde bükülür. Ancak mukim için sünnet olan “mufassal” denilen sûreleri okumaktır. Ancak bazı âlimler. “İllâllah” derken ise.Kadınlar sağ ve sol ayaklarını sağ taraflarına yatırıp beden sola meyilli bir biçimde yere otururlar. bu sünneti yerli yerince yapmak zor olduğu için terk edilmesini uygun görmüşlerdir. Bilinçli bir Müslüman namazın büyük bir ibadet olduğunu bilir. Peygamber’e ve âline salât ü selam okumak. Tahiyyat esnasında “Lâ ilâhe” denirken sağ elin şehâdet parmağını kaldırmak. 17. Ka‘de ve celselerde ( secde oturuşlarında) elleri parmaklar az açılarak uyluklar üzerine koymak. dirsekleri yanlardan ve dirsekleri yerden uzak tutmak. Üst elbiseyi açık bulundurmayıp 65 .Namazda Allah’ın huzurunda durulduğunun farkında olarak bir huşû ve tevazu halinde bulunmak. Bunları terk etmek. ikindi ve yatsı namazlarında “evsât-ı mufassal” denilen orta uzunluktaki sûrelerden. 12. 2.
siz de öyle kılın” buyurmuştur. direğe. arkaya bakmak veya eğilmek. 5. 4. akrep gibi zararlı bir hayvanı uzaklaştırmak veya öldürmek için atılacak birkaç adım mekruh değildir. Namazda bir özür bulunmaksızın birkaç adım yürümek. Fakihler mekruh içerecek şekilde kılınan bir namazın -vakit varsa. rükûda ayakların üzerine. namaz sona ermeden terleri veya yüze dokunmuş tozları silmek. 3. duvara. NAMAZI BOZAN DURUMLAR. gözleri yummak. Allah rızasının kazanılması ise. 3. tek ayak üzerine durmak veya bir ayağı yerden kesmek veyahut diğerine dayanmak. Namazdan önce veya namaz esnasında erkekler için elbiselerinin kollarını dirseklere doğru toplamak. Namazın farz.düğümlemek ve bütün rükünlerin hakkını verebilmek için uzun ve geniş elbiseler giymek. Namazın vaciplerini terk etmek. Öksürmemeye ve geğirmemeye gayret etmek. Bir şeye gözü takılarak dikkatin dağılmaması veya namazda daha fazla huşû meydana gelmesi için gözleri yummada bir sakınca yoktur. NAMAZI KESME (BOZMA) DURUMLARI VE NAMAZ KILMANIN MEKRUH OLDUĞU VAKİTLER Namazın Mekruhları İbadet. harama yakın bir davranış olup tahrîmen mekruhtur. Namazın müekked olmayan sünnetlerini terk etmek ve edeplerine aykırı davranışlar ise tenzîhen mekruhtur. esnerken ağzı fazla açmamak ve gerekiyorsa elle kapamak. esnemek ve mecbur olmadıkça öksürmek. değneğe dayanmak. Kıyamda secde yerine. tahrîmî ve tenzîhî olmak üzere iki çeşittir. namazı geçersiz yapmamakla birlikte yapılması dinen hoş karşılanmayan ve namazın faziletini azaltan söz. Yine.yeniden kılınmasının müstehap olduğunu söylemişlerdir. Fakat yılan. sağa sola. böylece kendisini sırf ibadete vermek ve namazın dışındaki meşguliyetten korunmak. Peygamberimiz: “Beni namaz kılarken gördüğünüz gibi. Namazda secdeye giderken dizleri yere koymadan elleri yere koymak veya secdeden kalkarken dizleri ellerden önce kaldırmak. Rükû ve secde tesbihlerini tek başına kılan için üçten fazla yapmak. 66 . İşte bedenî bir ibadet olan namaz da böyledir. namazda gerinmek. yapılacak ibadet için belirlenen esaslara riayet etmekle mümkündür. Namaz kılarken. Hanefîler’e göre mekruh olarak nitelendirilip namazın faziletini azaltan davranışların başlıcaları şunlardır: 1. Bazı müekked sünnetleri terk etmek de böyledir. Namazın mekruhları. 4. Bu ibadet. namazda bir şeyi koklamak. vacip. Allah rızasının kazanılması için yapılır. selam verirken sağ ve sol omuz başlarına bakmak. 2. secdede burnun iki yanına. kendisi için belirlenen esaslar çerçevesinde yerine getirilir. sünnet ve edeplerine tam olarak riayet edilerek kılınan bir namaz mükemmel bir namazdır. bir özür bulunmaksızın bağdaş kurarak oturmak veya dizleri dikip oturmak. Namaz kılarken bir özür bulunmaksızın yere. ka‘dede kucağa. NAMAZIN MEKRUHLARI. fiil ve davranışlara “namazın mekruhları” adı verilir.
Kıyamdan rükûya vardıktan sonra “Allahu ekber” demek gibi. 17. bu belge ve paralar cüzdan veya çanta veyahut ceplerde kapalı bulundukları için ne namaz içinde ve ne de namaz dışında bir sakınca doğurmaz. Uzun okumanın ölçüsü.Sıkışıp da abdesti bozma ihtiyacı varken bu haldeki abdestle namaz kılmak. yol ortasında. 9. Namazda elbise. pasaport gibi belgeler üzerindeki resimlerle. Rükû ve secdede tesbihleri terk etmek veya üçten az söylemek. 10. üzerinde insan veya hayvan resimleri bulunan elbise ile veya böyle bir kumaş üzerinde namaz kılmak. kalbin huzur ve huşûunu kaçıracak şeylerin bulunduğu bir yerde kılmak. hamamda namaz kılmak böyledir. orada namaz kılmakta bir sakınca yoktur. Ancak vakit darlaşmış ise kılmakta bir sakınca yoktur. Ancak böyle bir elbisenin üzerine ceket. Cemaatle kılınan namazda imamdan önce rükûya veya secdeye gitmek veya ondan önce rükû ve secdeden başını kaldırmak. 67 . Bir kimsenin yüzüne karşı arada perde. 16. 12. dinen necis sayılmasa da kirli bir elbise ile kılmak. Yine namaz kılanın başı üstünde. 8. İkinci rek‘attaki kıraati birinci rek‘attaki kıraatten daha uzun okumak. 15. Namazı. dizlerinin yıpranmasından veya ütüsünün bozulmasından korumak için rükûya ve secdeye varırken hafifçe yukarı çekmek. Yine kıraatte. üç ayet daha fazla okumaktır. eli ağıza koymak. mezbahada. 11. 7. pardesü veya cübbe gibi bir şey giyilirse. Elbiseyi. Yemek sofrası hazır iken namaza başlamak. duvar. Ateşe ve puta tapınmayı çağrıştıracağı sebebiyle kor halindeki ateşe karşı namaz kılmak. zihni meşgul edecek. rükûdan secdeye. Kur’ân-ı Kerim’deki sıraya uymamak. Kimlik kartı. Ancak bu gibi yerlerde namaz için ayrılmış temiz bir yer varsa. kâğıt paraların üstünde resmedilmiş bulunan suretler.5. beden veya sakalla oynamak. namazın sıhhatine engel olmayacak miktarda necaset bulaşmış bir elbise ile veya temiz bir elbise varken. Mezarlıkta. 14. 18. nüfus cüzdanı. Başkasına ait bir yerde veya sahibinin iznini almadan onun elbisesiyle namaz kılmak. Namazı temiz olmayan şeylere karşı veya temiz olmayan şeylerin yakınında kılmak. Kıyamdan rükûya. 13. secdeden kıyama geçme hallerinde söylenmesi gereken tekbir ve zikirleri yerli yerince okumayıp gecikerek okumak. namaz esnasında birinin verdiği selamı el veya baş işaretiyle almak 6. onunla namaz kılınmasında bir sakınca yoktur. Namazı. korkuluk gibi bir engel olmaksızın namaz kılmak. ön veya yanlarındaki duvar veya tavan üzerine yapılmış kabartmalı yahut resim halinde canlı tasvirinin bulunması sakıncalıdır ve fakat namaz kılanın ayakları altında veya oturduğu yerde bulunan veya karşıdan bakılınca uzuvları fark edilmeyecek kadar küçük olan suretin bulunması namaz bakımından kerâhet doğurmaz.
7. Namazın bozulmasının câiz olduğuna. Özürsüz olarak kıbleden başka bir yöne dönmek. Cemaate katılmak veya malı çalmakta olan hırsıza engel olmak ve benzeri durumlar için namazı bozmak ise müstehaptır. Hiç şüphesiz. Geçerli bir özrü olmaksızın boğazı hareket ettirip öksürmeye çalışmak. 2. güneşin doğuşundan itibaren yaklaşık otuz dakika sürer. Bir de namaz esnasında yapılmaması yani kaçınılması gereken durumlar vardır ki. 3. çocuğunun başına bir tehlike gelmesinden endişelen veya yemeğin yanmasından korkan birisinin namazını bozması örnek olarak gösterilebilir. Yemek. Huşû halinin dışında ağlamak. Nitekim bir ayette. Namaz Kılmanın Mekruh Olduğu Vakitler Bazı vakitler vardır ki. namaz kılanın kendisi veya başkası için can ve mal kaybının veya tehlikesinin söz konusu olduğu durumlarda başlanılmış bir ibadetin bozulması vacip olur. delirmek. Bu vakitlere “mekruh vakitler” veya “kerâhet vakti” denir ve şunlardır: 1. bir yangını söndürmek. 8. Temkin süresi de buna eklenirse. “Amellerinizi ibtal etmeyin” (Muhammed 47/33) buyrularak geçerli bir mazeret bulunmadıkça başlanılmış bir namazın bozulmasının haram olduğu belirtilmiştir. Namazın şart ve rükünlerindeki bir eksiklik onu geçersiz kılar ve böyle bir namaz da fâsid veya bâtıl namaz olarak nitelendirilir. Kahkaha ile gülmek. bazı durumlarda müstehab. Ancak. boğulmakta olan birini kurtarmak. bunlara namazın müfsidleri adı verilir. Mesela. Namazı Bozan Durumlar (Namazın Müfsidleri) Şart veya rükünlerine uyularak kılınan bir namaza sahih namaz denir. Güneşin bir veya iki mızrak boyu yani beş derece yükselmesi demektir ki. yırtıcı bir hayvanı savmak için namazı bozmak gibi. Namaz Kesme (Bozma) Durumları Başlanılan bir ibadetin herhangi bir mazeret bulunmaksızın kasden bozulması büyük bir günahtır. Hanefîler’e göre başlanmış bir namazı bozan durumların başlıcaları şunlardır: 1. bu vakitlerde namaz kılmak yasaklanmıştır. 5. içmek. kalp krizi geçirmekte olan birini tedavi etmek veya onu hastaneye götürmek. 4. güneşin doğuşundan itibaren yaklaşık 68 . Hatta bu gibi hallerde namazın kazâya bırakılmasında da bir günah bulunmamaktadır. Bunlardan birinin bulunması halinde de namaz geçersiz yani fâsid/bâtıl olur. bazı durumlarda da câiz olabilir. inlemek. Bayılmak. Dışarıdan bakan kişide namazda olmadığı izlenimi verecek davranışta bulunmak (amel-i kesîr ) 6. namazı bozmak bazı durumlarda vacip. Namazda konuşmak. Güneşin doğmasından bir veya iki mızrak boyu yükselmesine kadar olan vakit.
5. “Mevâkît”. “Salâtü’lmüsâfirîn”. 1. Akşam namazının farzından önce nâfile namaz kılmak mekruhtur. Ancak kılınırsa mekruh olmakla birlikte geçerli olur ve iâdesi gerekmez. 31. çeneyi göğse dayayarak güneşe doğru bakılır. Ancak Ebû Yusuf’tan bir rivayete göre cuma günü zevâl vaktinde nâfile namaz kılmak mekruh değildir. Bu üç vakitte nâfile namaz da kılınamaz. eğer güneş ufuktan yükselmiş olduğu için görülmezse.34). 293. 69 . ne de cenaze namazı kılınır. 3. Diğer taraftan. Güneşin tam tepe noktasında bulunduğu zamandan zevâlin bitimi vaktine. İkindi namazının farzı kılındıktan sonra güneşin batımına kadar geçen sürede nâfile namaz kılmak mekruhtur. Bu sebeple bu üç kerâhet vaktinde ne kazâya kalmış farz veya vacip namazlar. 2. bu üç vaktin.40-50 dakika kadar bir süre namaz kılınmamalıdır. Bir hadiste şöyle buyrulmuştur: “Üç vakit vardır ki. Bu süreden sonra kerâhet vakti çıkmış olur. ateşe tapanların ibadet vakitleri olduğu ve ibadet ederken onlara benzememenin dinimizin prensiplerinden biri olduğu bilinmelidir. Tam zevâl anına rastlayan bir namaz. 4. yani öğle namazı vakti girdiği zamana kadar olan vakit. Bu üç vaktin dışında. Şöyle ki. Resûlullah bize bu vakitlerde namaz kılmamızı ve ölülerimizi defnetmemizi yasakladı: Güneş doğduğu zaman yükselinceye kadar. Artık istenilen nâfile veya kazâ namazları kılınabilir. 6. 2. sünnet-i gayri müekkede olup müstehaptır. Kerâhet vaktinin çıkıp çıkmadığı basit bir usûlle de belirlenebilir. kerâhet vakti çıkmış demektir. İmam Şâfiî de bu görüştedir. güneş batmaya meylettiği zaman” (Müslim. bazı fıkıh bilginleri şer’î gündüzü esas alarak kerâhet vaktinin başlangıcını zevâlden yaklaşık 40-50 dakika öncesi olarak kabul etmişlerdir. Daha önce okunmuş bir secde ayetinden dolayı tilâvet secdesi de yapılamaz. Ancak Şâfiî mezhebine göre akşam namazının farzından önce iki rek‘at namaz kılmak. İkinci fecrin yani fecr-i sâdığın doğmasından güneşin doğacağı zamana kadar olan vakit. Tirmizî. Yapılırsa iâde edilir. 3. Söz konusu vakitlerde bunları kılmak haramdır. nâfile ise mekruh olur. Farz namaz için kâmet getirilirken sabah namazının iki rek‘atlık sünneti dışında nâfile namaz kılmak mekruhtur. aşağıda zikredeceğimiz vakitlerde ise sadece nâfile (buna sünnetler dahil) namaz kılmak mekruhtur. Ancak Ebû Hanife’ye göre bayram namazından sonra evde nâfile namaz kılmak mekruh değildir. güneş tepe noktasına geldiği zaman zevâline kadar. Bayram namazlarından önce ve sonra nâfile namaz kılmak mekruhtur. Bu vakitte nâfile namaz olarak sadece sabah namazının iki rek‘at sünneti kılınabilir. Hac esnasında Arafat ve Müzdelife’de namazlar cem‘ edilirken aradaki sünnetleri kılmak mekruhtur. Güneşin sararıp gözleri kamaştırmaz bir hale gelmesinden batmasına kadar olan vakit. Hatırlanacağı gibi. farz veya vacip ise fâsit.
Ancak hatip hutbeye çıkmadan önce başlanılan sünnet tamamlanır. Anlamı fâhiş ölçüde bozan veya değiştiren okuma hataları namazı da bozar. Fezâilü’lKur’ân. Fâtiha sûresi ile diğer bir sûreyi ezberlemesi ise. Böyle bir durumda hemen dönüp gerekli düzeltme yapılırsa namaz geçerli olur. Geçilecek yerde durmak veya durulacak yerde geçmekle anlam bozulmazsa. farz namazların vaktinin girdiğini bildirmek için. 21). Çünkü büyük bir halk kitlesinin bundan kaçınıp sakınması güçtür. yüksek sesle okunan. böyle bir okuyuşla namazın bozulmayacağı konusunda görüş birliği vardır. Ezan’ın sözleri şöyledir: Allahü ekber. Namaz kılan kişinin. bununla namazın bir rüknü olan kıraat farzı da yerine getirilmiş olur. Söz gelimi sin ile sad harfleri gibi mahreç yakınlığı bulunan harfleri birbirine karıştırarak okumada veya mesela zâl ile zı harfleri gibi yaygın olarak karıştırılan harfleri birbiri yerine okuma halinde namaz bozulmaz. Bir hadis-i şerifte şöyle buyruluyor: “Sizin en hayırlınız. Okuyanın Hatası (Zelletü’l-Kârî) Kur’ân-ı Kerim’i okumadaki bir hataya. Bu sebeple Kur’ân’ı ezbere okumak veya Mushafa bakarak yüzünden okumak da bir ibadettir. böyle bir okuyuşla namazın bozulacağı konusunda görüş birliği vardır. Kur’ân’ı öğrenen ve onu başkalarına öğretenlerinizdir” (Buhârî. Kur’ân’dan öyle bir şeyi indiriyoruz ki.7. ondan feyz alır. Hatip hutbeye çıktığı zaman ve hutbe esnasında nâfile namaz kılmak mekruhtur. mümin Kur’ân’dan feyz almasını bildiği ve bu maksatla okuduğu. dinlediği için Kur’ân ayetleri kendisine şifadır. Hiç şüphesiz. Kur’ân-ı Kerim’i okurken mesela. Allahü 70 . rahmettir ve rehberdir. sözlükte bildirmek demektir. zalimlere ise ziyanı artırır” (el-İsrâ 17/82) buyurulmuştur. Farz namaz için vakit daraldığı halde nâfile namaz kılmak mekruhtur. Her Müslümanın namazı câiz olacak miktarda Kur’ân-ı Kerim’den ayet ve sûreler ezberlemesi farz-ı ayındır. öksürmesi gibi bir sebeple nefesi kesildiği için durulmaması gereken bir yerde durduğu zaman. 8. Kur’ân-ı Kerim’in diğer kısımlarını ezberlemek de Müslümanlar için bir farz-ı kifâyedir. okumaya devam ederken anlamın bozulmayacağı bir yerden okumaya başlaması gerekir. Anlamın bozulması halinde ise âlimlerin çoğunluğu namazın bozulmayacağı yönünde fetva vermişlerdir. EZAN VE KÂMET Ezan. Kur’ân-ı Kerim’in bir kelimesi kasden değiştirilir ve bununla da anlam değişirse. en önemlisi de onunla amel eder. onu anlar. o müminler için bir şifa ve rahmettir. Kur’ân-ı Kerim’i okuyup öğrenmek gibi başkalarına öğretmek de büyük bir ibadettir. KUR’ÂN ÖĞRENME VE OKUYANIN HATALARI (Zelletü’l-Kârî) Kur’ân Okuyup Öğrenme ve Dinleme Namazın rükünlerinden birinin kıraat olduğu ve bunun da farz olduğu önceden ifade edilmişti. Böylece. vaciptir ki. belirli mübarek sözleri ifade eder. Dinî terim olarak ise ezan. Kur’ân-ı Kerim’de: “Biz. okuyanın sürçmesine “zelletü’lkârî” denir.
Ezan bir yönden de namaz gibi Allah’ı anmak. Bu sebeple. Bu sebeple. İnneke lâ tuhlifu’lmîâd”. Allah’tan başka tanrı yoktur (2 defa). Ezan. Ezanın meşruiyeti Kur’ân. namaz başladı) ilave edilir. tüm insanlığa Allah’ın varlığını. muttaki. Eşhedü enlâ ilâhe illallah. Allahü ekber. “Ezan”. ezanın farz-ı kifâye olduğudur. inananları namaza. âti Muhmmede’ni’l-vesîlete ve’l-fazîlete ve’d-deraceti’rrefîate. Bir vakit için bir ezan okunur ve bir kâmet getirilir. Ancak “Hayye ‘ale’s-salâh” tan sonra iki defa “Kad kâmeti’s-salât” (Namaz başladı. ve’s-salâti’l-kâimeti. Makâm-ı mahmûd ise şefâat makamıdır. ve’b’ashü makâmen mahmûdeni’llezî ve’attehu. beş vakit farz namaz ile cuma namazı için okunur. Türkçesi: Allah büyüktür (dört defa). Şahitlik ederim ( yani bilir. Hayye ale’l-felâh. Allah büyüktür (2 defa). özellikle namaz vakitleri ve ezanla ilgili fıkıh bilgisine sahip. Müezzinlik yapacak kişi. Ezan bitince şu dua okunur: “Allahümme Rabbe hâzihi’d-da’veti’t-tâmmeti. iş yerinde ve benzeri yerlerde tek başına namaz 71 . Haydi kurtuluşa (2 defa). Hanefî mezhebindeki yaygın kanaate göre ezan erkekler için vacip derecesinde sünnet-i müekkededir. böyle kutsal bir görevi ifa edecek kişi. O’na yakarışta bulunmaktır. Vesîle ve fazîlet. Ezan okuyan kişiye müezzin denir. gür ve tatlı sesli olmalıdır.ekber. Bunların dışındaki namazlarda ezan yoktur. tanır ve açıklarım) ki. Peygamber: “Bu duayı okuyan kişiye şefaatim vaciptir” buyurmuştur (Buhârî. bir cami veya mescidde cemaate yetişemeyenler.Haydi namaza (2 defa). Ancak birden fazla farz namaz kazâ edilirken her biri için ayrı birer ezan okumak müstehab olmakla birlikte hepsi için bir ezan yeterlidir. Minarede ise. Allah’tan başka tanrı yoktur (1 defa). Türkçesi: Allahım! Ey bu eksiksiz davetin (ezanın) ve kılınacak namazın Rabbi! Muhammed’e vesîleyi. Hayye ale’s-salâh. Eşhedü enlâ ilâhe illallah. cennette yüce birer makamdır. Hz. Kâmet de erkekler için sünnettir. Sünnet ve icma ile sabittir. Eşhedü enne Muhammeden-rasûlullah. Bir mahalle veya köyde camiden okunan ezan yeterlidir. abdestli olarak yüksek bir yerde ayakta ve kıbleye yönelerek sesinin çıktığı kadar yüksek bir sesle ezanı okur. Allahü ekber. tanır ve açıklarım) ki. Beş vakit farz namazlar kazâ edilirken de ezan okunur. Bu nitelikleri taşıyanların ezan okumaları tercih edilir. kâmet ise hızlı getirilir. Lâ ilâhe illallah. ezan okumaları ve kamet getirmeleri gerekmez. Müezzinin. ibadet aşkıyla.Eşhedü enne Muhammmeden rasûlullah. bu genel ezanı duyanların evde. Allahü ekber. gerektiğinde dolaşarak ezanı okur ve sesinin yükselmesi için parmaklarının uçları ile kulaklarını tıkar. Sadece cuma namazı için iki ezan okunur. birliğini. Şahitlik ederim(yani bilir. Ayrıca sabah namazının ezanında “Hayye ale’lfelâh”tan sonra iki defa okunmak üzere “es-Salâtü hayrün mine’n-nevm” (Namaz uykudan hayırlıdır) cümlesi ilâve edilir. erkek ve bâliğ olması şarttır. Bu yüzden müezzin. 8). fazileti ve yüksek dereceyi ihsan et! Onu va’dettiğin makâm-ı mahmûda eriştir! Şüphesiz Sen va’dinden dönmezsi. Diğer mezheplerde farklı görüşler bulunmakla birlikte yaygın kanaat. Hayye ale’l-felâh. ezana icabet edip her bir cümlede müezzinin okumasının ardından onun sözlerini tekrar etmesi müstehaptır. akıllı. Ezan yavaş. “Hayye ale’l-felâh” derken sol tarafa döner. Müslüman. Aslı “ikâmet” olan “kâmet” ezan ile birlikte teşri kılınmıştır ve sözleri ezanınki gibidir. “Hayye ale’s-salât” derken sağ tarafa. Allahü ekber. Ezan sesini duyan her Müslümanın. inanmayanları kurtuluşa çağırma gibi çok önemli bir görevi ifa eder. Bu şartları taşımayanların okudukları ezan geçerli değildir. Hayye ale’s-salâh. yavaş okunur. namazı cemaat halinde kılacak olsalar. Muhammed Allah’ın elçisidir (2 defa). Peygamberin risâletini ilan etme.
müttebi.30. cemaat. üçüncü ve dördüncü rek‘atlarında uyan kişiye mesbûk denir. Meselâ. CEMAATLE NAMAZ. yolcunun arkasından. Cuma ve bayram namazlarında cemaatin en az sayısı. cemaat ne kadar fazla olursa. 72 . imam selam verdikten sonra “Allahu ekber” diyerek ayağa kalkar ve imam ile kılamadığı rek‘atları münferid gibi kılar. mezheplere göre değişmektedir. İmama ilk rek‘atın rükûunda yetişen kimse de müdrik adını alır. çölde yolunu kaybetme halinde ve buna benzer hallerde ezan okumak menduptur. terâvih namazı. 131). 32. me’mûm ve mü’tem gibi adlar verilir. İmama uymaya “iktidâ”. dalgınlık. İMÂMET VE MESCİD Cemaatle Namaz Cemaatin Önemi ve Fazileti Sözlükte. “ittibâ” adı verilir ki. cemaatle namazın faziletini de bir çok hadisleriyle açıklamışlardır (Buhârî. Müslim. Cemaatin en az sayısı. fıkıh terimi olarak namazın başından sonuna kadar imama uyup bütün rek‘atları onunla birlikte kılan kimseyi ifade eder. Ancak bu gibi durumlarda kâmetin terk edilmesi mekruhtur. “Ezan”. Müslim.kılarken tekrar ezan okumaları gerekmez. “Mesâcid”. aşırı kalabalıktan dolayı sıkıntı veya abdestin bozulması gibi bir durum meydana gelmesi sebebiyle namazın tamamını veya bir kısmını imam ile kılamayan kimseye lâhik denir. Diğer namazların cemaatle kılınması ise sünnet-i müekkededir. ezan gibi. kadın yahut bir mümeyyiz çocuk da olabilir. Namaza imamla birlikte başladığı halde kendisinde uyku. Tek başına namaz kılana da münferid denir. 129. “yetişen”. yeni doğan çocuğun sağ kulağına hafif bir ses ile ezan okumak. 34. Cuma namazının cemaatle kılınması farzdır. bilmeyenler bilenlerden istifade eder. Peygamber. Ezan sesinin ulaşmadığı kırlarda ve yerleşim birimlerinin dışında ise. sevabı o derece fazla olur. Fıkıhta ise. Mesbûk. “Ezan. kaçırdığı rek‘atları. birinci rek‘atın rükûundan sonra mesela. İmama namazın başında değil. Bu konuda: “Cemaatle kılınan namaz tek başına kılınan namazdan yirmi yedi derece daha faziletlidir” (Buhârî. Hz. “kavuşan” anlamına gelen müdrik kelimesi. “cemaat”. Beş vakit farz namazlar. Cemaatle kılınan namazda kendisine uyulan kişiye imâm ve bu kişinin görevine de imâmet denir. “Salât”. Sözlükte. 9. İslâm’ın sembol (şiâr) hükümlerinden biridir. 345) anlamındaki hadis örnek olarak gösterilebilir. cuma ve bayram namazları. bu kişiye de muktedî. Cemaatle namaz kılmak. Cemaatle kılınan namaz ile Müslümanların birliği. imam ve ona uyan kişi ile birlikte olmak üzere iki kişidir. birbirlerine bağlılığı gösterilmiş olur. yapılacak duaların Allah katında daha çok kabul edileceği ümit edilir. farz namaz kılanların ezan okumaları müstehaptır. Lâhik durumuna düşen kişi. içlerinden birini imam yapıp birlikte namaz kılan topluluğu ifade eder. ayrıca. terk etmeleri ise mekruh değildir. sanki imamın arkasında kılıyormuş gibi kılarak namazını tamamlar. ikinci. Sâlih kişilerle birlikte kılınacak namazların. ramazan ayında vitir namazı cemaatle kılınır. Namaz dışında da bazı sebeplerle ezan okumak menduptur. Müslümanlar arasında sevgi ve dayanışma duygusu uyanır. insan topluluğu demektir. yangın ve savaş esnasında. Ancak. Hatta imama uyan kişi.
Henüz iyice ezberlemediği ayetleri okumamalı. imam ile cemaatin namaz kıldıkları yerin hakikaten veya hükmen bir bütünlük halinde olması gerekir. İmam. namazda safların düzgün ve sık olmasına büyük bir önem vermiş ve Müslümanları günde beş defa Allah’ın huzurunda bir araya getiren namazın belirli bir düzen içinde kılınmasının esaslarını bildirmiştir. Yine imama uymanın sahih olabilmesi için. bu durumda imama uyulmuş olmaz. çeşitli sınıflardan olunca. İmâmet (İmamlık) Namaz İmamlığının Şartları Namazda imam olmak ve imamlık etmek için aranan başlıca şartlar şunlardır: Müslüman olmak. ark) veya ırmak veyahut araba geçecek genişlikte olup üzerinde o namaz için saf tutulmayan insan veya araç trafiğine açık bir yol bulunması durumunda da imama uyma geçerli olmaz. bir ayette yanılır. bu miktarda okumamışsa bir başka ayete geçmelidir. bâliğ olmak. (suyolu. hem namaza hem de imama uyduğuna niyet etmesi gerekir. erkekler ile kadınların uymaları ise farzdır. Yine imamın. namazı usûl ve âdâbına uygun olmayan bir tarzda acele kıldırması da mekruhtur.Saf Düzeni Peygamber Efendimiz. imamın sağ tarafında. müezzin aracı olarak bu tekbirleri yüksek sesle tekrar eder. İmamın Namaz Esnasında Dikkat Edeceği Hususlar İmam olan kişinin. sonra erkek çocuklar. Yine imam ile ona uyan kişi arasında kayık geçecek genişlikte bir dere. imamın aldığı intikal tekbirleri arkada bulunan cemaat tarafından duyulmuyorsa. hemen rükûya gitmeli. daha sonra da kadınlar saf tutarlar. erkek olmak ve özürlü olmamak. Öte yandan imamın. Cemaatin Namaza Başlarken Uyması Gereken Hususlar Cemaatle namaz kılan kişinin. hatırlayamazsa. Buna göre. Cemaat kalabalık olduğu için. kadın ise arada bir saflık boşluk bulunacak şekilde arkasında durur. akıllı olmak. Cemaat. imama uyan bir kişi olup erkek ise. Hanefîler’e göre bu sıraya erkekler ile erkek çocukların uymaları sünnet. Cemaat iki kişi ve daha fazla ise. Bu sebeple. namaz bittikten sonra yüzü cemaate karşı gelecek şekilde oturarak sünnet olan dua ve zikirleri yapar. namaz kıldırırken kendisine kolay gelen ayet ve sûrelerden okuması vaciptir. Farklı mezhep mensupları birbirlerinin arkasında namaz kılabilirler mi? 73 . hasta ve ihtiyaç sahiplerinin bulunduğunu dikkate alması ve cemaate ağır gelecek şekilde namazı uzatıp insanları cemaatten uzaklaştıracak davranışlardan kaçınması gerekir. cemaat içinde yaşlı. imam ile cemaatin arasında yüksekçe bir duvar olup imamın görülmesi veya sesinin işitilmesi mümkün olmazsa. namazın câiz olacağı kadar okumuşsa. imamın arkasında önce erkekler. namazın câiz olabileceği kadar sûre ve ayeti ezberden okuyabilmek. imamın arkasında dururlar.
onların cünüplük gibi hükmî kirliliklerden arınmış olmaları da gerekir. Câmi. bir hadisinde: “Bütün yeryüzü bana mescit kılındı” (Buhârî.Mescid/Câmi Sözlükte secde edilen yer anlamına gelen mescid. Soğan. Caminin temiz tutulması yanında camiye girenlerin vücut ve elbise temizliğine de dikkat etmeleri gerekir. Mescidler. Hatta cemaatin kalabalık olduğu cuma ve bayram günlerinde boy abdesti alarak camiye gidilmesi sünnettir. tevhid inancının sembolü olan Kâbe’nin bir şubesi olup buralarda yalnız Allah’a ibadet edilir. Camilerde cemaati rahatsız eden. İbrahim ve oğlu İsmail’in de Kâbe’yi aynı temelleri üzerine yeniden inşa ettikleri nakledilmiştir. insanlar için yapılan ilk mâbedin Mekke’deki Kâbe olduğu bildirilmiştir. Bu yüzden mescitlerin büyük bir şerefi ve fazileti vardır. terim olarak Müslümanların ibadet etmelerine tahsis edilmiş mekânı. onların huzurunu bozan. el-mescidü’l-câmi’ (büyük cemaatleri toplayan mescid) tamlamasının kısaltılmış şeklidir. Peygamberin izniyle kendi mahalle ve köylerinde beş vakit namazı cemaatle kılmak için mescidler edinmişlerdir. Peygamber. Müslümanlar fethettikleri her bölgede büyük. Ancak. küçük. oturanların ihtiyacını karşılayacak kadar cami ve mescid yapımı ise Müslümanlar üzerine farz-ı kifâyedir. Namaz kılınacak yerin temiz olması namazın şartlarından biri olduğu için cami ve mescitlerin temiz tutulması müminler üzerine başta gelen bir görevdir. oraların manevi havasıyla bağdaşmayan her türlü davranıştan uzak durulması gerekir. Medine’ye hicretinin ilk aylarında da Mescid-i Nebevî adıyla bilinen ulu bir mescid inşa edilmiştir. Cami yaptırmak. Âdem olduğu ve Hz. Camiye girerken “Allahım! Bana rahmet kapıların aç”. bir araya getiren anlamına gelir ki. oradan sol ayakla çıkmak sünnettir. Camiye giren kimsenin “Tahiyyatü’l-mescid” niyetiyle iki rek‘at namaz kılması da sünnettir. onun bakım ve onarımını üstlenmek müstehaptır. 1) buyurarak ibadetlerin bazı mekânlara sıkıştırılmış olmadığına dikkat çekmiştir. Kur’ân-ı Kerim’de (Âl-i İmrân 3/96). ikincisinin de Hz. Peygamberimiz’in Medine’ye hicretleri esnasında Kubâ mevkiinde Mescid-i Kubâ adıyla bir mescid yapılmış. cuma ve bayram namazlarının ise sadece mescid veya namazgâhlarda cemaatle kılınabileceğini bildirmiştir. Peygamber diğer hadislerinde farz namazların mescidlerde. sade ya da görkemli mescidler yapmışlardır. Mescitlerin büyüğüne ise câmi adı verilir. Bunu ilk defa yapan kişinin Hz. Camiye girecek kimselerin maddi pisliklerden temizlenmiş olması yanında. Hz. bir beldede. yeryüzündeki ilk mescidin Kâbe’nin de içinde yer aldığı Mescid-i Harâm. sarımsak gibi ağır kokulu yiyecekleri çiğ olarak yiyerek camiye 74 . Bir hadiste. nâfile namazların ise ev gibi yerlerde kılınmasının daha faziletli olduğunu. mescidlerde cemaatle kılınan namazın ecrinin daha fazla olacağını açıklamış. Peygamber’in vefatından sonra. Bu şerefe işaret için her mescide Allah’ın evi (beytullah) denilmekte ve buraların hürmete layık kutsal mekânlar olduğu vurgulanmaktadır. Hz. “Teyemmüm”. “Allahım! Senin lütuf ve keremini dilerim” şeklinde dua okunması tavsiye edilmiştir. Hz. Ayrıca bu dönemde Müslüman olan kişiler. Allah’a ibadet edilen yeri (mâbet) ifade eder. sözlükte toplayan. bu. Camiye sağ ayakla girmek. Hz. Süleyman’ın Kudüs’te yaptırdığı Mescid-i Aksâ (Beytül-makdis) olduğu rivayet edilmiştir.
nasihatleri. Bir de öğlenin ilk sünneti. Zira. Yol kenarında veya çarşı içinde bulunup sabit ve belirli cemaati bulunmayan mescidlerde de cemaate yetişemeyenler. Altı veya daha fazla vakit namazı kazâya kalan kişinin. sonra da vakit namazını edâ eder. bu namazın geciktirilmesinden dolayı meydana gelen günahın affedilmesi için tevbe ve istiğfar gerekir. Bir vakit namazının böyle bir mescidde ikinci defa cemaatle kılınması ise cemaatin bölünmesi anlamına gelir ki. Bir kişinin kendi mahalle mescidinde namaz kılması. o günün güneşinin doğup kerâhet vakti çıktıktan sonra istivâ vaktine kadar bu sünnet. Vitir namazının kazâsı da vaciptir. tekrar ezan okumaksızın ve kâmet getirmeksizin mescidin her hangi bir köşesinde. cemaatle namaz kılmaktan maksat birlik. pekiştirmek ve beslemektir. Her ne kadar bu namaz. Böyle bir kişi önce kazâya kalan namaz/namazlarını sırasıyla kılar. farz ile birlikte kazâ edilir. konuşmaları.gitmek mekruh sayıldığı gibi başkalarını inciterek ön saflara geçmek. cemaatle farza yetişmek için terk edilecek olsa. bu kişinin daha bilgili. Öte yandan imam. vaktinden sonra kılmaya da “kazâ” denir. sahib-i tertîb sayılmayacağı için kazâya kalan namazlar ile vakit namazları arasında sırayı gözetmesi gerekmez ve dolayısıyla kaçırdığı namazları kazâ etmeden de vakit 75 . müezzin. mahalle sakinlerinin birbirleriyle kaynaşmasını sağladığı için başka mescidlerde namaz kılmasından daha faziletlidir. tekrar ezan okumaksızın ve kamet getirmeksizin cemaat halinde namaz kılabilirler. kazâ edilmekle kişinin namaz borcu ödenmiş olur ise de. NAMAZLARIN KAZÂSI Bir namazı vaktinde kılmaya “edâ”. vaiz gibi camide görev yapan kişilerin hutbeleri. tertîbe riayet etmek gerekmez ve vakit namazının kazâya kalmamasına dikkat edilir. okudukları Kur’ân ayetleri büyük bir dikkatle ve onlardan yararlanmak maksadıyla dinlenilmelidir. Hanefîler’e göre sabah namazının farzı sünnetiyle birlikte kılınamamışsa. zaruret bulunmadıkça namaz kılanın önünden geçmek de mekruh kabul edilmiştir. Ancak sırf mazeretleri sebebiyle cemaate yetişemeyen sınırlı sayıdaki kişilerin. herhangi bir sebeple bozulan bir namazı yeni baştan kılmaya “iâde”. daha liyakatli imamı bulunan başka bir mescidde namaz kılması bilgisinin artmasını sağlayacağı için daha faziletlidir. Cuma namazının ilk dört rek‘atlık sünneti de böyledir ve kazâ edilebilir. Bir namazı özürsüz olarak ve sırf tembellik yüzünden kazâya bırakmak büyük bir günahtır. Görevli bir imamı ve belirli bir cemaati bulunan mahalle mescidinde cemaatle namaz kılındıktan sonra. Ancak kazâya kalmış namazlar birden fazla olup da vakit bunlardan yalnız bir kısmı ile vakit namazına müsait ise. Bununla birlikte. Altı vakit namazdan az kazâsı bulunan kişiye sahib-i tertîb adı verilir. Zira böyle bir durum cemaati bölme anlamı taşımadığı gibi. bu durum sözünü ettiğimiz bu maksadın gerçekleşmesine engel olur. cemaatle namaz kılmadan beklenen maksadın gerçekleşmesini de engellemez. aynı mescid içinde cemaat halinde tekrar ezan okunarak ve kâmet getirilerek namaz kılınması mekruhtur. farzdan sonra kazâ edilir. Dört rek‘atlı bir farz namaz ile dört rek‘atlı bir sünnet namazın kılınışında ne gibi farklılıklar olduğunu belirtiniz. Şâfiîler sünnetlerin kazâsının müstehab olduğunu ileri sürmüşlerdir. cemaat halinde namazlarını kılmalarında ise bir sakınca yoktur. beraberlik ve kardeşlik ruhunu geliştirmek. Vaktinde kılınmayan beş vakit namazın kazâsı farzdır.
Vaciplerden birinin unutularak terk edilmesi halinde sehiv secdesi yapılması vacip olur. Bunların terki namazı bozmaz ve sehiv secdesini gerektirmez. Bir de namaz esnasında yapılmaması yani kaçınılması gereken durumlar vardır ki. Bazı müekked sünnetleri terk etmek de böyledir. Bunlardan başka cuma ve cenaze gibi farz olan. azarlanmayı gerektirmez. Namazın müekked olmayan sünnetlerini terk etmek ve edeplerine aykırı davranışlar ise tenzîhen mekruhtur. sahib-i tertîb adı verilen kişinin. sünnet ve edeblerini (âdâb) kavramak. Namazın farz. vacip. Namazın vaciplerini terk etmek. Bunlardan birinin bulunması halinde de namaz geçersiz yani fâsid/bâtıl olur. Bunlardan altısı namaza başlamadan önce. Namazın farzları on ikidir. vacipleri tamamlayıcı özellikte olup. Bunları terk etmek. Birkaç kişi. Mazeretsiz kılınmayan kazâya kalmış namazların evde kılınması daha iyidir. ikindi. fakat bunlara sürekli riayet etmek. akşam ve yatsı vakitlerinde kılınan farz namazlardır. Sünnetler. altısı da namazın içinde bulunması gerekir. Çünkü günahları gizleyip teşhir etmemek ve böylece yaygınlaşmasını önlemek gerekir. Namazın farzları gibi bazı vacipleri de vardır. Peygamber. Namazı bozmak büyük bir günah olmakla birlikte bazı durumlarda namazı bozmak 76 . Namaz kılarken. Namaza başlamadan önce bulunması gereken farzlara “namazın şartları”. noksanları telâfi edilmiş olur. fakat bunlara uyulması daha fazla sevap kazanmaya sebep olur. kazâya kalan aynı namazlarını cemaatle kılabilirler. tesbih. Namaz kılarken yerine getirilmesi faziletli kabul edilen ve namazı âdâbı olarak isimlendirilen bazı davranışlar vardır ki bunlar birer müstehab demektir. Hendek savaşında kazâya kalan namazları cemaatle kıldırmıştır. Namazın mekruhları. Nitekim Hz. sünnet ve edeplerine tam olarak riayet edilerek kılınan bir namaz mükemmel bir namazdır. farz namazlara tâbi kılınan sünnet namazlar ile tahayyitü’l-mescid. vacip. Namazda dinen yapılması farz ve vacip derecesinde olmaksızın yapılması istenen fiiller vardır ki bunlara namazın sünnetleri denir. fiil ve davranışlara “namazın mekruhları” adı verilir. namazı kesme hallerini ve namaz kılmanın mekruh olduğu vakitleri öğrenmek. vaciplerdeki kusur ve noksanların telâfisine ve sevap kazanılmasına vesile teşkil eder. Özet Namazın önemini.namazlarını kılabilir. namazı geçersiz yapmamakla birlikte yapılması dinen hoş karşılanmayan ve namazın faziletini azaltan söz. öğle. Namazın farz. Peygamber’in yolunu izlemede titizlik gösterme anlamını taşır. Namaz denince ilk hatıra gelen sabah. namazın içinde bulunması gereken farzlara da “namazın rükünleri” denir. Bu vaciplere riayet ile namazın farzları tamamlanmış. harama yakın bir davranış olup tahrîmen mekruhtur. bâliğ ve Müslüman olan herkes namaz kılmakla mükelleftir. bunlara “namazın müfsidleri” adı verilir. Âkil. Namaz bedenî bir ibadet olup bütün ilâhî dinlerde emredilmiştir. tahrîmî ve tenzîhî olmak üzere iki çeşittir. istihâre gibi nâfile namazlar da vardır. İslâm’ın beş temel hükmünden biri olan namaz dinin direği olarak nitelendirilmiştir. kimlere farz olduğunu ve çeşitlerini öğrenmek. bayram ve vitir gibi vacip olan. Bunlar bulunmaksızın namaz olmaz. Namazın mekruhlarını. tertip ve sıraya uyarak namazları kılması müstehaptır. Şâfiî mezhebine göre. namazı bozan durumları.
farzdan sonra kazâ edilir. iş yerinde ve benzeri yerlerde tek başına namaz kılarken tekrar ezan okumaları gerekmez. Sabah namazının farzı sünnetiyle birlikte kılınamamışsa. Ezan sesinin ulaşmadığı kırlarda ve yerleşim birimlerinin dışında ise farz namaz kılanların ezan okumaları müstehaptır. kazâya kalan aynı namazlarını cemaatle kılabilirler. bu genel ezanı duyanların evde. Kur’ân-ı Kerim’i okuyup öğrenmek gibi başkalarına öğretmek de büyük bir ibadettir. Bu vakitlere “mekruh vakitler” veya “kerâhet vakti” denir Kur’ânı okuyup öğrenmenin faziletini. Cemaatle kılınan namaz ile Müslümanların birliği. Müslümanlar arasında sevgi ve dayanışma duygusu uyanır. Namaz kılan kişinin daha fazla sevap kazanabilmesi okuduğu sûrede geçen kelimelerin telaffuzuna dikkat etmesi gerekir.vacip. Cemaatle namaz kılmak. birbirlerine bağlılığı gösterilmiş olur. Sücûd 77 . Vaktinde kılınmayan beş vakit namazın kazâsı farzdır. Beş vakit farz namazlar. Ezan ve kâmet beş vakit farz namaz ile cuma namazı için okunur. yangın ve savaş esnasında. Namaz dışında yeni doğan çocuğun sağ kulağına hafif bir ses ile ezan okumak. yolcunun arkasından. bazı durumlarda da câiz olabilir. Bir Müslümanın namazı câiz olacak miktarda Kur’ân-ı Kerim’den ayet ve sûreler ezberlemesi farz-ı ayındır. Kıraat c. farz ile birlikte kazâ edilir. Fâtiha sûresi ile diğer bir sûreyi ezberlemesi ise vaciptir ki. Bir mahalle veya köyde camiden okunan ezan yeterlidir. ezan gibi. Vitir namazının kazâsı da vacipdir. Vakit e. Bazı vakitler vardır ki. Rükû d. Aşağıdaki farzlardan hangisi namazın rüknü değildir? a. Birkaç kişi. Namazların kazâsı ile ilgili hususları kavramak. bununla namazın bir rüknü olan kıraat farzı da yerine getirilmiş olur. Beş vakit farz namazlar kazâ edilirken de ezan ve kâmet okunur. Tek başına ve cemaatle namazın nasıl kılınacağını öğrenmek. Ramazan ayında vitir namazı cemaatle kılınır. cuma ve bayram namazları. Kendimizi Sınayalım 1. ezanın mana ve önemini öğrenmek. ayrıca. Kıyam b. terâvih namazı. sonra da vakit namazını edâ eder. Cuma namazının ilk dört rek’âtlık sünneti de böyledir ve kazâ edilebilir. bu vakitlerde namaz kılmak yasaklanmıştır. Böyle bir kişi önce kazâya kalan namaz/namazlarını sırasıyla kılar. Altı vakit namaz kazâsı bulunmayan kişiye sahib-i tertîb adı verilir. bilmeyenler bilenlerden istifade eder. çölde yolunu kaybetme halinde ve buna benzer hallerde ezan okumak menduptur. bazı durumlarda müstehab. o günün güneşinin doğup kerâhet vakti çıktıktan sonra istivâ/zevâl vaktine kadar bu sünnet. İslâm’ın sembol (şiâr) hükümlerinden biridir. cemaatle farza yetişmek için terk edilecek olsa. Bir de öğlenin ilk sünneti.
Mesbûk e. Terâvih e. Aşağıdaki namazlardan hangisinde ezan okunmaz? a. Vitir namazı c. Tahiyyetü’l-mescid d.2. Lâhık d. Bayram c. Cuma namazı d. Sabah namazının farzı b. Öğle namazı 5. Yatsı namazı c. Aşağıdaki terimlerden hangisi tek başına namaz kılanı ifade eder? a. Müdrik b. Bayram b. Vitir 3. Münferid 78 . Cuma namazı d. Akşam namazı e. İkindi namazının farzı e. Muktedî c. Yatsı namazının farzı 4. Cuma b. Aşağıdaki namazlardan hangisi kazâ edilmez? a. Aşağıdaki namazlardan hangisi cemaatle kılınmaz? a.
a Yanıtınız doğru değilse.ağır hastalığı müddetince namaz kılmakla mükellef olmadığı için. îmâ ile bile olsa namazını kılamayan ağır bir hasta da -aklı melekeleri yerinde olsa bile.Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. hac. Örneğin zekât farzdır. Mâlikî ve Hanbelî mezhebine göre ise namazın sıhhati için şart olan şeylerde yalnız imamın mezhebine itibar olunur. bir kimsenin namaz yükümlüsü olabilmesi için sırf bâliğ ve akıllı olmasının yeterli olamayacağını. Buna karşılık. Ancak böyle bir cemaate imam olan kişinin. Sıra Sizde 2 Bazı fıkıh bilginleri. Bu görüşte olanlara göre. c 3. bazıları da böyle bir kişinin imkânların elverdiği ölçüde teyemmüm ederek namaz kılması gerektiğini ve îmâ ile bile olsa namaz kılamayan hasta kişinin ise bu durumda namazını erteleyerek iyileştikten sonra kazâ etmesi gerektiğini ifade etmişlerdir. kendisine uyduğu imamda bulunduğunu görüp bilirse. ona uyması sahih olmaz. zekât (sadaka) ve oruç için de kullanılır. sadece namaz için değil. iyileştiğinde bu süre zarfındaki namazları kazâ etmez. “ Bayram ve ezan” konularını yeniden okuyunuz Yanıtınız doğru değilse. Sıra Sizde 3 Farklı mezhep mensup olan kişiler. a 5. “Cemaatle namaz” konusunu yeniden okuyunuz Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Fıkıh ilminde “farz ve vacip olmayan ibadet” şeklinde tanımlanan nâfile terimi. bazı fıkıh bilginleri. “Namaz çeşitleri” konusunu yeniden okuyunuz. kendisine uyan diğer mezhep mensuplarının mezheplerindeki namazın şart ve rükünlerine uyması gerekir. imama uyan kişinin mezhebine bakılmaz. Yanıtınız doğru değilse. Yanıtınız doğru değilse. c 4. “Namazların kazâsı” konusunu yeniden okuyunuz Yanıtınız doğru değilse. “Namazın farzları” konusunu yeniden okuyunuz. Hanefî ve Şâfiî mezhebine göre bir kimse kendi mezhebinde namazı bozan bir şeyin. Yine. birbirlerine uyarak cemaatle namaz kılabilirler. namaz mükellefi olmakla birlikte abdest alma mecburiyetinde olmadığını. Hac ve oruç da böyledir. namaz mükellefi değildir. elleri ve ayakları kesik kişinin. d 2. elleri bileklerinden. fitre vaciptir. onun aynı zamanda namazın hiç değilse bazı rükünlerini bedenen yerine getirebilecek güce sahip olması gerektiğini ileri sürmüşlerdir. Dolayısıyla nâfile ibadetler Allah’a yaklaşmak ve sevap kazanmak için farz ve vacip olan ibadetlerden fazla olarak yapılan ibadetlerdir. Bunlardan fazla olarak yapılan ve sadaka olarak nitelendirilen malî yardımlar da nâfile bir ibadettir. ayakları topuklarından kesik olan bir kişi. 79 .
Büyük İslâm İlmihali. (1986).H. Yaran R. Yine dört rek‘atlı bir farz ve müekked sünnet bir namazın ilk oturuşunda tahiyyattan sonra sallibârik duaları okunmadığı halde dört rek‘atlı gayri müekked sünnet bir namazın ilk oturuşunda salli-bârik duaları ve üçüncü rek‘atın başında da sübhâneke duası ile euzü okunur. İstanbul. Hamidullah M. Ankara. İstanbul. Ankara.N. Yararlanılan Kaynaklar Ahmed Naim. 80 . Çelebi İ. İstanbul. (1996). Miras K. Nimet-i İslâm. Atar F. Mehmet Zihni. (1974). Ankara. Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercemesi ve Şerhi. (2009). sünnet namazların her rek‘atında farzdır. İslâm İlmihali. İslâma Giriş.Sıra Sizde 4 Dört rek‘atlı bir farz namaz bir namazın sadece iki rek‘atında kıraat farz olduğu halde. (1970). İslâm Dini. Erdoğan M. Bilmen Ö. Akseki A. (1980).
81 .
Anahtar Kavramlar • • • • • • • Beş vakit namaz Cuma ve bayram namazı Vitir namazı Kunût Nâfile namaz Sehiv secdesi Şehitlik Öneriler Bu üniteyi daha iyi kavrayabilmek için okumaya başlamadan önce. Sünnet ve nâfile namazların adlarını ve kılınış biçimlerine sıralayabilecek. yolculuk ve korku hallerinde kılınış biçimlerini açıklayabilecek. Size en yakın bir camiye gidip cemaatle namaz kılmayı uygulamalı olarak görünüz. • • • • • • Beş vakit namaz ile cuma namazının özel hükümlerini ayırt edebilecek.Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. • • • • Kur’ân-ı Kerim’de geçen namaz ile ilgili ayetlerin meâlini okuyunuz. Ulaşabildiğiniz herhangi bir ilmihal kitabının “Namaz” bölümünü okuyunuz. Cenaze namazının kılınış biçimini ve şehitliğe ilişkin hükümleri sıralayabileceksiniz. tilâvet ve şükür secdelerini ayırt edebilecek. Namazın hastalık. Buhârî ve Müslim gibi bir hadis kitabından namaz ile ilgili bahisleri okuyunuz. 82 . gerekirse caminin imam hatibinden bilgi alınız. Vitir ve bayram namazlarının diğer namazlardan farklı hükümlerini ayırt edebilecek. Sehiv.
yanları üzere yatarken Allah’ı zikrederler. namazını hiçbir zaman terk etmez ve namazlarını belirlenen vakitlerinde kılar. mümin. Peygamber savaşta da ashabına nöbetleşe korku namazını kıldırmış ( en-Nisâ 4/102-103) ve Hendek savaşı sırasında. otururken. kişi mazereti sebebiyle meselâ hasta olduğu için namazı ayakta kılamıyorsa oturarak kılabilir. haftalık cuma namazı ve gerektiğinde cenaze namazı farz namazlardır. mutlu günlerinde de.Namaz: Özel Hükümler GİRİŞ Bu ünitemizde namaz çeşitlerine ait özel hükümler incelenecektir. Hz. şükür ve sehiv secdeleri hakkında bilgi verilecektir. Kur’ân bize bu konuda şöyle seslenir: “Akıl sahipleri ayakta iken. “Namazı bitirince de ayakta. Fakat insan her zaman. yirmi dört saat içinde yaklaşık toplam yirmi dört dakikayı da Allah’ın huzurunda harcamasıdır. vitir ve nezir namazları vacip ve bunların dışında kalan namazlar ise sünnet ve nâfile namazlardır. Önemli olan. Günlük beş vakit namaz. mutlaka cemaatle kılınan bir namaza dönüşür. Bu iki bayram beş vakit namaza ilâve olarak özel birer namazla kutlanır. günün beş vaktinde maddi ve şahsî çıkarlarımızdan birkaç dakikalığına vazgeçmemizi gerektirir. başka işlere başlarken de Allah’ı anmak ve düşünmek zorundadır. oturarak da kılamıyorsa îmâ (işaret) ile kılar. diğeri de hac mevsiminde kurban bayramıdır. yatarken de. Bu namazlar. kutlanması gereken iki bayram belirlemiştir. İnsanlık hali. Mümin bir kişi. Biri oruç ayı sonunda ramazan bayramı. unutursa veya uykudan uyanamazsa veya buna benzer geçerli bir mazereti bulunursa mazeretinin bittiği anda manevi görevi olan namazını kazâ olarak îfâ eder. bir mümin için asgari dinî görevlerdir. maddi veya dünyevi meşguliyetlerinin ortasında manevi görevini unutmamaktır. otururken ve yanınız üzerinde yatarken (daima) Allah’ı anın” (en-Nisâ. insanın kendisi için ayırdığı zamanların dışında. Bayram. Cuma namazı olarak kılınan bu namazın farzından önce bir hutbe okunur. mutsuz anlarında da. Darlık zamanlarında ruhsatlar ve kolaylıklar vardır. düşman saldırısı bütün gün namaz kılmak için fırsat vermediği için namazlarını daha sonra kılmıştır. her hafta cuma günü aynı vakitte. Göklerin ve yerin yaratılışını düşünürler ve şöyle derler: Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın” (Âl-i İmrân 3/190-191). çalışırken de. İslâm. Darlık ve kesin zaruret 83 . 4/103). hastalık ve yolculuk hallerinde namazların edâ şekilleri ile tilâvet. Öğle namazı. Önemli olan. Bu ünitede ayrıca korku. Namaz Yaradanımıza saygı ve bağlılığımızın bir göstergesi olup. gönüllü olarak daha fazla sevap kazanmak için sünnet ve nâfile namazlar da kılabilir.
bahçelerde ve benzeri yerlerde namaz kılıyorlardı. Yüce Allah’ın bu hususta yaşanan zorluklardan dolayı müminleri bu namazdan bağışladığı bildirilmiştir.eş-Şûrâ 42/38. Peygamber de bundan böyle her gün farz olan beş vakit namazı devamlı olarak kılmış. Allah. Burada farz-ı ayın namazlar işlenecek. beş vakit namazın farz kılındığının ertesi günü Hz. www. Mekke döneminde inen birçok ayette namazın öneminden bahsedilmiş (bk. er-Rûm 30/17-18).zamanlarında ruhsatlar ve kolaylıklar devreye gireceğinden. orada fışkıran bir su ile önce kendisi.Peygamber sevinçle eve dönmüş ve Hz. Hûd 11/114. Hz.a. FARZ NAMAZLAR Günlük beş vakit namaz ve cuma namazları farz-ı ayındır. Bu iki vakit namazın dışında el-Müzzemmil sûresinin ilk ayetleriyle gece namazına kalkılması ve bunların belli bir vakit içinde edâ edilmesi emredilmişken aynı sûrenin 20. Kaynaklarda. İslâmiyet’te bugün bilinen şekliyle beş vakit namaz hicretten bir buçuk yıl önce “Mi‘râc” gecesinde farz kılınmıştır.) da peygamber olarak gönderilmesinden itibaren namaz kılmakla yükümlü tutulmuştu. ayetleri nâzil olunca. Kur’ân-ı Kerim’de bir taraftan “Namaz kılın” ifadesiyle namaz farz kılınmış ve diğer taraftan “Namaz. Mekke döneminde gerek Peygamberimiz ve gerekse ilk Müslümanlar. bu namazları imam olarak cemaate kıldırmış ve ayrıca “Yüce Allah mümin kullarına bir gündüz ve bir gecede beş vakit namazı farz kılmıştır. bazı kaynaklara göre elMüddessir sûresinin 1-3. el-‘Alak 96/9. ikindi. vahyin başlangıç döneminde.elMüddessir 74/40-43. bu beş vakit namazı küçümsemeden hakkını vererek kılan kimseyi Cennet’e sokmaya söz 84 . sonra da Resûl-i Ekrem abdest almış. Hz. el-Kıyâme 71/31-35). müşriklerin baskı ve hakaretlerine rağmen öğle tenhalığında Mescid-i Haram’da. Beş vakit namazın meşruiyeti ve farz oluşu Kur’ân-ı Kerim.tr adresinden namaz konusu ile ilgili daha çok bilgiye ulaşabilirsiniz. Cenaze namazı ise farz-ı kifâyedir.diyanet. Peygamber’i Mekke’nin yakınlarında bir vadiye götürmüş. müminler üzerine vakitleri belli farzdır” (en-Nisâ 4/103) buyrularak namazın belli vakitlerde kılınacağı beyan edilmiş ve bazı ayetlerde beş vakit namaza işaret edilmiştir (el-Bakara 2/238. el-A‘lâ 87/15). ardından Resûlullah’a namaz kıldırmıştır. Tâhâ 20/130. ünitenin sonunda da cenaze namazı anlatılacaktır. Sünnet ve icma ile sabit olmuştur. Mekke döneminde beş vakit namaz farz kılınmadan önce sabah ve akşam olmak üzere ikişer rek‘at halinde iki vakit namaz kılındığı belirtilmektedir. aklı eren kimse için namazı terk etmenin hiçbir mazereti yoktur. Hatice’yi oraya götürmüş ve orada onunla birlikte abdest alıp iki rek‘at namaz kılmışlardır. evlerinde. Bunun üzerine Hz. Müşriklerin baskıları artınca Erkam adlı sahâbînin evini mescit haline getirmişlerdi. Muhammed Mustafa (s.gov. elİsrâ 17/78. el-Müzzemmil 73/20. Şöyle ki. Cebrâil. akşam ve yatsı vakitlerinde kılınan beş vakit farz namazlardır. ayetinde. Peygamber’e gelerek O’na Mescid-i Haram’da imamlık yapmış ve namazın vakitlerini öğretmiştir. Beş Vakit Namaz Namazın Tarihçesi ve Meşruiyet Delilleri Namaz denilince ilk hatıra gelen sabah.Cebrâil. Hz. namaz kılanları engelleyenler ise sert bir dille kınanmıştır (bk. vadilerde. öğle.
vermiştir. Fakat bu namazları kılmayan kimseler için böyle bir sözü yoktur. Dilerse azab eder, dilerse bağışlar” (Ebû Dâvûd, “Vitr”, 2; Nesâî, “Salât”, 6) anlamındaki hadisi ve buna benzer diğer hadisleriyle de (bk. Buhârî, “İman”, 34; “Zekât”, 41, 63) günde beş vakit namazın farz kılınmış bulunduğunu açıklamıştır. Öte yandan İslâm ümmeti de Resûl-i Ekrem’den bugüne kadar herhangi bir tereddüde düşmeksizin beş vakit namazın Müslüman, akıl sağlığı yerinde (âkil) ve ergin (bâliğ) kimseler üzerine farz olduğu hususunda icma ve ittifak edegelmişlerdir.
Namazın Beş Vakitte Farz Kılınmasının Hikmetleri
Namazların her gün beş vakitte farz kılınmasının pek çok hikmetleri vardır. İnsan, sabahları uyandığında sanki yeni bir hayata kavuşmuş ve karanlıktan aydınlığa çıkmış bir ruh hali ile güne ve işine başlamaktadır. Bu hayatı insana bahşeden ve onu işlerinde başarılı kılacak olan ise, ancak Cenâb-ı Hak’dır. Bu sebeple insan, bu hayat nimetine şükretmek, günlük işlerinde iyilik ve hayrı dilemek ve iş hayatına mübarek bir ibadet ile başlamak için sabah namazını kılmakla yükümlü tutulmuştur. İnsan sabahtan akşama kadar hayat nimetinden istifade ederek, dünyevi işler yapmaktadır. İnsan, birkaç dakikalığına da olsa bu işleri bırakıp kendisini işlerinde başarılı kılan Rabbine şükretmek, hayırlar dilemek ve ruhunu dünyevi meşgalelerden uzaklaştırmak üzere öğle ve ikindi namazlarını kılar. Akşamın yaklaşmasıyla son bulan bir günlük yaşayış ve dünyevi meşguliyetlerin mübarek bir ibadetle bitirilmesi için de akşam namazı kılınır. İnsan daha sonra istirahat etmek üzere uyku âlemine varacaktır. İşte uyku âlemine varmadan önce, bir günlük hayatı mübarek bir ibadetle noktalayıp Rabbine sığınmak üzere yatsı namazı kılınır. Sonuç olarak diyebiliriz ki, bir günlük zaman diliminde, maddi hayat ile manevi hayat arasında çok güzel bir dengenin kurulmasını beş vakit namazdan başka hiçbir şey sağlayamaz.
Namaz Vakitleri
Kur’ân’da namazın şart ve rükünlerinin nelerden ibaret olduğu topluca değil parça parça açıklanmıştır. Günlük farz namazların rek‘at sayıları; sabah iki, öğle dört, ikindi dört, akşam üç ve yatsı dört olmak üzere toplam on yedi rek‘at olarak Peygamberimiz’in uygulamalarıyla sabit olmuştur. Kur’ân’da beş vakit farz namaza işaret edilmekle birlikte, her bir namaz vaktinin başlangıç ve sonu, yerkürenin her yerinde aynı olmadığı için açıkca belirtilmemiştir. Namaz vakitlerinin başlangıç ve sonu hadis-i şeriflerle özellikle “Cebrâil’in imamlığı” adıyla meşhur olan bir hadis ile açıklanmıştır. Fıkıh bilginleri, Peygamberimizin hadislerinden yola çıkarak namaz vakitlerinin başlangıç ve sonunu tesbit etmeye çalışmışlardır. Ayrıca Kutup bölgeleri ile onlara yakın bölgelerde namaz vakitlerinin hangi esaslara göre belirleneceğini ve iki namazın bir vakitte birleştirilerek kılınıp kılınamayacağını tartışmışlardır. 1. Sabah namazının vakti, ikinci fecrin meydana gelmesinden, yani tan yerinin ağarmasıyla başlar, güneşin doğmasıyla son bulur. İki fecir vardır. “Fecr-i kâzib” (aldatan fecir, yalancı tan) adı verilen birinci fecir, doğu ufkunda beliren ve ufuktan yukarıya doğru dikey olarak yarı daire şeklinde yükselen bir beyazlık/aydınlıktır. Bu beyazlık/aydınlık kısa bir zaman sonra kaybolur ve kendisini normal bir gece karanlığı izler. Bu karanlıktan sonra “fecr-i sâdık” (gerçek fecir, gerçek tan) diye
85
adlandırılan ikinci fecir meydana gelir ki bu, sabaha karşı doğu ufkuna yayılmaya başlayan bir beyazlık/aydınlıktan ibarettir. Bununla yatsı namazının vakti çıkmış ve sabah namazının vakti girmiş olur. Bu aynı zamanda oruç için imsâk vaktidir; oruç ibadetinin yasaklarının başlangıcıdır. Hanefî mezhebine göre, sabah namazını, halkın cemaate rahatlıkla katılabilmesi için, ortalık biraz aydınlandıktan sonra (isfâr) kılınması müstehaptır. Bununla birlikte, namaz herhangi bir sebeple bozulduğu takdirde, bozulan bu namazın âdâb ve erkânına uygun bir biçimde yeniden kılınacağı da dikkate alınarak bu namazı güneşin doğum vaktine kadar geciktirmek de doğru değildir. Diğer üç mezhebe göre, her zaman sabah namazını ortalık henüz alaca karanlık iken (tağlîs) erkenden kılmak daha faziletlidir. 2. Öğle namazının vakti, güneşin gökyüzünde çıktığı en yüksek noktadan (istivâ) batıya doğru meyletmesiyle (zevâl) başlar. Bu vaktin sonu ile ilgili iki görüş vardır. Ebû Yûsuf, İmam Muhammed, Şâfiî, Mâlik ve Ahmed b. Hanbel’e göre öğle vakti, cisimlerin gölgesi bir misli uzayıncaya kadar devam eder. Cisimlerin, güneş tam tepe noktasında iken yere düşen gölgesi (fey-i zevâl) bunun dışındadır. Bununla öğle vakti çıkmış, ikindi vakti girmiş olur. Buna “asr-ı evvel” (birinci ikindi) denir. Ebû Hanîfe’ye göre ise öğle vakti, fey-i zevâl dışında, cisimlerin gölgesi iki katına uzayıncaya kadar devam eder. Bununla öğle vakti çıkmış, ikindi vakti girmiş olur. Buna da “asr-ı sânî” (ikinci ikindi) denir. Bu konudaki görüş farklılıkları dikkate alınarak, öğle namazının “asr-ı evvel”den önce, ikindi namazının ise, “asr-ı sânî”den sonra kılınması tavsiye edilmiştir. Yaz mevsiminde öğle namazını, namaz kılanların camiye giderken sıcaktan etkilenmemeleri için biraz geciktirilerek serinde kılınması (ibrâd), diğer mevsimlerde ise hemen vakit girince kılınması müstehaptır. 3. İkindi namazının vakti, daha önce belirtildiği üzere öğle vaktinin çıktığı andan itibaren başlar ve güneşin batması ile son bulur. Yukarıdaki asr-ı evvel ve asr-ı sânî ihtilafını gözeterek ikindi namazını, biraz geciktirerek kılmak müstehaptır. Ülkemizdeki namaz vakitleri çizelgeleri veya takvimler asr-ı evveli esas almaktadır. Ancak, bu namazın, kerâhet vakti olarak bilinen güneşin sararıp gözleri kamaştırmayacağı vakte kadar geciktirilmemesine de dikkat edilmelidir. 4. Akşam namazının vakti, güneşin batmasıyla başlar, batı ufkunda meydana gelen “şafak”ın kaybolmasıyla sona erer. Ebû Hanîfe’ye göre, “şafak” akşamleyin batı ufkundaki kızartı/kızıllıktan sonra meydana gelen beyazlık/aydınlıktır. Ebû Yûsuf, İmam Muhammed ve diğer üç mezhebe göre ise, “şafak” ufukta meydana gelen kızıllıktır. Bu kızıllık gidince akşam namazının vakti çıkmış, yatsı vakti girmiş olur. Batı ufkunda kızıllıktan sonra meydana gelen beyazlık/aydınlık, ekvator bölgeleri ile bunlara yakın bölgelerde yaklaşık on iki dakikalık bir süre devam etmektedir. Kızıllık ve beyazlık arasındaki bu süre, ekvatordan güney ve kuzey bölgelere doğru gidildikçe daha da uzamaktadır. Bu durum ise yaz mevsiminde yatsı namazının geç kılınmasını, halkın uzun bir süre yatmaksızın yatsı namazını beklemelerini ve dolayısıyla erkenden yatıp erkenden işine gitmek isteyen kişileri sıkıntıya sokmaktadır. Hanefî mezhebinde bu husus da dikkate alınarak, ufuktaki kızıllığın kaybolmasıyla akşam namazının vaktinin çıkıp yatsı namazının vaktinin girdiğine ilişkin Ebû Yusuf ile İmam Muhammed’in görüşü tercih edilmiş ve fetva da bu görüşe göre verilmiştir. Akşam namazının vakti çok kısa sürdüğü için ilk vaktinde kılmak müstehaptır.
86
5. Yatsı namazının vakti, yukarıda belirtilen batı ufkunda beliren şafağın kaybolmasından itibaren başlar, ikinci fecrin oluşumuna kadar devam eder. İkinci fecir ortaya çıkınca, yani tan yeri ağarınca yatsı namazının vakti çıkmış, sabah namazının vakti girmiş olur. İkinci fecir aynı zamanda oruç için imsâkın da başlangıcıdır. Yatsı namazını gecenin üçte birine kadar geciktirmek müstehaptır. Gecenin yarısına kadar geciktirmek mubah, bir özür bulunmadıkça ikinci fecre kadar geciktirmek ise mekruhtur. Çünkü bu durumda namazı kaçırma ihtimali söz konusu olur. 6. Fıkıh bilginleri, kutuplarda ve namaz vakitlerinden birinin veya ikisinin gerçekleşmediği bölgelerde yaşayan kişilere, o vakitler için namazın farz olup olmadığını tartışmışlardır. Fakihlerden bir kısmı, yılın bir mevsiminde batı ufkundaki akşamın şafağı kaybolup karanlık durumu meydana gelmeden tanyerinin ağardığı yerdeki bir kişiye, yatsı namazının farz olmadığına fetva vermişlerdir. Bu fetvalarını, abdest organlarından bir veya ikisini kaybeden kimsenin bu organları yıkama yükümlülüğünün düşmesine kıyas ederek ortaya koymuşlardır. Fıkıh bilginlerinin çoğunluğu ise, bu bölgelerde yaşayan Müslümanların da beş vakit namazı kılmakla yükümlü olduklarını ifade etmişlerdir. Bu âlimlere göre, bu bölgelerde yaşayan kişiler, bulundukları yerde bu namazlardan herhangi birinin vakti gerçekleşmezse ya o namazı kazâ olarak kılarlar veyahut o beldeye en yakın olup, beş vakit namazın vakitleri tam olarak gerçekleşen beldenin vakitlerine göre, vakitleri takdir ederek namazları edâya çalışırlar. Çünkü her ne kadar vakit, namazın edâsının bir şartı ve farz olmasının bir sebebi/belirtisi ise de, namazın farz olmasının asıl sebebi Allah’ın “Namazı kılınız” (el-Bakara 2/110) anlamındaki hitabıdır. Bu görüşte olan âlimler, aynı şekilde, bu gibi yerlerde yaşayan Müslümanların, oruç, zekât, hayız, nifas, iddet ve benzeri yükümlülükleri konusunda da bu şekilde bir hesap ve takdirin yapılmasını uygun görmüşlerdir. Günümüz fıkıh bilginlerinden bir kısmı, kutuplara yaklaşıldıkça güneşin doğuş ve batışları çok farklı olan bölgelerde, 45. paralel üzerinde geçerli namaz vakitlerinin, 45. paralelden 90. paralele kadar yani kutuplara kadar uzanan bölgelerde dahi geçerli olacağını, bir kısmı ise bu gibi bölgelerde Mekke’deki namaz vakitlerinin esas alınması gerektiği tezini savunmuşlardır. 7. Fıkıh bilginleri, iki namazı bir vakitte kılmanın (cem‘u’s-salâteyn) câiz olup olmadığını tartışmışlardır. İki namazın birleştirilerek bir vakitte kılınması, sadece “öğle ile ikindi”, “akşam ile yatsı” namazları için söz konusudur. İki namazın, bunlardan birincisinin vakti içinde birleştirilerek peş peşe kılınmasına “cem-i takdîm” (öne alarak birleştirmek), ikincisinin vakti içinde birleştirilerek peş peşe kılınmasına ise “cem-i te’hîr” (sona bırakarak birleştirmek) adı verilmiştir. Buna göre öğle ile ikindiyi öğle vaktinde, akşam ile yatsıyı akşam vaktinde birleştirilerek peş peşe kılmak cem-i takdîm olur. Buna karşılık, öğle ile ikindiyi ikindi vaktinde, akşam ile yatsıyı yatsı vaktinde birleştirilerek peş peşe kılmak da cem-i te’hîr olur. Bunlardan başka, öğleyi geciktirerek kendine ait son vaktinde kılmak ve ardından ikindiyi de kendisine ait ilk vaktinde kılmak, akşamı geciktirerek son vaktinde kılıp ardından da yatsıyı kendisine ait ilk vaktinde kılmak da görünüş itibariyle yani şeklen bir cem sayılır ki, buna da “cem-i sûrî” denir. Görünüş itibariyle birleştirmeyi câiz gören Hanefîlere göre, hac esnasında Arafat ve Müzdelife’de yapılan cemlerin dışında namazlar birleştirilerek kılınmaz. Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelîlere göre gerek hacda ve gerekse belirli şartlar dâhilinde yolculuk, korku, aşırı yağmur ve benzeri mazeretler sebebiyle namazlar birleştirilebilir. Hanbelî
87
mezhebine göre hastalar ve geçerli bir ihtiyaç ve mazereti bulunanlar da mezkûr namazları birleştirebilir. Mâlikîler’den Eşheb, Şâfiîler’den İbn Münzir gibi azınlıkta kalan bazı fakihler, “alışkanlık veya devamlılık” haline getirmemek şartıyla, az önce sayılan sebeplerden biri olmaksızın da yukarıda belirtilen namazların gerektiğinde cem edilebileceğini ileri sürmüşlerdir. Bazı fıkıh bilginleri tarafından ihtiyaca binaen ve belirli şartlar altında ceme cevaz verilmekle birlikte, bu ruhsatın amacı doğrultusunda kullanılması, namazın beş vakit olarak teşri kılınmasındaki hikmetlerden uzaklaştırıcı ve namaz vakitlerini üç vakte indirici izlenimini verecek davranışlardan olabildiğince kaçınılması gerektiği de bilinmelidir.
Fıkıh bilginleri bir veya iki vaktin emareleri oluşmayan bölgelerdeki özellikle yatsı namazının kılınıp kılınamayacağını hangi asırda tartışmaya başlamışlardır? ( Bu konuda M. Hamidullah’ın İslâm’a Giriş, (s. 90-91,296299) kitabı ile H. Karaman’ın, İslâm’ın Işığında Günün Meseleleri ( I, 95-103) kitabını okuyunuz).
Cuma Namazı Cumanın Önemi ve Hükmü
1. Cumanın önemi ve fazileti: Cuma Müslümanların haftalık bayram günüdür, bu mübarek günde Müslümanlar mâbetlerde toplanır, okunacak hutbeleri can kulağıyla dinleyip bunlardan feyz alır, bilgilerini artırırlar. Hep birlikte cuma namazını kılarlar, namazdan sonra birbirlerinin hal ve hatırlarını sorarlar ve tekrar normal günlük işlerine dönerler. Hz. Peygamber’den cuma günü ve cuma namazının fazileti hakkında pek çok hadis nakledilmiştir (Buhârî, “Cumu’a”, 3, 6, 19; Müslim, “Cumu’a”, 15). Cuma günü, beden temizliği yapmak, boy abdesti almak, güzel ve temiz elbiseler giymek, başka şeylerle uğraşmayıp erkence camiye gitmek, tahiyyetü’l-mescid olmak üzere iki rek‘at namaz kılmak, Kehf sûresini okumak veya dinlemek müstehaptır. 2. İlk Cuma namazı: Hz. Peygamber hicretleri esnasında Medine yakınlarında, Sâlim b. Avf yurdunda “Rânûnâ” denilen vadi içersinde bulunan “Benî Sâlim namazgâhı”nda ilk cuma hutbesini okumuş ve ilk cuma namazını kıldırmıştır. 3. Cuma namazının hükmü: Şartlarını taşıyan kimseler için cuma namazı farz-ı ayındır ve iki rek‘attır. Bu namazın farz olduğu Kitap, Sünnet ve icma ile sabittir. “Ey iman edenler! Cuma günü namaza çağrıldığı (ezan okunduğu) zaman, hemen Allah’ı anmaya koşun ve alış verişi bırakın. Bilesiniz ki bu sizin için daha hayırlıdır. Namaz kılınınca yeryüzüne dağılın, Allah’ın lûtfundan isteyin, Allah’ı çok zikredin; umulur ki kurtuluşa erersiniz.” (el-Cumu’a 62/9-10) ayeti, bu namazının farz olduğunu gösterir. Peygamber Efendimiz de, cuma namazının farz olduğunu bildirmiştir (Müslim, “Cumu’a”, 40; Ebû Dâvûd, “Salât”, 204; Tirmizî, “Cumu’a”, 4). İslâm bilginleri cuma namazının farz olduğunda görüş birliği içindedirler. Cuma namazının diğer namazlardaki şartlardan başka kendisine ait bazı özel şartları vardır. Bu şartlardan bir kısmı cumanın bir kimseye farz olmasının şartlarıdır, diğerleri ise cumanın sahih ve muteber olmasının şartlarıdır.
88
Cuma Namazının Farz Olmasının (Vücup) Şartları
Cuma namazı herkese farz değildir. Cuma namazının vücup şartları yani bir kimseye - Müslüman, akıllı ve bâliğ olma şartlarına ek olarak- farz olmasının şartları şunlardır: 1. Erkek olmak. Cuma kadına farz değildir, fakat kılarsa sahih olur ve artık o günün öğle namazını kılmaz. 2. Hür olmak. Köleye cuma namazı farz değildir, kılarsa öğle namazı yerine geçer. 3. Mukîm olmak. Cuma namazı, cuma namazı kılınan yerde ikamet eden kimselere farzdır. Buna göre, dinen yolcu (müsafir) sayılan kimseye cuma namazı farz değildir, kılarsa sahih olur ve artık öğle namazını kılmaz. 4. Sağlıklı olmak. Hasta olup cuma namazına çıktığı takdirde hastalığının artmasından veya uzamasından korkan kimseye cuma namazı farz değildir. Yürümekten aciz bulunan yaşlı kimse ile hasta bakıcı da böyledir. Bazı fakihlere göre, kör ve kötürüm kişilere, kendilerini cumaya götürecek kimseleri olsa bile cuma namazı farz değildir. 5. Mazereti olmamak. Bir mazereti sebebiyle cumaya gidemeyen veya cumaya gittiği takdirde, mal, can ve namusunun zayi olacağından endişe eden kimselere cuma namazı farz değildir. Mahpus olmak, can, namus ve mal güvenliği için nöbet tutmak, düşman korkusu, tehlikeli soğuk veya sıcak, şiddetli yağmur, çok çamur ve benzeri durumlar, cuma namazına gitmemeyi mubah kılan özürlerin başlıcalarını teşkil etmektedir.
Cuma Namazının Sahih Olmasının Şartları
Kılınan cuma namazının sahih ve muteber olması ve öğle namazının yerini tutabilmesi için aranan şartlar da şunlardır: 1. Cuma namazını, devlet başkanının veya onun görevlendirdiği bir kişinin kıldırması şarttır. 2. Genel izin. Cuma namazının, yöneticiler tarafından izin verilen ve halka açık camilerde kılınması gerekir. Cuma namazı için izin verilen camiin kapısı kapatılarak, orada sadece belirli kişilerin cuma namazını kılmaları geçerli değildir. 3. Vakit. Cuma namazı öğle namazı vaktinde kılınır. Bu vakitten önce veya vakit çıktıktan sonra Cuma namazı ne edâ ve ne de kazâ suretiyle kılınabilir. 4. Cemaat. Fıkıh bilginleri, cuma namazının cemaatle kılınması halinde geçerli olacağını ifade etmişlerdir. Ancak cemaatin sayısı hakkında farklı sayılar ileri sürmüşlerdir. Ebû Hanîfe’ye göre cuma namazı için aranan cemaatin en az sayısı imam dışında üç, Ebû Yûsuf’a göre imam dışında iki, İmam Mâlik’den bir görüşe göre otuz, İmam Şâfiî ve Ahmed b. Hanbel’e göre de kırk kişidir.
89
41-42). aksine orta halli olduğunu rivayet etmişlerdir (Müslim. Bu iki hutbeden her biri “hamd”i. “Cumu’a”. hatip ezanı minberde oturarak dinler. Hutbe bitince kâmet getirilir. bir sihir gibi kalbleri büyüler” (Müslim. Hatip minbere hutbe okumak üzere çıkıyorsa. bunların arasında bir tesbih veya üç ayet okunacak kadar oturmaktır. faydalı olması hatibin dirayet ve faziletine bir delildir. tahiyyat duası uzunluğunda hamd ve salâvât ile Müslümanlara duadır. “valisi. Bu yönüyle buna “iki hutbe” denir. Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed’e göre ise hutbe denilecek derecede uzunca bir zikirden ibarettir. hutbesinin kısa olması dini iyi anladığının işaretidir. Şâfiîler ile Mâlikîler. bu konudaki dinî delilleri değerlendirerek köylerde de cuma namazının kılınabileceği cevabını vermiştir. Hatip. “en büyük camisi. iç ezan okununcaya kadar minberde oturur. konuşmayıp susar ve büyük bir dikkatle hutbeyi dinler. Zira. 1933 yılında konuyu ele alıp incelemiş. hutbelerin kısa. 6. Her iki hutbeyi de uzatmamak sünnettir. kuşkusuz bazı sözler vardır ki. hutbesini ayakta cemaate yönelerek sunar. cuma kılması gereken kişileri almayacak kadar kalabalık bir nüfusu barındıran mahal”. “Cumu’a”.5. Ebû Hanîfe’ye göre “zikrullah”tan ibarettir. öğle namazının sünneti gibi kılınır. Nitekim bir hadis şu anlamdadır: “Kişinin namazının uzun. bir soru üzerine. Hatip minbere çıkmaya başlayınca müezzin ezan (iç ezan) okur. 47). namazı uzatın. Hutbenin sünnetleri de. sabah namazının iki rek’at farzı gibi kıldırır. Diyanet İşleri Başkanlığı. Sahâbîler. Cemaatin acil işleri olduğu düşünülerek hutbe kısa tutulmalıdır. “devletin şehir saydığı yer” ve benzeri şekillerde tanımlanmıştır. ikinci hutbe de müminler hakkında duayı içermelidir. Bu sebeple yalnız “el-Hamdu lillah” veya “Sübhânellah” veyahut “Lâ ilâhe illâllah” denecek olsa kifayet eder. Cuma Namazının Kılınışı Cuma namazı öğle vaktinde ve cemaatle kılınır. sonra ayağa kalkar. Ancak önceden başlanmış ise tamamlanır. Bunlar da hutbenin sünnetlerindendir. Şehir. yargıcı bulunan belde”. hutbeyi ise kısa tutun. Ezan bittikten sonra. “Şehir civarı”nın ölçüsü normal şartlarda ezan sesinin duyulacağı sahadır. Cuma namazının farzı kılındıktan sonra dört rek’at cuma 90 . İki rek‘atlık bir farz olan cuma namazından önce hutbe okunması şarttır. Hz. Bunun da en az miktarı. Hanbelîler ise ancak cuma namazı ile mükellef olan en az kırk kişinin oturduğu bir yerleşim bölgesinde kılınabileceğini söylemişlerdir. Hatip hutbeyi bitirdikten sonra müezzin kâmet getirir. Cuma namazının şehir ve civarında kılınması cumanın sıhhat şartlarından biridir. fakat özlü. gizlice eûzü-besmele okuyarak. hutbeyi iki kısma ayırmak. Hatip hutbesini sunarken cemaat her hangi bir işle meşgul olmaz. Peygamber’in namaz ve hutbesinin ne uzun ne de kısa olduğunu. hatibin hutbeyi abdestli ve ayakta okumasıdır. Önce minareden ezan (dış ezan) okunur. açıktan hamd ü senâda bulunur. Hutbe. Cuma hutbesinin rüknü. cumanın halkın devamlı oturduğu köy ve şehirlerde kılınması gerektiği görüşünü savunmuşlardır. Hutbenin vacipleri. hutbesini cemaate karşı sunar. bu namaza başlanmaz. “kelime-i şehâdet”i ve “salât ü selâm”ı ihtiva etmeli ve birinci hutbe bir ayetin okunması ile bu ayetin anlamı çerçevesinde yapılacak bir nasihatı. Sonra dört rek‘atlık cuma namazının sünneti. Bu esnada hatip minberden inerek mihraba geçer ve iki rek’at cuma namazını. Hatibin hutbenin sünnetlerine riayet etmemesi veya hutbe esnasında gereksiz konuşması mekruhtur. Bu şartı getiren Hanefîler’e göre şehir (mısr).
söz konusu şüpheyi “Vaktine yetiştiğim halde henüz edâ etmediğim yahut henüz üzerimden düşmeyen son öğle namazını kılmaya” niyetiyle edâ edilecek dört rek‘atlik bir namaz ile gidermeyi düşünmüşlerdir. Bunun yerine öğle namazı kılınır. Yalnız. Vitir namazının ilk iki rek‘atı yatsı namazının farzının ilk iki rek‘atı gibi kılınır. cuma namazını değil öğle namazını tamamlar. tekrar eller bağlanıp ayakta iken “kunût” duası okunur. “Allahümme salli-bârik” ve “Rabbenâ âtinâ” duaları okunup selam verilerek namaz bitirilmiş olur. sonra “Allahu ekber” denilerek rükû ve secdelere varılır. daha sonra oturulur ki. imam selam verdikten sonra ayağa kalkarak cuma namazını tamamlayabilir. Cuma namazının farzından sonra niçin zuhr-i âhir adıyla bir namaz kılınır? VÂCİP NAMAZLAR Vitir. Ancak İmam Muhammed’e göre ikinci rek‘atın rükû‘undan sonra imama uyan kişi. sıkıntı. Kur’ân-ı Kerim’de. fitne ve belâ 91 . bu yasağın namaz bitinceye kadar devam ettiğini ve bu yasağın yalnız cuma namazını kılmakla yükümlü kişilerle ilgili olduğunu açıklamışlardır. Hanefi ve Şâfiî fıkıh bilginleri. Fıkıh bilginleri. cuma namazını kılmakla yükümlü kişilerin yasağa rağmen yaptıkları akitlerin mekruh olmakla birlikte câiz olduğunu. Böylece namaz tamamlanır. bayram namazları yanı sıra tavaf. cumanın şartlarıyla ilgili ihtilaflardan ve aşırı sayılabilecek bir hassasiyetten kaynaklanmıştır. Hanefîler’e göre vitirden başka namazlarda kunût duası okunmaz. Bu oturuşta “Tahiyyât”. Cuma namazının farzına imam selam vermeden önce yetişen kişi. Hem imam hem de cemaat kunût duasını gizli okur. dinin ana kaynaklarının emrettiği biçimde yapıldıktan sonra yersiz şüpheye yer olmadığından. Tavaf namazı iki rek‘attır. Vitir namazı. Vitir Namazı Vitir kelimesi sözlükte çiftin karşıtı olan tek anlamına gelir. Vitir namazının vakti yatsı vaktidir.namazının son sünneti. öğle namazının dört rek’at sünneti gibi kılınır. Fâtiha ve bir miktar Kur’ân okunduktan sonra daha ayakta iken eller kaldırılıp “Allahu ekber” diye tekbir alınır. cuma namazı için ezan okunduğu zaman alış veriş gibi kişiyi ibadetten alıkoyan akitlerin yasaklandığı bildirilmiştir (el-Cumu’a 62/9). insanların kendiliklerinden bir ibadet ihdas etme hakları bulunmadığından ve ilave ibadet uygulamalarının bid‘at kapsamına girmesi tehlikesi bulunduğundan hangi isim ile olursa olsun böyle bir namazın kılınması çok doğru olmayacaktır. ancak ondan sonra kılınır. İbadetler. Bir yerleşim yerinde birden fazla camide cuma namazı kılınmışsa bunlardan birisinin geçerli diğerlerinin şüpheli olacağını söyleyen bazı müctehitler. Cuma namazı cemaatle kılındıktan sonra kılmayanlar tarafından kazâ edilemez. Mâlikî ve Hanbelî fıkıh bilginleri ise bu tür akitlerin geçersiz olduğunu ileri sürmüşlerdir. nezir namazları da vaciptir. bu da son oturuştur. Üçüncü rek’atta besmele. sadece ramazan ayında cemaatle kılınır ve imam bu namazı açıktan kıldırır. Ülkemizde uzun yıllardan beri bir de “zuhr-i âhir” (ez-zuhru’l-âhir) adıyla dört rek‘atlik bir namaz daha kılınmaktadır. Nezrin de en azı iki rek‘attır. Vitir namazı vacip olup üç rek’attır. Son öğle namazı anlamına gelen bu ilave namaz.
Senden hidayet dileriz. Bu kunût Mâlikîler’e göre müstehap. Sana iman edip Seni tasdik eder. sevinç ve eğlence günü demektir. bayram namazları farz-ı kifâye. Senin için namaz kılar. terk ederiz. o günlerin Ramazan Bayramı ile Kurban Bayramı günleri olduğunu haber vermiştir. azabından korkarız. Eğer okuyacaksa içinden okur. Bu vakit. Senin rızanı ve kulluğunu elde etmek için çalışır. Üç defa “Yâ Rab” (Ey Rabbim) demesi de câizdir. Medinelîler’in yılda iki bayram. bir aylık yasaktan sonra yeme içme serbestliğine ulaşmış ve artık bayram yapmayı hak etmişlerdir. Seni bütün hayırlar ile sena ve zikirde bulunur. Hz. günahlarımızdan dolayı Sana tevbe eder. Bayram namazlarının ilk vakti. “Allahümme iyyâke na’büdü ve leke nusallî ve nescüdü ve ileyke nes‘â ve nahfidü nercû rahmeteke ve nahşâ azâbeke inne azâbeke bi’l-küffâri mülhikun”. Türkçesi: “Allahım! Senden yardım ve mağfiret ister. kendileriyle ilişkilerimizi keseriz. Medine’ye hicret edince. Kurban Bayramı ise dört gündür. Şâfiîler’e göre ise sünnettir. Yine dünyanın dört bir köşesinden gelip Mekke’de buluşarak hac görevini îfâ eden hacılar ile dünyanın her bir köşesinde yaşayan diğer bütün Müslümanlar aynı günde kurbanlarını kesip kurban etlerini paylaşarak büyük bir coşkuyla bayramlarını yaparlar. eğlence ve sevinç günü olduğunu görüp “Yüce Allah size o iki bayram günlerine bedel olarak daha hayırlı iki bayram günleri ihsan buyurmuştur” diye müjdelemiş.meydana gelmesi halinde sabah namazlarının farzında kunût duası okunabilir. Sana itimat ederiz. Allahım! Biz ancak Sana ibadet eder. altı derece yükseldiği zamandır. kunûtu okumaz. Vitir namazında okunan kunût duası şöyledir: “Allahümme innâ nes’te’înüke ve nes’tağfirüke ve nes’tehdîke ve nü’minü bike ve netûbü ileyke ve netevekkelü aleyke ve nüsnî aleyke’l-hayra küllehü neşkürüke ve lâ nekfürüke ve nahle’u ve netrükü men yefcürüke. İşte o tarihten itibaren Müslümanlar. Şüphe yok ki. bu günleri biri Ramazan Bayramı. nimetini itiraf ile Sana şükrederiz. Sana secde ederiz. Hanbelî mezhebinde bir görüşe göre. Bayram Namazlarının Hükmü ve Kılınışı Kendilerine cuma namazı farz olan kişilere. neşe. Bayram Namazları Bayramların Önemi Bayram. Üç defa “Allahümmağfirlî” (Allahım beni bağışla) de diyebilir. Peygamber. hem dinî hem de sosyal yönlüdür. Sana isyan edip duranları reddeder. güneşin yaklaşık beş. Ramazan ayında zekât ve fitrelerle birbirleriyle yardımlaşıp dostluk ve kardeşliklerini perçinleyen ve her çeşit meşakkatlere katlanıp oruçlarını tutan Müslümanlar. Ramazan Bayramı üç. bayram namazları vaciptir. Senin rahmetini umar. Sabah namazında kunût duasını okuyan bir Şâfiî veya Mâlikî imama uyan bir Hanefî susar. Müslümanların kutladıkları bu bayramlar. koşarız. Şâfiî ve Mâlikî mezheplerine göre ise müekked sünnettir. İmam Mâlik ve Şâfiî’ye göre ise her zaman sabah namazlarının farzında ikinci rek‘atın rükû‘undan sonra ayakta kunût duası okunur. Kunût duasını bilmeyen sadece “ Rabbenâ atinâ fî’d-dünya haseneten ve fi’l-âhirati haseneten ve kınâ azâbe’n-nâr” ayetini okuyabilir. Seni inkâr etmeyiz. 92 . diğeri Kurban Bayramı olarak kutlamaya devam etmişlerdir. Ancak bayram namazlarında hutbe namazdan sonra okunur ve sünnettir. Senin azabın kâfirlere erişicidir”.
bunlar da vaciptir. İmam açıktan. imam gizlice “Eûzü-Besmele”yi okur ve daha sonra Fâtiha ile bir miktar da Kur’ân’dan okur. Üçüncü tekbirin ardından yine eller bağlanır. bu üç tekbirden sonra yine imam açıktan cemaat de gizlice “Allahu ekber” diye tekbir alarak rükû ve secdelere varılır. imam rükûdan doğrulunca. Her defasında eller yukarıya kaldırılıp daha sonra yanlara salıverilir ve her tekbir arasında üç tekbir miktarı durulur. tekrar üç defa eller kaldırılarak. Şâfiîler’e göre. bayram namazından sonra minbere çıkar. bu rükûya yetişeceğine kanaat getirirse. Bayram namazına hiç yetişemiyen kişi. bayram gecelerini ibadetle geçirmek müstehaptır. onun üzerinden düşer. boy abdesti almak. erken kalkmak.güneşin doğuşundan yaklaşık 40-50 dakika sonradır. güzel hafif kokular sürünmek.rükû ve secdelere gider. en güzel elbiseler giyinmek. açıktan “Allahu ekber” diyerek -bilindiği şekilde. Hatip. her bir rek’atda üç fazla tekbir bulunur ki. “Allahümme salli-bârik” ve “Rabbenâ âtinâ” duaları gizlice okunarak sağa sola selam verilerek namaza son verilir. “Niyet ettim Allah rızası için iki rek’at Ramazan veya Kurban bayramı namazını kılmaya. Cumada olduğu gibi iki hutbe sunar. dilerse dört rek’at nâfile namazı kılar. Ancak bu namaz. uydum hazır olan imama” şeklinde niyet eder. oturmaksızın hutbeye başlar. cemaat de gizlice “Allahu ekber” diye üç defa tekbir alır. Etleri asıp kurutmak anlamına gelen bu kelime aynı 93 . buna “teşrîk tekbirleri” denir. Bayram namazında birinci rek’atın rükûunda iken imama uyan kişi. Allahu ekber ve lillahilhamd” diye tekbir getirilir ki. Cemaat de. kadınlar ve yolcular da bu namazı kılabilirler. Sonra tekbir alınarak ikinci rek’ata kalkılır. birinci rek’atı kazâ etmek üzere kalkınca. Rükûyu kaçıracağından korkarsa. Ramazan Bayramı hutbesinde cemaate özellikle fitre. cemaat de bu tekbirlere hafifçe katılır. Eller yukarı kaldırılıp “Allahu ekber” denerek başlangıç tekbiri alınır. birinci rek’atta olduğu gibi tekbir alınır. Bayram tekbirlerini rükûda iken ellerini kaldırmaksızın alır. imam gizlice “Besmele”yi okuduktan sonra açıktan Fâtiha ile bir miktar da Kur’ân’dan okur. sonra yine gizlice bayram tekbirlerini alır ve namazını tamamlar. fazlaca sadaka vermek. başlangıç tekbirinden sonra rükûya varır. bayram namazlarını cemaatle kılmak daha faziletlidir. bu bir kuşluk namazı yerine geçer. Eller bağlanır ve gizlice “Sübhaneke” okunur. Lâ ilâhe illallahu vallahu ekber. Ezan ve kâmet okunmaz. Daha sonra oturulup “Tahiyyât”. Bu sebeple. Kurban Bayramında ise kurban ile teşrik tekbirleri hakkında bilgi verir. İşte bayram namazı bu vakitten itibaren başlamak üzere öğle namazına kadar kılınabilir. mekruh olan hususlar da mekruhtur. Bu duruma göre. Allahu ekber. bayram tekbirlerini bitirmese bile kendisi de kalkar. “Niyet ettim Allah rızası için iki rek’at Ramazan veya Kurban bayramı namazını kılmaya” diye niyet eder. Cuma hutbesinde sünnet olan hususlar bayram hutbesinde de sünnettir. Bayram namazının ikinci rek’atına yetişen kişi. Artık bitiremediği tekbirler. Bayram günlerinde. Cemaatle kılınır ve kıraat açıktan yapılır. Teşrîk Tekbirleri Arefe gününün sabah namazından itibaren kurban bayramın dördüncü gününün ikindi namazına (bunlar dâhil) kadar yirmi üç vakit farz namazını müteakip bir defa : “Allahu ekber. ayakta gizlice başlangıç tekbiri ile bayram tekbirlerini alır ve daha sonra rükûya varır. bayram hutbelerine tekbir ile başlanır. kendi başına bayram namazını kılamaz. İmam. karşılaştığı mümin kardeşlerine karşı güler yüzlü olmak. imam ile kılmayan bir kişinin bu namazı tek başına kazâ etmesi sünnettir. Cemaat de gizlice tekbir alarak imama uyar. onlara göre tek başına hutbesiz de kılınabilir. Bayram namazları. Hanbelî mezhebine göre de. önce gizlice “Besmele” ve Fâtiha sûresi ile bir miktar da Kur’ân’dan okur. Ancak. ikişer rek‘attır. Hatip.
zamanda kurban bayramı günlerine verilen bir isim olduğundan. Allah yücedir. Bunun anlamı şudur: Bir belde halkının tamamı 94 . Dolayısıyla bir terâvih namazında beş tervîha vardır. Peygamber’in ara sıra terk ettiği) şeklinde iki kısma ayrılır. Buna sünnet diyenler de vardır. Allah yücedir. Peygamber’den itibaren günümüze kadar kesintisiz olarak yatsı namazını müteâkiben kılınagelmiştir. “İman”. Allah yücedir. Erkekler tekbiri açıktan. Hanefîler’e göre farza tâbi sünnet namazlar vakit çıktıktan sonra kazâ edilmez. Terâvih Namazı Terâvih namazı Ramazan ayına mahsus bir namaz olup yatsı namazının vaktinde vitirden önce yirmi rek’at olarak kılınır. o günlerdeki tekbirler de böyle isimlendirilmiştir. Allah’tan başka ilah yoktur. Teşrîk tekbirleri. Peygamber “Her kim Ramazan’da faziletine inanarak ve sevabını Allah’tan bekleyerek terâvih namazı kılarsa. Ayrıca bu namazlar Hz. Farz namazların öncesinde veya sonrasında kılınan sünnet namazlar farz namazlara hazırlayıcı. rahatlatmak gibi anlamlara gelir. Dört rek‘atlık gayri müekked sünnet namazlarda (ikindi namazının sünneti ile yatsı namazının ilk sünneti). SÜNNET VE NÂFİLE NAMAZLAR Sünnet Namazlar Farz Namazlara Tâbi Sünnet Namazlar (Revâtib) Beş vakit farz namaz ile cuma namazının farzının öünde ve sonunda kılınan namazlar sünnet namazlar olarak isimlendirilir. Farzlara tâbi olarak kılanan bu namazların bir kısmı müekked sünnet (Hz. Terâvih namazı Hz. cemaatle kılan da teşrîk tekbirini getirir. En faziletlisi camide kılınanıdır. 37) hadisleriyle Müslümanları terâvih namazını kılmaya teşvik buyurmuşlardır. Zamanında getirilmeyen tekbirlerin kazâsı yoktur. fıkıh bilginlerinin çoğunluğuna göre vaciptir. Farz namazlara tâbi sünnet namazlar terâvih namazı dışanda tek başına yani cemaatsiz kılınır. Terâvih namazının her dört rek‘atı sonunda bir süre oturularak istirahat edildiği için bu dört rek‘ata bir tervîha adı verilmiştir. Sadece sabah namazının sünneti farzı ile birlikte kerâhet vakti çıktıktan sonra o günün öğle vaktine kadar bir zaman diliminde kazâ edilebilir. Fıkıh bilginlerinin çoğunluğuna göre terâvih namazının cemaatle kılınmasının hükmü sünnet-i kifâyedir.Peygamber’e bağlılığın bir göstergesi olup terk edilmesi hoş karşılanmaz. Sünnet namazların her rek‘atında kıraat farzdır. kadınlar ise içlerinden getirir. Terâvih Arapça tervîha kelimesinin çoğulu olup sözlükte nefsi dinlendirmek. onları koruyucu ve eksiklerini telâfi edici ibadetlerdir. Hanefîler’e göre başlanılmış bir sünnetin bozulması halinde kazâsı vaciptir. Teşrîk tekbirinin anlamı şöyledir: Allah yücedir. Tek başına kılan da. Belli bir düzen içinde kılınan bu namazlara revâtib adı verilmiştir. müekked sünnetlerden farklı olarak ilk oturuşda tahiyyattan sonra salli-bârik duaları okunur ve üçüncü rek’ata sübhâneke ile başlanır. Hamd Allah’a mahsustur”. Terâvih namazının hükmü sünnet-i müekkededir. onun geçmiş günahları bağışlanır” (Buhârî. Peygamber’in devamlı kıldığı) ve gayri müekked sünnet (Hz. Terâvih namazı tek başına kılınabilmekle birlikte cemaatle kılınması daha faziletlidir. Gayri müekked sünnetler müstehab veya mendup olarak da adlandırılır. Hz.
101). Bu ibadet işrâk namazı olarak da bilinir. el-İsrâ 17/79). on rek‘atta selam vermek suretiyle kılınması ise mekruhtur. Her iki rek’atta bir selam verilmesi daha faziletlidir. bunun sevabı çoktur. Peygamber Efendimiz hakkında farz idi (bk. dört rek‘atta bir selam vererek kılmak da mümkündür. “Mevâkît”. mendup olarak nitelendirilen nâfile (tatavvu‘) namazların başlıcaları şunlardır: Tahiyyyetü’l-Mescid Tahiyye. Kuşluk namazının sekiz rek’at kılınması daha faziletlidir. daha sonra imamla birlikte terâvih namazını kılmaya başlar. daha sonra vitir namazını tek başına kılar. Ziyaret. bu namaz akşam namazının sünneti gibi kılınır. Dört rek‘atta bir selam verilmesi halinde ise. “tahiyyetü’l-mescid” ise. Diğer taraftan bir mescide herhangi bir namazı kılmak veya farz namazı cemaatle kılmak niyetiyle girmek de tahiyyetü’l-mescid yerine geçer. dört. Peygamber’in fiili ile sâbittir. Teheccüd namazı iki rek’attan sekiz rek’ata kadardır. “Sıyâm”. sekiz veya on iki rek’at namaz kılmak müstehaptır. diğer Müslümanları da teşvik eden ayet ve hadisler vardır (bk. 95 . Böyle kılınması daha faziletli olmakla birlikte. İki rek‘atta bir selam verildiği takdirde. Müslim. mescidde Rabbine tâzimde bulunmak üzere iki rek‘at nâfile namaz kılması müstehaptır. Bu. bu namazı bir defa kılması yeterlidir. O’na tâzimde bulunmak demektir. es-Secde 32/16. selam vermek. Yatsı namazının kılınmasının ardından mescide gelen kişi. sekiz. Tehüccüd namazı. Teheccüd Namazı Yatsı namazının ardından daha uyumadan veya biraz uyuduktan sonra kılınacak nâfile namazına “gece namazı” denir ki. Bir mescide girip meşguliyetinden veya vaktin kerâhati gibi bir sebepten dolayı bu namazı kılamayan kişinin “Sübhânallâhi ve’l-hamdu lillâhi ve lâ ilâhe illallâhu va’llâhu ekber” demesi de müstehap görülmüştür. ez-Zâriyât 51/17-18. eğitim.202. Altı. belde halkının topluca cemaatle terâvih namazını kılmayı terkedip onu evlerinde tek başlarına kılmaları doğru değildir. Terâvih namazı. Teravih orucun sünneti olmayıp vaktin sünneti olduğu için hasta ve yolcu gibi mazeretleri sebebiyle oruç tutmakla yükümlü olmayanlar için de bu namazı kılmak sünnettir. mescidin Rabbine selam vermek. Teheccüd namazına. Hz. Kuşluk (Duhâ) Namazı Güneş doğup kerâhet vakti çıktıktan sonra istivâ vaktine kadar iki. el-Furkân 25/63-64. Günde birkaç defa mescide giren bir kişinin. Nâfile (Tatavvu‘) Namazlar Hükümleri müstehap. öğretim gibi bir maksatla bir mescide giren Müslümanın. “De‘avât”.olmasa da hiç değilse bir kısmı bu namazı cemaatle kılmalıdır. Tirmizî. 207. önce yatsı namazını kılar. el-Müzzemmil 73/20. her iki rek‘atta bir selam vermek suretiyle kılınır. eksik kalan rek‘atları ya imamla birlikte vitir namazını bitirdikten sonra kılar veya önce terâvihten kılamadığı eksik kalan kısımları tamamlar. Âl-i İmrân 3/16-17. Bir süre uyuduktan sonra kalkılıp kılınırsa “teheccüd namazı” adını alır. yatsı namazının ilk sünneti gibi kılınır. Bu namazın mescide girip henüz oturulmadan kılınması daha faziletlidir.
işimin sonucu. eğer bu iş. Hâcet Namazı Uhrevî veya dünyevi bir ihtiyacı bulunan kişi.İstihâre Namazı İstihâre. istihâre namazı üç veya yedi gece tekrarlanabilir. bunu benden çevir. sonra da beni bu takdir edilen hayır ile hoşnut kıl” (Buhârî. Benim ise gücüm yetmez. Benim için gönlümde bir meyil bırakma ve benim için hayır nerede ise müyesser kıl. açıktan iki rek’at namaz kıldırması menduptur. İstihâre duası şöyledir: “Ey Allahım! Sen bildiğin için. yağmur (istiskâ) duasına çıkar ve Cenab-ı Hak’tan yağmur yağdırmasını niyaz ederler. hiç değilse haftada veya ayda ya da yılda bir defa kılınmalıdır. yaşayışım. ardında da bir dua yaparak. Ebû Hanîfe’ye göre. Sen gayb âlemini de bilirsin. her rek’atında yetmiş beş defa “Sübhânallâhi ve’l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe ille’llahu ve’llâhu ekber” diye tesbih okunan dört rek’atlı bir namazdır ve sevabı pek çoktur. cuma namazı gibi. Namazın ardından minbere çıkmadan bir hutbe okur. Bu namaz her vakit kılınabilir. Ve eğer bu iş. İstihâre yaptıktan sonra mesele aydınlanmazsa. Hayra ermemi. 350). 14. İlk rek’atta “Kâfirûn” sûresi. Tirmizî. “Salât”. benim dinim. Tirmizî. işimin sonucu. bu aralıklarla kılınamazsa hiç olmazsa ömürde bir defa kılınması önerilmiştir (Ebû Dâvûd. Ardından istihâre duası yapılır. 25. ihtiyaç duyduğu işin meydana gelmesi için Allah’tan niyaz eder. “Salât”. Sonra bunda benim için feyiz ve bereket meydana getir. cuma namazını kıldıran imamın. “Tatavvu‘”. Abdestli olarak kıbleye yönelerek yatılır. Ve Sen her şeyi bilirsin. dünya ve âhiretim hakkında hayırlı ise bunu bana nasip ve müyesser eyle. insanlar isterlerse. ikinci rek’atta ise “İhlâs” sûresi okunur. hâlbuki ben bilemem. Çünkü Senin her şeye gücün yeter. Senin büyük fazl ve kereminden niyaz eylerim. İmamın üzerindeki ceket veya hırkasını ters çevirip giymesi de sünnettir (Müslim. Yağmur Duası Kuraklık olduğu zaman Müslümanlar. rüyada beyaz veya yeşil görülmesi hayır ve iyiliğe. beni de bundan çevir. Tesbih Namazı Tesbih namazı. 15). 303. senden hakkımda hayırlısını bana bildirmeni dilerim. Ey Allahım! Sen bilirsin. “Teheccüd”. benim dinim. bu durumda dua edilir. bir şeyin hayırlısını istemek anlamına gelir. yaşayışım. 1). Ebû Yusuf ve İmam Muhammed’e göre. Ve gücün yettiği için. dünya ve âhiretim hakkında benim için bir şer varsa. Hâcet namazının ilk rek’atında Fâtiha’dan sonra üç defa “Âyete’l-kürsî”. “Vitr”. kırmızı veya siyah görülmesi de şerre delâlet eder. ben Senden güç ve tâkat isterim. Herhangi bir rüya görülmediği takdirde kalbin ilk meylettiği yön de esas alınabilir. Üç gün yağmur duasına çıkılması müstehaptır. 96 . Hakkında nasıl hareket etmenin doğru olduğu bilinemeyen mubah işlerde. manevi bir işarete nâil olmak için kılınan iki rek’atlık bir namazdır. “İstiskâ”. ayrı ayrı namaz kılabilirler. yatsı namazından sonra iki veya dört rek’at namaz kılar. diğer rek’atlarda Fâtiha’dan birer defa İhlâs ve Muavvizeteyn sûreleri okunur.
İmam. dua ve istiğfarda bulunmakla. Böyle bir tutulma durumu gördüğünüz zaman. Hiç bir kimsenin ne ölmesinden ne de hayat bulmasından dolayı tutulmazlar. Hz. Kandil Gecelerinde Namaz Eskiden gerek mevlid-i nebî münasetiyle ve gerekse regâib. insanların bu şekildeki yanlış kanaatlerini değiştirmek için şöyle bir konuşma yapmıştır: “Güneş ve ay. yolculuk ve savaşı da içine alan korkulu/tehlikeli hallerde. münferiden kazâ veya nâfile namazları kılmakla. yolculuk. ay ve güneş tutulması sona erinceye kadar namaz kılın ve Allah’a dua edin. Allah’ın her şahsa. ezansız ve kâmetsiz iki rek’at namaz kıldırır. dinde güçlük bulunmadığı (el-Hâc 97 . hastalık. “Küsûf”. halk arasında bu gecelerin “kandil geceleri” şeklinde isimlendirilmesi yaygınlık kazanmıştır. Kur’ân okumakla. Allah’ı anmakla. va’z dinlemekle.bu görevi yerine getirecektir. Ahmed b. camilerde kılınacağı gibi sahrada da kılınabilir. yakınlarının ve din kardeşlerinin gönlünü almakla veya bunlara benzer ibadetlerle güzelce değerlendirebilirler. savaş hallerinde bile.Küsûf ve Husûf (Güneş ve Ay Tutulması) Namazı Güneş tutulduğu zaman (küsûf) cuma namazını kıldıran imam. namazın ardından dua okur ve cemaat de “amin”der. NAMAZIN HASTALIK. Bu namaz. Bu bölümde. fakirlere yardım etmekle. hastalık. İmam Mâlik. Hanbel’e göre. YOLCULUK VE KORKU HALLERİNDE KILINIŞI İnsanın yaratılış amacı Allah’a kulluktur. hutbe okunması müstehaptır. Bilinci yerinde olan her mümin. namazı terk etmeyecek imkânların elverdiği ölçüde –bazı rükünları eksilterek de olsa. Kandil gecelerine mahsus bir namaz bulunmamakla birlikte Müslümanlar bu geceleri evlerinde veya camilere giderek namazlarını cemaatle kılmakla. Ay tutulduğu zaman (husûf) Müslümanların evlerinde tek başlarına iki veya dört rek’at namaz kılması menduptur. Ünitede geçen bazı kavram ve terimler için Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından yayımlanan Dinî Kavramlar Sözlüğü’ne (Ankara 2002) bakabilirsiniz. farz vacip ve sünnetlerine riayet ederek namazlarını eksiksiz ve devamlı kılacaklardır. berât. İmam Şâfiî’ye göre. Hanbel’e göre. fertlere namazlarını edâ ederken tanınan kolaylık ve ruhsatlardan bahsedilecektir. namaz Allah’a kulluğun benzeri bulunmaz bir aracıdır ve dinin de direğidir. Peygamber. bu namaz cemaatle kılınır. Ebû Hanîfe’ye göre. İmam Şâfiî ve Ahmed b. mirâc gecelerinde minarelerin kandillerle donatılmasından dolayı.” (Buhârî. Namazın Hastalık Halinde Kılınışı Kur’ân-ı Kerim’de. Allah’ın varlığını gösteren ayetlerdir. kıraati sessizce. Onun vefat ettiği gün güneş tutulmuştu. ancak gücünün yettiği kadar sorumluluk yüklediği (el-Bakara 2/286). masum çocuğun vefatından dolayı güneşin tutulduğunu zannetmişlerdi. küsûf namazında hutbe okunmaz. Peygamber’in oğlu İbrahim bir buçuk yaşında iken vefat etti. Normal hallerde müminler. Ebû Hanife. İnsanlar. Hz. Ebû Yusuf ve İmam Muhammed’e göre ise açıktan yapar. 1).
yanı üzerine veya arkası üstüne yatarak îmâ ile namazını kılabileceğini ifade etmişlerdir. Yine meselâ namazı bir süre ayakta kılabilecek gücü bulunan bir hasta. karada. namazını erteler. hastalara her konuda kolaylıkların getirildiği (en-Nûr 24/61) ve ibadetin ayakta. Çok yavaş giden kağnı arabası ile çok hızlı giden at’ın yürüyüşüne itibar edilmez. oturarak. bir gün ve bir geceden fazla sürerse. Hz. Hanbelîler’e göre ise baygınlık hali uzun da sürse bu halde kılınmayan namazlar kazâ edilir. Ancak. gözleri ve kaşları ile îmâda bulunur. oturmaya da gücü yetmeyenin. yaya yürüyüşü ve kafile arasındaki deve yürüyüşüdür. 98 .bu süreye ait namazlarının tamamen düşeceğini ileri sürmüşlerdir. “Orta yürüyüş”. iyileşince kazâ eder. Denizlerde ise. Hanefilere göre yolculuk hükümleri. Oturarak namaz kılan kişi. bu hastanın -aklı başında olsa bile. Namazın Yolculukta Kılınması Sefer (Yolculuk) Kavramı Arapça’da “sefer” ve “müsâferet”. yanı veya sırtüstü yatarak da yapılabilir. en az orta yürüyüşle üç günlük bir mesafeye gidecek yolcular için sabit ve cari olur. bir yere dayanarak namaz kılabildiği sürece. yolculuk gibi anlamlara gelir. bu süredeki namazları düşer. Oturarak namaz kılmaktan da aciz olan bir hasta. Buna da gücün yetmezse sırt üstü yatarak kıl. Bir hasta. Şâfiîlere ve Mâlikîler’e göre bu durum bir namaz vakti ile sınırlıdır. sefer: “Oturulan yerden kalkıp belli bir mesafeye gitmek veya özellikle ibadetler bakımından bazı hükümlerin değişmesine sebep olacak kadar uzak bir yere gitmek” şeklinde tanımlanır. Bir grup fıkıh bilgini ise. rükû için başı ile eğilir ve secdeleri tam yapar. o kadar ayakta durur. îmâ ile namaz kılmaya dahi gücü yetmeyen bir hastanın aczi.“Îmâ”. Buhârî. yolculuk etmek. ona da gücün yetmezse yan yatarak kıl. Ebû Yusuf’a göre bu durumda kalbi ile îmâda bulunamazsa da.22/78). ayakta durmaya gücü yetmeyen veya ayakta durması hastalığının uzamasına veya artmasına sebep olacağı anlaşılan bir hastanın. oturarak ve yan üzere yatarak yapılabileceği (Âl-i İmrân 3/191) beyan edilmiştir. Bir yerden başka bir yere giden kimseye de “müsâfir” (yolcu) adı verilir. gözü veya kalbi veyahut kaşları ile îmâ edemez. İslâm’ın kolaylık ilkesinden hareket ederek. Hatta iftitâh tekbirini ayakta alabilen bir hasta. farz namazları oturarak kılamaz. o takdirde rükû ve secdeleri îmâ ile yerine getirir. Fıkıh bilginleri de. namazda rükû ve secdeye işaret olmak üzere başı öne doğru eğmektir. bedensel bir özrü bulunduğu veya hastalığı ağır olduğu için secdeye kapanamazsa. böyle bir hasta. Zira Allah kimseye gücünün üstünde bir şeyi yüklememiştir” (bk. Bu ayakta yapılabileceği gibi. yüzü kıbleye gelecek şekilde sırtüstü veya yan yatarak îmâ ile namazını kılar. Salât. bir hasta başı ile îmâ yapmaya gücü yetmezse. bir yerden başka bir yere gitmek. “Taksîr”. bü süreye ait namazları kazâ eder. Fıkıh terimi olarak ise. Peygamber de bedensel hastalığı bulunan bir kişiye: “Ayakta kıl. bu tekbiri ayakta alır. eğer buna gücün yetmezse oturarak. Bir gün ve bir geceden daha uzun süre baygın kalan kişinin ise. Hanefîler’e göre bir gün ve bir geceden daha az süre baygın kalan kişi. bu mesafe yelkenli gemilerin mutedil bir havada üç günde katettiği mesafedir. Ebû Hanîfe’ye göre. sonra oturarak namazını tamamlar. 19.175) buyurarak hastaların güçlerinin yeteceği şekilde namaz kılabileceklerini açıklamıştır. Bu şekilde tanımlanan seferin karşıtı “ikâmet” ve “hazar”. bir miktar kıraatta bulunur. Ebû Dâvûd. müsâfirin (yolcu) karşıtı ise mukîm ve hazarîdir. oturarak namazını kılabileceğini. sonra oturup namazını kılar.
yolculuk gündüzleri yapılır. dilerse kılmaz. farz namazları cemaat halinde de ikişer rek‘at olarak kılarlar. yolcu da mukîme uyabilir. o kimsenin dinen yolcu sayılıp seferilik hükümlerinden yararlanabileceğini ileri sürmüşlerdir. o günkü öğle namazı yerine geçer. Günümüzde ise. Fakat o kişi. farzı edâ etmiş olmaz. ikamet halinde kazâya kalan namazlarını da yolculuk esnasında tam kılar. yolcu olmayan imama uyarsa. yolcunun namazlarını bilerek iki rek’attan fazla kılması mekruhtur. bir günde yapılacak yolculuk süresini ortalama altı saat (üç günde toplam on sekiz saat) olarak belirlemişlerdir. Bunları dilerse kılar. Böyle bir durumda imamın. günümüz ölçüleriyle 5544 metredir. Yolcu. namazları kısaltmak sünnet-i müekkededir. son iki rek‘at da nâfile olmuş olur. yolcu olana uyarsa. Sefer süresinin hesaplanmasında. imam ile birlikte dört rek‘at namazı tam kılar. Yolcular.on beş. bir yolcunun orta yürüyüşle üç günde (ortalama on sekiz saatte) kat edebileceği mesafe’yi -yolun düz veya engebeli olma durumuna göre. Ancak vacip olan kısaltmayı terketmiş ve namaz selamını geciktirmiş olmasından dolayı. Bununla birlikte iki rek’at kılıp da teşehhütte bulunduktan yani tahiyyatı okuduktan sonra kalkıp iki rek’at daha kılacak olsa farzı edâ etmiş. “lâhik” olduğu kabul edilerek bu iki rek rek‘atta Fâtiha ve sûre/ayet okumaz. Tercih edilen görüşe göre. Bir fersah. kendisinin yolcu olduğunu ve cemaatin de dörde tamamlaması gerektiğini namazdan önce hatırlatması müstehaptır. birinci teşehhüdü terketse veya ilk iki rek’atta kıraatte bulunmamış olsa yani Fâtiha ve sûre/ayet okumamış olsa. Hanefî fıkıh bilginlerinden bir kısmı. cuma ve bayram namazlarını kılmakla mükellef değildir. namaz selamını geciktirmiş olmasından dolayı sehiv secdesi yapması gerekir. Mekke’de namaz kıldırdığında: “Ey Mekkeliler! Namazları tam kılınız. sabahtan öğlene kadar geçen altı saatlik yolculuk süresinde orta yürüyüşle katedilebilecek mesafenin kilometre olarak karşılığı şöyle tesbit edilmiştir: Bir saatte ortalama beş kilometrelik bir mesafe katedilebildiği dikkate alınacak olursa. dilerse tam kılar. Buna göre. Son dönem Hanefî fıkıh bilginleri. istirahate de ihtiyaç vardır. on sekiz ve yirmi bir fersah olarak takdir etmişler ve bir kimsenin bu kadar fersahlık bir mesafeyi pek kısa bir zamanda katetmiş olsa bile. imam iki rek'atta selam verdikten sonra yolcu olmayan. yolculuklarda dört rek’atlı farz namazların kısaltılıp ikişer rek’at olarak kılınması vaciptir. kötü bir iş yapmış sayılır. Mâlikîlere göre. ayağa kalkıp iki rek‘at daha kılarak dört rek‘atı tamamlar. on sekiz saatlik bir süre yolculuk yapan kimse. Bu sebeple gidiş ve dönüş süreleri birleştirilerek amel edilemez. Mukîm olan kişi yolcuya. Hanefi ve Mâlikîlere göre. yolculuğu esnasında kazâya kalan namazlarını yolculuktan sonra ikişer rek‘at. Gündüzleri de yola aralıksız devam edilemez. Şayet yolcu olmayan. Şâfiî ve Hanbelîlere göre ise yolcu namazları kısaltıp kısıltmamakta muhayyerdir. Namazını unutarak tam kılan yolcunun ise.Yolculukta gece gündüz yola aralıksız devam edilemez. on sekiz saatte 90 kilometrelik yol katedilmiş olur. sadece gidiş veya dönüş süresi dikkate alınır. Kıraat miktarı durup rükû’ ve sücûd yapar. Kendisine farz olmadığı halde cumayı kılan bu kimsenin namazı. 99 . Kendisine cuma namazı farz olan kimsenin. çünkü biz seferiyiz” buyurmuştur. dinen “yolcu” sayılır ve yolculuk ruhsatlarından istifade edebilir. Yolcu Namazı Hanefî mezhebine göre. müsafir. Zira Peygamberimiz. zeval vaktinden sonra her hangi bir mazereti olmaksızın cuma namazını kılmadan yolculuğa çıkması mekruhtur. Seferde sünnet namazlar vakit geniş ve imkân olduğu takdirde olduğu gibi kısaltılmadan kılınır. dilerse kısaltır. geceleri ise istirahat vakti kabul edilir. Ancak yolcu olan kişi.
imama uyan bölüklerin cepheye gidip gelirken fiilen çarpışma halinde olmamaları. Peygamber Efendimiz.Ancak. Fıkıhta kişinin bulunduğu yer yolculuk hükümlerinin uygulanıp uygulanmaması bakımından vatan (ikamet yeri) kavramı esas alınarak üçe ayrılmıştır: Vatan-ı aslî. cephede nöbet tutar ve diğer bölük de gelip imama uyar. Buna karşılık bir yolcunun on beş günden az kalmayı planladığı yerde seferilik hükümleri devam eder. Bu iki fıkıh bilginine göre ise. “mesbûk” oldukları için namazlarını ferdî kıraatla tamamlayıp tekrar cepheye dönerler. nöbet ve savaş halinin gereği olan önlemleri almayı ihmal etmeksizin iki gruba ayrılarak askerî birliği sevk ve idare eden başkomutanın veya ona vekâlet eden imamın arkasında sırayla saf tutarak farz namazın bir kısmını imamın arkasında. Birinci bölük döner gelir. “Usfân”. korku ve tehlike halinde Müslüman askerlerin. ikinci secdeden veya birinci oturuşta teşehhüdden sonra safı terkedip cepheye gider. iki rek’atlı bir namazın ilk rek’atını. bulundukları cephe ve mevzilerini değiştirmemeleri. her bir bölüğün başka bir imamın arkasında normal zamanlardaki 100 . “Zîkared” gazvelerinde korku namazını kıldırmıştır. askerlerin seferî olmaları halinde dört rek’atlı farz namazlar ikişer rek’at olarak kılınır. darlık ve güçlük olduğu takdirde sünnetler terk edilir. Namazın Korku Halinde Kılınışı Kaynaklarda salâtü’l-havf olarak geçen korku namazı. 294-298) okuyunuz. Korku namazının cemaatle kılınış şekli şöyledir: Cephede savaş hazırlıkları devam ederken veya savaş esnasında fiilî çatışmalara ara verildiği zaman aralıklarında. Yolcunun doğup büyüdüğü veya evlenip yerleştiği yere yani vatan-ı aslîye döndüğünde yolculuk hali sona erer. “lâhik” oldukları için namazlarını kıraatsız olarak tamamlayıp selam verir ve yine cepheye giderler. Aksi halde namazları bozulur ve yeniden kılmaları gerekir. sahabîler de yaptıkları şavaşlarda korku namazını kılmışlardır. diğer kısmını da kendi başlarına kılmalarını ifade eder. vakit namazını kılmak üzere cephede bulunan Müslüman askerler iki bölüğe ayrılarak. Daha sonraları. düşmanın her an için ani baskınına uğrama gibi muhtemel bir tehlike öngörülüyorsa. İmam kendi başına selam verir ve namazdan çıkar. Yolculukta namazların kısaltılarak kılınmasının dışında ibadetler alanında tanınan başka ruhsatlar var mıdır? Seferîlik hükümlerinin hikmet ve illeti nedir? Bu konuda Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nin “Sefer” maddesini (XXXVI. Bununla birlikte bu iki bölük nöbet tuttukları yerde de kalan rek’atları ikmâl ederek namazlarını tamamlayabilirler. Bu halde kılınan namazın geçerli olabilmesi için. bu yere vatan-ı süknâ denir. Hanefilerden Ebû Yusuf ve Şâfiîlerden Müzenî’nin dışındaki fıkıh bilginlerine göre. nöbetteki diğer bölük gelerek imama uyar. Bununla birlikte. Bir yerde on beş gün ve daha fazla kalmaya niyet eden kimse için ikamet hükümleri geçerli olur ve bu niyetle kalınan yere vatan-ı ikamet adı verilir. üç veya dört rek’atlı bir namazın ise ilk iki rek’atını bu ilk bölük imam ile birlikte kılar. cepheye gidip gelirken bir araca binmemeleri kısaca namazla bağdaşmayacak bir harekette bulunmamaları gerekir. “Zâtu’r-rikâ”. Kur’ân-ı Kerim’de bir ayette korku namazına işaret edilmiş (el-Bakara 2/239). Burada işaret edilmelidir ki. korku namazının hükmü kıyamete kadar geçerlidir. bu namaz sadece Peygamber dönemine ait idi ve dolayısıyla Peygamberimizin vefatından sonra bu namazın hükmü kalmamıştır. vatan-ı ikamet ve vatan-ı süknâ. bir bölük. Sonra ikinci bölük gelir. onun ile birlikte geri kalan rek’atları kılar ve tekrar cepheye gider. “Batnu nahl”. diğer bir ayette ise korku namazının cemaatle ne zaman ve nasıl edâ edileceği özlü bir biçimde belirtilmiş (enNisâ 4/101-104) ve ayrıntılar Sünnet’e bırakılmıştır.
bazan dalgınlıkla. Bu gibi hallerde namaz tek başına da kılınabilir. fiilen çarpışma devam ederken namaz kılınıp kılınamayacağını tartışmışlardır. oturulacak yerde ayağa kalkar. namaz kılan kişinin namazını tam kılıp kılmadığıyla. Peygamber: “Sizden biri namazında şüpheye düşerse. fiilen çarpışma içinde olan bir kişinin tek başına kıldığı namaz geçersizdir. doğrusunu içinden araştırsın ve namazını kanaatine göre tamamlasın. kulun Rabbına en fazla yaklaştığı haldir. Fıkıh bilginleri. Mümin bir kişi. namazın bir rüknünü (farzını) teşkil eder. 31) buyurmuştur. istediği tarafa doğru yönelip namazını kılar. namazını erteler ve daha sonra kazâ eder. Burada belirtilmelidir ki. imkânlar hangi şekilde kılmaya izin veriyorsa o şekilde ve vaktinde kılınır. Ancak namaz kılan kişi. kabul edilip edilmediğiyle ilgili tereddüdlerini ortadan kaldırıp onu manen rahatlatan bir görev îfâ ettiğini belirtmiş olmaktadır.gibi namazlarını cemaatle kılmaları. Cenaze namazının dışındaki bütün namazların her bir rek‘atında iki defa yapılan secdelere “namaz secdesi” denir. savaş meydanlarında namazı cemaatle kılmak. Bu secde. SECDELER Secde Allah’a saygı ve O’nu yüceltmenin en ileri ifadesidir. okunacak yerde okumaz. farz. Namazlarda yanılmalar yoluyla meydana gelen bazı eksikliklerin telâfi edilmesi için namazın sonunda yapılan secdelere “sehiv secdesi”. Hendek savaşında fiilen çarpışma devam ettiği için üst üste dört vakit namazını kılamamış ve daha sonra bunları kazâ etmiştir. Hz. Peygamber ve askerleri. Böylece Peygamber Efendimiz bu ve buna benzer hadisleriyle sehiv secdelerinin namazın eksikliklerini telâfi edip onu mükemmel hale getiren. Namaz secdesi hakkında önceden bilgi verildiği için burada yalnız sehiv. Bir grup fıkıh bilginine göre ise. farz değil. okunmayacak yerde okur ve bunlara benzer davranışlarda bulunabilir veya kaç rek’at kıldığında şüpheye düşmüş olabilir. Sehiv Secdesi Tanımı ve Hükmü Sehiv secdesi. sonra selam versin ve sehiv secdesi (yani yanıldığı için iki secde) yapsın yapsın” (Buhârî. Kur’ân-ı Kerim’de secde ayetlerinin okunması veya işitilmesi sebebiyle yapılan secdeye “tilâvet secdesi” ve Allah’a şükür için yapılan secdeye de “şükür secdesi” denir. Ancak çarpışmaya ara veren veya durumu müsait olan bir kişi. Bu şekilde de namaz kılması mümkün olmazsa. Nitekim Hz. Hanefîlere göre. unutarak veya yanılarak gizli okunacak yerde açıktan okur. Ancak bu kişi cemaat sevabından mahrum olacaktır. “Salât”. kıbleye dönmesi de mümkün değilse. yanılarak (sehven) farzın te’hîr’inden (geciktirilmesiden) veya vacibin terk ve te’hîr edilmesinden dolayı namazda meydana gelen eksiklikleri telâfi etmek ve namazı tamamlamak için namazın sonunda yapılan secdeleri ifade eder. ayağa kalkılacak yerde oturur. imkânların elverdiği ölçüde namazlarını tek başına ayakta veya binek üzerinde kıbleye dönerek ve îmâ ile kılar. 101 . namazını mükemmel bir şekilde kılmaya gayret eder. tilâvet ve şükür secdeleriyle ilgili bilgi verilecektir. açıktan okunacak yerde gizli okur. vacip ve sünnetlerine riayet ederek ve huşû içinde yani gönlünü Allah’a vererek. cephede de olsa namaz terk edilip ertelenemez. cemaatle nöbetleşe kıldıkları bu namaz biçiminden daha faziletlidir. sünnettir.
Ancak böyle eksik bir namazı yeni baştan kılmayan kimsenin namaz borcu düşer. bu kişiden sehiv secdesi düşer. Cuma ve bayram namazlarında kalabalık bir cemaat varsa. Sehiv secdesi.Herhangi bir namazda bir farzın kasden (bilerek) veya sehven (yanılarak) terk edilmesi. namazda yanılsa bile onun üzerine sehiv secdesi vacib olmaz. Çünkü bir farz eksikliği telâfi etmek için sehiv secdesi yeterli olmaz. Tahiyyât. Kendisine sehiv secdesi vacip olup onu yerine getirmeyen bir kişinin namaz borcu düşer. kötü bir iş ve davranış olup. el-İsrâ 17/109. bu fırsattan yararlanıp namazının eksikliklerini gidermediği. o namazın iade edilmesini yani yeniden kılınmasını gerektirir. er-Ra’d 13/15. Tek başına kılan kişi tahiyyat. Sehiv secdesi şöyle yapılır: Namazın son oturuşunda (ka‘de-i ahîre) selam verilir. el-Hâc 22/18. Sâd 38/24. bunlar için sehiv secdesi yapmak gerekmez. cemaat arasında karışıklığa yol açmamak için imamın sehiv secdelerini terk etmesi uygun görülmüştür. imam ise –cemaatin karışıklığa uğrayıp dağılmasına yol açmamak için. en-Necm 53/62. sabah namazını kılıp selam verdikten sonra güneş doğsa. en-Nahl 16/50. Mesela. Kur’ân-ı Kerim’de ondört secde ayeti vardır ve şunlardır: el-A’râf 7/206. Ancak. yüzünü kıbleden çevirmemiş ve konuşmamış ise yine sehiv secdesi yapabilir. fakat sevabı kısmen noksandır.tahiyyatı okuyup sağ tarafa selam verdikten sonra sehiv secdesini yapar. Bir namazda bir veya birden fazla vacibin sehven terk edilmesinden dolayı. daha sonra “Allahu ekber” denilerek secdeye varılıp üç defa “Sübhâna Rabbiye’l-a’lâ” okunur. sonra da sol tarafa selam verilir. Çünkü secde ayetleri 102 . yine üç defa “Sübhâne Rabbiye’l-a’lâ” okunduktan sonra “Allahu ekber” denilerek doğrulup oturulur. Meryem 19/25. Sehiv secdesi sadece bir vacibin sehven (yanılarak) terk edilmesi veya bir farzın geciktirilmesi halinde yapılır ve yapılacak bu secde ile namazda meydana gelen eksiklikler telâfi edilmiş olur. Tilâvet Secdesi “Tilâvet” sözlükte okuma anlamına gelir. Bir vacibin kasden yani bilerek terk edilmesi ise. bundan dolayı sehiv secdesi gerekmezse de. elFurkân 25/60. İmama uyan kişi. secde ayetlerinin okunmasından dolayı yapılan secdeye “tilâvet secdesi” denir. Secde ayetini okuyan ve onu işiten herkes için tilâvet secdesini yapmak vaciptir. vakit namazı kılmaya elverişli olduğu zaman ve durumlarda vaciptir. Fıkıhta. imama ve tek başına kılana vaciptir. vakit müsaitse böyle bir namazın yeniden kılınması daha uygundur. salli-bârik dualarını okuyup sağ ve sol taraflara selam verdikten sonra. en-Neml 27/25. onu eksik hali üzere bırakıp vacipleri tamamlamadığı için günahkâr olmuş olur. Bir sünnetin kasden veya yanılarak terk edilmesi ise. sehiv secdesini yapmayı unutan bir kişinin namazı ise sahihtir. ancak sevapta noksanlık söz konusu olabilir. sonra “Allahu ekber” denilerek secdeden doğrulup oturulur. bir tesbih miktarı oturuşdan (celse) sonra yeniden “Allahu ekber” diye ikinci secdeye varılır. Sehiv Secdesinin Yeri ve Yapılış Biçimi Sehiv secdesi namazın son oturuşunda (ka‘de-i ahîre) yapılır. sadece bir sehiv secdesi yeterlidir. es-Secde 32/15. bir kusur olmakla birlikte. el-İnşikâk 84/20. Sehiv secdesi. Ancak kendisine namazının eksikliklerini giderme fırsatı tanınan bu kişi. el-Fussilet 41/37. Selam verdikten sonra namazda yanıldığını hatırlayan bir kimse. salli-bârik ve rabbenâ âtinâ duaları okunduktan sonra önce sağ tarafa. el-‘Alak 96/19.
Bunlardan bir kısmı. kendisine sevindirici bir haber verildiğinde hemen secdeye kapanırdı. secdede üç defa “Sübhâne rabbiye’l-a’lâ” denilir. öğle. Yine. ikindi gibi gizli okunan namazlarda secde ayetini okuması mekruhtur. İmamın cuma ve bayram namazlarında. kâfir ve müşriklerin secde etmekten yüz çevirdiklerini içermektedir. ne okumak ne de işitmekten dolayı. açıkça secde edilmesini emretmektedir. yapılacak rükû ve secde ile tilâvet secdesi de yerine getirilmiş olur. bu secdeyi yapması gerekir. Dönüş ancak sanadır) ayetini söylemesi müstehabtır. bir nimete nail olmasından veya bir üzüntü. Diğer bir kısmı. Hatta namazların sonunda şükür secdesi yapılması mekruhtur. Rivayet edildiğine göre Peygamber Efendimiz. gerek peygamberlere tabi olmak ve gerekse kâfirlere muhalefet etmek vaciptir. Diğer bir kısmı ise. hemen secde edilmesi gerekmez. Her hangi bir nimete nâil olmadan veya bir musibete uğramadan şükür secdesinde bulunmak mekruh olmamakla birlikte müstehap da değildir. Daha sonra “Allahu ekber” denilerek secdeden kalkılır ve ayağa kalkarken “Ğufrâneke Rabbenâ ve ileyke’l-masîr” ayeti dua niyetiyle okunur. her biri tek başına da secde edebilir. Ancak secde ayeti. Bu sebeple. Bir mecliste secde ayetini işitenler. Bir kimsenin secde ayetini okuduktan veya işittikten sonra hemen secde etmesi mümkün değil ise. kıbleye yönelerek ve tekbir alarak şükretmek maksadıyla yere kapanıp secde etmesi müstehaptır. Bir kişinin. musibet ve sıkıntıdan kurtulmasından dolayı. bir odada) tekrar okunmasından ve işitilmesinden dolayı. tilâvet secdesi yapması gerekmez. Tilâvet secdesi şöyle yapılır: Tilâvet secdesi niyetiyle ve fakat eller kaldırılmaksızın “Allahu ekber” denilerek secdeye varılır. Bu gibi inanışlara yol açabilen her çeşit mubah iş ise mekruhtur. peygamberlerin secde emrine uyup secde ettiklerini anlatmaktadır. bu takdirde namazın secdeleriyle tilâvet secdesi birlikte edâ edileceğinden dolayı. Bu. Secde ayeti okunur okunmaz. Şükür secdesinin şartları ile yapılış biçimi. Yine rivayetlere göre. Bunlardan her birisi ise. 103 . sakınca ortadan kalkar. işitilir işitilmez. o kişinin tilâvet secdesinde bulunması gerekmez. Çünkü cemaatin şaşırmasına sebep olabilir. bilgisayar gibi bir aletten işiten kişi. meslâ namaz kılarken dışardan secde ayetinin okunduğunu işitecek olsa. sahabiler de sevindirici haberler karşında şükür secdesinde bulunurlardı. özellikle Kur’ân öğreticileri ve öğrencileri için bir kolaylıktır. Ancak zaruret bulunmadıkça geciktirilmesi mekruhtur.üç kısımdır. bir mecliste (meselâ bir mescitte. Tilâvet secdesini yapacak kimsenin. avret yerleri örtülü ve kıbleye yönelmiş olması şarttır. kıraatin sonuna rastlarsa. bu secde ayetinden dolayı ayrıca bir secde edilmesi gerekir. tilâvet secdesi gibidir. televizyon. okuyan kişinin imamlığında tilâvet secdesini yapabilecekleri gibi. Ey Rabbimiz! Bizi bağışlamını bekliyoruz. Çünkü işin mahiyetini bilmeyenler bunun namazın vacip veya sünnet bir parçası olduğunu zannedebilir. abdestli. “Semi‘nâ ve ata’nâ ğufrâneke Rabbenâ ve ileyke’l-masîr” (el-Bakara 2/285) (: İşittik ve iteat ettik. Bir secde ayetinin. namazın rükû ve secdesiyle bu secde îfâ edilmiş olamaz. bir defa secde edilmesi yeterlidir. namaz kılmakla mükellef ise veya o esnada durumu elveriyorsa. hayız ve nifas halinde olan bir kadının. eğer bundan sonra üç ayetten fazla okunmazsa. Secde ayetinin namazda okunması halinde. Arapça aslından veya tercümesinden secde ayetini okuyan veya okuyandan veyahut radyo. Ancak üç ayetten fazla okunacaksa. Şükür Secdesi Allah’a şükürden dolayı yapılan secdeye “şükür secdesi” denir. yani gerek emre uymak.
bir veya iki parça olabilir. âkil ve bâliğ olup ölüm haberi kendisine ulaşan kişiler 104 . erkek olsun kadın olsun cenaze bir parça kefen bezi ile sarılır. kefenlik bez bulmakta güçlük çekiliyorsa. kefen olmaya elverişli olmayan elbiseleri çıkarılıp. Ebû Hanîfe’ye göre. Bu takdirde kocası teyemmüm ettirir. Henüz temyiz çağına ulaşmamış kız çocuğu bir erkek. organları belirgin değilse yıkanması da gerekmez. ölü için dua ve istiğfardan ibaret farz-ı kifâye bir namazdır.CENAZE NAMAZI İnsan. Çok zarurî yokluk durumlarında ise. cenaze yıkayan kişinin yıkama işini bitirdikten sonra boy abdesti (gusül) alması müstehaptır. kefenlemek. bu üç parçaya ilave olarak ayrı bir başörtüsü ve bir de göğüs örtüsü olmak üzere beş parça bezdir. ölünün günah ve kusurlarının affolunmasını Allah’tan istemektir. Yine. Henüz bülûğ çağına ulaşmamış çocukların kefenleri. Fıkıh bilginlerinin çoğunluğuna göre. Bu durumda kadınlara bu iki parça beze ayrı bir başörtüsü ilave edilir. boyundan ayaklara kadar olur. cesedi tamamen örtecek şekilde kefenlenir. Birinci parça bez (kamîs: gömlek)’in uzunluğu. kanlı elbiseleriyle defnedilir. Üçüncü parça bez (lifâfe: sargı). İnsanın dirisi kadar ölüsü de saygındır. Bu bez ne çok üstün vasıflı ve ne de çok zayıf ve alelâde bir bez olmalıdır. Ancak büyükler gibi üç parça olması daha iyidir. Burada işaret edilmelidir ki. Müslüman. Cenazeyi yıkamak dinî bir görev olduğu için bunun ücretsiz yapılmalısı daha uygundur. Kural olarak erkeği erkek. Ölünün elbisesi. Yine kadınlar arasında vefat eden bir erkeği yıkayacak erkek bir kimse bulunmazsa. Cenazenin Yıkanması ve Kefenlenmesi Cenazenin bir an önce yıkanıp. baş ve ayak taraflarından düğümleneceğinden ikinci parçadan biraz daha uzun olur. İkinci parça bez ( izâr: don ve etek)’in uzunluğu ise. bir kadın eline bir bez sararak veya eldiven ile erkeğe teyemmüm ettirir. Cenaze Namazının Hükmü ve Kılınışı Cenaze namazı. Kefen ölünün bir çeşit elbisesi demektir. Kefenlik bezin vasıfları. üç parça bezden ibarettir. bir beze sarılarak defnedilir. ancak Hanefîlere göre koca karısını yıkayamaz. Müslüman bir ölünün yıkanabilmesi için vücudunun yarıdan fazlasının bulunması gerekir. Kefen olarak kullanılacak bezin beyaz olması tercih edilir. ölü doğan çocuk organları belirgin ise yıkanır. iki parça bezle (izâr ve lifâfe) yetinilir. ölünün hayatta iken giydiği elbisenin niteliğine uygun olmalıdır. üzerine namaz kılıp bir kabre defnetmek Müslümanlar için bir farz-ı kifâyedir. Savaş şehitleri kefenlenmez. na’şın elbisesiz ve çıplak olması halinde ise. Su bulunmadığı takdirde de teyemmüm ile yetinilir. Ancak na’şı örtmede bu elbiselerin yetersizliği varsa tamamlanır. yolculuk esnasında erkekler arasında bulanan bir kadın ölünce. Yıkayıcı (ğâsil) yoksa erkeği karısı yıkayabilir. Kadınların kefeni. ancak namazı kılınmaz. kefenlenip namazı kılınarak kabrine konulması müstehaptır. bir beze sarılır. kadın yıkayıcı bulunmaz ve kocası da bulunmazsa bir başka erkek eline bez sararak veya eldiven takarak gözlerini kapatarak kadına teyemmüm ettirir. baştan ayağa kadar olur. erkek çocuğu da bir kadın yıkayabilir. dokunulmazdır. Cenaze namazını. Ölen bir Müslümanı yıkamak. Savaş şehitleri yıkanmaz. geri kalan kanlı elbiseleriyle defnedilir. kadını da kadın yıkar (ğasleder). yaratılmışlar içindeki en şerefli varlıktır (el-İsrâ 17/70).
İmam açıktan. yeterlidir. Ölü doğan çocuğu ise. “salli-bârik” ile ölü ve dirilere özellikle de ölen kişiye “dua” okumak sünnet. Allahümme men ahyeytehû minnâ fe ahyihî ala’l-islâm ve men teveffeytehû minnâ fe teveffehû ala’l-îmân” (Allahım! Bizim dirilerimizi. erkeklerin arkasında saf bağlarlar. Cenaze namazında. Cenaze namazını bir kişi. gıyabî cenaze namazı kılınamaz. İmam. hiç kimse yerine getirmezse yükümlülük kapsamındaki herkes günahkâr olur. Ve bizi cehennem azabından koru) ayetini dua niyetiyle okuyabilir. adı konulur. ölülerimizi. “Allah rızası için hazır olan (şu erkek/kadın/çocuk) cenaze namazını kılmaya niyet ettim” diye kalbinden geçirerek veya bunu dili ile söyleyerek niyet eder Cemaat de imam gibi niyet eder ve ayrıca “uydum hazır olan imama” der. Ancak cenaze namazı için cemaat şart değildir. Bilenlerin aşağıdaki duayı okuması müstehaptır: “Allahüme’ğfir li-hayyinâ ve meyyitinâ ve şâhidinâ ve ğâibinâ ve zekerinâ ve ünsânâ ve sağîrinâ ve kebîrinâ. diğerlerinin sorumluluğu düşer. yıkanır ve bir beze sarılarak defnedilir. selam vermek ise.kılmakla yükümlüdürler. âhirette de iyilik ver. Veya şu duayı okur: “Allahümme’ğfir lî ve li’l-meyyiti ve li sâiri’l-mü’minîne ve’l-mü’minât” (Allahım! Beni. güneş doğarken. Ancak bundan sonraki tekbirlerde eller kaldırılmaz. secde ve teşehhüd yoktur. Cenaze namazının rükünleri (farzları) dört tekbir ve kıyam (ayakta durmak)’dır. “Rabbenâ âtina fî’d-dünyâ haseneten ve fî’l-âhireti haseneten ve kınâ azâbe’n-nâr” (Ey Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver. Bu gibi vasıfları taşıyan kişilerin bir kısmı bu görevi yerine getirmesiyle. burada hazır bulunanlarımızı ve bulunmayanlarımızı. Ölülerimize de iman üzere ölmek nasip eyle). İmam ve cemaat gizlice “Sübhaneke” duasını okur. Kur’ân okumak (kıraat). Cemaat de kıbleye dönerek sayıları az da olsa en az üç saf halinde dururlar. namazı kılınmaz. cemaat gizli olarak “Allahu ekber” diyerek tekbir alır. rükû’. Diri olarak doğduğu bilinen çocuğun yıkanıp cenazesi kılınır. bu ölüyü ve erkek ve kadın tüm Müslümanları af ve mağfiret et). erkeklerimizi kadınlarımızı. tekbir alırken eller kulak hizasına kadar kaldırılır ve eller indirilerek göbek altında bağlanır. Yine imam açıktan ve cemaat gizlice “Allahu ekber” diyerek ikinci bir tekbir alır. cenaze namazının kılınabilmesi için. Hanefî ve Mâlikîlere göre. gıyabî cenaze namazı kılınabilir. ölünün cemaatin önünde hazır ve mevut olması gerekir. Allahım! Yaşayanlarımızı İslâm üzere yaşamaya muvaffak kıl. Bununla birlikte cenaze namazının cemaatle kılınması daha faziletlidir. ameliyat edilerek çocuk kurtarılır. Vücudunun tamamı veya yarısından fazlası olan yahut başı ile vücudunun yarısı olan bir Müslüman ölünün namazı kılınır. hatta bir kadın bile tek başına kılsa. Bu duayı bilmeyen kimse. İntihar etmek büyük bir günâh olmakla birlikte. zevalde iken ve batarken kılınması mekruhtur. “sübhâneke”. Cenaze namazının. Bu tekbirden sonra ölüye ve diğer müminlere dua edilir. cinnet getirdiği varsayımından hareket edilerek intihar edenin namazı kılınır. vaciptir. Mekruh olan bu üç vaktin dışında her zaman kılınabilir. Yine imam açıktan ve cemaat gizlice “Allahu ekber” diyerek üçüncü bir tekbir alır. Kadınlar cenaze namazına katılacaklarsa. (Kadınlar ise ellerini omuz hizasına kadar kaldırıp. Bu tekbirden sonra imam ve cemaat gizlice “Allahümme salli-bârik” dualarını okur. Fakat Şâfiî ve Hanbelî mezheplerine göre. göğüsleri üzerinde bağlarlar). küçüklerimizi büyüklerimizi (yahut küçük ve büyük günahlarımızı) affet. imam 105 . Cenaze namazı şöyle kılınır: İmam. Bu dualar okunduktan sonra. Ölen gebe bir kadının karnındaki çocuğun diri olduğuna uzman kişiler karar verirse. ölünün göğsü hizasında durur.
Herkes dağıldıktan sonra kabrin başında birinin kalıp ve ölünün kendisine sorulacak sorulara nasıl cevap vereceğine dair telkînde bulunup 106 . sonra sola selam verilir ve böylece cenaze namazı bitmiş olur. bir zaruret bulunmadıkça cenazeyi cami içine alıp orada cenaze namazını kılmak mekruhtur. Hep birlikte kılınırsa. Müslüman mezarlığına. Onun defin sonrasıyla ilgili bilinen sünneti şudur: Bir cenaze gömüldükten sonra hemen ayrılmaz. onu yıkar. imamın önüne erkek cenaze konur. ancak cenaze hemen kabre götürülecekse duaları okumaz. Fâtiha sûrelerinin okunması gelenek haline gelmiştir. Bununla birlikte hepsine bir namaz da yeterlidir. Cenaze sayısı birden fazla ise. Zarurî durumlarda bir kabre birden fazla cenaze defnedilebilir. Müslüman olmayan bir yakını ölüp. günümüzde özellikle büyük şehirlerde mezarlıklar şehir dışında veya çok uzak yerlerde olduğu için cenazeyi artık yol boyunca omuzlarda taşımak imkânı kalmamıştır. eksik tekbirleri imam selam verdikten sonra tamamlar ve duaları okur. Bununla birlikte ülkemizde definden sonra Bakara sûresinin ilk ayetleriyle son iki ayetinin (Âmene’r-Rasûlü). Ölüyü. Tebârake. 67-69). Bunun ardından önce sağa. “Cenâiz”. Cenazeye katılanlar. Uygun olanı mahremlerinin indirmesidir. Cenazenin Taşınması ve Defnedilmesi Cenazenin taşınıp kabre defnedilmesinde acele etmek müstehaptır. ölümün vuku bulduğu yerdeki kabristanlardan birine defnetmek menduptur.” (Ebû Dâvûd. Muavvizeteyn. Kural olarak cenazenin önünden değil arkasından yürünür. Cenazeyi kabre kadar omuzlarda taşımak büyük bir sevaptır. Cenaze sükûnet içinde kabre kadar götürülür. Çünkü o şimdi sorguya çekilmektedir. Şiddetli yağmur gibi bir özür. gayri müslimler kendi mezarlıklarına defnedilirler. Telkîn ve İskât-ı Salât Defin işi tamamlandıktan sonra. Cenazeyi kabre birkaç kişi indirir. Açıktan Kur’ân okunmaz ve zikir yapılmaz. Ancak bu hususta İslâmî usûlleri uygulamaz. Ancak. Cenaze namazına sonradan yetişen kişi. abdestsiz ise su bulunsa bile. zaman darlığı ve bu namazın kazâsının olmadığı için teyemmüm eder ve gelir derhal tekbir alır. cenazenin başında bir süre kalır ve etraftakilere şöyle derdi: “Kardeşiniz için Yüce Allah’tan bağışlanma ve sükûnet dileyin. Yabancı bir ülkedeki Müslümanların kendilerine ait özel bir mezarlık edinmeleri mümkün olmazsa.açıktan ve cemaat gizli olarak “Allahu ekber” diyerek dördüncü bir tekbir alır. kefenler ve kabre defneder. kara uzak ve karaya kadar durduğu takdirde bozulup kokacağından korkulursa. Okunabileceği yönünde Hz. İhlâs. Bu takdirde cenazelerin arasına toprak dökülerek birbirlerinden ayrılırlar. Yâsîn. gereksiz yere dünya kelamı konuşmaz. bunlar zarurete binaen ölülerini gayri müslim mezarlığına defnedebilirler. Cenazeyi gündüz saatlerinde defnetmek müstehaptır. Gemide ölen kimse. Müslümanlar. her birine ayrı ayrı namaz kılmak tercih edilir. kefenleme ve defin işlerini yapacak kendisinden başka birisi bulunmayan bir Müslüman. Bu sebeple cenaze arabası kullanmakta dinen bir sakınca yoktur. sadece ölüm ve ölümden sonraki halleri düşünür ve Allah’ı kalplerinden hatırlarlar. Peygamber’den sağlıklı bir bilgi gelmiş değildir. bu ölünün yıkama. mezarın başında ve etrafında oturularak Kur’ân’dan bölümler okunması konusu tartışmalıdır. yıkanır kefene sarıldıktan sonra namazı kılınıp denize salınır.
yüce bir mertebedir. Şehitler kefenlenmez. ceket. Bilakis onlar diridirler. Hakkında herhangi bir sahih rivayet olmamakla birlikte kabirde Fâtiha ve Yâsin sûrelerini okumak gelenek haline gelmiştir. dirilerin hakları kadar korunmalıdır. kirletmek. Şu var ki. ayakkabı gibi kefen olmaya 107 . Kur’ân-ı Kerim’de: “Allah yolunda öldürülenlere ölüler demeyin. Bu noktada belirlenmiş bir süre yoktur. Bu durumun namazda geçerli olmayacağı açıktır. Böylece Cenâb-ı Hak’dan ölünün affedilmesi ümit edilmektedir. Kabir Ziyareti Ölülerin hakları. Şehitler iki kısımdır: 1. Dünya ve âhiret itibariyle şehid. Dolayısıyla namaz ibadetinin fidyesi yani malî ve parasal karşılığı yoktur. Şehidin üzerindeki kul haklarından başka. Namaz bedenî bir ibadet olup onun herhangi bir malî bedeli yoktur. gömüldükten sonra belirli bir süre üzerinden geçmedikçe. temiz tutmak. hayatta olanlar için birer görevdir. Zaruret hali müstesna. bir pişmanlık eseridir. Kabri çiğnemek. “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölü sanmayın. Kurumuş ot ve ağaçlar kesilebilir. iklim ve diğer çevre şartlarına göre önceki cenazenin çürüyeceği ve kemiklerinden başka bir parçasının kalmayacağı bir süreyi bilirkişiler takdir ederler. Allah’ın lütuf ve kereminden kendilerine verdikleri ile sevinçli bir halde Rableri yanında rızıklara mazhar olmaktadırlar…” (Âl-i İmrân 3/169-170) buyrulmuştur. Âhireti hatırlattığı için erkek ve kadına kabir ziyareti menduptur. onun adına fakirlere tasadduk ve bağışta bulunmak suretiyle o kişinin kazâya kalmış namaz borçlarının düşürülmesi işlemine “iskât-ı salât” adı verilmektedir. Önceki konularda öğrenildiği üzere îmâya dahi gücü yetmeyenlerden bu farz düşmektedir. silah. bir kabristan yıkılamaz ve ölüler bir başka yere nakledilemezler. lâkin siz anlayamazsınız” (el-Bakara 2/154). Bilakis onlar diridirler. üstünde uyumak. ağaçlarını kesmek mekruhtur. Fakat bilindiği gibi oruçtaki fidye yaşlılık veya diğer sağlık sorunları dolayısıyla orucu tutmaya fiilen güç yetirememe durumunda söz konusudur. el-Bakara 2/184) kıyas ederek namazda da aynı uygulamanın olabileceğine işaret etmişleridir. bunun varisler tarafından bağış olarak yapılması da bir şefkat.bulunamayacağı konusu da tartışmalıdır. Beş vakit farz namazlar ile vitir namazlarını îmâ ile bile olsa edâ veya kazâ etmeye gücü yettiği halde kılmadan ölen bir kişinin uhdesinde bulunan namazlarının uhrevî (âhiretle ilgili) sorumluluğundan kurtulabilmesi ümidiyle. Şehitlik. ağaçlar ile süslemek. Diğer bir tartışma konusu da iskât-ı salâttır. Araştırmacı âlimlerin genel kanaati bunun bid’at olduğu ve terk edilmesinin daha doğru olacağı yönündedir. Toprağın yapısı. Bir ölünün cesedi tamamen toprak kesilip. Okumak niyetiyle kabir üzerine oturmak da bir sakınca yoktur. Bu sebeple bazı Hanefî fakihleri bunu güzel bir işlem olarak görmüşlerdir. Bunlar. palto. İskât-ı salât ve devir konusunu değerlendiriniz. savaşta öldürülen yahut eşkiya tarafından öldürülen Müslüman kişilerdir. bütün kusurları ve günahları Allah tarafından affolunur. Bunlar kâmil anlamda şehittirler. bir istiğfar nişanesidir. Bazı fakihler oruçtaki fidye uygulamasına (bk. bir iyilikseverlik alâmeti/belirtisidir. bir kimsenin kılamadığı namazlar için fakirlere verilmek üzere belirli mal vasiyet etmesi. ŞEHİTLİK Allah yolunda öldürülenlere “şehîd” denir. aynı kabire başkası defnedilemez. Kabirleri güzelce muhafaza etmek.
Özet Beş vakit ve cuma namazının kimlere farz olduğunu ve bunların nasıl kılındığını öğrenmek. haksız yere öldürülen ve benzeri hallerde ölen veya öldürülen kimseler de hükmen şehit sayılırlar. Ateşte yanan. 108 . öğle ve ikindi ile akşam ve yatsı namazları birleştirilerek bir vakitte kılınabilir. bu kişi. Kutuplarda ve buraya yakın bölgelerde ise namaz vakitleri en yakın yerleşim bölgesinin takvimi esas alınarak tespit edilir. 2. Savaş meydanında yaralandıktan veya eşkıya tarafından vurulduktan sonra yer. deprem. namazları kılınır ve defnedilirler. Sünnet ve nâfile namazlar Allah’a yaklaşmak ve sevap kazanmak maksadıyla kılınır. ikindi ve yatsı) namazlarını kılmakla mükelleftir. yıkanır. konuşur. yıkanmaksızın namazları kılınıp kanlı elbiseleriyle olduğu gibi defnedilirler. Âhiret itibariyle şehid. Bunlara âhirette sevap verilmekle birlikte dünyada şehitlik işlemi yapılmaz. vücudunu örtecek şekilde kefenlenir. âhiret itibariyle şehittir ve âhirette de büyük sevaba nail olacaktır. Farza tâbi namazları camide kılmak evde kılmaktan daha faziletlidir. kefenlenir ve namazları kılınarak defnedilirler. Bazı özel durumlarda. tedavi görür yahut bir namaz vakti geçer ve ondan sonra ölürse. Bayram namazlarında ise diğer namazlardan fazla tekbir getirilir. sel baskını gibi doğal afetler esnasında ölen. güneşin hareketleri takip edilerek belirlenir. Beş vakit namazın başlangıç ve bitiş vakitleri.elverişli olmayan silah ve elbiseleri çıkarılıp. Şehitler. suda boğulan. Vitir namazında diğer namazlarda olmayan ve kunût duaları olarak isimlendirilen dua okunur ve vitir namazı Ramazan ayında cemaatle kılınabilir. Kurban bayramında arefe günü sabah namazından itibaren bayramın dördüncü günü ikindi namazına kadar farz namazların akabinde teşrîk tekbirleri getirilir. Cuma namazının farzından önce hutbe okunur. Bunlar da yıkanır. içer. Âkil. salgın bir hastalıkta ölen. öğle. hür olma. doğum esnasında ölen. nafakasını temin ederken ölen. kefenlenir. ilim yolculuğunda ölen. akşam. bâliğ ve Müslüman olan herkes beş vakit (sabah. tamamen çıplak olması halinde ise. geri kalan kanlı elbiseleriyle defnedilir. Bu kısım şehitler. Günlük farz namazlara tâbi olarak kılınan yirmi rek‘at sünnet vardır. Ancak na’şı örtmede bu elbiselerinin yetmezliği varsa tamamlanır. Sünnet ve nâfilelerin her rek‘atında kırâat farzdır. Sünnet ve nâfile namazlarından hangilerinin farza tâbi olarak kılınacağını ve hangilerinin bağımsız olarak kılınacağını kavramak. Buna karşılık cuma namazının bir kimseye farz olması için bu şartlar yanında erkek olma. mazereti olmama gibi bazı özel şartlar da aranır. Vitir ve bayram namazlarının diğer namazlardan farklı hükümlerini anlamak.
imkânların elverdiği ölçüde –bazı rükünleri eksilterek de olsa. unutarak veya yanılarak gizli okunacak yerde açıktan okur. savaş hallerinde bile namazı terk etmez. Ancak namaz kılan kişi. sünnet namazlar terk edilebilir. Aşağıdaki şartlardan hangisi cumanın sıhhat şartlarından biri değildir? a.Hastalık. namazını mükemmel bir şekilde kılmaya gayret eder. yatarak namazını edâ edebilir. Yolculuk halinde ise farz namazlar kısaltılır. Cenaze namazının diğer namazlardan farkını ayrıca şehitliğe ilişkin hükümleri öğreneceksiniz. İşte bu durumlarda namaz kılan kişi sehiv secdesi yapmak suretiyle namazındaki eksiklikleri telafi etme fırsatını bulmuş olur. ayağa kalkılacak yerde oturur. vacip ve sünnetlerine riayet ederek ve huşû içinde yani gönlünü Allah’a vererek. normal durumlarda namazlarını farz. korku ve yolculuk hallerinde namaz kılanlara kolaylık gösterildiğini fark etmek Müminler. Berât b. Tilâvet secdesinin ve sehiv secdesinin nerede ve nasıl yapılacağını öğrenmek. Secde ayetini okuyan ve onu işiten herkes için tilâvet secdesi yapmak vaciptir. Küçük köy d. Reğâib 2. Mümin bir kişi.bu görevi yerine getirir. Diğer namazlardan farklı olarak tekbirler getirilir ve ayakta kılınır. farz. oturulacak yerde ayağa kalkar. bazan dalgınlıkla. Ayakta durmaya takat getiremeyen bir hasta. rukû‘suz ve secdesiz kılınır. Kur’ân-ı Kerim’de ondört tane secde ayeti vardır. okunacak yerde okumaz. okunmayacak yerde okur ve bunlara benzer davranışlarda bulunabilir veya kaç rek’at kıldığında şüpheye düşmüş olabilir. yolculuk. Hutbe e. Kendimizi Sınayalım 1. Arefe d. Kadir c. Bilinci yerinde olan her mümin. Vakit c. Cenaze namazı. İslâm’da şehitlik yüksek bir mertebedir. Savaş esnasında Müslümanlara namazlarını kılmaları için kolaylık ve ruhsatlar tanınmıştır. Şehitlerle ilgili müjdelere ayetler ve hadislerde yer verilmiştir. hastalık. Mi‘râc e. Cemaat 109 . Beş vakit namaz hangi gecede farz kılınmıştır? a. Genel izin b. açıktan okunacak yerde gizli okur. vacip ve sünnetlerine riayet ederek eksiksiz ve devamlı kılarlar.
Sünnetin terki c. Bayram namazı aşağıdakilerden hangisine vacip değildir? a. Cenaze namazında aşağıdakilerden hangisi rükündür? a. Vacibin kasden terki 5. “Cuma namazın sıhhat şartları” konusunu yeniden okuyunuz. Secde c. “Namazın tarihçesi ve meşruiyet delillerini” konusunu yeniden okuyunuz. Hür c. Mukîm e. Kıyâm Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Kıraat b.3. “Bayram namazı” konusunu yeniden okuyunuz Yanıtınız doğru değilse. “ Sehiv secdesi” konusunu yeniden okuyunuz Yanıtınız doğru değilse. Yanıtınız doğru değilse. Ka‘de-i ûlâ e. e Yanıtınız doğru değilse. c 5. “Cenaze namazının hükmü ve kılınışı” konusunu yeniden okuyunuz 110 . Erkek 4. Namazda aşağıdaki hangi hükmün terki ile sehiv secdesi vacip olur? a. Müsafir (yolcu) b. Farzın terki b. Yanıtınız doğru değilse. Âdâbın terki e. Vacibin sehven terki d. c 3. Müslüman d. a 4. Rükû‘ d. d 2.
bu namazlarının sıhhati konusunda şüphesi bulunmayan kişilerin ise öğle namazını kılmalarının mendup olduğunu ifade etmişlerdir. geride bıraktığı ailesi. Yolculuğun verdiği yorgunluk ve bedensel sıkıntılar yanında yolcunun seferin nasıl geçeceği. Sıra Sizde 3 İslâm dininde yolculara namazların kısaltılarak kılınması dışında cuma ve bayram namazları ile kurban kesme mükellefiyetinin düşmesi. Peygamber döneminde ve ondan sonraki dönemlerinde cuma namazları yerleşim merkezlerinde yalnız bir mescidde kılınıyordu. Bir beldede birden fazla camide cuma namazının kılınmasını câiz görmeyen bazı fıkıh bilginleri. yol güvenliği. Bu tartışma Müslümanların. Ancak zamanla şehirlerin yerleşim alanları genişleyip nüfusları çoğalınca. cuma namazının kılındığı mescidden uzakta oturanların özellikle yaşlı kişilerin cuma namazına gelmeleri zorlaşmıştır. belirledikleri ölçüler çerçevesinde cuma namazları sahih olmayan veya sahih olduğunda şüphe bulunan kişilerin cuma namazının kılınmasının ardından zuhr-i âhir adıyla öğle namazlarını kılmalarının vacip olduğunu. Yolculara tanınan ruhsatların hikmeti “meşakkat”in giderilmesidir. Sibirya’nın yakınında bulunan ve merkezi Kazan şehri olan Tataristan bölgesinin fethedilmesiyle başlamıştır. su bulunmaması halinde teyemmümün câiz olması. Günümüzde bazı araştırmacılar. Sonraki Hanefî fıkıh bilginlerinden bir kısmı da bu görüşü benimsemişlerdir. Bunun maddi veya manevi olarak algılanış biçimi kişiden kişiye değişebilir. Şâfiî ve diğer mezhep imamları bu uygulamayı dikkate alarak cuma namazının bir yerleşim bölgesinde tek bir yerde kılınması gerektiği görüşünü savunmuşlardır. zorunlu durumlarda ise bir beldede iki yerde de kılınabilir. Bu durum karşısında İmam Muhammed ve bir görüşüne göre Ebû Hanîfe ihtiyaç miktarınca birden fazla camide cuma namazının kılınabileceği görüşünü benimsemişlerdir. Ancak meşakkat çok izafî (göreceli) bir kavramdır. Ayrıca Hindistan/Haydarabat ve Belçika/Brüksel’de bu bölgelerdeki namaz vakitlerinin ve imsak vaktinin tayin ve tesbiti meselesini ele almak üzere bilimsel toplantılar da yapılmıştır. Ebû Yusuf’a göre ise cuma namazı bir şehirde yalnız bir yerde kılınır. ramazan ayında orucun kazâ edilmek üzere sonraya bırakılmasına izin verilmesi gibi ibadetler alanında da bir takım ruhsatlar tanınmıştır. Ebû Hanîfe. Kılınması yönündeki görüşün sağlam ve tutarlı bir dayanağı yoktur. Bu konu. Sonraki Hanefi fıkıh bilginlerinin çoğunluğu da bu görüşü tercih etmişlerdir. Şehirde bulunan ve cuma namazı kılınmayan diğer camiler ise o vakitte kapatılıyordu. Sıra Sizde 2 Hz. yani zuhr-i âhir meselesi ictihâdî bir meseledir. Öte yandan yolculuk sırasında meydana gelen meşakkat tek boyutlu da değildir. Konuya ilişkin tartışmalar yirminci asırda Müslümanların Kuzey Avrupa ile yakın bir ilişki içinde bulunması sebebiyle yeniden yapılmaya başlamıştır. konu ile ilgili olarak ilmî ve fıkhî kişisel görüşlerini çeşitli münasebetlerle ortaya koymuşlardır.Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Fıkıh bilginleri on birinci asırda bir veya iki vaktin emarelerinin oluşmadığı bölgelerde özellikle yatsı namazının farz olup olmadığını tartışmaya başlamışlardır. 111 .
uygulamada şöyle yanlış bir yönteme başvurulmaktadır: Ölü tarafından vasiyet edilen bu miktar para.N. fidye için ayrılan paraları birbirlerine devretmeleri işlemine “devir” adı verilir.H. inşaallah kifâyet eder” sözüyle. (1980). adak gibi diğer dinî borçları için de bu iskât işlemi yapılır. Erdoğan M. İskât-ı salât için kazâya kalan her bir farz namaz (vitir namazı dâhil) için verilecek fidye. İslâm’ın Işığında Günün Meseleleri. yemin. Çünkü bu konuda açık bir nas (ayet) bulunmaktadır (el-Bakara 2/184). Ankara. Çelebi İ. Ankara. ölünün namaz ve diğer borçları için vasiyet ettiği malını (parasını) devir işlemine başvurmaksızın fakirlere dağıtılması ve ölünün ödenemeyen dinî borçları için de Cenâb-ı Hak’tan af ve mağfiret dilenmesidir. Mehmet Zihni. Nimet-i İslâm. Bu hibeleşme. Bilmen Ö. yani bu hükümlerin devreye girip girmemesinde esas alınacak objektif bir ölçüt olarak kabul etmişler. (1996). ölünün mirasçılarına hibe etmek üzere verilir. Hamidullah M. (2001). kazâya kalmış namazların affedilmesi için. Yararlanılan Kaynaklar Ahmed Naim. oruç fidyesi vererek âhirette bunun sorumluluğundan kurtulabilir. “namaz fidyesi” adıyla bir fidye verileceğine ve bu fidye ile namaz borçlarının ödenmiş olacağına dair herhangi bir açık nas (ayet ve hadis) ve icma yoktur.işi. Ancak bazı Hanefî fakihleri bunu güzel bir işlem olarak görmüşlerdir. Karaman H. Ölünün dinî borçlarının kapatılması için başvurulan bu “devir işlemi” yöntem bakımından anlamsızdır ve samimi niyetten de uzaktır. Büyük İslâm İlmihali. Fakihler. Atar F. (1986). Fakirler. bir fitre miktarıdır. İstanbul. İmam Muhammed “Namaz fidyesi. İstanbul. İstanbul. on kadar fakire. bunun af ve mağfirete vesile olacağı ümidiyle yapılan bir işlem olduğunu ifade etmiştir. (1974). Ankara. Ölünün. Hiç şüphesiz verilecek fidye. Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercemesi ve Şerhi. İstanbul. kazâya kalmış namazın yerine geçmez. İslâm İlmihali. Ölünün mirasçıları ile fakirlerin. (1970). Halbuki. ölünün Allah hakkı dinî borçlarının toplam fidye miktarına ulaşıncaya kadar tekrarlanır. Ancak Allah hakkı olan dinî borçların ödenmesi için vasiyet edilen veya ayrılan mal (para) yeterli olmayınca. dinen yolcu sayılan herkesin yolculuk sırasında meşakkat bulunsun bulunmasın ruhsatlardan yararlanabileceğini söylemişlerdir. Miras K. 112 . oruç. Ölünün kazâya kalan namazları hesaplanır ve vasiyet ettiği mal ve paradan bu namazların fidyeleri verilir. Akseki A. Sıra Sizde 4 Bedenî bir ibadet olan orucu tutma gücüne sahip olamayan bir kişi. Bu konuda yapılacak en doğru iş. yani devir işlemi. İslâm’a Giriş. Yaran R. aldıkları parayı geri verirler ve aynı parayı tekrar alırlar. malları ve sefere çıkış amacıyla ilgili endişesi bulunabilir. yolcuya tanınan ruhsatların hikmetini meşakkatin giderilmesi şeklinde açıklamakla birlikte sefer halini illet. İslâm Dini. (2009).
113 .
ayetlerini meâlleriyle birlikte okuyup inceleyiniz. Oruç tutmanın kimler için bir hak veya görev olduğunu değerlendirebilecek. Anahtar Kavramlar • • • • • • Ramazan orucu Oruca niyet Kazâ ve keffâret Rü’yet-i hilal İ‘tikâf Fitre Öneriler Bu üniteyi daha iyi kavrayabilmek için okumaya başlamadan önce. • • Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’ndeki “Oruç” maddesini okuyunuz. • • • • • Oruç ibadetini tanımlayabilecek.Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Orucun bozulması ve bu durumun telafisi ile ilgili tahlil yapabilecek. Bakara sûresinin 183–187. 114 . Fitre ibadetini açıklayabileceksiniz. Müslümanların niçin oruç tuttuklarını açıklayabilecek.
ORUCUN TANIMI VE TARİHİ Oruç. Müslümanlara hicretin ikinci yılı şaban ayında farz kılınmış ve onlar bir sonraki ay olan ramazandan itibaren oruç 115 . en-Nisâ 4/92. koku (parfüm) ve yağ kullanma. Bazen yirmi dört saati aşan oruçlar olursa da bu süre genellikle bir günü geçmez. el-Mâide 5/89. zamanla kuvvetlenerek ve alanını genişleterek devam eder ve sonunda güneş doğar. İslâm’dan önce de bilinen bir ibadettir. Bazı dinlerde bunların tamamı yasaklanırken bazılarında beslenme konusunda tür sınırlaması yapılır veya hafif yiyeceklere izin verilir. Bu pasif davranışlar yanında oruçluya birtakım metinleri okuma.Oruç GİRİŞ Oruç. Ramazan ayında tutulan oruç. mezarlık ziyareti gibi yükümlülükler getiren dinler de vardır. konuşmama) kullanılmıştır. Doğu ufkunda ufkun altındaki güneşin ışığının ufukta fark edilmesiyle beliren bu beyazlık. bazı giysileri giyme de yasak kapsamındadır. Bazı dinlerin orucunda. temizlik yapma. Bu ibadetin temelinde. bunlara ek olarak yıkanma. Sonra fecr-i sâdık ve ikinci fecir de denen enine bir beyazlık belirir. Uzak durulması gereken davranışlar beslenme ve cinsel hayatla ilgilidir. el-Mücâdele 58/4) ve oruçlular anlamında da sâimîn ve sâimât (el-Ahzâb 33/35) kelimeleri geçer. içmeden ve cinsî ilişkiden uzak olarak geçirmeye denir. budur ve onun ufukta görülmesi ile oruç başlar. Kur’ân-ı Kerim’de oruç anlamında sıyâm (el-Bakara 2/183. Bir yerde (Meryem 19/26) geçen savm kelimesi ise sözlük anlamında (konuşmadan geri durma. Oruç vaktinin başlangıcı olarak belirtilen fecir. Bu vakit. 187. takvimlerde imsâk olarak belirtilir. dua. yapmama” anlamına gelen Arapça savm ve sıyâm kelimelerinin Türkçedeki karşılığıdır. imsâk vaktinin girdiği andan itibaren güneş batana kadar geçen süreyi Allah tarafından beğenilen bir davranış olacağı düşüncesiyle yemeden. Bu beyazlığa da fecr-i sâdık (gerçek fecir) denir. Terim manasıyla oruç. 196. Sabah aydınlığı başlamadan önce kısa bir süre görülen ve sonra kaybolan dikey beyazlığa fecr-i kâzib (yalancı fecir) denir. Bu vakitler ve davranışlar dinlere göre farklılık gösterir. Sabaha doğru güneşin doğacağı ufukta beliren beyazlığa fecr (fecir) denir. 95. Ayrıca bu anlamda tan yerinin ağarması ifadesi de kullanılır. sözlükte “bir şeyden geri durma. belli vakitlerde birtakım davranışlardan uzak durulması vardır.
Yalnız bunun için orucun sırf yeme-içmeyi terk etmekten ibaret kalmaması. “Savm”. Aynı Müslüman o gün oruçlu olmaktan kaynaklanan benzer bir sevinci de âhirette Rabbine kavuşunca yaşayacaktır. “Savm”. Peygamber bu ayda oruç tutanlara müjde verir (Buhârî. başkaları oradan giremeyecektir (Buhârî. o. benim içindir ve onun karşılığını ben vereceğim” buyurur. “Sıyâm”. rahmet ve merhametinin bol olduğu bir aydır. 8). 1. 27. “Savm”. “Sıyâm”. “Savm”. Hz. “İman”. Ramazan. 4). “Savm”. Başlangıçta güneş batımı ile imsâk arasında özellikle cinsel hayatla ilgili birtakım kısıtlamalar olmakla birlikte daha sonra bunlar kaldırılmış. 2). onlar girdikten sonra kapatılacak. O kapılardan biri de oruçluların girişine ayrılmış olan “Rayyân” kapısıdır. bu süre tam bir serbestlik zamanı olmuştur. Allah o günden dolayı onun yüzünü cehennemden yetmiş yıllık mesafe kadar uzaklaştırır” (Nesâî. “Sıyâm”. 2). Oruç aynı zamanda bir sabır eğitimidir. Hz. Allah’ın istediği gibi bir hayat yaşamaya özen gösterme alışkanlığı kazanır. kalkana benzetilir (Buhârî. “Savm”. Peygamber bunu ifade etmek üzere “Yalan söylemeyi ve sahtekarlığı terk etmeyen oruçlu bilmelidir ki Allah’ın onun yeme-içme fiillerini terk etmesine ihtiyacı yoktur” buyurur (Buhârî. Sağlıklı her Müslümana farz olan Ramazan ayı orucunun da özel bir yeri ve değeri vardır. çok faziletli bir ibadettir. Bu ifadesiyle o. Bu. Allah’ın af ve bağışlamasının çok. Peygamberin ifadesiyle “Kim Allah yolunda bir gün oruç tutarsa. aslında yasak olmayan bazı fiillerin günün belli saatlerinde geçici olarak yasaklanmasıdır. ORUCUN FAZİLETİ Oruç. Hz. 9). Peygamber Efendimiz Müslümanın bu iki sevinç anına dikkat çeker (Buhârî. cehennem kapıları kapatılır ve şeytanlar bağlanır (Müslim. 6): “Ramazan ayını inanmış olarak ve sırf Allah için oruçlu geçiren kimsenin geçmiş günahları bağışlanır”. 45). sahibini muhtemel tehlikelerden koruduğu gibi oruç da oruçluyu çeşitli kötülüklerden ve günahlardan korur. Gün boyu oruç tutan bir Müslüman iftar ederken hem Allah’ı memnun eden bir ibadeti başarıyla yerine getirdiği hem de birtakım yasaklar kalktığı için sevinir. Onun için o kadar çok sevap vesilesi vardır ki oruçlu olmayanların onun yanında yemeleri veya içmeleri bile ona sevap kazandırır (Tirmizî. böylece etkileri azaltılır. oruçlunun davranışlarına da yansıması gerekir. Hadisin devamında oruç. İbn Mâce. Oruçlu günlük alışkanlıklarını belli bir süre için terk ederek sabretmeye alışır ve aynı zamanda da bundan dolayı sevap kazanır.tutmaya başlamışlardır. Hz. Bu durum Müslümanın sürekli yasaklardan uzak durması için de bir eğitim fırsatı verir ve o. Bir kudsî hadiste ifade edildiğine göre Allah “İnsanoğlunun her ameli kendisi içindir fakat oruç bundan hariçtir. Oruç. Bu kapı. Ramazan ayı gelince cennet kapıları açılır. 82. Kalkan. 44). Peygamber’in bildirdiğine göre cennete girecek insanlar dünyadaki önemli amellerine göre değişik kapılardan hatta bazıları bu kapıların her birinden ayrı ayrı davet edilecektir. 116 . Allah’ın insanlara bir lutfudur. oruca ayrı bir değer verdiğini açıklamaktadır.
Başladığı böyle bir orucu bozarsa onu daha sonra kazâ etmesi vacip olur. Keffâret oruçlarının vacip olduğunu söyleyen âlimler de vardır. Orucun bu ay içinde tutulmasına edâ denir. oruçlu kadar sevap kazanır ve bu sebeple oruçlunun sevabından da bir eksilme olmaz (Tirmizî. Bunların sebep ve çeşitleri hakkında ileride keffâretlerle ilgili ünitede geniş açıklama yapılacaktır. 2. mekruh ve haram kısımlarına ayrılır. “Savm”. şevval ayında altı gün. İbn Mâce. on dört ve on beşinci günleri. Ayrıca bunlar arasında niyetin bilhassa vakti konusunda farklılıklar görülür. Çünkü oruçluya iftar ettiren. Fakat onun da hüküm bakımından çeşitleri vardır. Kendisine oruç farz olan bir Müslüman bu ay içinde herhangi bir günü oruçsuz geçirmişse onu daha sonra tutar. Bu sebeple Müslümanlar Ramazan ayında birbirlerini ve yoksulları iftar sofralarına davet ederler. Oruç Çeşitleri Oruç hükmü esas alındığında farz. Ramazan orucunun kazâsı da farzdır. ORUÇ ÇEŞİTLERİ VE NİYETLERİ Oruç. Oruç tutmayı adayan kimsenin o orucu tutması vacip olur. zilhicce ayının ilk dokuz ve bilhassa dokuzuncu günü (arefe). oruç tutulmasını tavsiye ettiği veya ramazan dışında genellikle oruçlu geçirdiği günlerde oruç tutmak sünnettir. savm-ı Dâvûd denen ve günaşırı oruçlu olmak şeklinde tutulan oruç. Ayrıca keffâret oruçları da farzdır. özü itibariyle faziletli bir ibadettir. vacip. hafta içinde pazartesi ve perşembe günleri. “Sıyâm”. Sünnet/Mendup Oruç Hz. Vaktinde tutulmayan orucun daha sonra tutulmasına da kazâ denir. sünnet/mendup. Vacip Oruç Adak (nezir) oruçları vaciptir. recep ayının birinci günü. şaban ayının on beşinci günü. karşılıklı anlayış havasını değerlendirmesinin sonucudur. Peygamberin. O tamamen Allah’ın Müslümanlar arasındaki sevgi ve saygıyı. kamerî takvime göre her ay üç gün ve özellikle de ayın on üç. daha sonra açıklanacak şartları taşıyan her Müslümana farzdır. 117 . Bu günleri şöyle sıralayabiliriz: Muharrem ayında zaman zaman ve bilhassa dokuzuncu ve onuncu (âşûre) günü veya onuncu ve on birinci günü. Hanefî mezhebine göre sünnet veya nâfile bir oruca başlayanın onu devam ettirmesi gerekir. Bazı hatalı veya eksik davranışlardan dolayı Müslümanlardan bir miktar oruç tutmaları istenir.Bir oruçluya iftar açtırmak da büyük sevaptır. Farz Oruç Ramazan ayında oruç tutmak. 45). 1. nâfile. Bu oruçlara keffâret orucu denir. 82.
kişinin genelde oruçlu geçirdiği bir güne tesadüf etmesini bu hükmün dışında tutmuştur.Nâfile Oruç Nâfile kelimesi bazen sünneti de içine alacak genişlikte kullanılır. Müslim. oruç yasaklarını başlatmaz. 53. 52. Biz burada farz. Peygamber’in ramazan dışında bir ayın tamamını oruçlu geçirdiğine ait bir bilgi yoktur. Niyette önemli olan kalben buna karar vermiş olmaktır. Niyet. Mekruh Oruç Mekruh oruç. ona karşı çıkmak şeklinde değerlendirilir. Bunlardaki mekruhluğun sebebi bazen Müslümanların sevincine katılmamak bazen de o günlere dinde olmayan bir kutsallık katmak veya böyle bir görüntü vermektir. 172–180). ancak Allah’ın emrini yerine getirmek maksadıyla yapılırsa oruç kabul edilir. güneşin batımı ile başlar ve önce gece sonra gündüz olur. Diğer taraftan iftar etmeden iki veya daha fazla günü aradaki gecesi ile birlikte oruçlu geçirmek de (savm-ı visâl) İslâm’ın oruç anlayışına uymadığı için mekruhtur. bir işe kesin karar vermektir. başlayan günün orucuna niyet edilir. hakkında herhangi bir rivayet de bulunmayan günlerde sevap niyetiyle tutulan oruçları kastediyoruz. Oruca Niyet ve Niyetin Vakti Bir fiilin ibadet sayılması ve ondan sevap kazanılması için ibadet niyetiyle yapılması gerekir. Peygamberimiz ramazan orucuna bir gün önceden başlamayı da uygun görmemiş ancak o günün. tutulması istenmeyen oruçlardır. Mesela yalnız cuma veya cumartesi günü yahut muharrem ayının onunda. Kaynaklarda onun ramazan dışında hiçbir ayın tamamını oruçlu geçirmediği ve en fazlası şaban ayında olmak üzere her ay az çok oruç tuttuğu şeklinde rivayetler vardır (Buhârî. Bugünlerde oruç tutulmamalıdır. Bir kimse oruç niyeti olmaksızın belirtilen sürelerde oruç yasaklarına tesadüfen veya başka bir gaye ile uymuş olsa. Dolayısıyla daha önce sayılanlara ek olarak zaman zaman oruç tutmak sevaptır. “Savm”. Oruca imsâkten önce niyet edilmesi. oruçlu sayılmaz. Buna rağmen genellikle dil ile de söylenir. nevruz gününde (Câferî mezhebi hâriç) oruç tutmak tenzîhen mekruhtur. tutulması hoş karşılanmayan oruçtur. Hz. Ayrıca dil ile söylenmesi şart değildir. Oruçta da belirtilen süre içinde ilgili yasaklara uymak. Dolayısıyla bir 118 . Bunun için İslâm âlimlerinin çoğunluğuna göre o günlerin oruçlu geçirilmesi haramdır. Mekruh ve haram oruçlar. Bu günlere ön veya arkasından bir gün ilave edilirse mekruhluk ortadan kalkar. Güneşin batttığı andan itibaren imsâk vaktine kadar. “Sıyâm”. Haram Oruç Ramazan bayramının ilk günü ve kurban bayramının dört günü oruç tutmak. Dinî günlerin tespitinde kullanılan kamerî takvime göre gün. Müslümanların bayramına katılmamak. mekruh ve haram olmayan. vacip. Hanefî mezhebindeki hâkim görüşe göre ise bu günlerde oruç tutulması tahrîmen mekruhtur. Arefe günü ve öncesinde oruç tutulması genelde sünnet ise de hac ibadetini îfâ edenler için sıkıntı sebebi olacaksa mekruh görülmüştür.
“İman”. zekât ve hac ile birlikte ramazan orucunun da dört temel ibadetten biri olduğunu açıklayan hadis bir çok kaynakta yer alır: “İslâm beş şey üzerine kuruldu: Allah’tan başka tanrı olmadığına ve Muhammed’in O’nun peygamberi olduğuna şahitlik etmek. Orucun farz olduğu Bakara sûresinin 183. zekâtı vermek. Bu ayette zamanı açıkça belirtilmeden orucun farz olduğu ifade edilir. namazı kılmak.oruçlu geçirilecek sürenin yarısı dolmadan da niyet edilebilir. 1. RAMAZAN ORUCUNUN FARZ OLUŞU VE DELİLLERİ Müslümanlar ramazan ayını oruçlu geçirirler. insanlar için bir rehber olan. Peygamber’den. “Savm”. Müslüman olarak yapması gereken temel sorumlulukları öğrenmek istemiş ve bu arada farz olan orucu da sormuştur. Buna göre sebep. Müslim. Hz. Peygamber de ramazan orucunun. ayetinde ise onun zamanının ramazan ayı olduğu belirtilir: “Ramazan. Bu manada ramazan orucunun farz olmasının sebebi. 1). Bu oruçlara niyet edilirken ayrıca onun hangi oruç olduğunun belirtilmesi de gerekmez. Hz. günü belli edilerek adanmış (mukayyet adak/nezir) oruç ve nâfile (sünnet de dâhil) oruçlar bu gruba girer. Namaz. Bu ayın oruçlu geçirilmesinin farz olduğu konusunda İslâm âlimleri arasında görüş birliği (icmâ) vardır. 19–22. Şâfiî mezhebine göre farz oruçlara ve adak oruçlarına imsâkten önce niyet edilmesi şarttır fakat sünnet/nâfile oruçlara günün yarısından önce niyet edilebilir. günü belli olmayan (mutlak) adak orucu ve keffâret oruçlarında ise imsâkten önce niyet edilmesi şarttır. ayırt edici ve yol gösterici açık deliller ihtiva eden Kur’ân’ın indirildiği aydır. Ayrıca bunlarda niyet esnasında hangi oruca niyet edildiğinin de belirlenmesi gerekir. O aya yetişen onu oruçlu geçirsin”. Yapılan niyetten imsâkten önce vazgeçmek mümkündür. sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı”. “İman”. Bazı oruçlara –imsâkten sonra orucu bozan herhangi bir iş yapmamış olmak şartıyla. Bir vakte bağlı olan ibadetlerde 119 . ayetinde bildirilir: “Ey iman edenler! Oruç. RAMAZAN ORUCUNUN FARZ OLMASININ SEBEBİ VE AYIN GÖRÜLMESİ (RÜ’YET-İ HİLAL) MESELESİ Diğer ibadetler gibi oruç da Allah’ın emri olduğu için farzdır. haccetmek ve ramazanda oruç tutmak” (Buhârî. Niyet konusunda Hanefî mezhebine ait bu ayırımda oruç tutulan günün Allah veya oruç tutacak şahıs tarafından daha önceden o oruç için belirlenmiş olup olmaması etkili olmuştur. Aynı sûrenin 185. Onların bu görüşü ayet ve hadislere dayanır. Allah’ın onu emretmiş olmasıdır. Allah veya Peygamber tarafından bir hükmün varlığına alâmet olmak üzere tespit edilip açıklanan zâhir durumdur. Ramazan ayı orucu.kimse erkenden de niyet etse imsâk vaktine kadar yiyip içebilir. Fakat fıkıh usûlünde “sebep” kelimesinin özel bir anlamı vardır. Peygamber de bu soruya “Ramazan ayındaki” diye cevap vermiştir (Buhârî. Ramazan orucunun kazâsı.). Bir gün yeni Müslüman olmuş birisi Hz. İslâm’ın temel ibadetlerinden biri olduğunu dile getirir. oruca niyet edilmesi yeterlidir.
Hava bulutlu ise ramazanın başlangıcında bir Müslümanın sonunda ise en az iki Müslümanın şahitliği aranır. Bilindiği gibi güneşin veya ayın doğuş zamanı her yerde aynı değildir. Dinî günlerin tespitinde gökyüzündeki ayın hareketleri esas alınır. Buna göre takvime esas alınan ölçüm ve hesaplamalar doğru olduğu takdirde yeni ayın belirtilen zamandan önce doğmaması gerekir. Aynı işlem ramazanın 29. Zamanımızdaki iletişim imkanlarının ve teknolojilerinin gelişmişliği.o vaktin girmesi aynı zamanda o ibadet yükümlülüğünün doğmasının sebebidir. 11. Bu durumda ya ölçümde ya da gözlemde bir hata akla gelebilir. Türkiye’deki takvimler yeni ayın çıplak gözle görülebilecek hale geleceği an esas alınarak hazırlanmaktadır. Bazan ayın doğuş zamanı ile ilgili bu farklılık (ihtilâf-ı metâli) ramazanın başlangıcı konusunda bir günlük farka sebep olabilir. “Savm”. Peygamber (s. Eğer yeni ay görülürse ramazan ayı girmiş sayılır ve o gece terâvih namazına. Uzun yıllardır ayın ve diğer gök cisimlerinin hareketleri. Buna rağmen kimi ülkeler yeni ayı. Hz. Müslim. çok çeşitli amaçlarla uzman kişiler tarafından ve teknolojiden yararlanılarak takip edilmekte. Müslümanların bu tespit karşısındaki tutumlarının ne olacağı yani dinî günlerin ve vakitlerin tespitinde bu bilgileri kullanıp kullanamayacakları meselesi son zamanlarda Müslüman alimler arasında tartışılmaktadır.) zamanında ve onu takip eden ilk asırlarda ayın bu hareketi gözle izlenirdi. gününün sonunda da yapılır ve bunun sonucuna göre o seneki ramazan ayının 29 veya 30 gün olduğuna karar verilir. çok sayıda kişinin görmesi şartı aranır. Yeni ay görülmezse ertesi günü şaban ayının otuzu kabul edilir ve sonraki gün oruca başlanır. Gözlemi herkes yapabilir fakat bunun sonucunun karara dönüşmesi Müslüman toplumun en üst temsilcisinin (devlet başkanı) onayı ile olur. Kimi ülkelerde uzmanların raporlarına dayanan takvimlere kimi ülkelerde çıplak gözle görmeye itibar edilmektedir. Peygamber zamanındaki bu uygulamanın fıkha yansıması özetle şöyle olmuştur: Ramazandan önceki ay olan şaban ayının 29. günden güne büyüyerek ve görülme süresi de uzayarak ayın ortasında dolunay halini alır. 3–20). gününün sona erdiği akşam yeni ayın doğup doğmayacağı gözle izlenir. bu aya ait hilalin doğması ile belli olur. Bu izlemeye göre ramazan ayı başlayınca oruç tutulur ve şevval ayı başlayınca da oruca son verilir. Ramazan ayının başlaması. elde edilen sonuçlar ilan edilmektedir. Bundan sonra tekrar küçülmeye başlar ve bazen 29 bazen de 30 gün sonra yeni hilal görülür. dünya Müslümanlarının birlik içinde olma 120 . “Sıyâm”. imsâkten itibaren de oruca başlanır. Böylece Müslümanlar ramazana birlikte başlarlar ve yine birlikte bayram yaparlar. Buna göre ramazan orucunun sebebi de ramazan ayının başlamasıdır. Bu açıklamalarda yeni ayın fiilen doğuş zamanı (kavuşum/ictima anı) ile gözle görülebilecek hale geleceği zaman da ayrıca bildirilmektedir.a. İslâm hukukçuları arasında eskiden beri tartışılan bir konu da yeni ayın bir ülke veya şehirde görülmesinin diğer şehirlerdeki Müslümanlar için geçerli sayılıp sayılamayacağı meselesidir. Ramazan orucuna bu aya ait yeni hilalin görülmesiyle başlanmasını ve bir sonraki ay olan şevval hilalinin görülmesiyle de bayram yapılmasını emreden hadisler vardır (Buhârî. Günümüzde teknolojik imkanlar hayli gelişmiştir. Bu onay için gökyüzünün berrak olduğu zamanlarda hilalin bir iki kişi tarafından görülmesi yeterli sayılmaz. Hz. bayram yapılırdı. İkisinde de hata yoksa ölçüm ile gözlem arasında bir farklılık meydana gelmemelidir. İlk gün küçük bir hilal şeklinde kısa bir süre görülen ay. takvimde belirtilen bu günlerden önce gördükleri iddiasıyla ramazana başlamakta veya bayram yapmaktadır.
Vücuda giren şeyin doğal kanallardan (menfezlerden) girmesi esas alınır. Burun. ŞARTLARI VE MÜSTEHAPLARI Oruç Allah için tutulur. sevgi ve saygı bağlarını kuvvetlendirecektir. oruçlunun oruç için belirlenen süre içinde oruca aykırı davranışlardan uzak durmasıdır. ferdî tercihlerin Müslümanlar arasında huzursuzluk vesilesi yapılmaması tavsiye edilir. derinin gözeneklerinden girenler orucu bozmaz. en önemli doğal giriş kanalıdır. dünyanın küçük bir köye dönüştüğü gerçeği karşısında bu tartışma eski önemini kaybetmiştir. Boğaz. ORUCUN RÜKNÜ. Peygamber’in de ramazan ve kurban bayramlarını Müslümanların ortak heyecanla geçirmelerini istediği anlamına gelen sözleri vardır (Tirmizî. Dünyanın bir yerinde yeni ay doğunca diğer yerlerdeki Müslümanların da onu dikkate alarak oruca başlaması veya bayram yapması konusunda değerlendirme yapınız. 121 . anüs vb. Orucun Rüknü Orucun rüknü. 3–4) inceleyiniz. bir kısmı olmazsa da oruç tutulmamış sayılır. kanallar da vücudun içine açılan diğer doğal kanallardır ve buralardan girecek maddeler de orucu bozar. Gıda ve tedavi maddeleri büyük ölçüde boğaz kanalıyla vücuda girer. Türkiye Diyanet Vakfı tarafından yayımlanan İslâm Ansiklopedisi’nin “Hilal” maddesinde yer alan İhtilâf-ı Metâli‘ konusunu (XVIII. Ayrıca doğal kanallar dışından mesela vücutta açılan bir yaradan içeriye giren veya iğne vasıtasıyla vücuda verilen ilaçların yahut başka maddelerin. Bunlar da orucun müstehapları olarak anlatılacaktır. Bu konuda ileride “Oruç ve Tedavi” başlığı altında bilgi verilecektir. Bilhassa bayramların birlikte yaşanması onların bu ortak heyecan ihtiyacını karşılayacak. 78. Müslüman ibadetlerini ve ibadet dışı davranışlarını en iyi şekilde yapmaya çalışır. Bunun için onun özetle cinsel ilişkiden uzak durması ve vücudunun içi hükmünde sayılan kısmına özellikle ağız. Hz. Orucun mükemmel olması veya mükemmele yaklaşması için istenen bazı davranışlar vardır. Buna aykırı davranışlar orucu bozar. 9). ramazana birlikte başlamak ve hep beraber bayram yapmak için onların temsilcisi durumunda olan resmî kurum veya devletin ilan ettiği ve halk tarafından da umumi kabul gören günlerin esas alınması. Bunlardan bir kısmı olmazsa oruç farz olmaz. makat gibi doğal kanallardan herhangi bir şey girmemesi gerekir. “Sıyâm”. kulak. rüknüne aykırı olduğu için orucu bozup bozmayacağı tartışılmıştır. Bu sebeple Müslümanların çoğunluk teşkil ettiği ülkelerde. İbn Mâce. aralarındaki birlik ve beraberlik. Bir kimseye orucun farz olması ve tutulan orucun Allah tarafından kabul edilmesi için onda olması gereken birtakım şartlar vardır. Ramazan ve bayram gibi vakitlerin Müslümanların kişisel ibadet hayatında olduğu gibi aynı zamanda onların ortak heyecanı bakımından da önemi vardır. “Savm”.ihtiyacı.
Şâfiî mezhebine göre ise delilik müddeti ramazanın tamamını kaplamasa da bu haldeki günlerin kazâsı gerekmez. Baygınlık hali her iki mezhebe göre de bir tür hastalık kabul edilir ve ramazanın tamamını kaplasa da o günlere ait oruçların kazâ edilmesi gerekir.Orucun Şartları Orucun insana bir yükümlülük olarak farz olması. Orucun Edâsının Farz Olmasının Şartları Orucun edâsının yani farz olduğu günde tutulmasının farz olması için o şahsın ayrıca sağlıklı ve mukîm (seferî değil) olması gerekir. Orucun Farz Olmasının Şartları Daha önce hangi oruçların farz olduğunu açıklamıştık. Burada sağlıklı olmak. Ramazan orucu hasta veya sefer halinde olanlar için de bir yükümlülük olarak farzdır. psikolojik olarak kendilerini bu ibadete hazır hissederler. genel bir kavram olarak kullanılmaktadır. bâliğ (ergin) ve Müslüman olmak. Böylece bâliğ oldukları zaman birden hiç tanımadıkları ve hayli sabır isteyen bir ibadetle karşılaşmamış olurlar. o seneki ramazan orucu ile yükümlü değildir. 122 . Akıl sağlığı olmayan delilere oruç farz değildir. Dolayısıyla orucun farz olmasının üç şartı vardır: Akıllı. onlar için farzı yapmamak olarak değerlendirilmez. Fakat akıl sağlığı geçici olarak bozulan ve ramazanın bir kısmında aklî dengesi bozuk (deli) durumunda olanların daha sonra bu günleri kazâ etmeleri gerekip gerekmediği konusunda farklı görüşler vardır. 2. Fakat çocuklar bâliğ olmadan önce namaz gibi oruca da alıştırılırlar. Şimdi bunları ayrı ayrı ele alacağız. Fakat bu hal ramazanın tamamını kaplamıyorsa tutamadığı o günlerin orucunu daha sonra kazâ etmesi gerekir. Bunlar akıllı ve bâliğ (ergin) Müslümanlara farzdır. 1. Bir çocuk ramazan ayı içinde bâliğ olmuşsa veya bir gayri müslim Müslümanlığı kabul etmişse o anı izleyen ilk imsâk vaktinden itibaren oruca başlaması gerekir. oruçtan korkması ve nefret etmesi değil. “Oruç tutmamaya izin veren haller” başlığı altında açıklanan ve insan hayatını az-çok tehdit eden diğer durumlar da bu kavram altında düşünülmelidir. İslâm dünyasında yaşamayan ve sonradan Müslüman olan şahsa ramazan orucunun farz olması için ayrıca orucun farz olduğunu da bilmesi gerekir. farz olan bu orucun içinde bulunulan zaman diliminde tutulmasının (edâ) farz olması ve tutulan orucun geçerli (sahih) olması için birtakım şartlar vardır. Ama İslâm dünyasında yaşarken Müslüman olmuşsa ramazan orucunun farz olduğunu bilmemesi bir mazeret sayılmaz ve bilmese bile Müslüman olduktan sonraki tutmadığı ramazan oruçlarını kazâ eder. orucu sevmesi sağlanmalıdır. Fakat bunlar o halde iken oruç tutmayabilirler ve bu durum. Hanefî mezhebine göre geçici delilik hali ramazan ayının tamamını kaplıyorsa bu şahıs. Eğer orucun farz olduğunu bilmiyorsa Müslüman olduktan sonraki ramazan ayından itibaren değil bunu öğrendiği anı izleyen ramazan ayından itibaren oruç mükellefi olur ve geçen günlerin orucunu kazâ etmez. Bu alıştırma esnasında çocuğun fizyolojik ve psikolojik durumu dikkate alınmalı. Oruç çocuklara yani bâliğ olmayanlara farz değildir. Onlar gününde tutamadıkları oruçları daha sonra kazâ ederler.
tr/turkish/dy/KurulDetay. Bu. Ebû Dâvûd. İftar verme veya başkalarını iftara davet edip birlikte iftar yapma konusundaki gelişmeleri değerlendiriniz. 6-İ‘tikâf. mükemmele daha yakın olması için oruçlunun rükün olarak ifade edilen asgari ölçülere ek olarak bazı davranışlar sergilemesi beklenir. yoksa su veya mevcut olan başka gıda maddeleri ile iftar ettiği bilinmektedir (Buhârî. Sahur yemeği yemek ve bunu imsâk vaktine yakın zamanlarda yapmak. 123 . Bu konu “Oruç Tutmaya Engel Olan Haller” başlığı altında tekrar ele alınacaktır. oruçlunun sevabından hiç bir şey de eksiltmez” buyurur (Tirmizî. “Savm”. Kadınların bu iki halde iken oruç da dâhil bazı ibadetleri yapmamaları ve bunların hükmü hakkında http://www. iftarda dua etmek. Hz. Bir kimse oruç niyeti olmadan bütün gününü aç. İhtiyaç sahiplerine ulaşmak ve onlara iftar vermek daha da faziletlidir. Peygamber’in. “Savm”. 45).diyanet. 20. Sahur yemeği doktorlar ve beslenme uzmanları tarafından da ısrarla tavsiye edilmektedir 2-Sadaka vermek. “Savm”.3. Hz. susuz ve cinsel ilişkiden uzak geçirse oruç tutmuş sayılmaz. Doğum yapmış ve loğusalık hali devam eden kadınlar da aynı durumdadır. 43-45. Orucun Sünnetleri ve Müstehapları Tutulan orucun Allah katında daha değerli. Orucun Geçerli (Sahih) Olmasının Şartları Orucun geçerli (sahih) olmasının şartları da niyet etmek ve kadınlar hakkında ay halinde ve loğusalık halinde olmamaktır. sahurda bereket vardır” buyurur (Buhârî. Hz. 21). Oruçlunun bu davranışı orucuna ayrı bir anlam katar. Ramazanın bilhassa son on gününde i‘tikâfa girmek orucun sünnetlerindendir. iftarı erken yapmak. Müslim.gov. Peygamber ramazan ayında diğer aylardan daha çok nâfile namaz kılardı. “Sıyâm”. İbn Mâce “Sıyâm”. Peygamber “Sahur yeyin. 45). Hz. Âdet gören kadınların bu halde iken oruç tutmaları farz değildir ve bu esnada orucun bütün şartlarına uysalar bile oruç tutmuş sayılmazlar. 3-İftar yemeği vermek. “Sıyâm”. 52-53. Peygamber “Kim bir oruçluya iftar ettirirse ona o oruçlunun sevabı kadar sevap olur. 82. onların ihtiyaçlarını gidermek sevaptır. Yoksul olsun olmasın oruçlulara iftar yemeği vermek tavsiye edilir. 5-Nâfile namaz kılmak. Bunları aşağıdaki şekilde özetlemek mümkündür: 1-Sahuru geç. istiğfarda bulunmak. 33. Çevrenizdeki iftar uygulamalarını gözlemleyiniz. Müslim. “Savm”. 4-Hurma veya su ile iftar etmek. iftarda hurmayı tercih ettiği.aspx?ID=23 adresine başvurabilirsiniz. Niyet konusunun ayrıntıları daha önce “Oruç Çeşitleri ve Niyetleri” başlığı altında anlatılmıştı. Toplumun yoksul kesimiyle ilgilenmek. çokça Kur’ân okumak. akşam olunca da iftarı geciktirmeyip vaktinde iftar etmek sünnet ve müstehaptır.
yiyip içebilir. Bu tanıma uyacak şekilde yolcu durumunda olanlar ramazan ayında oruç tutmayıp onu daha sonra kazâ edebilirler. ay halinden sonra onlara orucu kazâ etmelerini emrettiğini. namazı kazâ etmeyeceği konusunda ilim ehli arasında bir ihtilaf da bilmiyoruz” der (Tirmizî. Böyle birisinin günün kalan kısmını oruçlu olarak geçirmesine gerek yoktur. Ay halindeki kadının orucu kazâ edeceği. 2-Doğum sonrası hal (Nifas): Doğum yapan kadın (nüfesâ) oruçlu ise orucu bozulur ve nifas (loğusalık) hali devam ettiği müddetçe oruç tutamaz. Birlikte değerlendiriniz. Daha önce namaz konusunda geçen açıklamalara göre “sefer” sayılan yolculuk ve seyahatler oruç tutmamak için bir mazerettir. Hz. Bu eksiklik oruç tutmaya engeldir. Tutsa bile dinen meşru sayılan oruç yerine geçmeyeceği için sonradan o günlerin yerine kazâ orucu tutması gerekir. Hz. “Savm”. Tirmizî bu rivayetten sonra “Uygulama da böyledir. Şimdi bunlarla ilgili ayrıntıları açıklayacağız. namaz konusunda ise böyle bir isteğinin olmadığını anlatır. İslâm dini. Orucun edâsının farz olmasının şartlarından birisi eksik olduğu takdirde ise o günün orucu sonraya bırakılabilir. Peygamber’in. seyahat): Başta namaz ve oruç olmak üzere yolculuğun bazı dinî hükümlerde değişikliğe sebep olacağı ayet ve hadislerde yer alır. 68). yolculuk) olanlar bu hükümden istisna edilmiştir. Bir kız veya kadın bu hâlde iken oruç tutamaz. Oruç Tutmamaya veya Orucu Bozmaya İzin veren Haller Kur’ân’da ramazan ayında oruç tutmayı emreden âyetlerde hasta veya seferde (seyahat. Fakat hangi yolculukların ve seyahatlerin böyle değişikliğe sebep olan “sefer” kapsamında olacağı alimler arasında tartışmalı bir konudur. Tutamadığı bu orucu daha sonra kazâ eder. Burada anlatılanlar. Ay hali gün içinde oruçlu iken başlarsa o günün orucu bozulmuş olur ve daha sonra kazâ edilir. Oruç Tutmaya Engel Olan Haller 1-Ay hali (Hayız): Kız ve kadınlarda görülen ay hali (hayız.ORUÇ TUTMAYA ENGEL OLAN VE RAMAZAN ORUCUNU TUTMAMAYA VEYA BAŞLANMIŞ ORUCU BOZMAYA İZİN VEREN HALLER Orucun geçerli olmasının şartlarından birisi eksik olduğu takdirde oruç fiilen tutulsa da geçerli olmaz. insandan gücünün yetmeyeceği veya onu önemli sıkıntılara düşürecek görevler istemez. Gün içinde âdeti sona eren kadının ise günün kalan kısmını oruçlu gibi geçirmesi gerekir. Peygamber ve ashâbının yolculuk esnasında bazan oruç tuttuğu bazan tutmadığı veya gruptakilerden bir kısmının oruçlu. âdet) oruç tutmaya engeldir. Hz. daha önce “Orucun Geçerli (Sahih) Olmasının Şartları” başlığı altında yer alan açıklamalarla ilgilidir. İslâm’ın bu ilkesinden dolayı başta hastalık ve sefer olmak üzere ramazan ayında oruç tutmamaya izin veren bazı haller şunlardır: 1.Yolculuk (Sefer. Âişe. Yalnız bu yasağa uymamaktan dolayı ayrı bir kazâ gerekmez. bir 124 .
6. oruç tuttuğu takdirde çocuk bundan zarar görecekse orucunu o ramazan ayında tutmaz.Aşırı açlık veya susuzluk: Oruca başlamış bir insan akıl veya vücut sağlığına zarar verecek derecede açlık veya susuzluk hali ile karşılaşırsa orucunu açar ve daha sonra kazâ eder. oruç-hastalık ilişkisi konusunda daha önceki tecrübelerine dayanabileceği gibi işinin ehli bir doktorun açıklamalarına da güvenebilir.) yolculuk esnasında sıkıntı çeken birisini görünce “Seferde oruç tutmak bir fazilet değildir” demiştir (Buhârî. 185) herhangi bir sınırlama getirilmeksizin hasta olanların oruçlarını daha sonraki günlerde tutacağı belirtilir. 36).a. Kendine veya başkasına ait bir çocuğu emziren kadın. Açlık veya susuzluğun sağlığına bu derecede zarar vereceğini bilen veya güvenilir bir doktordan öğrenen Müslüman oruca hiç başlamaz ve ileride bu durum geçince onu kazâ eder Böyle ciddi bir tehlike karşısında orucunu bozduğu için günahkar olmaz. Hz.Ziyafet: Sünnet veya nâfile oruca başlayan birisinin sonra kazâ etmek üzere orucunu açmasının mubah olup olmadığı tartışmalı bir konudur. İyileşme olmaksızın hastalık hali ölümle sonuçlanırsa bu günler için herhangi bir sorumluluk da yoktur. 2. orucunu bozar ve sonra kazâ eder. Fidye.Yaşlılık: Yaşlanmış. Peygamber (s. Fidye olarak her gün için bir fakire yemek yedirmek de yemeğin bedelini vermek de câizdir. Fidye bedeli genellikle ramazan ayında ilan edilen fitre (fıtır sadakası) ile aynı miktardadır.Savaş hali:. 8. Ramazanda yolcu olan bir Müslümanın zor olmayacaksa oruç tutması. 3. Fakihler buradaki hastalığı “oruç tutulduğu takdirde artacak veya iyileşmesi gecikecek yahut bir organın zarar görmesi neticesini doğuracak olan hastalık” şeklinde anlarlar. Oruç yükümlüsü. 7. 4. hamilenin kendisine veya karnındaki yavruya zarar verecekse o da hasta gibi kabul edilir ve ramazanda oruç tutmayıp sonra kazâ eder. Oruca başladıktan sonra gün içinde hasta olan da orucunu bozabilir. 125 . artık açlık ve susuzluğa dayanamayacak hale gelmiş kişiler oruç tutmak yerine her günün orucuna karşılık bir fidye verirler. “Savm”. Çok yaşlı olmasa bile tedavisi mümkün olmayan ve oruç tutmaya engel teşkil eden bir hastalığı olan kimse de fidye verebilir. Hastalık sebebiyle oruç tutmayan veya orucunu bozan kimse. Fiilen savaş başlamamış da olsa o gün başlayacağını biliyorsa bu durumda da oruç tutmayıp sonra kazâ edebilir. sonra kazâ eder. önemsenecek derecede meşakkatli olacaksa tutmaması daha iyidir. Hasta olan birisi oruca hiç niyet etmeyebilir.kısmının oruçsuz olduğu şeklinde rivayetler vardır. Kendisini yaşlılık sebebiyle artık oruç tutamayacak halde gördüğü için oruç tutmayıp fidye veren kimse daha sonra oruç tutacak hale gelse bundan sonra orucunu tutmaya başlayacağı gibi önceki değerlendirmesinin isabetsiz olduğu anlaşılmış olacağından tutmayıp fidye verdiği o oruçlardan da sorumlu olur. 5.Hastalık: Kur’ân-ı Kerim’deki ilgili ayetlerde (el-Bakara 2/184.Hamilelik veya emzirme: Oruç. iyileşince geciktirmeksizin orucunu kazâ eder. bir fakirin bir günlük yemek bedelidir (el-Bakara 2/184).Tehdit: Ölüm veya vücut organlarından birine ciddi manada zarar verme tehdidi altında orucunu bozması istenen şahıs. Ramazanda düşman karşısında savaşan bir Müslüman eğer oruç tuttuğu takdirde zayıf düşecekse o günlerde oruç tutmayıp sonra kazâ edebilir.
VAKTİNDE TUTULMAYAN ORUÇLARIN KAZÂSI Yukarıda açıklanan mazeretler dolayısıyla veya herhangi bir mazerete bağlı olmaksızın vaktinde tutulmayan ya da başlanıp bozulan oruçlar daha sonra kazâ edilir. 29). Sünnet ve nâfile ibadetlerin. Kimine göre günün ilk yarısında (zevâlden önce) mazeret sayılırsa da daha sonra mazeret sayılmaz. Bazıları davet sahibinin üzülecek olmasını dikkate alır ve oruca devam edip ziyafete katılmamak davet sahibini üzecekse bu bir mazerettir. havaların serin olduğu mevsimlere bırakmak dürüstçe bir davranış değildir. Bu ihtimale karşı bir tedbir olarak. Bunların hem oruçlarını kazâ etmeleri hem de tövbe edip Allah’tan af dilemeleri gerekir. onun yerine geçmez” buyurur (Buhârî. Hz. İnsanların. uygun bir mazeret iken kimine göre değildir. kazâ orucunu tutamadan öldüğü takdirde. daha önce “Orucun Edâsının Farz Olmasının Şartları” başlığı altında yer alan “sağlıklı ve mukîm olma” şartına bağlı ayrıntılardır. Kabul edilebilir bir mazereti olmadığı halde ramazan ayında oruç tutmamak büyük bir günahtır. kazâ borcu olan şahsın. Kazâ oruçlarını. Farz veya vacip oruca başlayan birisinin ziyafet sebebiyle orucunu bozmasına ise izin verilmez. Bu günahtan sadece kazâ ile kurtulmak mümkün değildir. Kimine göre bu. nasıl olsa vakti geçti deyip günlerin kısa. 126 . Bir insan. başlandığı andan itibaren bu özelliklerini kaybedip vacip hale geldiğini düşünen Hanefî mezhebindeki hâkim görüşe göre böyle bir oruca başlayan. Kazâ orucu için belli bir vakit yoktur. ibadetlerini sağlıklarında bizzat ve istendiği şekilde îfâ etmeleri esastır. Kazâdan maksat. Buna rağmen onların bir kısmını vaktinde îfâ etmeden ölmeleri de mümkündür. tutulmayan gün sayısınca orucun daha sonra ramazan dışındaki günlerde tutulmasıdır. Bu durumda orada anlatılan bilgiler dahilinde hareket eder ve kaç gün kazâ borcu varsa o kadar fidye verir. Birlikte değerlendiriniz. Bu görüşe göre ziyafete davet edilmiş olmanın mazeret sayılıp sayılamayacağı da ayrıca tartışmalıdır. Buna rağmen bozarsa kazâ eder. Farz olan bir ibadetin vaktinde yapılmaması büyük günahtır. Ramazan bayramının birinci ve kurban bayramının ilk dört günü dışında senenin herhangi bir gününde kazâ edilebilir. Bu durumda miras paylaşımından önce vasiyeti yerine getirilir. Burada anlatılanlar. “Savm”. Bir mazeretten dolayı orucu vaktinde tutamamış bir insan söz konusu mazereti sona erip onu kazâ fırsatı bulamadan ölmüşse oruç borçlusu olarak ölmüş sayılmaz ve bundan dolayı günahkar olmaz. bırakacağı mirastan kazâ borcu kadar fidye ödenmesini vasiyet etmesi gerekir. der. Ama kazâ için fırsat doğduğu halde kazâ etmemişse oruç borçlusu olarak ölmüş olur. bir mazereti olmadan orucunu bozmamalıdır. Peygamber “Bir kimse mazereti olmadan ve hasta da değilken ramazanda bir gün oruç tutmasa bütün zamanları oruçlu da geçirse bu.Kimi âlimlere göre böyle bir oruca başlayan onu bozabilir ve sonradan kazâ etmesi de gerekmez. kazâ etmesi gereken oruçlarını kazâ etmeden yukarıda açıkladığımız mazeretler arasında sayılan “yaşlılık” dönemine girmiş olabilir.
Vaktin giriş veya çıkışında yanılarak bir şey yemek veya içmek. Bu hükmü bilmediği için orucunun bozulduğunu zannederek daha sonra bile bile yiyip içenin o günün orucunu kazâ etmesi gerekir. Orucun bozulduğunu zannederek yiyip içmek. Boğazına kar veya yağmur tanesi kaçan oruçlu. çiğ pirinç. III. Ağza dışarıdan alınarak yutulacak bir madde ise susam tanesi kadar olursa orucu bozar. 44. cinsel hayatla ilgili olanlar ve diğerleri. Bazan yapılan fiil. Orucu Bozup Sadece Kazâyı Gerektiren Haller Orucu bozup sadece kazâyı gerektiren hususları üç grup halinde ele alacağız: Yeme içme ile ilgili olanlar. 1. Bu yasağın meşru bir mazeret olmadan ihlal edilmesi aynı zamanda günahtır ve bundan dolayı tövbe edip Allah’tan af dilemek de icap eder. kağıt veya pamuk yemek. taş yutmak. un yemek. Oruçlunun bunları yapması da mekruhtur. Unutarak yiyip içme orucu bozmaz. BOZMAYAN VE ORUÇLUYA MEKRUH OLAN ŞEYLER Orucun rüknünü açıklarken oruçluya yasak olan fiillere genel olarak değinmiştik. 127 . badem gibi kabuklu yiyecekleri kabuğu ile yutmak. Bu gibi hata durumlarında orucun bozulmayacağını kabul eden görüşler de vardır (bk. Mesela dedikodu (gıybet) yaptığı için orucunun bozulduğunu zanneden ve bundan sonra yiyip içen kimse sadece kazâ ile değil aynı zamanda keffâretle yükümlü olur. tam bir yasak ihlali sayılmaz ama oruçluya yakışmaz veya onu ihlal ortamına çekebilecek türden olur. Sahurda imsâk vakti girmedi veya akşam iftar vakti girdi zannederek yiyip içen ve daha sonra da bu konuda yanıldığını anlayan insan orucuna devam eder ve aynı zamanda o orucu kazâ eder. Eğer bir kişi bunlardan birini yemeyi âdet haline getirmişse ve onu zevkle yiyorsa onun yenmesi kazâ yanında aynı zamanda keffâret sebebi olur. Hata ile bir şey yemek veya içmek. hamur yemek. 50). bunu istemeye istemeye yutmak zorunda kalsa eğer o esnada oruçlu olduğunun bilincinde ise orucu bozulur. Yasağa aykırı davranışlardan bazısı ağır ihlal olarak değerlendirilir ve o zaman bunlara ek olarak keffâret de gerekir. İbn Kudâme. İslâm âlimleri dişler arasındaki kalıntının az veya çok olmasını dikkate alırlar.ORUCU BOZAN. Bu konuda örnek olarak zikredilen bazı maddeler şunlardır: Fındık. Mesela abdest esnasında ağzını çalkalarken istemediği halde boğazına su kaçan kimse hata ile su içmiş olur ve –eğer o sırada oruçlu olduğu hatırında ise. el-Muğnî. Bu konuda orucun bozulduğunu düşündüren davranışların hepsi aynı değerlendirilmez. Nohut tanesi kadar veya daha çok olanların orucu bozacağını söylerler. Yeme-İçme ile İlgili Olanlar Beslenme veya tedavi amaçlı olarak kullanılması âdet olmayan bir şeyin ağız yoluyla alınması.orucu bozulur. Hata ile unutmanın hükmü farklıdır. Bu yasağa aykırı davranışlar orucu bozar ve bozulan orucun daha sonra kazâ edilmesi gerekir. Dişler arasında kalmış nohut tanesi kadar artığın yutulması. yenilmesi âdet olmayan bir çekirdeği yutmak. tuz yemek.
sevişme gibi hallerde boşalma (inzal) olması halinde oruç bozulur ve kazâsı gerekir. buna gücü yetmeyenler için ise altmış fakiri birer gün doyurmak şeklinde olur.Oruca imsâkten sonra niyet edenin keffâreti gerektirecek davranışı. Bu konuda “Oruç ve Tedavi” başlığı altında geniş bilgi verilecektir. Uykuda iken boşalan insanın orucu –rüyasında bir cinsel ilişki hatırlasa da hatırlamasa da. 3. Buradaki görüş ayrılığı ve o günkü orucun hiç başlanmamış olma ihtimali. Dokunma olmaksızın karşı cinse şehvetle bakmak haram ise de bu bakma veya bu esnada boşalma orucu bozmaz. Ağız dışı yollardan besleyici veya keyif verici madde alınması. orucu bozanın lehinde bir hafifletici sebep olarak değerlendirilmiş ve keffâret gerekmeyeceğine hükmedilmiştir. nargile. Mastürbasyon da (istimnâ) orucu bozar ve kazâyı gerektirir. Keffâret. bu durumda keffâret gerekmez Orucu Bozup Hem Kazâyı Hem Keffâreti Gerektirenler Ramazan ayında. Sigara. Orucunu keffâret gerektirecek şekilde bozan birisi aynı gün oruç tutmaya engel olan veya oruç tutmaya izin veren ve elinde olmayan (semâvî) bir 128 . Bu konuda büyük ölçüde görüş birliği vardır. Herhangi bir dumanı içine çekmek veya kaçınması mümkün olduğu halde kaçınmayarak solumak orucu bozar. Bu konuda ileride keffâretlerle ilgili ünitede geniş bilgi verilecektir. Oruçlunun isteği dışında kusmak zorunda kalması ve kusması halinde miktarı çok da olsa orucu bozulmaz. 2. Cinsel Hayatla İlgili Olanlar Cinsel ilişki olmaksızın öpüşme. Tehdit altında oruç bozmak. Bu durumda kazâ gerekir ve oruç tutmama ya da onu bozma meşru bir mazerete dayanmıyorsa ayrıca tövbe edilir. Niyetin vakti konusunda anlatıldığı gibi bazı mezheplere göre imsâkten sonra yapılan niyet geçersizdir. Ramazan ayı dışındaki orucun bozulması veya ramazan ayında oruca niyet edilmemesi ve günün oruçsuz geçirilmesi keffâret sebebi değildir. günün orucuna niyet ederek başlamış olan erkek veya kadın. Orucunu. Çiçek koklamak bunlardan farklı değerlendirilir ve orucu bozmaz. oruçlu olduğunu bile bile cinsel ilişkide bulunursa orucu bozulur ve kazâ yanında keffâret ile de mükellef olur. enfiye gibi keyif verici maddelerin bile bile kullanılması da keffâret sebebi olarak kabul edilmiştir.bozulmaz. İçine duman çekmek. dinen geçerli bir tehdit sebebiyle bozmak zorunda kalan kimse bozmanın şekli ne olursa olsun onun kazâsı ile mükellef olur. Kazâyı Gerektiren Diğer Davranışlar İsteyerek ağız dolusu kusmak. sağlığı yerinde olanlar için iki ay ara vermeden oruç tutmak. Hanefî mezhebine göre aynı şartlar altında gıda veya tedavi amacıyla kullanılması âdet olan bir şeyi yiyen veya içene de kazâ ve keffâret gerekir.
Çünkü bu davranış orucun bozulmasına sebep olabilecek neticeler doğurabilir. Aynı senenin ramazan ayında birden çok günde keffâret gerektirecek şekilde orucunu bozan bir insana her gün için bir keffâret mi gerekeceği yoksa -daha önce keffâreti yerine getirilmemişse. Ağır işlerde çalışmak. 2. Genç oruçlunun eşini öpmesi. 4. Eğer vücudu zayıf düşürecekse kan aldırmak da böyledir. Hz. Öyleyse oruçlunun. Orucu Bozmayan Fakat Mekruh Olan Davranışlar Orucu bozulma tehlikesi ile karşı karşıya getirebilecek davranışlar mekruhtur. Ramazan orucunu kasden yemek yiyerek bozan birisine keffâret gerekip gerekmeyeceği konusundaki görüş ayrılığının gerekçesini açıklayınız. “Sıyâm”. Oruçluya mekruh olan diğer hallerin bir kısmı şöyle sıralanabilir: 1. doğum yapsa keffâret düşer. Fakat kendi kendini yaralaması. Türkiye Diyanet Vakfı tarafından yayımlanan İslâm Ansiklopedisi’nden “Keffâret” maddesinin Oruç alt başlığı altında yazılanları (XXV. Oruçlunun sağlığını bozacak veya kendisini zayıf düşürecek işler yapması mekruhtur. bunlardan kaçınmakta yarar vardır. Yemeği yutmadan sadece tadına bakmak. Bu esnada boğaza su kaçarsa oruç bozulur. 62–74).mazeret ile karşı karşıya kalırsa keffâret düşer. öpmenin oruca zarar vermeyeceğini söylediğine dair rivayetler yanında genç birisinin. oruçlu iken eşine sarılma ile ilgili sorusuna bunu yasaklayıcı mahiyette cevap verdiğine dair rivayetler de vardır (Müslim. Hanefî mezhebinde daha doğru kabul edilen görüşe göre bu durumda bir keffâret yeterlidir. 129 . Bu durum eğer bir mazerete dayanmıyorsa mekruhtur. Peygamber’in oruçlu iken eşini öptüğüne.hepsi için bir keffâretin yeterli mi olacağı tartışmalı bir konudur. Keffâretin çeşitleri ve uygulanması hakkında “Yemin ve Keffâretler” ünitesinde bilgi verilecektir. Mesela abdest esnasında ağız çalkalanırken boğaz kısmının iyice ıslanması için aşırı hassasiyet gösterildiği takdirde suyun boğaza kaçma tehlikesi vardır. yolculuğa çıkması keffâreti düşürmez. yutmaksızın yemeğin sadece tadına. Şekersiz sakız çiğnemek. Mesela orucu. ona sarılması. Ama sakız. ağzını çalkalarken boğazını tamamen ıslatmaya çalışması mekruhtur. 3. çiğneme esnasında parçalanıyor ve bir kısmı boğazdan içeri gidiyorsa o zaman oruç bozulur. tuzuna bakması mekruh sayılmamıştır. Dudak dudağa öpüşme bazı hallerde orucun bozulması sonucunu da doğurabilir. hasta etmesi. Bu konuda daha ileri gidilerek çıplak halde sevişmek veya dudak dudağa öpüşmek ise yaşlı ve kendine güvenen kimseler için de mekruhtur. 181) inceleyiniz. Ağızda dağılmayan şekersiz sakız çiğnemek mekruhtur. Burna su çekmedeki aşırı hassasiyet de aynıdır. kucaklaması. keffâret gerektirecek şekilde bozulan şahıs aynı gün iftardan önce orucunu bozmasına izin verecek derecede hastalansa veya bu durumdaki kadın kendi müdahalesi olmadan âdet görse. Kocası geçimsiz ve bu bakımdan anlayışsız olan bir kadının. Satın alınacak yiyecek maddelerinin yutulmaksızın tadına bakılması da eğer aldanma endişesi varsa mekruh değildir. Genç olmasa bile nefsine hakim olamayacak kişiler de bu bakımdan genç hükmünde sayılır.
makyaj yapmak. Dişe veya ağza ilaç konulması: Ağza veya dişe konan ilacın kendisi boğazdan geçmedikten sonra sırf tadının boğazda hissedilmesi orucu bozmaz. misvak kullanmak: İslâm dini genel temizliğin bir parçası olarak ağız temizliğine de özen gösterir. Müslim. 6. 171). burnuna su alması. Bu durumdaki birisinin çok gecikmeden gusül abdesti alması tavsiye edilir. Hatta bunlardan bazılarının oruca ciddî manada zarar verdiğini yani onu bozduğunu belirten ifadelere rastlamak da mümkündür. yüzmesi de böyledir. onlara hakaret etmek.Orucu bozan bir davranışı unutarak yapmak: Oruçlu olduğunu unutarak yiyip içen veya cinsî ilişkide bulunanın orucu bozulmaz. İhtilam olmak veya cünüp olarak oruca başlamak: Oruçlu uyuyup ihtilam olsa orucu bozulmaz. Bu işlemin öğleden önce veya sonra olması. Gıybet ve dedi kodu yapmak. fırça veya misvakın ıslatılmış veya ıslatılmamış olması da fark etmez. İstemeyerek toz veya duman yutmak: Tozlu. insanlarla kavga etmek. 4. Krem kullanmak. haset etmek. sövmek. saç boyamak orucu bozmaz. Yıkanmak: Oruçlunun gusül maksadıyla veya başka sebeple yıkanması orucunu bozmaz. Bu gibi olumsuz davranışlar oruçlu için ayrıca mekruhtur. 1. Oruçluya yakışmayan davranışlarda bulunmak. Şüphesiz ona Allah yedirmiş ve içirmiştir” buyurmuştur (Buhârî. makyaj yapmak: Vücuda parfüm veya krem. 5. Mesela ağrıyan dişe konan karanfilin tadı boğazda hissedilse bile kendisi boğazdan geçmezse oruç bozulmaz.5. Boğazdan gitmemek şartıyla macun da kullanılabilir. Diş fırçalamak. “Sıyâm”. 3. boğazına sinek kaçan insanın orucu bozulmaz 130 . “Savm”. 7. Hz. Serinlemek maksadıyla ağzına. Bu esnada boğazdan herhangi bir madde gitmediği takdirde oruç bozulmaz. göze sürme çekmek. dumanlı bir ortamda bulunduğu için istemeyerek duman veya toz yutan. Peygamber “Unutup da yer içerse orucunu tamamlasın. Boğazından su kaçmadığı takdirde denize veya havuza girmesi. 26. 2. eğer tükürükten az ise karışımın boğazdan geçmesi de orucu bozmaz. Burada anlatacaklarımız ise orucu bozmadığı gibi mekruh da değildir. Orucun Bozulmadığı Bazı Durumlar Oruçluya mekruh olan davranışlar orucu bozmaz ama mekruhtur. maddeleri sürmek. soğuk su ile yıkanması Ebû Hanîfe’ye göre mekruh sayılırsa da Ebû Yusuf bunun mekruh olmadığı kanaatindedir ve fetva da Ebû Yusuf’un görüşüne göredir. yağ vb. haram olan işler yapmak sadece oruçlu için değil herkes için yasaktır. İmsakten önce cünüp olan birisinin o haliyle oruca başlaması halinde de orucu geçerlidir. Diş kanamasında tükürüğe karışan kan.
aspx?ID=1138 adresine başvurabilirsiniz. mesela dil veya damakta oluşan yaralara ilaç sürülmesi. Ağız Yoluyla Tedavi ve Tıbbî Müdahale Ağız yoluyla alınıp boğazdan geçen katı veya sıvı ilaçlar orucu bozar.diyanet.ORUÇ VE TEDAVİ Daha önce açıklandığı gibi hastalık oruç tutmamak için izin (ruhsat) olarak değerlendirilmiştir. sağlığına kavuştuktan sonra tutamadığı oruçları kazâ etmesi isabetli olur. iznin ötesinde bir mecburiyet halini de alabilir. dişe ilaç konulması. Astım hastalarının ve benzerlerinin kullandıkları spreylerde ağza sıkılan ilacın bir kısmı ağız cidarı tarafından emilirken bir kısmı boğazdan nefes borusu yoluyla bronşlara ve akciğere gider. Çünkü bu uygulamalarda boğazdan herhangi bir madde ya hiç gitmez veya dikkate alınacak kadar bir miktar gitmez.gov. Peygamber’in ve ashabının açıklamaları yanında yaşadıkları zamanın bilgi ve tecrübe birikiminin de katkısı vardır. bu tür spreylerin orucu bozmayacağı görüşünü benimsemiştir. Bu konuda farklı görüşler varsa da Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu. Ama hastalığın durumuna göre bu. Mideyi görüntülemek için yapılan endoskopi işleminde aletin boğazdan geçmesi oruca zarar vermez fakat bu esnada çoğu kere mideye su veya başka madde verilir ve bu durumda oruç bozulur. 131 . dişin doldurulması veya kaplanması orucu bozmaz. Günümüz tıp bilgilerine göre zarda yırtık olmadığı takdirde kulağa damlatılan ilaç boğaza gitmez. Burun veya Göze İlaç Damlatılması veya Sıkılması Bu işlemlerin oruca etkisi değerlendirilirken konulan ilacın boğaza ve oradan da mideye geçip geçmeyeceği dikkate alınmaktadır. sağlığına kavuşabilir. 1. Kurul tıp uzmanlarının bazı kalp rahatsızlıklarında krizi önlemek maksadıyla dil altına konulduğunu ve doğrudan ağız dokusu tarafından emilip kana karıştığını ifade ettikleri ilaçları da bu bilgiler ışığında aynı durumda saymış ve onların da orucu bozmayacağına karar vermiştir. Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu 22/09/2005 tarihli toplantısında bu tarz bir çalışma sonucu bazı kararlar almıştır. uygulanan tedavi programını aksatmayabilir veya oruç dikkate alınarak yapılacak bir tedavi programı ile de hasta. İslâm âlimleri geçmişten günümüze ilaçların ve tedavi metotlarının oruca etkisini değerlendirmişlerdir. Mideye gitmeyen veya tükürükle karışarak bir miktar gittiği farz edilse bile dikkate alınacak bir miktara ulaşmayacağı bilinen bu tür ilaçların kullanılması orucu bozmaz. Diğer taraftan bazı hallerde oruç. Oruç tuttuğu takdirde sağlığı zarar görecek bir şahsın öncelikle tedavi ile meşgul olması. Bu değerlendirmede Hz.tr/turkish/dy/KurulDetay. Bu durumda kullanılacak ilaçların ve tedavi yönteminin oruca etkisinin bilinmesi gerekir. Konu günümüzde ele alınırken eskilerin görüşleri yanında çağdaş tıp biliminin verilerinden de yararlanma ihtiyacı vardır. Kulak. 2. Yer yer bu kararlara da işaret ederek konuyu şöyle özetlemek mümkündür: Tedavi yöntemleri ve uygulamalarının oruca etkisi ile ilgili bu kararlar için http://www. Ancak ağız içerisine az miktarda ilaç damlatılması veya sıkılması. Ağza konulan ilacın kendisi boğazdan geçmediği takdirde sırf tadının boğazda hissedilmesi orucu bozmaz.
bu durumun ise orucu bozacağı belirtilmiştir. Göze damlatılan ilacın boğaza geçmesi için de aynı şeyler söylenebilir. diğerlerinin bozmayacağı ifade edilmiştir. Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu’nun ilgili kararında ise makattan verilen fitilin orucu bozmayacağı sonucuna varılmıştır. 3. Anestezide ise işlemin kendisinin orucu bozmayacağı fakat bilhassa bölgesel ve genel anestezide ayrıca vücuda serum verildiği. Cinsel Organdan Tıbbî Müdahale Fıkıh kitaplarında ifade edilen hâkim görüşe göre kadın cinsel organının içine herhangi bir maddenin konulması orucu bozar. Sonuç itibariyle anjiyoda böyle bir sıvı verilmediği için orucun bozulmayacağı. 5. Önceki İslâm âlimlerinden nakledilen yaygın bilgi ise burna ve kulağa damlatılan ilacın orucu bozacağı.Burna damlatılan ilaç ve spreyler daha çok burun içinde emilir. Aynı kararda lavman yaptırmak farklı değerlendirilmiş. damlatılması orucu bozmaz. buralara ilaç verilmesinin orucu bozmayacağı ifade edilmiştir. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın ilgili kararında idrar yollarının tıbbî teşhis veya tedavi maksadıyla görüntülenmesinin. bu esnada bağırsaklara verilen su orada bağırsaklar tarafından emilecek kadar bir süre kaldığı ya da bağırsaklara gıda özelliği taşıyan bir sıvı verildiği takdirde orucun bozulacağı ifade edilmiştir. Fakat oruçluyu zayıf düşürecekse mekruhtur. 132 . İğne ile İlaç veya Serum Verilmesi. Oruçluya kan verilmesi ise orucu bozar. Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu’nun 2005 tarihli kararında gıda ve keyif verici özelliği olan iğnelerin orucu bozacağı. Bağırsak görüntüleme yöntemleri için de aynı temel düşünceden hareket edilerek bu esnada su veya besin değeri olan bir sıvının bağırsağa verildiği takdirde orucun bozulacağı belirtilmiştir. Kimine göre vücuda tamamen giren ve dışarı ile irtibatı kalmayan her türlü madde mesela bir ok parçası bile orucu bozar. 4. bu esnada vücuda besin değeri olan bir sıvı verilip verilmediği dikkate alınmıştır. orucu etkileyecek boyutta değildir. Bu gerekçelerle söz konusu kararda bu uygulamaların orucu bozmayacağı sonucuna varılmıştır. bazı diyaliz çeşitlerinde de durumun aynı olduğu fakat bazılarında vücuda besin değeri olan sıvı verildiği ve bu son durumda orucun bozulacağı görüşü benimsenmiştir. fakat erkeğin cinsel organının içine ilaç vs. Diyaliz. göze damlatılanın bozmayacağı şeklindedir. Konu zaman zaman komisyonlar tarafından ele alınmış ve değerlendirilmiştir. ilacın bu yolla vücudun daha iç bölgelerine ulaşıp ulaşmayacağı konusundaki bilgi farklılığının hükmü etkilediği görülmektedir. Özellikle erkek cinsel organı ile ilgili görüş ayrılığı tartışılırken. Makat Yoluyla Tedavi ve Tıbbî Müdahale Fıkıh ve ilmihal kitaplarında makattan verilen ilacın orucu bozacağı belirtilir. Anjiyo. 6. Bunlardan çok az bir miktarı burun akıntısı ile boğaza gidebilirse de bu. Anestezi Sözü edilen kararda bu işlemlerin oruca etkisi tespit edilirken. Aşı Yapılması Vücuda doğal kanallar dışında deriden giren maddelerin oruca etkisi eskiden beri tartışılmıştır. Oruçlunun kan vermesi orucu bozmaz.
“Bir mescitte Allah’ın rızâsını kazanma niyetiyle bir süre kalmak” anlamında kullanılır ve farklı görüşlere göre bu tarife. Allah’ı hatırından çıkarmamaya çalışır. İ‘tikâfta konuşma yasağı yoktur ama yine de o. kalınacak sürenin miktarı. bir şeye bağlanmak gibi anlamları bulunan “‘akefe” fiilinden türetilmiştir ve kelimenin farklı türevleri Kur'ân-ı Kerim’de dokuz âyette kullanılmıştır. Müslim. Dolayısıyla i‘tikâfa niyet ederek kısa bir an mescitte kalmak da bu sünnetin yerine gelmesi için yeterlidir. Arapça’da tenha bir yerde kalmak. Onlara göre yaraya konulan veya sürülen ilaç. kadınların nerede i‘tikâfa girecekleri gibi konularda farklı görüşler vardır. İ‘tikâf niyetiyle bir mescitte bulunan kimse. oradan ancak tuvalet. dua ve istiğfarda bulunur. cuma namazı için en yakın câmiye gider ve bu durum i‘tikâfa zarar vermez. “İ‘tikâf”.7. i‘tikâf esnasında oruçlu olmanın gerekliliği. Kendisine bu maksatla mescit içinde bir çadır kurulduğu. ilaçlı bant yapıştırılması oruca zarar vermez. en azından içinde vakit namazları cemaatle kılınan bir mescit olmalıdır. zamanını daha çok ibadetle geçirir. İslâm âlimleri i‘tikâfın hükmünü sünnet olarak tespit ederler. İ‘tikâfın asgari müddeti. zorunlu ihtiyaçları dışında mescitten çıkmadığı bilinmektedir (Buhârî. Bir Müslümanın adak yoluyla onu kendisi için vacip hale getirmesi de mümkündür. yani günün bütün saatlerini orada geçirirdi. Kur’ân-ı Kerim okur. Hz. Peygamber’in uygulamalarıyla sünnet vasfı kazanmıştır. İ‘tikâfın sahih olması için ona niyet edilmesi ve guslü gerektirecek bir halin olmaması şarttır. günah olacak şeyler konuşmamaya her zamankinden daha fazla özen gösterir. Hz. Hanefîler adak yoluyla vacip olan i‘tikâfı sünnet olanından ayırırlar. 6–9. Bu esnada temizlik kurallarına riayet etmesi ve namaz kılanlara mâni olmaması tavsiye edilir. lüzumsuz konuşma ve gevezelikten uzak durmaya. mescidin mahiyeti ve orada kalan kişinin oruçlu olması gibi diğer unsurlar ilave edilir. İslâmî literatürde i’tikâf. abdest. ORUÇ VE İ‘TİKÂF İslâm öncesi Mekke toplumunca da bilinen i‘tikâf. içme. diğer günlerde müstehap diyenler de vardır. 1–6). İ‘tikâfta bulunan kimse yeme. İ‘tikâfa girilecek mescit. gusül gibi zorunlu ihtiyaçlarını karşılamak için çıkar ve bu ihtiyaçlarını giderince derhal geri döner. namaz kılar. Cinsel ilişki kesinlikle yasaktır ve bu yasağa 133 . “İ‘tikâf”. karnın içine (cevf) veya beyne (dimağ) ulaşırsa oruç bozulur. Ciltteki Yaralara İlaç Konulması Cilt üzerine veya ciltteki yüzeysel yaralara ilaç konulması. Peygamber çoğunlukla ramazan ayının son on gününde Mescid-i Nebevî’de i‘tikâfa girer. İ’tikâf. Onlara göre i‘tikâf adayan bir insanın en az bir gün oruçlu olarak mescitte kalması gerekir. Fakat bazı âlimler yaraya konulan ilacın karnın içine veya beyne ulaşmasını bundan istisna ederler. Ramazan ayının son on gününde sünnet (bazılarına göre sünnet-i kifâye). Genellikle kabul edilen görüşe göre bir mescitte kalmanın i‘tikâf sayılması için asgari bir müddet yoktur ve bu esnada oruçlu olmak şart değildir. Cuma namazı kılınmayan bir mescitte i‘tikâfa giren kişi. uyku gibi ihtiyaçlarını mescidin içinde uygun bir yerde giderir. 1.
aykırı davranmak i‘tikâfı geçersiz hale getirir. Çoğunluğa göre i‘tikâf konusunda erkeklerle kadınlar arasında önemli bir fark yoktur. Yalnız mescitte i‘tikâfa giren kadınların özel hallerinde mescitten ayrılmaları gerekir. Hanefîlere göre ise kadınların, kendi evlerinde namaz için tahsis ettikleri yerler varsa orada i‘tikâfa girmeleri daha iyi olup mescitte i‘tikâfa girmeleri mekruhtur.
ORUÇ VE FİTRE
Ramazan ayı boyunca oruç tutan Müslümanlar bu ay sona erip şevval ayı girince oruca son verirler ve bayram yaparlar. Arapça’da bu bayrama îdü’lfıtr (fıtr bayramı) denir. “Fıtr” (fıtır), oruçlu olmama halini ifade eder. Müslümanlar bu bayramda aynı zamanda sosyal içerikli bir malî ibadet olarak sadaka vermekle yükümlüdür. Bu gün ödenmesi gereken sadakaya sadakatü’l-fıtr (fıtır sadakası/fitre) veya zekâtü’l-fıtr (fıtır zekâtı/fitre zekâtı) denir. Bu manada dilimizde fitre kelimesi yaygınlık kazanmıştır. Abdullah b. Ömer’in anlattığına göre Hz. Peygamber (s.a.) kadın erkek her Müslümana, fıtır zekâtı (sadakası) olarak bir sâ‘ hurma veya arpa vermeyi farz kılmıştır (Buhârî, “Sadakatü’l-fıtr”, 1, 2; Müslim, “Zekât”, 12–16). Fitrenin hükmünü İslâm âlimleri farz veya vacip terimiyle açıklarlar. Abdullah b. Abbas fitrenin, veren açısından ramazan boyunca tuttuğu oruç esnasında olabilecek birtakım eksiklikleri telafi edici, alan fakir açısından da yiyecek ihtiyacını giderici işlevine dikkat çeker (Ebû Dâvûd, “Zekât”, 17; İbn Mâce, “Zekât”, 21). Tek başına bakıldığında miktarı itibariyle az gibi görülen bu sadakanın, geniş kesimler tarafından ödendiği takdirde ihtiyaçların giderilmesine azımsanmayacak katkıda bulunduğu, sevinç ve mutluluğun yaygınlaşmasına vesile olduğu görülür. Kimlerin fitre vermekle yükümlü olduğu konusunda farklı görüşler vardır. Genelde şer’î ölçülerle zengin yani temel ihtiyaçlarından fazla olarak nisap miktarı mala sahip olan Müslümanların fitre vermekle yükümlü olduğu kabul edilir. Yalnız zekâtta olduğu gibi bu malın nâmi (artıcı) olması ve üzerinden bir sene geçmesi şartı aranmaz. Bunun yanında bayram gün ve gecesi yetecek kadar temel gıda maddesine sahip büyük, küçük, kadın erkek her Müslümanın fitre vermekle yükümlü olduğu görüşü de vardır. Fitre vermekle yükümlü olan kimse, bakımlarından sorumlu olduğu şahısları da dikkate alarak kendisi ve onlardan her biri için bir fitre verir. Ergin şahıslar, fitrelerini verme konusunda bizzat sorumludurlar. Dolayısıyla aile reisi durumundaki erkek, eşinin ve ergin çocuklarının fitresini vermekle yükümlü değildir. Buna rağmen eşinin ve beraber oturduğu ergin çocuklarının fitresini verecek olsa, onların yükümlülükleri düşer. Küçük çocuklarının fitresini vermek ise zaten onun sorumluluğundadır. Fitre verme yükümlülüğünün başlama anı, bayramın birinci günü sabahı imsâk vaktinin girmesidir. Bu yükümlülüğün, ramazanın son günü güneşin battığı anda başlayacağını, söyleyenler de vardır. Fitrenin yükümlülükte esas alınan bu vakitten önce ödenmesi câizdir. Özellikle ramazanın sonlarında bilhassa son iftar ile bayram sabahı arasında ödenmesi tavsiye edilir. Fitrenin bayram namazından önce verilmesi gerekir. Hz. Peygamber (s.a.) fıtır sadakasının, insanlar bayram namazı için toplanmadan önce verilmesini istemiştir (Buhârî, “Sadakatü’l-fıtr”, 7; Müslim, “Zekât”, 22–23).
134
Günümüzdeki uygulamada da muhtaç insanların bayram sabahına ihtiyacını düşünmeden, huzurlu girmesi için fitrenin genellikle bayram gününden önce ramazan ayının sonlarına doğru verildiği görülür. Fitreyi bayram namazından önce vermeyenler, mümkün olan en kısa zamanda vermeli ve bu gecikmeden dolayı ayrıca Allah’tan af dilemelidir. Fitre olarak Hz. Peygamber zamanında verilen maddeler arasında buğday, arpa, kuru hurma ve kuru üzüm öne çıkar. Hanefî mezhebine göre fitre miktarının tespitinde bu maddeler esas alınır. Diğer görüşe göre ise bu maddeler, o günün Medine toplumunun temel gıda maddeleridir ve her bölgede orasının temel gıda maddesi esas alınabilir. Verilecek miktar bunlardan herhangi birinden bir sâ‘ olarak ifade edilir. Yalnız Hanefîler verilecek miktarı buğdayda yarım sâ‘ kabul ederler. Sâ‘, aslında bir hacim ölçü birimidir ve günümüzdeki karşılığı hakkında farklı değerlendirmeler vardır. Uygulamada bir sâ‘, yaklaşık üç kilo olarak hesap edilmektedir. Fakihlerin çoğunluğuna göre sözü edilen bu maddelerin aynî olarak verilmesi gerekir. Hanefî mezhebine göre ise aynî olarak verilmesi de bunların bedelinin para olarak verilmesi de câizdir. Fitre, zekât alma hakkı olanlara verilir. Bunlar genelde temel ihtiyaçlarını karşılayamayan fakirlerdir. Zekât gibi fitre de fakir bile olsalar anne, baba, dede, nine gibi usûl hısımlarına ve evlat, torun gibi fürû hısımlarına verilmez. Bu mesele zekât ünitesinde daha ayrntılı olarak anlatılacaktır.
Türkiye Diyanet Vakfı tarafından yayımlanan İslâm Ansiklopedisi’nden “Müd” (XXXI, 457–458) ve “Sâ‘” (XXXV, 317–319) maddelerini inceleyiniz. Aralarındaki ilişkiyi açıklayınız.
Özet
Oruç ibadetini tanımlayabilmek Oruç, imsâk vaktinin girdiği andan itibaren güneş batana kadar geçen süreyi oruç niyetiyle yemeden, içmeden ve cinsel ilişkiden uzak olarak geçirmeye denir. Müslümanların niçin oruç tuttuklarını açıklayabilmek Oruç tutmak, Allah’ın ve Peygamberin açık emridir. Ayrıca bir Müslüman adak yoluyla kendi kendini oruç yükümlüsü yapabilir. Ramazan dışındaki günlerde oruç tutmak da sevaptır. Fakat hayatın tamamını oruçlu geçirmek övülecek bir davranış sayılmaz. Hz. Peygamber ramazan dışında herhangi bir ayın tamamını oruçlu geçirmemiştir. Oruç tutmanın kimler için hak veya görev olduğunu değerlendirebilmek Akıllı, ergin bir Müslümanın her sene ramazan ayında oruç tutması farzdır. Bu farzın ramazan ayı içinde hemen yerine getirilmesi ise seyahat halinde olmayan sağlıklı insanlar içindir. Yaşlılar, hâmile olan veya çocuk emziren kadınlar da durumlarına göre hastalara tanınan kolaylıktan istifade ederler. Bu gibi mazeretleri sebebiyle orucu erteleyenler mazeretleri ortadan kalkınca kazâ orucu tutarlar
135
Orucun bozulması ve bu durumun telafisi ile ilgili tahlil yapabilmek Orucun tanımında geçen yeme-içme ve cinsel ilişki yasağına aykırı davranışlar orucun bozulmasına sebep olur. Vücuda ağız dışındaki doğal kanallardan giren maddeler de orucun bozulmasına sebep olur. Cinsel ilişki dışındaki birtakım cinsel tatminler de orucu bozar. Bozulan orucun daha sonra kazâ edilmesi gerekir. Ramazan ayı orucunun kasıtlı olarak bozulması ayrıca keffâreti gerektirir. Mazeretsiz oruç bozmak günahtır. Böyle durumlarda kazâ ve keffârete ek olarak tövbe edilmeli ve Allah’tan af dilenmelidir. Fitre ibadetini açıklayabilmek Ramazan ayını oruçla geçiren Müslümanlar bu ayın peşinden gelen şevval ayının ilk üç gününü bayram olarak kutlarlar. Bu günde en geç bayram namazından önce muhtaçlara verilmesi gereken sadakaya fitre denir. Fitre genellikle daha önce verilir.
Kendimizi Sınayalım
1. Aşağıdaki oruçlardan hangisinde imsâkten sonra da niyet etmek câizdir? a. Günü belli olmayan adak orucu b. Ramazan orucunun kazâsı c. Keffâret orucu d. Günü belli olan adak orucu e. Ramazan orucu 2. Aşağıdakilerden hangisi orucun edâsının farz olmasının şartlarındandır? a. Akıllı olmak b. Ay halinde olmamak (kadınlar için) c. Yolcu (seferî) olmak d. Müslüman olmak e. Sağlıklı olmak 3. Aşağıdakilerden hangisi ramazan ayında orucu ertelemeye izin veren hallerden biri değildir? a. Hamilelik b. Çocuk bakıcılığı c. Ölüm tehdidi d. Yolculuk e. Savaş hali
136
4. Aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır? a. Bir fındığı kabuklu haliyle yutmak orucu bozar b. Sahur vaktinde yemek yiyerek oruca hazırlanmak sünnettir. c. Diş dolgusu yaptırmak orucu bozar. d. Oruçlu iken uyuyana rüya (ihtilam) sonucu gusül gerekmesi orucu bozmaz. e. Oruçlunun iftar vakti oldu zannederek iftardan biraz önce su içmesi orucu bozar. 5. Aşağıdakilerden hangisi Hz. Peygamber zamanında fitre olarak verilen gıda maddelerinden biri değildir? a. Yaş üzüm b. Arpa c. Kuru hurma d. Buğday e. Kuru üzüm
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. d 2. e 3. b 4. c Yanıtınız doğru değilse, “Oruca Niyet ve Niyetin Vakti” konusunu yeniden okuyunuz. Yanıtınız doğru değilse, “Orucun Şartları” okuyunuz. konusunu yeniden
Yanıtınız doğru değilse, “Oruç Tutmamaya veya Orucu Bozmaya İzin Veren Haller” konusunu yeniden okuyunuz. Yanıtınız doğru değilse, “Ağız Yoluyla Tedavi ve Tıbbî Müdahale”, “Orucun Sünnetleri ve Müstehapları”, “Orucu Bozup Sadece Kazâyı Gerektiren Haller” konularını yeniden okuyunuz Yanıtınız doğru değilse, “Oruç ve Fitre” okuyunuz. konusunu yeniden
5. a
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1 Günümüzde iletişim imkânları gelişmiş ve dünyanın herhangi bir noktasında gerçekleşen olayın, onunla ilgilenen her yerden takip edilmesi kolaylaşmıştır. Ayrıca teknolojideki gelişmeler de ayın hareketlerini izleme imkânı vermektedir. Ortak heyecanla birlikte yapılan ibadetler ve bayramlar, Müslümanlar arasındaki kardeşliği, dayanışma ruhunu besler. Bunun için bütün dünya Müslümanlarının aynı gün oruca başlamaları ve bayram yapmaları daha isabetli olur.
137
Sıra Sizde 2 Oruç tutan Müslümanların akraba ve dostlarıyla birlikte iftar etmeye özen gösterdikleri görülüyor. Bazı insanlar özellikle toplumun yoksul kesiminin veya işten dönen, iftardan önce evine ulaşamayan oruçluların yararlanacağı toplu iftar organizasyonlarına destek vermektedir. Bu durum orucun, toplum hayatında meydana getirdiği sosyal dayanışma ruhunun örneği olarak dikkat çekmektedir. Sıra Sizde 3 Ramazan orucuna başlamış ve oruç esnasında cinsel ilişkide bulunmuş birisinin ağır bir günah işlediği ve bundan dolayı keffâretle yükümlü olduğu konusunda görüş birliği vardır. Hanefîlerin ve Mâlikîlerin dâhil olduğu bir grup İslâm âlimine göre orucun yemekle bozulması da oruca ve ramazan ayına karşı aynı şekilde ağır bir saygısızlıktır ve keffâreti gerektirir. Diğer görüşe göre ise oruçta keffâret hükmüne kaynaklık eden olay, cinsel ilişkiyle ilgilidir ve dolayısıyla hüküm de onunla sınırlıdır. Bu hükmün kıyas yoluyla genişletilmesi doğru değildir. Sıra Sizde 4 Müd ve sâ‘, Hz. Peygamber zamanında kullanılan eski birer hacim ölçüsüdür. Birçok hadiste yer alan bu iki ölçü biriminden sâ‘, dört müde eşittir. Bu bakımdan birinin bilinmesi diğerinin de bilinmesi anlamına gelir. Fakat her iki birimin de başka ölçü birimleri ile karşılıkları konusunda farklı görüşler vardır. Kaynaklar genellikle bu iki birimin ağırlık ölçü birimi olan rıtl cinsinden karşılığını verirler ama mezhepler onun rıtl olarak karşılığı konusunda anlaşamazlar. Hacim ölçü biriminin ağırlık ölçü birimi ile karşılığı tespit edilirken ölçülen maddenin belirtilmesi şart olduğu halde bunun belirtilmemiş olması bu görüş ayrılığının doğmasında etkili olabilir.
Yararlanılan Kaynaklar
Apaydın Y. (1999). “Oruç”, İlmihal I: İman ve İbadetler, İstanbul Atar F. Çelebi İ. Erdoğan M. Yaran R. (2006). İslâm İlmihali, İstanbul. Bilmen Ö.N. (1966). Büyük İslâm İlmihali, İstanbul. Dönmez, İ.K. “Oruç”.Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul. İbn Kudâme. (1997). el-Muğnî, Kahire. Mergînânî. (1986). el-Hidâye, İstanbul. Yavuz Y.V. “Fitre”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul.
138
139 .
• • • • Zekâtla ilgili ayet ve hadisleri araştırınız. için bir hak veya veya nerelere görev olduğunu kimlere verilebileceğini Anahtar Kavramlar • • • • • • • • • • Zekât Sadaka Tasadduk İnfak Nisâb Havâic-i asliyye Havelân-ı havl Öşür Rikâz Kenz Öneriler Bu üniteyi daha iyi kavrayabilmek için. Zekâta konu olan malları ve geçerlik şartlarını belirtebilecek. kimler değerlendirebilecek. okumaya başlamadan önce.Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Zekât ibadetinin önemi araştırınız. ulaşabildiğiniz diğer kaynakları inceleyiniz. Tevbe sûresinin altmışıncı ayetini inceleyiniz. Zekât ibadetinin çevrenizde nasıl algılandığını tesbit ediniz. • • • • Zekât ibadetinin niteliğini ve hedefini açıklayabilecek. Zekât vermenin. Konuyla ilgili önceki bilgilerinizi hatırlayınız. Bunun yanında zekâtın açıklayabileceksiniz. 140 .
a. Sünnet ve icmâ ile sabittir: “Zekâtı verin” emrini tekrarlayan yirmibeş kadar ayet bulunmaktadır. bereket. “İman”. 37. Bu kendiniz için biriktirdiğinizdir. sadaka (on iki yerde ve hep medenî sûrelerde geçer). birr. Müslim. Zekât ödemeyenlerin âhiret azabı konusunda. Bu anlamıyla zekât. can yakıcı bir azabı müjdele. Peygamber (s. Yüce Allah. haccetmek ve ramazan orucunu tutmak”. alınları. “Ey iman edenler! Hahamlar ve rahiplerin pekçoğu. 1) buyurmaktadır. Kur’ân-ı Kerim’de “zekât” kelimesi otuz iki yerde geçmektedir. âhirette ise sevaba hak kazanır. Zekât ödemek. Dar anlamda “zekât”. biriktirdiğinizi tadın denecek’’ (et-Tevbe 9/34-35) buyurur. Bu ayette geçen 141 . Farz kılınmasından itibaren Müslümanlar zekât ödemiş. İslâm dininin beş rüknünden biri olan “mal zekâtı”.). (Buhârî. infak ve ta’âmu miskîn gibi çeşitli isimler altında zikredilirken. böğürleri ve sırtları onlarla dağlanacak. gerekli şartları taşıyanlara farz-ı ayındır. kendisine zekâtın farz olduğu öğretilir. Ancak inkâr. güzel anış ve övmek” manalarına gelir. Bu isim dışında. zekât vermek. “mal zekâtı” olarak kabul edilen “farz zekât” ile “beden zekâtı” olarak kabul edilen “vacip fitre”yi içine alır. Hz. hak. bilgisizlikten dolayı olursa veya yükümlü yeni Müslüman olmak veya çevre şartları dolayısıyla bunu bilemeyecek kimselerdense. insanların malını haksızlıkla yerler. Fıkıh dilinde ise “zekât”ı geniş ve dar anlamda olmak üzere başlıca iki açıdan ele almak gerekir: Geniş anlamda zekât kavramı.Zekât GİRİŞ Sözlükte “zekât” kelimesi. Bunlar cehennem ateşinin kızdırıldığı gün. namaz kılmak. “İman”. Bu yükümlülüğü yerine getiren kişi. bütün Müslümanlarca benimsenen bu durum icmâ-ı ümmeti meydana getirmiştir. kalanı da medenî sûrelerde olmak üzere otuzu bilinen terim anlamında. beş temel üzerine kurulmuştur: Kelime-i şehadet. Zekâtın farz olduğu Kitap. Bunlardan sekizi mekkî. “İslâm dini. “şartlarına uygun olarak. başka deyişle “malî ibadet” olan zekâttır. ikisi ise değişik anlamlarda kullanılmıştır. arınmak. farz olduğunu inkâr eden dinden çıkar. Zekât. “temizlenmek. Altın ve gümüşü biriktirip Allah yolunda sarfetmeyenlere. zekâta konu olan mallardan belli bir miktarını zekât alacaklısına Allah rızası için temlik etmek” demektir. zarûrât-ı dîniyyedendir. namazla birlikte yirmi yedi yerde tekrarlanır. dünyada borçtan kurtulmuş olur.
Bir hadiste ise Hz. çok büyük bir sevaptır. yani “Allah yolunda mal harcamak”tır.” buyurması da bu doğrultuda Müslümanları “veren el” olmaya. Demek ki sadaka. ilk önce onu ödemesi gereklidir. SADAKA KAVRAMI Zekâtla ilgili kavramlardan birisi. Nitekim Kur’ân-ı Kerim’de ve hadislerde kullanılan sadaka kelimesi. alan elden üstündür. Fakirlere verilen sadakanın tam karşılığı. önem ve amacı hakkında arama motorları aracılığıyla internet taraması yapabilirsiniz. sadaka kavramı.a. diyanet. genellikle mecburi olmayan nâfile infak ibadeti için kullanılır. Fıkıh dilinde ise “Kişinin malından sırf Allah rızası için. Sadaka. Sadakanın miktarı.gov. 3). helal yoldan çalışıp kazanmaya doğru harekete geçirmiştir.“biriktirme (stok)”. 3) Artanın akrabaya sadaka olarak verilmesi. bunun karşılığında kazandıkları hurmaların bir kısmını fakirlere ve miskinlere vererek sadaka sevabına ulaşıyorlardı. bazı fakihlere göre zekâtı ödensin veya ödenmesin ihtiyaçtan fazla olarak elde tutulan malları da kapsamaktadır. Allah Teâlâ’ya kulluk konusunda “sıdk ve sadakat (doğruluk ve bağlılık). Müslümanların hayırhasenat yollarında birleşip kaynaşmalarını sağlayan manevi güç kaynağı olmuştur. Peygamberimiz (s. Aslında sadaka kavramı. ben senin biriktirdiğinim’ diyecek” (Buharî. Peygamber şunları belirtmektedir: “Yüce Allah kime mal verir de zekâtını ödemezse. hem zekât ve fitre. mecburi olan zekât için kullanıldığı gibi. Bu çerçevede www.com adreslerine müracaat edebilirsiniz. Medine çarşısında su satıyorlar. çoluk-çocuğa harcanması. merhamet” manasına gelir. Bununla birlikte “sadaka” kelimesi. zekâtı ödenmeyen paraları içine aldığı gibi. öte yandan verilecek muhtaç kişinin durum ve şartlarına göre değişir.a. Peygamber’in (s. bir yandan verenin.tr ve darülkitap. Sadaka konusunda Hz. “İnfâk fi Sebîlillah”.) mü’minlere sadaka vermeyi emredince sahabeden sadaka vermeye gücü yetmeyenler. 142 . Zekât ibadetinin niteliği. Bu sebeple. Bir Müslümanın sadaka verebilmesi için kendisinin ve ailesinin muhtaç durumda olmaması ve borçlu bulunmaması şarttır. muhtaç kimselere temlik (teslim) edilmek üzere ayırdığı miktar” demektir. ne mecburidir ve ne de miktarı ve ödeme zamanı tayin edilmiştir. hem de nâfile sadakalar için kullanılan genel bir kavramdır. aslında zekâtın da altında bulunduğu şemsiye kavram olan sadakadır. Bu anlamda sadaka. Üzerinde kul borcu olan kişinin. Peygamber’in “Veren el.) tavsiyesi şu sırayı izler: 1) Önce kişisel görevlerin yapılması. Sadaka vermek. kıyamet gününde o mal. 4) Son artanın konu komşuya ve muhtaçlara tasadduk edilmesi. sahibine simsiyah iki benek bulunan gayet zehirli (ve zehirinin etkisinden başı) kel bir yılan şeklinde görünerek boynuna gerdanlık yapılacak. ‘Ben senin malınım. Sadaka vermeye tasadduk denir. 2) Artanın aileye. Sözlük manası itibarıyla sadaka. Hz. ayrıca Müslümanı çalışmaya ve kazanmaya yönelten bir enerji kaynağı olmuştur. zekâttan daha kapsamlıdır. mecburi olmayan infaklar için de kullanılır. sonra da iki çene kemiğini (avurdunu) iki tarafından yakalayıp. “Zekât”.
hırsı. Zekât sayesinde toplumsal farklılıklar azalır. bununla kendilerini (günahlarını) temizlemiş. Sadakası verilen malları ise arttırır” (el-Bakara 2/275). 2. 143 . zenginleri etkin ve sorumlu kılar. İnsan ruhunu hırsa bağlı olarak büyüyen servet hâkimiyetinden kurtarır. 3. Zekâtın toplumsal yardımlaşma ve dayanışma açısından ne kadar büyük bir potansiyele sahip olduğu. Kur’ân-ı Kerim de ısrarla bu ahlâkî arınma noktasına işaret etmiş. Allah’ı çok zikredin ki umduğunuza kavuşasınız’’ (el-Cumu‘a 62/10). zenginlere sırf bu yüzden düşmanlık duyulmaz.Ahlâki Yönden: Zekât ahlâkî temizlik yönünden. diğer yanda milyarları olanların bulunduğu millet. sosyal sahanın tamamıdır. Kur’ân-ı Kerim’in sadakayı faizle karşılaştırması bundandır: “Allah faizin bereketini tamamen giderir. Zekât ile riba (faiz) ters doğrultudadırlar. internete yüklenmiş hadis kitaplarından araştırınız. Bir yanda fakir halkın. Zekât. az kimseden malların fazlalığını alır ve onu hayatın zaruretlerini sağlamak maksadıyla çok olan diğer insanlara verir. Kur’ân-ı Kerim Müslümanı şöyle ikaz eder: “Siz. ZEKÂTIN YÜKÜMLÜLÜK ŞARTLARI Zekât yükümlüsü olmak için. bu temizlemeyi üç yönden gerçekleştirir: 1.İktisadi Yönden: Zekât. Allah’ın rızasını dileyerek verdiğiniz zekât ise. servetin kendisini. eşit olmayan fırsatlardan istifadeyle gittikçe daha az ellerde toplanma eğiliminin şerrinden temizler. hem kişinin hem de zekât konusu malın belli nitelikleri taşıması gerekir. somut örneklerle anlatılarak kişilere zekât bilinci kazandırılabilir. 9/103). şüphesiz Allah onu bilir” (Âl-i İmrân 3/92). Her ne infak ederseniz. Faizle zekâtı karşılaştırarak da şöyle buyurmuştur: “İnsanların mallarında artış olsun diye faiz (cinsin)de verdiğiniz şey Allah katında artmaz. sevdiğiniz şeylerden (Allah yolunda) harcayıncaya kadar. Bunun için servet kazanma teşvik edilmiştir: “Artık o namaz kılınınca yeryüzüne dağılın. pek talihsiz bir millettir. tamahı ve zenginlerin hak yedikleri fikrini yok eder. işte sevaplarını kat kat arttıranlar onlardır’’ (er-Rûm 30/39). asla iyiliğe ermiş olamazsınız. ZEKÂTIN AMAÇLARI VE İŞLEVLERİ İslâm’ın beş rüknünden biri olan ve temizlemek anlamına gelen zekât. Allah’ın lütfundan nasip arayın. Başından sonuna kadar.Sosyal Yönden: Zekâtın temizleme ameliyesini gerçekleştirdiği üçüncü alan. Kütüb-i Sitte başta olmak üzere.Sadakaya ilişkin ve sadaka değerindeki davranışları. zekâtın hikmetini bu hususa hasretmiş ve Hz. Fakirlik sorununu çözmede. ahlâki ve manevi yönlerden birbirlerine zıttırlar. fakirliğin ortadan kaldırılmasında ve ülke kalkınmasında oynadığı etkin roller. bununla onları bereketlendirmiş (kendilerini muhlisler mertebesine yükseltmiş) olasın” (et-Tevbe. Müslümanların bir araya gelerek kuracakları güvenilir dernek ve vakıflarla zekâtların yerli yerince edâsı uygun düşer. Zekâttan beklenen önemli faydaların elde edilebilmesi için. Peygamber’e hitaben şöyle buyurmuştur: “Onların mallarından sadaka al ki.
Meselâ. Haram yollarla kazanılmış olan malların. Malın bizzat sahibinin elinde –zilyed olarak. c) Kendi seçimiyle tasarruf hakkı bulunması. sahip olunan malın şu beş niteliği taşıması gerekir: 1. Malın mülkiyet hakkı bulunmakla birlikte.zekâta tâbi olurlar.Tam Mülkiyet Zekâtın farz olmasının en önemli şartlarından birisi. 144 . ayrı ayrı hesaplanır. –diğer şartları da taşırlarsa. B. Onlara göre akıl hastasının ve çocuğun malı da zekâta tâbidir. Mal ile İlgili Şartlar Zekât yükümlüsü olmak için. denize düşen. kural olarak zekâtta da söz konusudur. Haram ile helal karışmış ve ayırmaya imkân bulunmazsa. bilinirse sahiplerine veya mirasçılarına geri verilmesi. hepsinin de zekât ödemesi gerekir. Bütün ortakların hisseleri nisabı doldurunca.fakirlere tasadduk edilmesi gerekir. devletçe el konulan. Fakat bu mallar ele geçince. evde değil açık arazide gömülüp izi kaybolan mallar ile inkâr edilen senetsiz alacaklar bu türdendir. farz olduğunu bilme sebep ve imkânının bulunmasıdır. b) Malda başkasına ait hak bulunmaması. Ortak mallarda mülkiyet ortakların hisselerine göre düzenlenir. Bununla birlikte zekâtın malî bir ibadet olması yönünü daha baskın gören çoğunluk fakihler sorumluluk için akıl sağlığı yerinde olmak şartı ile bâliğ/ergin olmak şartlarını burada aramamışlardır. malın tamamı üzerinden zekât ödenir. aşağıda ayrıntısıyla anlatılacak olan “öşür” yani toprak ürünleri zekâtı dışında diğer zekât türlerinden sorumlu olmak için akıllı ve ergin olmayı da şart koşmuştur. Çoğunluk (cumhur) görüşüne karşılık Ebû Hanîfe. d) Fayda ve menfaatin mâlike ait bulunması.A. Tam mülkiyet şu unsurlar bir araya gelince gerçekleşmiş olur: a) Malın sahibinin elinde bulunması. İslâm’ın şartlarından birinin de zekât vermek olduğu öğretilir.mâlik sıfatıyla bulunması tam mülkiyeti meydana getirir. malın mükellefin elinde tam mülkiyetle bulunarak dilediği gibi tasarruf hakkına sahip olmasıdır. henüz ele geçirilmeyen mal için zekât ödemek gerekmez. kendisinden faydalanma hakkı bulunmayan mallar zekâta tâbi olmazlar. Her ortağın nisabı. Zekâtın farz olma şartlarından birisi de. Yükümlü ile İlgili Şartlar İbadetlerle ilgili genel yükümlülük şartları. bilinmezse -sevap beklemeksizin ve çok yakınlara harcanmaksızın. Bunun için özellikle yeni Müslüman olanlara. Bu sebeple. Bu gibi mallar mâl-i dımâr (telef mal) adını alır.
zekâtı gerekmeyen bir malın ihtiyaç dolayısıyla satılmasından doğan alacaklar. altın bedelinden) az olarak ele geçen böyle bir alacağın tümünün zekâtını o anda hemen ödemek gerekmez. Zekât yükümlülüğü açısından tam mülkiyet şartını taşımadığından ancak teslim alınınca zekât düşen alacaklar. yollarla yepyeni bir kazanç olarak kişinin mülkiyetine başkasından geçecek alacaklar zayıf alacaklar adını alır. yani mükellefin ihtiyaç fazlası gibi çok genel bir ifadeyle açıklanmıştır. nafaka bedeli.Alacaklar da zekât konusudur. her yıl zekât ödenir. tahsil ettiği kısım ona ilave edilir. birer orta alacaktır. Nisabı. Nisap. Peygamber’in uygulaması ile bunlar ışığında ileriye sürülen ictihatlardır. mükellefin zekât düşen başka bir malı varsa.Nisaba Ulaşma “Zekâtın farz olması için tespit edilen malın en az miktarı” demektir. borçlular tarafından inkâr edilmedikçe. ancak bunlar başka bir zekât konusu mala eklenebilir. kişiyi zengin kılar ve ona bazı sorumluluklar yükler. Beşte birden az olarak ele geçince. b) Orta Kuvvette Alacak (deyn-i mütevassıt): Ticaret alacağı olmayan ve adi alacak da denen alacaklardır. sadece el-Bakara 2/219. c) Zayıf Alacak (deyn-i zaîf): Hiçbir mal veya paraya bedel olmadan miras. mehir. asgarî zenginlik miktarı. istendiği zaman ödeyebilecek malî güçte olan. Bu miktar. tahsil edilip mülkiyete girince ve nisaba ulaşıp üzerinden bir yıl geçince zekâta tâbi olur. başka bir zekât konusu malla birlikte nisap hesabına girer. borçlu tarafından inkâr edilmekte ise. hem içinde bulunulan. bu tür alacakların geçmiş yıllara ait zekâtı olmaz. zengin sayılmaz ve onların bu malları nisabı bulana kadar aslî ihtiyaç olmakta devam eder. sağlam alacak. tarla vb. Sağlam alacakların zekâtı. Bir alacak. 2. Bu çeşit alacaklar. el-A’râf 7/199 ve el-Furkân 25/67 ayetlerinde “el-afv”. tahsil edildiği zaman. Nisabın miktarıyla ilgili olarak Kur’ân-ı Kerim’de herhangi bir belirleme yoktur. Hanefî imamlarından Muhammed’e göre. borcunu itiraf eden veya borcu sağlam belgelerle ispat edilebilen borçludaysa sağlam veya tahsili umulan alacak adını alır. Nisaptan az malı olanlar. Ancak. alacağın ele geçmesinden sonra. borçlunun ödeme zorluğu çekmesi veya ödemeyi reddetmesi durumunda. Ancak alacakların durumuna göre zekât yükümlülüğü değişiklik arzeder. Nisap konusuna açıklık kazandıran bilgi kaynakları. Bu çeşit alacakların ele geçen kısmı. orta kuvvette ve zayıf biçiminde üç kısımda ele alınır: a) Sağlam Alacak (deyn-i kavî): Ödünç verilmiş paralar ile ticaret mallarının bedelleri olan alacaklardır. vasiyet. nisabın beşte biri olunca da zekâtın ödenmesi gerekir. 145 . Şu halde. Sağlam görülen görüş de budur. emlâkin kira alacakları. Ticarî işyeri olmayan ev. hem de geçmiş yıllar için ödenir. alacaklının ispat edici belgeleri bulunsa bile. sağlam. alacağın zekâtı ancak tahsil edilince ve sadece o yıla ait olarak verilmelidir. Ebû Hanîfe’ye göre. Nisab miktarından (aşağıda açıklanacağı üzere 85 gr. geçmiş yıllara ait zekâtı ödenmez. Buna göre ödenme ihtimali yüksek alacaklar için. asgarî geçim indirimi veya özellikle zekâtın istisna sınırı olarak da ifade etmek de mümkündür. Geçmiş yıllar için zekât ödenmez. hadisler ve Hz. diyet (ölüm/yaralama tazminatı) ve kadının ödeyeceği muhâle’a (anlaşmalı boşanma bedeli) vb.
Çünkü bunlar kar ve gelir getirme potansiyeline sahiptirler. “Oruç” ünitesinin “Oruç ve Fitre” ile “Kurban ve Adak” ünitesinin. sadaka alması ise haram değildir.Zekât ve Fitre Almayı Önleyen Zenginlik: Zekât konusu mallardan herhangi birinin nisabına sahip olan. . sadaka almayı haram kılar. 146 . daha fazlası için dilenmesi haramdır. .Hükmi nemâ: Bir malın bizzat kendisinde potansiyel olarak bulunan artma özelliğidir. Çünkü zekât. Dolayısıyla ticarete konu olan mallar. nisab-ı ğınâ (yükümlülük doğuran zenginlik) ve nisab-ı istiğnâ (önleyici zenginlik) biçiminde iki bölümde ele alınır: a. bu miktar varlığı ve geliri olmasına rağmen geliri kendisinin ve ailesinin ihtiyacına yetmeyen. Nisab-ı Ğınâ (yükümlülük doğuran zenginlik): Bu zenginlik kendi arasında iki kısma ayrılır: . Mal artıcı.Fitre ve Kurban Yükümlülüğü Doğuran Zenginlik: İhtiyaçtan fazlası olup yukarıdaki artıcı ve yıllanmış özelliği taşımayan malların zekât nisabına ulaşan miktarıdır. Bu bilgileri. b. bir yandan zekât ve fitre almayı.Hakiki nemâ: Bir malın doğum yoluyla. ticaretle veya tarım yoluyla gözle görülür artmasıdır. Bu zenginlik. 22-24 ayar altının Türk Lirası karşılığıdır. bu ihtiyaçları ölçüsünde zekât alabilir. Bu nisabın miktarı 85 gr. fitre ve kurban kesme yükümlülüğü doğurur. ama alamaz. zekât ödemeyi gerektirir.Geleneksel anlayışta nisap türleri. gelir ve kazanç sağlayıcı özellik taşımaması halinde zekâta tâbi olmaz. Nisab-ı İstiğnâ (önleyici zenginlik): Bu çeşit zenginlik yükümlülük getirmemesinin yanında. “Kurban Yükümlülüğü” başlıklarındaki zenginliğe ilişkin bilgilerle birlikte okuyunuz ve karşılaştırınız. 3. tarım ürünleri ve hayvanlar hakiki/gerçek nemâ özelliğine sahip mallardır.Zekât Yükümlülüğü Doğuran Zenginlik: Temel ihtiyaçlardan sonra artıcı özelliğe sahip belli miktarda yıllanmış mal ve paranın bulunmasıdır. Bununla birlikte. Zekâtın ifade ettiği anlam. gelir ve kazanç sağlayan bir mal olmasıdır.Nemâ (Artıcılık) Malın zekâta tâbi tutulabilmesi için gerekli şartlardan biri de artan. ayrıca tasarruf amacıyla biriktirilirler. Mesela para. altın ve gümüş hükmi/takdiri nemâ özelliğine sahip mallardır. oturulan ev. el-Bakara 2/219 ayetindeki “afv” (fazlalık) tabiri de buna işaret etmektedir. servet üretimi için gerekli sermaye malları üzerine konur. sadece bunlar için dilenmesi farz. büyüme kabiliyeti olmayan servet üzerine konmaz. Her iki şekliyle artıcı olmayan binek hayvanları. Nemâ iki kısma ayrılır: .Dilenmeyi Önleyen Zenginlik: Bir günlük rızkı ve örtünmeyi sağlayacak elbisesi olana (miskin). Bu zenginlik. Ayrıca. . zekât öder. sadaka almayı da haram kılar. kullanılan ev eşyası ve mesleği icrada gerekli olan aletler zekâta tabi değildir. öte yandan da dilenmeyi önleyici özellikte olmak üzere iki kısımdır: . büyümek ve artmaktır.
dinî borçlardan ve bu arada zekâttan da önce gelirler. zekâta tâbi mallarından bu borçları hesap edip çıkaracaktır. Geriye kalan mal nisabı dolduruyorsa zekâtını öder. . her çağda ve yerde geçerli olabilecek esneklikte genel ilkeler olarak ortaya çıkmaktadır. Bir başka ifadeyle zekât konusu malın.İhtiyaç Fazlası Olma Zekât konusu malın. Gıda maddeleri.4. Zekât için gerekli diğer şartları taşıyan kimse. o yılların nisap durumunu etkiler. kullar tarafından da ödenmesi istenebilen borçlardır. Keyfî ve lüks harcamalardan kaçınmak şartıyla. Temel ihtiyaçlar için konulan ölçü. Zekât yükümlülüğünü etkilemesi açısından borçlar üç kesimde ele alınır: . keffâret. ödeme sırası itibarıyla. internet motorları aracılığıyla araştırınız. başkasından ödeme imkânı bulunmadığından. araba. nisabı tamamen kaplaması veya eksiltmesi gerekir. bir sene süreyle mal sahibine tanınan istisna durumudur. Borçların. Kul hakkı olmasından dolayı. belli bir miktarla sınırlandırılmış olmayıp. İşte bunlar ve borçlar. temel ihtiyaçlardan fazla olması gerekir. ilişkilerinden doğan kul borçlarının mutlaka ödenmesi gerekir. nisabı tamamen kaplaması veya eksiltmesi gerekir. fitre. . aksi halde bu kişiye zekât farz olmaz. Şâfiîler ise hangi çeşitten olursa olsun borcun zekâtın vücûbuna engel olmadığını söylemişlerdir. Daha sonraki yıllara ait borçlar. Havâic-i asliyye (temel ihtiyaçlar) konusunu. Borçların zekât mükellefliğini etkilemesi için. yıllık temel ihtiyaçlardan sonra nisabı bulması ve artıcı olması gerekir.Allah ve Kul Hakkı Ortak Olan Borçlar: Allah’a ait olmakla birlikte. kişinin elinde bulunmadıkça hayatını devam ettirebilmesi imkânsız veya çok güç hale gelen ve zorunlu olarak sahip olunması gereken maddelerdir. Borç hangi türden olursa olsun toprak ürünlerinde zekâta engel değildir.Allah’a Ait Borçlar: Kullarca istenmesi söz konusu olmayan adak. işyeri ve iş-meslek gereçleri.Kul Borçları: Ödünç. nisap hesabı dışında tutulur. zekâttan istisna edilir. Bunlar zekât yükümlülüğünü etkiler. zekâtın farz olmasını engellemez. Mesela bir kişinin nisaba ulaşan ve üzerinden bir yıl geçmiş fazladan parası olsa fakat geçmiş yıllardan kalan zekât borcu da bulunsa söz konusu borç kadar olan paraya ayrıca zekât düşmez. hac vb. bir yıllık nafaka başlıca temel ihtiyaçlardır. Borçluluk ve Zekât: Temel ihtiyaçlar içinde yer alan borçların zekât mükellefliğini etkilemesi için. sadece önümüzdeki bir yıllık bölümü nisaptan düşülür. mesken. Fıkıh literatüründe “havâic-i asliyye” diye isimlendirilen temel ihtiyaç maddeleri. borçlar. 147 . Geçmiş yıllara ait veya henüz ödenmemiş zekât borcu gibi. Temel ihtiyaçlar. kira borcu gibi insanların birbirleriyle olan ticarî vb. giysiler. Bu noktada ele alacağımız bir konu da borçluluğun zekâta etkisidir. normal seviyede bir hayat sürmek için Müslümanın yaptığı bütün harcamalar.
a. Her hasat mevsimi için –yılda birkaç kez ürün alınması halinde dahi. Mâl-i müstefâdın kendisi nisabı bulursa. yıllanma) Bir mükellefe zekâtın farz olması için. kazançlar da mâl-i müstefâd kabul edilir. Çifte zekât (izdivâcü’z-zekât) denilen bu durum. mirasçıların terikeden ölenin zekâtını ödemesi gerekmez. Asıl mal yalnız başına nisabı tamamlamaz ise. Bir kişiye zekât farz olduktan sonra. Bu sırada mükellef. aslın nisabına eklenmez ve onun havelân-ı havline tâbi olmaz. Bu duruma.Hanefîlere göre zekât borcu vasiyet edilmediği takdirde düşer. Havelân-ı havl. sonucu değiştirmez. bu tamamlamanın gerçekleştiği tarihten başlar. artış ve gelir. aslın nisabına eklenir ve aslın havelân-ı havline göre zekât birlikte ödenir. takvim yılı da yeniden başlar.ayrı ödeme yapılır. bizzat Hz. hasattan sonra bir yıl geçmesi şart değildir. Buna göre. koyun yanında nakit. hibe vb. meşru mülkiyet yollarından biriyle öbür mallara katılan her çeşit yeni mal. özellikle hem sermayesi. 148 . Bir malın veya paranın zekâtını ödedikten sonra. Ayrıca. vasiyet edilince terikeden ödenir. üzerinden yıl geçmesi şartı aranmaksızın zekât matrahına dâhil olur. ödemenin geciktirilmesiyle veya -ne kadar uzarsa uzasınsürenin geçmesiyle zekât borcu zamanaşımına uğramaz. Zekât yükümlülüğünü etkileyen borç türü hangisidir? 5. Takvim yılının dolmasından sonraki artış ve gelir. yılda tek bir kere ödenir. zekâtı ödenen bir mala ikinci kez zekât yüklemek. Malın kendi cinsinden veya kendi cinsi aracılığıyla meydana getirdiği artış. Zekât. makul ve insaflı da değildir. sığır yanında koyun. Aslın cinsinden olmayan artış ve gelir. takvim yılı da sona ermiş olur. yeniden nisabı elde ederse. Takvim yılına tâbi her zekât konusu mal için. kâr dışında bir yolla elde edilen ve asılla birlikte nisabı tamamlayan gelirin takvim yılı.her biri başlıbaşına ele alınır. nisap miktarı mala sahip olduktan sonra. Böyle bir mal. nisabın yılın başında ve sonunda bulunması gerekir. Asıl nisabı bulsun bulmasın. bütün zekât konusu mallar için aranmaz. Ölenin vasiyeti yoksa dünya ahkâmı bakımından.) tarafından yasaklanmıştır. öderlerse bu nâfile sadaka yerine geçer. hem de geliri zekât konusu olan mallar için söz konusudur. geçen takvim yılının nisabına eklenmez. Yıl içindeki eksilme ve artışlar. yavrulama veya kâr yoluyla olur. Madenler ve defineler için havelân-ı havl şartı aranmaz. kişinin düzenli geliri olan ücret ve maaşlar ile ikramiye. zekât konusu malın bedeli olmadığı takdirde. -meselâ deve yanında sığır. havelân-ı havli başlı başına hesaplanır ve zekât ona göre ödenir. Ziraat ürünlerinin de zekâta tâbi olması için. elde edildiği yılın nisabına eklenir ve öylece zekâtı ödenir.Yıllanma (havelân-ı havl: takvim yılı.Peygamber (s. havelân-ı havl ya da zekât yılı adı verilir. genel olarak tek bir mal için. Mükellefin elinde bulunan zekât konusu malın havelân-ı havl (yıllanma) hesabı başladıktan sonra. yine aynı mala aynı kamerî yıl içinde ikinci bir mükellefiyet yüklenmez. malın üzerinden bir kamerî takvim yılının geçmiş olması gerekir. Yıl içinde nisap helak olunca. mâl-i müstefâd (ara/beklenmedik gelir) adını alır.
genel olarak diğer malların nisap ve zekât miktarlarına yakındır. koyun ve sığırların zekât konusu oldukları. deve için beş tane olmak şarttır. Koyun ve keçi için kırk. zekâta tâbi olacak diğer sâime hayvanlar (mesela at) için. Hayvanların zekâtı senede bir defa ve cinslerine göre ödenir. değerlerinin %2. sevâim) adını alır. diğerleri olmaz. ancak böylece gerçekleşebilir.büyükler gibi zekâta tâbi olurlar. anası evcil olanlar zekâta tâbi olur. Koyundaki nisbetler ise şöyledir: 40’tan 120’ye kadar 1 koyun 121’den 200’e kadar 2 koyun 149 . “Zekât”. Sığırın nisabı otuzdur. süt alınması ve üreyip çoğalması için gönderilen hayvanlar “sâime” (ç. Senenin tümünde veya yarısından çoğunda kırlara. tek bir tane de olsa. hayvanların zekâta tâbi olması için evcil olmaları da gerekir. Hz. hayvanların anasına bakılır. ayrı cinslerin nisabı birlikte hesaplanmaz.zekâta tâbi olmaz. biraz farklı olmakla birlikte.5’u oranında zekât ödenir. Vahşi ile evcil arasında melez olarak doğan hayvanların zekâta tâbi olmaları konusunda. farklı hadis rivayetleri dolayısıyla farklı sayıda belirlenmiştir. hangi özellik dikkate alınır? ZEKÂT KONUSU MALLAR A. yani umuma mahsus meralara beslenmeleri. Sâime olmaları yanında. Sünnet ve icmâ ile sabittir. Hayvan Sürüleri Deve.Havelân-ı havl konusunda. Yavrular kendi cinslerinden büyükleriyle birlikte bulundukları takdirde. Koyun ve keçi ile devenin nisap miktarı. Deve. Çünkü üretkenlik. 37-38) dikkate alındığında develerin zekât nisbetleri şöyledir: 5’ten 9’a kadar 1 koyun 10’dan 14’e kadar 2 koyun 15’ten 19’a kadar 3 koyun 20’den 24’e kadar 4 koyun 25’ten 35’e kadar iki yaşında 1 dişi deve zekât olarak verilir. Servet/Sermaye ve Bunların Geliri Üzerinden Ödenen Zekât 1. sığırda nisap miktarı ise. Sâime olup henüz yaşını doldurmamış yavru sürüsü –sayıları nisabı doldursa bile. Hayvanların nisabı ve zekâtı. Hayvanların zekâta tâbi olmaları için sâime vasfını taşımaları şarttır. sığır ve koyun-keçi dışında kalıp. konuyla ilgili hadisler doğrultusunda icmayla sabittir. nisabın artış ve eksilişinde. Peygamber’in açıklamaları (Buhârî.
201’den 399’a kadar 3 koyun 400’den 500’e kadar 4 koyun zekât olarak verilir. Sonraki her yüz koyundan bir koyun verilir. Sığır nisbetlerine gelince: 30’dan 39’a kadar iki yaşına girmiş 1 dana veya düve 40’dan 59’a kadar üç yaşına girmiş 1 dana veya düve 60 sığırda iki yaşına girmiş 2 dana zekât olarak verilir.
2. Ticaret Malları
Ticaret mallarının hem sermayesi, hem de sağladığı kazanç birlikte zekâta tâbidir. İşletme binası ve sabit kıymetlerle kullanılan âletler ve gereçler, zekâta tâbi olmaz. Ticaret mallarının nisap miktarı, altın nisabına göre düzenlenir. Ticaret malının zekâta tabi olması için, üzerinden bir kamerî yıl geçmesi şarttır. Ticaret, kazanmak kadar kaybetmeyi de içine aldığından, sene başında ve sonunda malın nisap miktarında olması gerekir. Nakit, altın ve gümüş dışında kalan ve ticarete sunulan âlet, makine, emtia, sebze, meyve, süs eşyası, arsa, arazi, akar, daire gibi taşınmaz mallar ve ticaret gayesiyle kullanılan her çeşit mal ticaret malı sayılır. Alım-satım için olan ev, apartman, daire, arsa, dükkân vb. taşınmaz mallar bu arada kiraya verilmişse kira bedelleri de ticaret malı sayılır. Günümüzde ticaret işlemleri, klasik dönemdeki menkul malların kâr sağlamak amacıyla satın alınmasından farklılık göstermektedir. Bugün ticaret işlemleri arasında yer alan başlıca faaliyetler; bankacılık işlemleri, kara, deniz ve hava taşımacılığı, sözleşme, sigorta, simsarlık-aracılık işlemleri, sınâî işlemler, otel, konaklama ve turizm işlemleri vb.dir Ticaret malının zekâta tâbi olması için, onunla ticaret yapmaya niyet etmek şarttır. Bu niyetin, ayrıca ticaret işiyle birlikte olması gerekmektedir. Sadece ticaret niyetiyle bir mal, ticaret malı olmaz. Niyet; kazanç amacı gütmekle; eylem, alım-satımla gerçekleşir. Ticaret malını kullanım malına dönüştürmek için sadece niyet yeterlidir. Alış-veriş sırasında hiçbir ticaret niyeti yoksa mal, şahsî kullanım amacıyla satın alınmış olur. Öte yandan, daha önce şahsî amaçla kullanılan bir madde üzerine ticaret niyeti yöneltilirse, bu, bir ticaret malı sayılır. Ticaret mallarının zekâta tâbi olması için, malın ticaret yapmaya elverişli mallardan olması gerekir. Hangi yolla elde edilirse edilsin ticaret malları bütün olarak zekâta tâbidir. Ticaret mallarının bütün çeşitlerinde zekât oranı %2,5’tur. Ticaret malları, bir kimsenin yanında birkaç yıl satılmadan ve zekâtı ödenmeden kaldıktan sonra satılırsa, geçmiş bütün yılların zekâtını toptan ödemek gerekir. Ticaret mallarının kendisi zekât olarak ödenebileceği gibi, bunların değerleri de zekât olarak ödenebilir. Bir takvim yılı dolunca, her mükellef her türlü ticari malı piyasa satış fiyatlarına göre değerlendirerek, nakitleriyle sağlam olan alacaklarını da ekleyerek zekâtını öder. Ticari eşyanın konduğu bina, dolap, kafes, raf, terazi, çalışma masası, şahsî kullanım amacıyla ve işletmenin yürümesi için gerekli malzeme olduğundan temel ihtiyaç sayılarak zekâta tâbi olmaz.
150
3. Nakit ve Nakde Benzer Servet
a) Altın ve Gümüş ile Alaşımları: Altın ve gümüş her ne maksatla kullanılırsa kullanılsın veya hangi gayeyle elde bulundurulursa bulundurulsun zekâta tâbidir. Çünkü kenz (mal stoklama) (et-Tevbe: 9/34) ayetinde geçen “Altın ve gümüş yığıp biriktirenleri ve Allah yolunda harcamayanları acıklı bir azapla müjdele” ifadesinden, gerek nakit, gerekse külçe olsun, altın ve gümüşün ne gayeyle elde bulundurulursa bulundurulsun, zekâta konu olduğunu biliyoruz. Bu iki madde ve onlardan yapılmış olan her türlü süs eşyası (mesela bilezik, küpe, tabla, beşibirlik, tabak, bardak, yüzük, taç, kemer…) nisabı tamamlar ve diğer şartları da taşırsa zekâta tâbidir. Hadislerde belirtilen altın için yirmi miskal, gümüş için ikiyüz dirhemin günümüzdeki karşılığı önemlidir. Arkeolojik bulgulardan yapılan belirlemelere göre bir dinar 4.25, bir dirhem 2,975 gr. olduğundan, altın nisabı 20x4,25 = 85gr.; gümüş nisabı ise 200x2,875 = 595 gr.’dır sonucuna varılmaktadır. Altın ve gümüş, nisap hesabında ayrı ayrı işlem görürler. Ancak her biri ayrı ayrı nisabı tamamlayamazsa, birbirine eklenebilirler. Nisap miktarını bulamayan altın ve gümüş birbirleri dışında manen birlik olan ticaret mallarıyla nisap tamamlama işlemi yapabilirler. Altın ve gümüşün nisaplarının hesaplanması, değerlerine göre değil, ağırlıklarına göre yapılır. Bu kural, zekât kendilerinden ödendiği zaman geçerlidir. Bunların zekâtları başka cins mallardan ödeneceği zaman, ağırlığa değil, değerlerine bakılır. Nisap miktarı altın veya gümüşü olan kimse, kural olarak herbirinin zekâtını ayrı ayrı öder. Altınla gümüş birbirleriyle alaşım yapmışsa, alaşımın içinde ağırlık veya değer yönünden oranca fazla olan madde üzerinden bunların zekâtı ödenir. Altın veya gümüş nikel, bakır veya bunun gibi başka bir cins madenle alaşım yapmışsa ve bu alaşım para olarak kullanılmıyorsa, alaşımın içinde bulunan altın veya gümüş ağırlık ve değer yönünden diğer maddeden fazla veya ona eşitse, maddenin bütünü altın veya gümüş kabul edilir. Bu durumda zekâtın ödenmesi, maddenin bütününün kabul edildiği şekle göre düzenlenir. Alaşımın içinde altın veya gümüş azsa ve bu altın veya gümüş ağırlıkça nisap miktarına ulaşmıyorsa, başka zekât konusu olan malların nisabına eklenir ve bu toplam üzerinden zekâta tâbi olur. b) Altın ve Gümüş Dışındaki Ziynet Eşyaları (mücevherat): Altın ve gümüş dışındaki inci, yakut, mercan, elmas gibi ziynet eşyaları iddihar (saklama) amacı olmaz ve makul sınırı aşmazsa, nâmî (artıcı) mal olmadığından, zekâta tâbi değildir. Kadının altın ve gümüş eşyası Hanefîlere göre zekâta tâbi olur. Diğer üç mezhep ise makul sınırlardaki kadın zinet eşyasının zekâta tabi olmayacağını kabul etmiştir. Normal ölçüyü aşan ve israf derecesine vararak zekâta tâbi olması sözkonusu olan altın, gümüş ve diğer ziynet eşyasının üst sınırı kişi, çevre ve ülkenin iktisadî ve toplumsal durum ve şartlarına göre değişir, örfe göre hüküm verilir. Altın ve gümüş kâr için elde bulunduruluyorsa, yemek kabı, heykel, biblo vb. kullanım aracı olursa veya erkek tarafından kullanılırsa ittifakla zekâta tâbi olur. Nisap tespiti için ziynet eşyasının ağırlığına değil, piyasa değerlerine bakılır.
Altın ve gümüşün zekât konusu oluşunun farklı yönlerini iyice kavrayınız.
151
c) Nakit ve Malî Kâğıtlar: Kıymet yerine kullanılan değişim ve iddihar aracı olan maddeler, yapıldığı maddeye ve başlangıçtaki haline bakılmaksızın nakit adını alır. Malî kâğıtlar, değer ifade ettiklerinden ve günümüzde insanların ticarî değişim aracı olduklarından tıpkı altın, gümüş ve ticaret malı gibi zekâta tâbidirler. Zira bunlara sahip olanlar zengin sayılır. Aynı zamanda bunlar sahibinin hazır mal ve servetini meydana getirirler. Zekât için gerekli olan artıcı olma özelliğini de taşımaktadırlar. Ücret, toplu para, serbest meslek kazançları, sabit ve hareketli (oto ve uçak) sermaye gelirleri, mâl-i müstefâd olarak yıl içinde elde edilen nakitler, mükellefte bulunan ve zekâtı ödenecek olan diğer nakitlere ilave edilirler. Nakit ve malî kâğıtların zekâtı, nisabı bulan ve artan toplamın %2,5’u üzerinden ödenirler. Devletin ve özel kesimin çıkardığı –her an paraya çevrilebilecek- tahviller de diğer kâğıt paralar gibidir. Zekât için gerekli şartlar gerçekleştiği takdirde, bunlara da zekât vermek gerekir.
B. Gelir Üzerinden Ödenen Zekât 1. Madenler ve Defineler
Yeraltında bulunan ve “rikâz” adını alan maden ve defineler, zekâta tâbi mallardandır. Madenlerin zekâta tâbi olması için, nisaba ulaşması şart değildir. Madenler için havelân-ı havl şartı da aranmaz. Hanefi fakihler, madenleri iki kategoriye ayırır ve zekâta tâbi olmasını da, bu sınıflamaya göre açıklar: a. Katı madenler. Bunlar da ikiye ayrılır: - Sert olup ateşte eriyen ve kalıp hale gelebilenler: Bu tür madenlere altın, gümüş, bakır, kalay, nikel, kurşun, demir vb. örnek verilebilir. Sadece bu çeşit madenler, zekâta tâbidir. - Sert olup ateşte erimeyen ve sıvı hale gelmeyenler: Kireç, mermer, kömür, alçıtaşı, yakut, zümrüt, elmas vb. madenler bu türe örnektirler. Bu çeşit madenler zekâta tâbi değildir. Bütünü toprak sahibine, sahibi yoksa bulana ait olur. Bu sebeple devlet toprakları içinde bulunan bu gibi madenler devlete ait olduğundan zekâta tâbi değildirler. Şu halde altın ve gümüş gibi ısıyla eritilip şekillendirilen diğer madenler onlara kıyas edilerek zekâta tâbi olurlar. b. Sıvı madenler. Bunların dışında kalan petrol, civa, su, tuz ve benzeri sıvı madenler zekât dışıdırlar. Madenlerin zekât oranı Hanefîlere göre %20, diğer üç mezhebe göre %2,5’tur. Hanefîler madende nisap şartı aramamışlardır. Maden zekâtı, maden çıktığında ve temizlenmesinden sonra ödenir. Maden geliri –zekâttan farklı olarak- fey gibi kabul edilir ve ayetlerde (el-Haşr 59/6-7) belirlenmiş oranlarda ilgili kalemlere harcanır. Eski milletler ve insanlar tarafından yeraltına gömülen ve halk arasında hazine/gömü denen altın veya para vb. dolu küp, eşya gibi mallar ile deprem ve yer çökmesiyle yeraltında kalan mallara kenz, define veya gömü denir. Defineler için nisaba ulaşma ve havelân-ı havl şartı aranmaz.
152
Daha önceki Müslümanlar tarafından gömülen mallar, kenz-i İslâmî olarak adlandırılır. Bunların Müslümanlara ait olduğu kelime-i tevhid ve bunun gibi Müslümanların kullandığı bir alâmetle bilinir. Gömülmesi İslâm’ın ortaya çıkışından sonra olan defineler kenz-i İslâmî kabul edilir. Bu gibi defineler, lukata (buluntu mal) hükmünde olacağından, buluntu malın önce sahibi aranır. Arama süresi, buluntuya ve örfe göre değişir. İlân yapıldıktan sonra, sahip ve mirasçıları ortaya çıkarsa, ona verilir. Sahibi bulunmazsa, bulan kimse fakirlere tasadduk eder. Kendisi fakirse, ondan faydalanabilir. Müslüman olmayanların gömdükleri kıymetli maddeler, kenz-i câhilî adını alır. Bu gibi definelerde haç, put, resim ve bunun gibi Müslümanlığa ait olmayan alâmetler bulunabilir. Özel mülkiyeti olmayan topraklarda bulunan bu çeşit defineler, %20 üzerinden zekâta tâbi olur. Bunun dışında kalanlar, – emeğinin karşılığı olarak- bulana ait olur. Başkasının toprağında bulunan define, -ganimete konu olacağından- %20 zekâtı verildikten sonra toprak sahibinin olur. Müslümanlara veya gayri müslimlere ait olduğu konusunda hiçbir işaret bulunmayan defineleri kenz-i müştebeh adını alırlar. Bunlar kenz-i câhilî hükmüne tâbidir. Bu definelerden elde edilen gelirin harcama yeri, fey ve ganimet gibidir.
2. Zirâî Ürünler
Zirâî ürünler, zekâta tâbidir. Elde edilen ürünün zekâtına 1/10 (onda bir) anlamında “öşür” denir. Bu sebeple öşürü, toprak sahibinin değil, toprağı icarla bizzat işleyenin ödemesi gerekir. Hasat yapılmadan satılan ürünün öşrünü ödemek müşteriye, fakat ürün yetişmişse satana aittir. Ebû Hanîfe dışındaki çoğunluk fakihlere göre diğer zekât konularında olduğu gibi, öşürde de nisaba ulaşmak şarttır. Bu nisap, hadislerde beş vesk olarak belirtilir. 5 vesk’in günümüzdeki karşılığı, ürünün hacmine ve özgül ağırlığına göre 653-1000 kg. arasındadır. Nisap hesabında çiftçi ailenin senelik ürün ihtiyacıyla ürünün yetişmesi için yapılan masraflar, hesap dışı bırakılır ve kalanı üzerinden zekât hesap edilir. Nisap ve masrafın hesaplanması, öncelikle öşre tâbi her tür ürünün kendisiyle yapılır. Ziraat ürünlerinin zekâta tâbi olması için, hasattan sonra bir yıl geçmesi şart değildir. Yıl içindeki her hasat mevsimi için, ayrı ödeme yapılır. Öşür ödenecek ürünlerin öşür toprağında yetişmesi şarttır. Öşre tâbi arazi üzerinde fiilen ziraat yapılarak mahsul elde edilmişse, öşür ödemek gerekir. Toprağı değerlendirmek üzere ekip dikilerek elde edilen- bütün zirai ürünler zekâta tâbidir. Yağmur, nehir, çay, ırmak gibi doğal sularla sulanan topraklardan elde edilen ürünlerde, zekât oranı %10’dur. Kova, dolap veya taşıma su ile sulanan arazilerden alınan ürünlerde harcanan işgücünün payı yüksek olduğundan oran %5’tir. Öşre tâbi toprak hem yağmur ve ırmak, hem de âlet kullanarak sulanırsa, daha çok kullanılan sulama şekli esas alınır ve öşür buna göre ödenir. Öşür topraklarından zekât ödenmesi için, ürünün tamamen yetişip elde edilmesi gerekir. Bu olmadan, öşür ödenmez. Meyveli bitkilerin zekâtının
153
farz olma vakti, meyvelerinin ortaya çıktığı, yani ziyan olma ihtimali kalmadığı zamandır. Hububatın zekâtının farz olma vakti, samanlarından ayrılıp tartıldıktan sonradır. Ziraatten ve ekilenin çıkmasından sonra, -sebep bulunmuş olacağından- öşür peşin ödenebilir. Çiçek verip meyve haline gelmeye başlamasından sonra, meyveler için ödeme yapılabilir. Öşür malın kendisinden verilebildiği gibi, değeri bedel olarak da ödenebilir. Öşür farz olduktan sonra ürün kendiliğinden veya doğal bir afet sonucu telef olursa zekât borcu düşer, kalanla telef olanı nisap hesabında birbirine eklenir. Zekât, kalan üzerinden ödenir. Ürünün bir kısmı tahrip olmuşsa, geriye kalan kısım üzerinden orantılı olarak öşür ödenir. “Yanmış harmanın öşrü olmaz.” atasözümüz bu görüşlerden çıkmış olmalıdır. Öşür farz olduktan sonra ürünün kusurlu olarak telef olması veya ölüm, öşür borcunu düşürmez.
3. Hayvan Ürünleri
Haraç toprağında bulunmayan arının ürettiği bal zekâta tâbidir. Bal için %10 oranında zekât ödenir. Ziraat ürünlerinde olduğu gibi, balda da ödeme zamanı her bir üretim dönemidir. Öşür toprağında bulunan ve kendisiyle ipekkurdu beslenen dut yaprakları için öşür ödenir. İpek hayvana tâbi olduğundan, ipekten dolayı ayrıca öşür ödenmez. Zira ipekkurdu öşre tâbi değildir.
4. Deniz ve Su Ürünleri
Balıklar, %2,5 oranında zekâta tâbidirler. Balık dışında inci, mercan vb. deniz ve su ürünleri de aynı oranda zekâta tâbidir.
5. Ücretler ve Serbest Meslek Kazançları
Muhasebeci, avukat, mühendis, doktor, mimar gibi meslek sahiplerince elde edilen ücretler ve serbest meslek kazançlarının yalnızca safi gelirinden zekât ödenir. Borç, aslî ihtiyaç, harcama ve vergiler düşüldükten sonra kalan kısım zekâta tâbi olur. Ücretler ve serbest meslek kazançları için, %2,5 zekât ödenmelidir.
6. Gelir Getiren Bina, Sanayi Tesisi, Nakliye Araçları ve Taşınır Mallar
Aynına zekât gerekmeyen, ticaret için değil, üretim için elde bulunup, kiraya vermek veya ürettiğini satmak suretiyle sahibine fayda ve kazanç sağlayan mallar müsteğallat (menkul ve gayri menkul sermaye iradı, gelir getiren mal) adını alır. İlkine, belli bir bedelle kiraya verilen ev, hayvan, ziynet eşyası ile düğün salonu ve ulaşım araçlarını; ikincilere de, yününü veya sütünü satmak üzere edinilen sâime olmayan hayvan ile fabrikalar örnek gösterilebilir. Müsteğallâtın zekât oranı %2,5’tur.
154
fakirler lehine bir davranıştır. zekâtın ödenme yerlerinden önemli bir bölümü meydana getiren fakirlerin ve diğer zekât ödeneceklerin lehine veya mükellefe kolaylık olarak senenin çeşitli aylarına da dağıtılabilir. Zira bu mala zekâtın farz olması için nisabı bulmanın ardından başlayacak olan havelân-ı havl süresi henüz gerçekleşmemiştir. Çünkü zekâtın farz olma sebebi nisaba ulaşmak. nâfile sadaka yerine geçer. yani malın kendisinden ödemeye aynî ödeme denir. 155 . Bu sebeple. 37). buna uygun olanı ödemek maksada aykırı değildir. Zekâtın ödenmesi konusunda. başka bir mal zekât olarak ödenebileceği gibi. insanın gerçek ihtiyaçlarını gidermesi yönünden belli bir değere sahip olan malın esas alınması. Ülkemizdeki uygulama daha çok ödeme zamanının ramazan ayı olarak standartlaşması yolunda olmuştur. yani mükellefiyet haline gelmeden öne alınarak ödenebilir (Ebû Dâvûd. zekâtın her mükellefin kendi yılbaşına göre ödenmesi de mümkündür. Ama hayır ve dayanışma duygularının yoğunlaştığı ramazan ayında zekât ödemek. “Zekât”. Evlâ ve efdal olan.ZEKÂT ÖDENECEK YERLER A. başkasından olan alacağı bir daha istememek üzere fakir borçluya bağışlayarak de zekât ödenebilir. Zekâtın tahakkuk eden miktarını malın bizzat kendisinden değil de. Zekât konuları için tahakkuk eden zekât miktarını. Zekâtın Ödenmesi Zekâtın belirlenmiş oranları. aynı değerde bir başka mal veya nakitle de yapılabilir. farz olmasının hemen ardından değil. Mükellef bu durumda –mala başkasının hakkı karışmış olduğundangünahkârdır. Ayrıca. peşin ödeme. Zekâtın ödenmesi malın kendisinden yapılabileceği gibi. zaruret ve ihtiyaca bağlı olarak ödemeyi geciktirmek mümkündür. zekâta tâbi bir mal veya alacak için. 22. zekât yerine değil. ancak fakirlere daha faydalı olan şekli seçmek evlâdır. Bunun yanısıra. başka bir mal veya nakitle ödemeye bedelen ödeme denir. aynî veya bedelen ödemeden hangisi tercih edilmelidir? B. Bu konuda mükellef dilediği yolu seçmekte serbesttir. diğer zamanlarda da mükellefler. daha sene dolmadan. Çünkü zekâtın maksadı. Nisap miktarında olan malın zekâtı. genel asgarî oran olan %2. zekât için farz olan miktar ödenmiş olacaktır. Zekâtın ödenmesi açısından. Ayrıca. Zekâtın Ödenme Zamanı Zekât. Böylece. zekâtı zamanında ödemektir. bu konuda artık gerçekleşmiştir. ihtiyaç ve yarar yoksa ödemenin geciktirilmesi doğru değildir. takip eden geniş vakit içinde ödenmesi gerekli bir farzdır. Sadece astronomik kârların elde edildiği zamanlarda değil. en az ödenecek miktarlardır. Böyle bir zaruret. yine bu maldan. Fakat nisab miktarında olmayan bir mal için zekâtın önceden ödenmesi câiz değildir. elbette bunun üstünde ödemeler yapılabilir.zekât farz olmayan mallar için önceden yapılan ödemeler. henüz kendisine –nisaba ulaşmadığından. Bu sebeple. her bakımdan daha uygudur. Bir yarar.5’un üstünde ödeme yapabilirler. yoksulların ihtiyacını karşılamaktır. iktisadî ve malî yönden isabetlidir.
Öşür konusunda. ayetinde belirlenmiştir. kuraklık vb. Çoğunluk fakihler ise borcun düşmeyeceğini ve mutlaka ödenmesi gerektiğini belirtmişlerdr. Borçlular (ğârimîn): Borçlular. kendisinin başkasında malı olup da alma imkânı bulunmayan kimse borçlu kabul edilir. malla ilgilidir. bir günlük rızkı ve bedenini örtmesi için son çare olarak dilenmesi helaldir. felâketlere uğrayanlarla. malı ihtiyacına yetmeyen Müslüman demektir. yiyecek-giyecek ihtiyaçları için dilenmek zorunda kalan Müslüman muhtaçlardır. mükellefin zekât borcu asla düşmez. Bunlar. Fakir. Tevbe sûresinin 60. Nisap miktarına ulaşan bir malı ödeme imkânından sonra üzerinden bir yıl geçer de zekâtı henüz ödenmeden çalınma. C. Zekâtın ödenmesi konusunu. kişiler ve miktar açısından. b. Zekâtın Ödeneceği Yerler Kimlere ve hangi sınıflara ödeme yapılacağı. nisabı bulmamasını önermişler. miskinden daha iyi durumdadır. borçlarını ödeme olanaklarından mahrum olarak borca batmış 156 . ekinin bitmesi ve meyvaların ortaya çıkması şartıyla. Sağ borçlunun borcu. Miskin ise. Şöyleki. Borçluya borcunu ödemesi için ödeme yapmak. fakire zekât ödemekten efdaldir. Hanefîler fakir ve miskinlere ödenecek zekât miktarının. c. deprem. köle azadı. hatta bu miktarda ödeme yapmayı mekruh saymışlardır. Zira zekât zimmetle değil. borcundan fazla olarak nisap miktarı mala ya da paraya sahip olamayan veya nisap miktarı malı olmayıp. borca batanlar ve beklenmedik sıkıntılara uğrayanlar biçiminde yorumlanır. her çağın ihtiyaçları ve toplumsal şartlara göre değişik olur. kaybolma ve yangın gibi sebeplerle yok olursa. peşin ödemeye izin verilir. “zekâtmatik” başlığıyla. bir günlük yiyeceğe dahi muhtaç olan. Yapılacak ödeme. Boyunduruktan Kurtarılması Gerekenler (rikâb): Boyunduruktan kurtarılması gerekenler. iki grup halinde ele alınabilir: 1. nisap miktarı veya daha fazla mala sahip olmayan ya da nisaba mâlik olduğu halde. mükellef tarafından alacaklısına borçlunun izniyle ödenebilir. kasıtlı olmaksızın (sözgelimi kaza kurşunuyla veya trafik kazasında) bir kimseyi öldürme ve bu yüzden kan diyeti ödemeye mecbur olma gibi kazalara maruz kalan kimseleri. fakat bu miktar elde edilince dilenmeleri haram olur. Çünkü bu miktarla onlar da dinen zengin konumuna gelecekler ve bir takım malî sorumluluklarla muhatap olacaklardır. internet motorlarından araştırınız. Bu gibi kimselerin. Farz olduktan ve ödeme imkânından sonra malın telefi halinde. yangın. Fakat borçlu ve ailesi kalabalık olanlara nisap kadar da zekât ödenebilir. Beklenmedik felâket ve sıkıntılara uğrayanlara gelince bu da su ve sel baskını. hiçbir mala sahip olmayan fakir veya hiçbir mala sahip olmayıp. Fakirler ve Miskinler: Fakir. Diğer mezhepler ise bir belirlemede bulunmayıp “kifâye” yani yeterli miktarı esas almışlardır. düşman elinde bulunan esirlerin kurtarılması ve sömürge altındaki Müslümanların kurtarılması şeklinde yorumlanmıştır.Şahsî İhtiyacı Dolayısıyla Ödeme Yapılanlar a. Hanefîlere göre zekât borcu da düşer.
dilenciler. gazi ve 157 . İslâm’a meyilli olan gayri müslimlere ödeme yapılabilir. bizzat kendi yerinde malını kaybedenler ya da alacağını alamayan tüccarlar. Fakat tövbe ettikleri takdirde. Fakat mümkünse. d. borcun vadesinin gelmesi ve ödenmemesi halinde hapsi sonuçlaması gerekir. Özel manada fî sebîlillah kavramı. borçlu elinde hiçbir malın bulunmaması şeklinde anlaşılmaması gerekir. Yeni Müslüman olup. Çünkü aslî ihtiyaçlar bu gibi durumlarda da mal varlığından kabul edilmez. geride kalan kâfirlerin kötülüklerinden Müslümanları koruyacak olan kuvvetli iman sahiplerine de zekât ödenebilir. ihtiyaç dışında herhangi bir şart aranmaz. Yolculuğa çıkan kimsenin malî güçlükle karşılaşması muhtemeldir. Yolda kalmışlara. kendisini memleketine ulaştıracak maddi gücünün bulunmaması. Borçluya zekât ödenebilmesi için. Yeni Müslüman olup kavmi veya mensup olduğu sosyal çevre içinde şerefli ve itibarlı bir yeri olan ve kendi ailesini ve çevresini İslâm dinine girmeye ikna edeceği ümit edilen kimselere de zekât ödenebilir. dönüş ve çeşitli masraflar için memleketine dönmesini sağlayacak kadar ödeme yapılır. bu gibilerin borç alması. Tercih edilen anlamı ise şudur: Memleketinde malı olduğu halde o anda bulunduğu yerde parası veya malı olmayıp yolda kalan kimsedir. imanı zayıf olan kimselerin imanlarını kuvvetlendirmek için.başka kimseleri ifade edecek şekilde tefsir edilmiştir ve zekât geliri bu sınıfa harcanmıştır. ihtiyacı kadar yapılır. Zengin de olsa zekât memuruna maaş ödenir. zekât memuru şeklinde yorumlanmıştır. Ancak. bu gibi kimselerin kalpleri kazanılır. Yolda kalan kimseye zekât ödenebilmesi için. nakit veya ticaret malıyla borcunu tamamen ödemeye gücü yeten kimseye zekât ödenmez. zina. zekât almaktan daha iyidir. ihtiyacı kadar zekât alabilir. “yol oğlu” manasına gelen ibnü’s-sebîl kavramını “yolda kalanlar” anlamında sekiz defa tekrarlar. Allah Yolunda (Fî Sebîlillâh): “Sebîlullâh”. kumar vb. Ayrıca zekât ve keffâret gibi Allah borçları olanlar “ğarimîn” sınıfından sayılmazlar ve böyle kimselere zekât verilmez. ile nafakasından israf ederek borçlananlara zekât ödenmez. Yolda kalanlar. Müslümanlara kötülük yapmaktan uzak olmalarını sağlamak maksadıyla. buluntu çocuklar ve yolculuk için gerekli bütün kolaylıklar şeklinde yorumlanmıştır. İçki. Bu sebeple Kur’ân-ı Kerim. Borçlulara zekât ödenebilmesi için. bu şartın. Bu sebeple. 2. yolda kalanlar. Kalpleri Kazanılmak İstenenler (müellefe-i kulûb): Ödenecek zekâtla. kendilerine zekât ödenir. Zekât Memuru: el-Âmilûn tabiri. Ölünün borçları. böylelikle muhtaç duruma düşmüş olması gerekir. Yolda Kalanlar (ibnü’s-sebîl): Bu kavram. böylelerine zekât ödenebilir. Müslüman veya gayri müslim olarak ikiye ayrılırlar: İslâm dinine girmelerini sağlamak maksadıyla. Kendileri Müslüman olunca. kalpleri İslâm’a ısındırılmak istenen kimseler. zekâttan ödenmez. b. Borçlu ödeyeceği borç için gerçekten ihtiyaç içinde bulunmalıdır. Borçlulara ödeme. “Allah’ın rıza ve sevabına ulaştıran yol” demektir. daha fazlasını almak helal değildir. Kamu Yararı Dolayısıyla Ödeme Yapılanlar a. c.
zekât yerine geçer. Bu sebeple. niyetsiz ödenmesi halinde sahih olmaz. tamamen kendi kullanımlarına göre hareket etmek üzere. ne o malın. Emanet bilinci taşıyan ve güven kazanmış vakıf ve derneklere de. şöylece sıralayabiliriz: a) Zekât Niyeti: Zekât bir ibadet olduğundan. kendisine ödeme yapılan kimselerin. öncelikle Allah yolunda cihad yapanlar ile gaziler anlamına gelir. zekâtın rüknü olan temlik şartı gerçekleşmeyeceği gerekçesiyle. her bölge ve çağın şartlarına göre değişir. Hanefîler. din ve devletin yaşamasını sürdüren her türlü iyilik ve hayrat işlerini ve İslâm’ın müdafasını içermiştir. fîsebîlillâh kapsamında düşünülebilir. Bu tabir. hastane ve camilere verilen hediyeler. b) Ödenenin Değer Taşıması: Her türlü zekât konusu mal için ödenen zekât malının kıymetli ve vasıflı olması şarttır. Zekât verirken. dul kadınlara ve yetimlere yapılan bağışlar. Hanefîler dışındaki birçok mezhebe göre Allah rızası için yapılan bütün hayır işleri. bu çerçevenin içine girer. Alacaklı zekât konusu alacağını. ilke olarak kurumlara zekât ödenemeyeceğini kabul etmişlerdir. malı ayırırken veya verirken yapılır. fakir borçluya bağışlayabilir. ne de başka malların zekâtı için geçerlidir. Müslüman olmayanların zekât ödemeleri de sahih değildir. Niyet. Yapılacak ödemenin miktarı. zekâtın sahih olma şartlarını bilerek ödeme yapmaktır. memleket topraklarının savunulması için yapılan tesisler vb. uygulamada. Bunları. temliktir. 2. zekât olarak ödenmesi de câizdir. Fakir olmayan bir borçluya böyle bir malın bağışlanması. Kendisine 158 . zekât olarak da ödenemez. ama başa kakma anlamına gelebilecek hiçbir yönlendirme yapamaz. hatırlatmada bulunabilir. nâfile olarak tasadduk edilemeyecek mal. gaziler sınıfından fakirlere ödenir. zekât ödeneceklere vermektir. Zekâtın Sahih Olmasının Şartları Zekât verirken öncelikle dikkat edilecek konu. Zekâtın Rüknü Zekâtın rüknü. ikinci olarak ödenmesindeki önceliklere uymaktır: dikkat edilecek nokta. zekât memuru dışındaki sınıflar ve ilim tahsili yapanlar şeklinde yorumlanmıştır. Nâfile olarak tasadduku câiz olan malın. iyilik ve hayırlar. zenginlerine ödenmez. Bu tabir. Bu hibe. zekât ödenene. Allah ve din yolunda olduğu izlenimi verecek her türlü faaliyet. zekât malını mülkiyetten çıkarıp. Kısacası. mektep ve mektebe gidenlere yapılan bağışlar. buna ehil olup olmadıklarını araştırmak gerekir. zekâtın a) Ehil Olanları Araştırmak: Zekât öderken. Zekât ödeyen. silahlandırma. hacılar ve umre yapanlar ile hac yolu. Zekât. Zekâtın Geçerliliği 1. harcama tarzı ve yeri konusunda.mücâhid. D. sayılan kalemlerdeki faaliyetlerde kullanılmak üzere zekât emanet edilebilir. Temlik.
Usûl. zekâtın gönderildiği kimseler. İbn Mâce. iki sadakadır. buna ehil olmalıdır. Bunlardan itibaren. zekâtını kendi usûl ve fürû‘una ödeyemez. Zekâtı. Zekâtı. Çünkü bu gibi yakınlarına mükellef zaten bakmak zorundadır. aslında –mükellef ayrı. zekâtın ödendiği anda. mal ayrı yerde olsa bile. Bunun yanında. Ancak. Biri sadaka. zekâtın ödeneceği sınıflardan yalnızca bir kişiye yapmak efdaldir. bu durumda söz konusu olamaz. Tek kişiye nisap miktarı veya daha fazla zekât ödemek. Zekâtın ödenmesi açısından zekâtın farz olduğu yerdeki veya başka yerdeki fakire ödemeden hangisi yanlıştır? E. dâr-ı harpten (gayri müslim ülkeden) dâr-ı İslâma (Müslüman ülkeye) gönderince.zekât ödenecek kimse. “Zekât”. Hangi sınıfa öderse ödesin. kocasına zekât ödeyebilir. Nesâî. fakat bu durumda ödenen zekât aile bireylerine bölündüğünde.zekât konusu malların bulunduğu yerdeki fakirlere ve hak sahiplerine ödemek gerekir. Bu özelliğin daha sonra ortadan kalkması. kızı.” (Tirmizî. zekâtın sahih olmasını engellemez. daha sâlih ve Müslümanlara faydalı birine gönderilince. her birine nisap miktarından fazla pay düşmemelidir. halalar. gönderilmesi Müslümanlara yarar sağlıyorsa. öncelikle akrabaya ödemek daha faziletlidir. dayı ve teyzeler. bir sınıfın içinde dilediği kimselere. 82. akrabadan olunca. Akrabadan sonra efdaliyet sırası. Fakat İmam Ebû Yusuf ile Muhammed’e göre zengin kadın. akrabaya vermeyi teşvik ederek şöyle buyurmuştur: “Yoksullara verilen sadaka. sadaka ve akrabaya bağlılık (sıla) sevabı kazandırır. Kalabalık aile sahibi olunca da durum böyledir. Mükellef. zekâtını Tevbe. 22. kişinin babası. Dolayısıyla zekât.). diğeri akrabaya iyiliktir. birden fazla kişiye uygun görülecek değişik miktarlarda verilebilir. hatta tümüne ödemekte serbesttir. dedesi. Bununla birlikte zekât verilemeyenlere nâfile sadaka ödemek. kerahetle sahihtir. ödenen kişi borçlu olursa –zekât nisaptan fazla bile olsaborcunu ödeyeceği kadar zekât ödenir. zekâtın sahih olması için gerekli olan mülkiyetin devri (temlik). 159 . Akraba arasında gözetilecek efdaliyet ve öncelik sırası mükellefin. “Zekât”. başka yerlerdeki fakirlere göndermek mekruhtur. Hz.a. ayrıca zekâtı erken ödeyince mekruh olmaz.Yakın akraba: Mükellef. dayı ve teyze çocukları ve diğer akraba şeklindedir. 26. bunların çocukları ve amcalar. hatta daha uygun olur. Zekâtın Ödenmeyeceği Yerler 1. daha takva sahibi. Bununla birlikte. anası ve ninesi. 9/60 ayetinde sayılan bütün sınıflara veya bu sınıfların yalnızca bir kısmına. mükellef borçtan kurtulmuş olur. bunların çocukları ve torunlarıdır. “Zekât”. bilgin veya talebeye gönderilince. erkek ve kız kardeşleri. Aynı gerekçelerle evli eşler de birbirlerine zekât veremez. fürû da oğlu. fakir komşu ve meslektaşlarındır. Peygamber (s. Yıl sonunda. 28). b) Ödemedeki Efdaliyet ve Öncelikler: Nisap miktarına ulaşmayan değerdeki zekât ödemesini. zekâtı. malın bulunduğu yerdekilerden daha muhtaç durumdaysa. Akrabaya verilen sadaka ise. halka halka uzağa doğru gelişme gösterir. tek sadakadır.
Bu bakımdan. halini düzeltmek ve insanlık şerefine hürmet için. ölü borçlarını ödeme ve hayır yolu ve kurumlarına zekât ödenmesini uygun görmez. bu doğru değildir. adak ve keffâret verilebilir. yol. mülhid ile mürtedlere zekât ödenmez. Müslüman olduğu sürece. Zekât ödemek. zekât Tevbe 9/60. zekâta tâbi mallardan bir miktarını zekât alacaklısına Allah rızası için temlik etmek”tir. fitre. Aldığı parayı günah ve israf yolunda harcayarak. Zenginlere. ayette belirtilen yerlere ödenecektir. yapı ve işlev. kendisinden alındığı gibi. zekâtın rüknü olan temlik gerçekleşmez.Kurumlara Zekât Ödenmesi: Hanefi fakihler cami. geçimini sağlayanın almaması evlâdır. Dolayısıyla. Gayri müslimlere zekât ödenemez. Sünnet 160 . fakir ve miskin payından ittifakla zekât ödenmez. hayır kurumu olarak değil ve fakat zekât dağıtımını üzerine alarak faaliyet yapan vakıf ve derneklere ödenebilir. Çünkü bu gibi kurum ve yerler.Bid’at Ehli ve Günahkâr Müslümana Zekât Ödenmesi: Bid’ati (dinin özüne aykırı düşünce ve tutumu) küfrü gerektirmedikçe. Müslüman fakirlerin hakkıdır. Çalışmaya gücü yeten fakir. ücretli çalışanlardan ve başkalarından kaynakta kesilen gelir vergileri (stopaj.Müslüman Olmayanlara Zekât Ödenmesi: Müslümanlarla savaşan kâfir. peygamberlik ve âhireti inkâr eden ateist. âhirette ise sevaba hak kazanılır. “şartlarına uygun olarak. sadece borç gibi aslî ihtiyaçlar arasında görülerek nisabı azaltıcı etkide bulunabilir. –hediye. çünkü zekât. adak ve fitre de bu hükümdedir. çeşme. zekât alabilir. zekât olarak değerlendirilemez ve zekât yerine geçmez Özet Zekât ibadetinin niteliğini ve hedefini açıklayabilecek. Allah’ın varlığını. ödeme/harcama yerleri açılarından önemli farklar vardır. Zekâtın farz olduğu Kitap.nâfile sadaka verilebilir. Fakat zengin bir kimseye. bir temlik işaretidir. niyet ve amaç yönleri. Çünkü Allah’ın malıyla. Zimmîlere (İslâm ülkesindeki gayri müslimlere) nâfile sadaka. Keffâret. Her türlü vergi. köprü. hukukî yönden gerçek kişi olmadıklarından. kıble ehli olan her Müslümana zekât ödenebilir. gerekli şartları taşıyanlara farz-ı ayındır. hibe ve ihsan olacağından. ancak Müslüman fakirlere vermek efdaldir. zekât günahkâr Müslümana da ödenebilir. okul. Zekât. zekât yerine geçmez. ancak. ödeme gerektiren mallar ve oranlar. 3.2. Zira onların verecekleri makbuzlar. 4. kötüye kullanacak kimselere ödememek gerekir. Zekât ödemekle. O’na isyana yardım edilemez. vergi devlete. Zekât. dünyada borçtan kurtulmuş olunur. tevkifat). ZEKÂT VE VERGİ Zekât ile vergi arasında.
aynı türden malları birbirine eklemektir. “kişinin malından sırf Allah rızası için. Sadaka. Nisabın hesaplanmasında kural. Zekât. Zekât. Sadaka kavramı. hem de nâfile sadakalar için kullanılan genel bir kavramdır.ve icmâ ile sabittir. Zekâtın kimlere veya nerelere verilebileceğini açıklayabileceksiniz. Temel ihtiyaç maddeleri (havâic-i asliyye). zekât konusu malın belli nitelikleri taşıması gerekir. ticaret malları. vergi devlete. ödeme gerektiren mallar ve oranlar. yapı ve işlev. yine aynı mala aynı kamerî yıl içinde ikinci bir mükellefiyet yüklenmez. “zekâtın farz olması için tespit edilen en az miktar” demektir. kimler değerlendirebilecek. Bir mükellefe zekâtın farz olması için. Zekât ile vergi arasında. hem sermayesi. fakirler ve miskinlere. hem de geliri zekâta tâbi olan hayvan sürüleri. nakit ve nakde benzer servet ile sadece gelirleri zekâta tâbi olan madenler ve defineler. öncelikle akrabaya ödemek efdaldir. Zekât. Temlik. Mükellef. Zekâta konu olan malları ve geçerlik şartlarını belirtebilecek. malın mükellefin elinde tam mülkiyetle bulunarak dilediği gibi tasarruf hakkına sahip olmasıdır. Zekât hem bireysel arınmayı ve verilen nimete şükür görevini ifâ hem de sosyal dayanışma ve yardımlaşmayı sağlar. ödeme/harcama yerleri açılarından önemli farklar vardır. nisap miktarı mala sahip olduktan sonra. Zekâtın farz olmasının en önemli şartlarından birisi. hem zekât ve fitre. genel olarak tek bir mal için. tamamen kendi kullanımlarına göre hareket etmek üzere. Bununla birlikte zekâtın malî bir ibadet olması yönünü daha baskın gören çoğunluk fakihler sorumluluk için akıl sağlığı yerinde olmak şartı ile bâliğ/ergin olmak şartlarını burada aramamışlardır. Yılsonunda. kalpleri İslâm’a ısındırılmak istenenlere. için bir hak veya görev olduğunu İbadetlerle ilgili genel yükümlülük şartları. 161 . hayvan ürünleri. Bir malın veya paranın zekâtını ödedikten sonra. Zekât konusu mallar. Zekât yükümlüsü olmak için. zekâtı. zekâtını Tevbe 9/60 ayetinde sayılan bütün sınıflara veya bu sınıfların yalnızca bir kısmına. Bu bakımdan. hatta tümüne ödemekte serbesttir. temliktir. ziraat ürünleri. kural olarak zekâtta da söz konusudur. zekât malını mülkiyetten çıkarıp. Zekâtı. gelir getiren diğer menkul veya gayri menkul mallardır. zekât çalışanlarına. niyet ve amaç yönleri. Malın zekâta tâbi tutulabilmesi için gerekli şartlardan biri de artan. Nisap. Zekât vermenin. boyunduruktan kurtarılması gerekenlere. ayette belirtilen yerlere ödenecektir. zekât Tevbe 9/60. başka yerlerdeki fakirlere göndermek mekruhtur. borçlar ve her türlü girdi. boçlulara. nisap hesabı dışında tutulur. gelir ve kazanç sağlayan bir mal olmasıdır. bir sınıfın içinde dilediği kimselere. zekât ödeneceklere vermektir. zarûrât-ı dîniyedendir. malın üzerinden bir kamerî takvim yılının geçmiş olması (havelân-ı havl) gerekir. farz olduğunu inkâr eden dinden çıkar. muhtaç kimselere temlik edilmek üzere ayırdığı miktar” demektir. Zekâtın rüknü. yolda kalanlara. Allah ve din uğrunda ödenir. yılda tek bir kere ödenir.
Mâl-i mütekavvim d.Kendimizi Sınayalım 1. Fayda ve menfaatin mâlike ait bulunması e. Fitre b. Mâl-i İslamî c. Zekât c. Kendi seçimiyle tasarruf hakkı bulunması d. Sadece geçmiş yıl için ödenir d. Aşağıdakilerden hangisi. zekâtla ilgili hangi malın tanımıdır? a. artış ve gelirdir. Malda başkasına ait hak bulunması b. Müsteğallât e. sadaka kavramıyla ilgili değildir? a. “Mükellefin elinde bulunan zekât konusu malın havelân-ı havl (yıllanma) hesabı başladıktan sonra. Tasadduk e. Mâl-i müstefâd 162 . hem de geçmiş yıllar için ödenir c. hem de geçmiş yıllar için ödenmez e. tam mülkiyet şartını oluşturan unsurlardan biri değildir? a. İnfak 2. Hem içinde bulunulan. Sağlam alacakların zekâtının ödenmesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a.” Yukarıdaki tanım. Sadece içinde bulunulan yıl için ödenir b. Aşağıdakilerden hangisi. Mala el konulmamış olması 4. Mâl-i zımâr b. Diyet d. meşru mülkiyet yollarından biriyle öbür mallara katılan her çeşit mal. Sadece geçmiş yıl için ödenir 3. Hem içinde bulunulan. Malın sahibinin elinde bulunması c.
Yanıtınız doğru değilse. ancak fakirlere daha faydalı olan şekli seçmek evlâdır. “Alacakların Zekâtı” okuyunuz. e 5. Aşağıdakilerden hangisi. “Zekâtın Şartlarından Yıllanma” konusunu yeniden okuyunuz. konusunu yeniden konusunu yeniden Yanıtınız doğru değilse.5. Yanıtınız doğru değilse. aksi halde bu kişiye zekât farz olmaz. nisabın yılın başında ve sonunda bulunması gerekir. 163 . Kenz d. b 3. Zekât için gerekli diğer şartları taşıyan kimse. Çünkü zekâtın maksadı. buna uygun olanı ödemek maksada aykırı değildir. İnfak Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. a 4. konusunu yeniden Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 İnsanların birbirleriyle olan ticarî vb. “Zekâtın Şartlarından Tam Mülkiyet” konusunu yeniden okuyunuz. Tasadduk c. Temlik e. d Yanıtınız doğru değilse. sonucu değiştirmez. nisabı dolduruyorsa zekâtını öder. Geriye kalan mal. yoksulların ihtiyacını karşılamaktır. Sıra Sizde 2 Takvim yılına tâbi her zekât konusu için. Temellük b. “Sadaka Kavramı” okuyunuz. ilişkilerinden doğan kul borçlarının mutlaka ödenmesi gerekir. Yıl içindeki eksilme ve artışlar. “Zekâtın Rüknü” okuyunuz. zekâta tâbi mallarından bu borçları hesap edip çıkaracaktır. aynı değerde bir başka mal veya nakitle de yapılabilir. Yanıtınız doğru değilse. c 2. Sıra Sizde 3 Zekâtın ödenmesi malın kendisinden yapılabileceği gibi. Çünkü kişinin geliri yıl içinde çok değişkenlik gösterebilir. “zekâtın rüknü” için ifade edilen terimdir? a. Bu konuda mükellef dilediği yolu seçmekte serbesttir.
M. İstanbul. İstanbul. (1398). Y. Ö. (2009). aslında zekât konusu malların bulunduğu yerdeki fakirlere ve hak sahiplerine ödemek gerekir. İslâm İlmihali. Büyük İslâm İlmihali. (1995). Kahire. (1966). N. Nimet-i İslâm. (2004). Yararlanılan Kaynaklar Akyüz. Mergînânî.Sıra Sizde 4 Zekâtı. İstanbul. gerekçesiz bir biçimde. R. Mukayeseli İbadetler İlmihali. Yaran. Delilleriyle İslâm İlmihali. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Atar. Erkal. İstanbul. İbn Kudâme. V. İstanbul. Zekât Bilgi ve Uygulama. Mehmet Zihni.V. (2008). el-Mektebetü’l-İslâmiyye. (ts. Yavuz. Döndüren. el-Muğnî. Erdoğan. Bilmen. H. F. İ. Yılsonunda. (1997). “Fitre”. Çelebi.M.) el-Hidâye. İstanbul. zekâtı başka yerlerdeki fakirlere göndermek mekruhtur ve yanlıştır. 164 . İstanbul.
165 .
Umre ibadetini tanımlayabileceksiniz. 382-416) inceleyiniz. • • • • • Hac ibadetini tanımlayabilecek. 166 . Anahtar Kavramlar • • • • • • • • • • İhram Telbiye Vakfe Sa‘y Şeytan Taşlama Hedy İfrâd Temettu‘ Kırân Umre • Tavaf Öneriler Bu üniteyi daha iyi kavrayabilmek için okumaya başlamadan önce. vacip ve sünnetlerini ayırt edebilecek. Fahrettin Atar ve arkadaşlarının hazırladığı İslâm İlmihali kitabından “Hac” bölümünü okuyunuz. • • • Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’ndeki “Hac” maddesini (XIV. Haccın çeşitli aşamaları ile ilgili değerlendirme yapabilecek. Hac ibadetinin farz. Haccın farklı uygulama biçimlerini açıklayabilecek.Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. İsmail Karagöz ve arkadaşlarının hazırladığı Hac İlmihali kitabını inceleyiniz.
ertesi gün oradan Mina’ya geçilirdi. İlk Hıristiyanlar Yahudilikte olduğu gibi Kudüs’teki mabedi ziyaret ediyorlardı. Safâ ile Merve arasında sa‘y yapılır. Mina’da üç gün boyunca şeytan taşlanır ve ayrıca kurban kesilirdi. Tevrat’a göre bütün Yahudi erkekler yılda üç defa gerçekleşen bayram günlerinde İsrail’in Allah’ı Rab Yahova’nın huzurunda bulunmak mecburiyetindedir (Çıkış. uygulamada olan kamerî takvime göre yılın bütün mevsimlerine rastlaması beklenirken iki-üç senede bir takvimde düzenleme ve değişiklik yapılarak devamlı ilk bahar aylarına denk getirilirdi. 34/23). Din mensupları bu kutsal yerleri ziyaret ederler ve bundan derin bir huzur duyarlar. Orta Doğu yanında Eski Çin. 167 . Sonraları Hıristiyanlıkça başka birçok yere kutsallık verildiği ve buraların da kutsal ziyaretgâhlar olarak kabul edildiği görülür. Budizm. Zilhicce ayında olması gereken bu ziyaret. bilhassa Kâbe İslâm öncesi dönemde de Arabistan Yarımadası’nda yaşayanlar tarafından kutsal sayılıyor ve her sene aynı mevsimde ziyaret ediliyordu. Kureyş ve müttefikleri kendi elbiseleri ile tavaf ederken diğer kabile mensupları -günah işledikleri elbise ile tavaf yapmamak için. Arefe günü burada geçirildikten sonra akşam Müzdelife’ye hareket edilir.ya daha önce kullanılmamış ya da birincilerden ödünç veya parayla alınmış bir elbise ile bu da mümkün olmazsa çıplak olarak tavaf ederlerdi. 23/14. Sonra Mekke’ye gelinir Kâbe tavaf edilirdi. Bu ziyaretler kimi zaman bir hastalıktan şifa bulma. 17. İsa’nın da bu mabedi bir veya birden çok defa ziyaret edip hac merasimine katıldığı ifade edilir. Mekke ve çevresi. Japonya ve Hindistan gibi ülkeler ve buralarda görülen Taoizm. Yahudilikteki en önemli hac mekânı Kudüs ve çevresidir. Anadolu’daki en önemli ziyaret yerleri arasındadır. Antakya ve Efes.Hac ve Umre GİRİŞ Kutsal mekân fikri hemen bütün dinlerde vardır. İncillerde Hz. bir dertten kurtulma gibi maddi fayda beklentisiyle kimi zaman da o esnada inanılan dinin en büyük otoritesini memnun etmek gibi manevi hazlar yaşamak için yapılır. Hac mevsimi öncesinde birbirini takip eden üç panayır düzenlenir daha sonra Arafat’a çıkılırdı. İlk dönemlerdeki ziyaret yerlerine zamanla yenilerinin eklendiği ve sayılarının arttığı görülür. Hinduizm gibi dinler de dâhil olmak üzere dünyanın bütün medeni toplumlarının inanç sistemi içinde haccın özel bir yeri vardır.
senenin belli zamanlarında Kâbe’nin ve başta Arafat olmak üzere etrafındaki belli mekânların usûlüne uygun şekilde ziyaret edilmesi. İmkânı olan Müslümanların. önemli bir sağlık probleminin olmamasına da bağlıdır. haccın en önemli rüknüdür. Her gün beş vakit namazda yöneldikleri kıble olan Kâbe’yi görmek. Ne varki Mekke’den uzakta olanların bunu yerine getirmeleri kolay değildir. anlamında kullanılır. daha önce var olan hac uygulamasını putperest unsurlardan temizledi. Ayrıca bazı putlar ziyaret edilir. İslâmî literatürde hac. Orayı sadece Müslümanların ziyaret edebileceğini bildirdi. Haccın en önemli rüknü zilhiccenin dokuzuncu günü edâ edilen Arafat vakfesidir. Bunun dışında Mekke’ye senenin herhangi bir gününde ihramlı olarak yapılabilen. Hac ibadetini yerine getirmek isteyen Müslümanlar her sene hac mevsiminde dünyanın çeşitli bölgelerinden genellikle beyaz kıyafetler içinde akın akın Mekke’ye gelirler. Herşeyden önce bu bir seyahati gerektirir ve bunun için de maddi imkana sahip olma mecburiyeti vardır.com/tr/intro. orada namaz kılmak. İslâm dini. Umre her mevsimde yapılabirise de senenin beş günü yapılması tahrimen mekruhtur. belli kabilelerin sorumluluğunda idi.htm sitesini ziyaret ediniz. O gün zeval vaktinden sonra kısa bir süre de olsa Arafat’ta bulunmak. şeytan 168 . Hac ibadeti ve mekânları hakkında http://dalil-alhaj. ona Tek Allah (tevhid) inancına uygun aslî hüviyetini yeniden kazandırdı. ömürlerinde bir defa Kâbe’yi ziyaret etmeleri farzdır. Yeryüzündeki ilk kutsal bina olan Kâbe’deki putları ortadan kaldırdı. Arafat. Kurban bayramı yaklaştıkça Mekke olağanüstü bir kalabalığa sahne olur. Dışarıdan Mekke’ye gelenlerin ileride açıklanacağı şekilde ihramlı olmaları gerekir. Hac olarak isimlendirilen bu ziyaret senede bir defa ve mutlaka ona ayrılmış zaman diliminde yapılır. Hac esnasındaki çeşitli hizmet ve organizasyonlar. HACCIN TANIMI VE ÖNEMİ Hac İbadetinin Tanımı ve Tarihi Hac kelimesi Arapça’dır ve sözlük anlamı “saygın bir yeri veya şahsı ziyaret etmek maksadıyla yola çıkmak”tır. İhrama girerken kimi hacca kimi umreye kimi de her ikisine birden niyet eder. bütün Müslümanların hayalidir. bu ziyarete umre denir. onların etrafında tavaf yapılırdı. Ertesi sabah yolculuk Mina’ya doğru devam eder. Mekke’ye ulaşan bu insanlar öncelikle Kâbe’yi tavaf ederlerler. Bayramdan bir gün önce yani arefe (arife) günü bütün hacılar Arafat’ta toplanırlar. Ayrıca tarihte yaya veya hayvan sırtında da yapılan bu seyahatlere katlanmak. Hacı adayları fırsat buldukça Kâbe’yi tekrar tekrar tavaf ederler. Güneşin batımı ile birlikte Müzdelife’ye doğru heyecanlı bir yolculuk başlar. İhrama girerken umreye niyet edenler Safâ ile Merve arasında sa‘y yaptıktan sonra ihramdan çıkarken diğerleri hac ibadetinin sonuna kadar ihramlı olurlar. duaların en çok kabul olduğu yerlerdendir. tavaf ve sa‘yden sonra ihramdan çıkılan özel bir ziyaret daha vardır ki.putlar adına kurban kesilirdi.
Müslümanların kardeş olduğunu tekrarlayarak. aslında geçmiş peygamberlerin tebliğ ettikleri dinin zaman içinde bozulmuş kalıntıları idi. 1–2). Onlar yolda iken Tevbe sûresinin ilk ayetleri indi. Hz. kıyam edenler. mesela içlerinden bir kısmı Kâbe’yi çıplak halde tavaf etmeye devam ediyordu. gelecek seneden itibaren müşriklerin hac yapamayacaklarını. Hz. Cumaya rastlayan ertesi gün oradan Müzdelife yoluyla Arafat’a çıktı. Yukarıda anlatıldığı gibi Kâbe. “Hac”. Saçlar tıraş edilerek ihramdan çıkılır. bunların hac esnasında herkese ilan edilmesini isteyen ayetlerdi. İbrahim’in oğlu İsmail ile birlikte Kâbe’nin duvarlarını yaptığı anlatılır (el-Bakara 2/127). Haccın hangi sene farz kılındığı hakkında değişik görüşler varsa da daha ziyade hicretin dokuzuncu yılında farz kılındığı kabul edilir. Hz. Onunla bir arada olmak isteyen çok sayıda Müslümanın katıldığı bu hac. Ali’yi görevlendirdi. Hz. Mekke’de İslâm hâkimiyetini ilan eden ve müşriklerle ilişkiler konusunda birtakım ilkeler tespit eden. Hz. Hz. Kur’ân-ı Kerim’de Hz. Ali bayram günü Mina’da gerekli duyuruyu yaptı.taşlanır. İbrahim zamanına kadar uzanan bir tarihî geçmişi vardır. rukû ve secde edenler için evimi (Kâbe’yi) temizle. Peygamber zilhicce’nin sekizinci günü oradan ayrılarak Mina’ya gitti ve geceyi orada geçirdi. âhirette herkesin bu dünyada yaptıklarından sorguya çekileceğini hatırlattı. Hz. O zamana kadar müşrikler Mekke’de kalmaya devam ediyordu ve onlar da kendi anlayışlarına göre hac (ziyaret) yapıyorlar. Bunlardan alaşılıyor ki Kâbe’nin ve haccın Hz. Faizin ve kan davasının İslâm’da yeri olmadığını ilan etti. İbrahim’e “Tavaf edenler. Veda Haccı olarak bilinir. Ebû Bekir’e ulaştığında onun yönetimindeki hac kafilesine dâhil oldu. kimsenin Kâbe’yi çıplak olarak tavaf edemeyeceğini orada bulunan Müslüman ve gayri müslim herkese ilan etti. Bazı kaynakların ifade ettiğine göre haccın tarihi de Hz. Peygamber de yeryüzünde yapılan ilk mescidin (ibadethane) hangisi olduğu sorusuna “Mescid-i Harâm” şeklinde cevap vermiştir (Müslim. kadınlara karşı iyi davranılmasını istedi. Peygamber’in bizzat katılıp edâ ettiği hac hicretin onuncu senesinde olmuştur (Müslim. dört ay sonra yeni ilkeler tatbik sahasına konacaktı. Kadınların ve erkeklerin birbirlerine karşı olan hak ve ödevlerine dikkat çekti. Bunlar. insanlar arasında haccı ilan et” (el-Hac 22/26–27) diye emir verdiğini ifade eder. İslâm’ın temel ilkelerini bir bütün halinde tekrar ilan etti: Can ve mal dokunulmazlığını vurguladı. bölgede yaşayan halklar tarafından İslâm’dan önce de kutsal sayılıyor. Ebû Bekir’i Hac Emîri olarak görevlendirdi. Âdem’e kadar uzanır. O da Medine’den yola çıktı. birbirlerine karşı asla haksızlık yapmamalarını emretti. Peygamber bu yeni durumu duyurmak üzere Hz. Mekke’ye gidilerek Kâbe yeniden tavaf edilir. “Mesâcid”. kesilecekse kurban kesilir. insanlar dinî duygularla onun etrafında dönüyorlardı. Bu sene Hz. Allah. Ebû Bekir ve beraberindeki hacı adayları Medine’den hareket ettiler. Veda Hutbesi olarak meşhur olan konuşmasını o gün Arafat’ta toplanmış olan yüz bini aşkın Müslümana yaptı. Bu uygulamaya artık son verilecek. Önce Mekke’ye gelen ve haccın oradaki aşamalarını yerine getiren Hz. O zaman İslâm’ın benimsemeyeceği bir tarzda yapılan bu dönüşler (tavaf). 147). eğer daha önce yapılmamışsa tavafın peşinden sa‘y de yapılır. Kendisinden sonra ayrılığa düşmemeleri için Allah’ın kitabına ve Peygamberinin sünnetine sarılmalarını tavsiye etti. 169 . orada Makâm-ı İbrahim’in de bulunduğunu bildirir (Âl-i İmrân 3/96). ilk mübarek yapının Mekke’de olduğunu. Peygamber Hz. Kur’ân-ı Kerim.
“Hac”. “Menâsik”. Allah Kâbe’yi ziyaret etmenin gücü yeten insanların O’na karşı bir ödevi olduğunu bildirir: “İnsanlar için. zekâtı vermen. Bu görüşe göre onu yapmadan önce ölenin günahkâr olup olmayacağı konusunda da farklı değerlendirmeler vardır. farz olduktan sonra ilk fırsatta yapılması gerekir. âlemlere kılavuz ve mübârek olarak tesis edilen ilk ev/mabet. Peygamber bir konuşmasında Müslümanlara hitap ederek “Ey insanlar! Allah size haccı farz kıldı. İslâm dininin temel ibadetlerindendir ve usûlüne uygun olarak yapıldığı takdirde sahibine büyük sevaplar kazandırır. 412). sıradan bir ziyaret olarak kalmaması. Dinî metinlerde böyle bir hac için hacc-ı 170 . Hz. Orada apaçık alâmetler. Onların bu görüşleri ayet ve hadislere dayanır. Haccın ömürde bir defa yapılması farz olan bir ibadet olduğunu. “Menâsik”. 2). O mâbedi/beyti ziyaret etmek. hac yapan şahsın. Bunun için onun. Mekke’dekidir.Müslümanların kutsal mekânı Kâbe hakkında bilgi edininiz. Cibril hadisi diye bilinen hadiste de İslâmı tanıtırken namaz. sonraki senelere bırakan kişi günahkâr olur fakat ölmeden önce haccederse bu günah ortadan kalkarve haccı da kazâ değil edâ sayılır. Kim bunu inkâr ederse bilsin ki Allah’ın hiçbir şeye ihtiyacı yoktur” (Âl-i İmrân 3/96–97). 1. dolayısıyla ölmeden önce hac yapan birisi onu vaktinde yapmış sayılır. oraya gitmeye gücü yeten insanların Allah’a karşı görevidir. Haccın Farz Oluşu ve Delilleri İleride açıklayacağımız şartları taşıyan Müslümanların hayatta bir defa haccetmesinin farz olduğu konusunda İslâm alimleri arasında ittifak (icmâ) vardır. haccı İslâm’ın temel ibadetleri arasında sayan hadisi daha önce Oruç ünitesinde geçmişti. ramazanda oruç tutman ve gitmeye gücün yetiyorsa Mâbedi (Beyti) ziyaret (hac) etmendir” (Müslim. İbn Mâce. haccediniz” demiş ve orada bulunanlardan birisi “Her yıl mı ey Allah’ın Peygamberi?” diye açıklama istemiştir. Hz. “İman”. desem farz olurdu ve sizin de buna gücünüz yetmezdi” şeklinde cevap vermiş ve böylece hayatta bir defa farz olduğunu dolaylı bir şekilde açıklamıştır (Müslim. Haccın farz olduktan sonraki ilk senede yapılmasının farz olup olmadığı konusunda farklı görüşler vardır. O. 1). Oraya kim girerse emniyettedir. Peygamber bu soru karşısında önce sessiz kalmışsa da o şahıs sorusunu üç defa tekrarlayınca “Evet. namazı kılman. zekât ve oruçla birlikte hacca da yer vermiştir: “İslâm. Makâm-ı İbrahim (İbrahim’in durduğu yer) vardır. Peygamber’in. bir Müslümandan beklenen manevi havayı yaşaması gerekir. Allah’tan başka hiç bir tanrı olmadığına ve Muhammed’in Allah’ın peygamberi olduğuna tanık olman. Kimine göre ise haccın vakti. Hz. Ebû Dâvûd. bundan sonra yapılacak haccın tatavvu‘ (gönüllülük esasına dayalı ibadet) olacağını daha açık bir şekilde ifade eden hadisler de vardır (bk. Hac İbadetinin Fazileti Hac. Kimine göre haccın. insan ömrünün tamamını kapsar.
Hz. Usûlünce yapılan haccın karşılığı cennetten başkası değildir” (Nesâî. “İman”. “Usûlünce yapılan haccın (hacc-ı mebrûr) karşılığı cennetten başkası ِ gün gibi döner” (Buhârî. 437). “Cihadı en faziletli amel sayıyoruz. demirin. Âişe’nin.mebrûr tabiri kullanılır. “Hac”. Hz. Bilhassa dil bilen eğitimli kişiler için yakın ve kalıcı dostlukların oluşmasına vesile olur. 4. Müslim. Belli zamanlarda belli yerlerde gerçekleştirilecek ibadetlerle ilgili planlamanın evrensel bir 171 . “Hac”. Dünyanın çeşitli yerlerinden gelen Müslüman devlet adamları. Arefe Haccın Hikmetleri Hac için ihrama giren Müslüman Rabbinin emrine boyun eğerek ve O’nun rızasını kazanmak gayesiyle zevklerinin önemli bir kısmından uzaklaşır. bir taraftan da toplumsal hayatta düzenli olmaya alıştıran yönü hacda çok daha kapsamlı halde yaşanır. 9–10). Biz cihad etmeyecek miyiz?” şeklindeki sorusuna “Sizin için en faziletli cihad. dünya Müslümanları için bir tanışma ve kaynaşma ortamı oluşturur. “Hac”. 6). hacc-ı mebrûrdur” diye cevap vermiştir (Buhârî. Beden sağlığı ve zenginlik nimetlerinin şükrünü edâ etmiş olmanın huzurunu hisseder. “Hac”. Hz. 4). bilim adamları. Peygamber’in. “Sonra hangisi?” denince “Allah yolunda cihad” demiş ve “Sonra hangisi” denince de “Hacc-ı mebrûr” buyurmuştur (Buhârî. Nesâî.◌ “Kim müstehcen söz ve davranışlardan uzak durarak ve yoldan çıkmaksızın (günah işlemeden) Allah için haccederse annesinden doğduğu “Hac ile umreyi peş peşe yapınız. Körük. Peygamber “Amellerin hangisi daha faziletlidir?” sorusuna önce “Allah’a ve Peygamberine iman” diye cevap vermiş. Peygamber bu günün faziletini de şöyle ifade eder: “Allah’ın insanı cehennemden azat etmesi hiçbir günündekinden daha çok olmaz” (Müslim. 4. günlük hayatında önemli değişiklikler yaşar. Namaz ibadetinin insanı bir taraftan bireysel hayatta. Bütün hacıların Arafat’ta toplandığı gün olan arefe günü zaman olarak ve Arafat da mekan olarak duaların kabul edildiği yer ve mekânlardır. 436). Lüks ve süsten uzak bir şekilde âdeta varlık içinde yokluğun farkına varır. öncesini yıkar (önceki günahları ortadan kaldırır)” (Müslim. 4. haccın çok faziletli bir amel olduğunu gösteren bazı hadisleri şöyledir: değildir” (Müslim. 192). “Menâsik”. iş adamları karşılıklı görüş alışverişinde bulunurlar. “Hac”. gün. “Menâsik”. Hac ibadeti esnasında Müslüman düzen ve intizam içinde hareket etmenin zorunluluğunu yaşayarak gözlemler. 135). sanatçılar. altının ve gümüşün pasını/pürüzünü giderdiği gibi onlar da fakirliği ve günahları giderir. Hac. “İhsâr”. Bir başka gün de Hz. “Hac. “İman”.
Peygamber’in ve ashabının.diyanet.gov. dostluk ve hoşgörü anlayışıyla yapılmasının ve uygulanmasının gerekliliğini içselleştirir. bu konuda Allah’a söz verme ve hayatını yeniden şekillendirme imkânına sahip olur. Türkiye’den yapılan hac ziyareti hakkında bilgi edinmek için http://www. Vacip hac: Bilindiği gibi adakların yerine getirilmesi vaciptir. o şahsın izni olmadan veya hac esnasında bu sorumluluktan dolayı bir mağduriyet olmaması için gerekli tedbirleri almadan hacca gitmesi mekruhtur.tr adresine başvurabilirsiniz. Farz hac: İleride açıklanacak olan şartları taşıyan kimselerin ömürlerinde bir defa hac yapmaları farzdır. otlara hatta haşerelere bile zarar vermeme alışkanlığı kazanır. İnsan. eşitliği. oralarda bulunmak Müslümana büyük bir haz ve mutluluk verir. Beş vakit namazda yöneldiği Kâbe ile karşı karşıya gelmek. Bu şartlardan birisi de hac yolculuğu için gerekli maddi imkâna sahip olmaktır. Peygamber’in. Hac esnasında Müslüman. insana âhiret hayatını. Ayrıca bazı durumlarda hac yapmak mekruh hatta haram da olabilir. farz olan hac yerine geçer. Bu genel hükmün sonucu olarak hacca gitme adağı olan birisinin hac yapması da vacip olur. bütün ölülerin dirilip beyaz kefenler içinde mahşerde toplanmasını hatırlatır. vacip ve nâfile kısımlarına ayrılır. Hz. ilgili tarafın izni olmadan veya gerekli tedbirleri almadan hacca gitmesi mekruh olur. Başkasına karşı sorumluluk taşıyan birisinin. hayvanlara. Bir kişi hacca gidince alacaklıları veya nafakasından sorumlu olduğu bir yakını mağdur olacaksa bu durumda onun. onun iç dünyasında büyük değişmeler ve gelişmeler olur. hatalı davranışlarını terk etme. başka peygamberlerin yaşadıkları yerleri görmek. Hacca giden kişi. HAC İBADETİNİN ÇEŞİTLERİ VE UYGULANIŞI Hac İbadetinin Hüküm Bakımından Çeşitleri Hac ibadeti hüküm bakımından farz. Ayrıca nâfile hacca başlayıp yarıda bırakanın başlayıp bırakmış olduğu haccı sonradan kazâ etmesi vaciptir. inanç kökleri ile olan bağlantısını âdeta soyuttan somuta dönüştürerek kuvvetlendirir. Akıllı ve ergin bir Müslüman böyle bir imkâna sahip olmadığı halde herhangi bir şekilde hac yapma fırsatı bulmuşsa onun yaptığı hac da. onun etrafında tavaf etmek. Hz. insanlara. birlik ve beraberliği yaşayarak öğrenir. 172 . bizzat onu görerek namaz kılmak. Nâfile hac: Farz veya vacip olmadığı halde Allah rızası için yapılan haclar bu gruba girer. Hac ibadetinin çeşitli safhaları ve bilhassa Arafat vakfesi. makbul bir hac yapan Müslümanın yeniden doğmuş gibi günahlarından arınmış olacağına dair müjdesini fırsat bilerek bir takım kötü alışkanlıklarını. Gösteriş için veya haram para ile hac yapmak da haramdır. Zorluklar karşısında sabır ve tahammül göstermeyi.kardeşlik.
Akabe Cemresi’ne yedi adet taş atar (şeytan taşlama). o mümkün olmazsa mutlaka abdest alarak Kâbe’yi tavaf (kudûm tavafı) eder. Yapılan haccın temettu‘ sayılması için hacı adayının umre ihramına şevval ayının başından itibaren hacca kadar devam eden süre içinde girmesi ve umreden sonra memleketine dönmemesi gerekir. Bu hacların uygulaması ve fazilet sıralaması hakkında mezhepler arasında birtakım farklı değerlendirmeler vardır. Bu haccı yapanın kurban kesmesi vaciptir. tavaf vb. Geceyi orada geçirir ve sabahleyin (bayram sabahı) oradan Mina’ya hareket eder. Şâfiî mezhebine göre sıralama ifrâd. İhram. Temettu‘dan farklı olarak bunda iki ibadet. İfrad Haccı: Hacı adayı. Bayramdan iki gün önce (terviye günü) bütün hacı adayları kafileler halinde Arafat’a intikal eder. konulardaki ayrıntıları “Haccın Aşamaları Hakkında Açıklamalar” başlığı altında bulabilirsiniz. Umre ihramından çıktığı için ihramsız bir hayat süren hacı adayı terviye günü Mekke’de hac için tekrar ihrama girer ve bundan sonra da hac vazifesine başlar. imkân buldukça nâfile tavaf yapar. Bundan sonra Mekke’de ihramlı olarak hayatına devam eder. Hacı adayı mîkatta hem hac hem umre niyetiyle ihrama girer. İfrad haccı yapan Şâfiî mezhebi mensupları bu umreyi mutlaka yaparlar. İhram yasakları kısmen kalktığı 173 . Arada ihramsız bir hayat yoktur. Mekke’ye varınca önce umre yapar ve ihramdan çıkmadan vakti gelince hac vazifesini de aynı ihram ile tamamlar. Arefe gününü Arafat’ta geçirir. Bu mezhebe göre hac gibi hayatta bir defa umre yapmak da farzdır ve ifrad haccından sonra tekrar umre için ihrama girilir ve umre yapılır. hac mevsiminde tek yolculukla hem umre hem hac yapma ve bu ikisi arasında ihramsız bir hayat yaşama mutluluğunu ifade eder. şeytan taşlama gibi hacca ait uygulamaları vakti gelince yapar.Hac İbadetinin Uygulama Bakımından Çeşitleri Hac ibadeti üç şekilde yapılabilir: İfrad Haccı: Hacı adayı mîkatta sadece hac niyetiyle ihrama girer ve Mekke’ye varınca az sonra anlatılacağı şekilde tavaf. Hanefî mezhebine göre en faziletlisi kırân sonra temettu‘ sonra ifraddır. vakfe yapar. aynı ihramla yapılır. Hac İbadetinin Uygulanışı Burada hac ibadetinin üç ayrı uygulanışı özet olarak verilecektir. onları bitirince ihramdan çıkar. vakfe. O gün güneş battıktan sonra Müzdelife’ye hareket eder. Çünkü temettu‘. İfrad haccı yapanın kurban kesmesi vacip değildir. Kırân haccı yapanın da kurban kesmesi vaciptir. Mekke’ye varınca umre ibadetinde istenen şekilde tavaf ve sa‘y yaptıktan sonra ihramdan çıkar. Cinsel ilişki dışındaki ihram yasakları kalkar. Temettu‘ Haccı: Hacı adayı mîkatta sadece umre niyetiyle ihrama girer. temettu‘. Kırân Haccı: Tek yolculukla hem umre hem hac yapmanın farklı bir uygulamasıdır. Tıraş olarak ihramdan çıkar. Hac mevsimi de şevval ayı ile başlar. Mekke’ye varınca mümkünse gusül abdesti. sa‘y. kırân şeklindedir. Arefe gününden önceki güne terviye denir. Safâ ile Merve arasında sa‘y yapar. daha sonra açıklayacağımız mîkat denilen yerlerden birinde veya oraya varmadan hac niyetiyle ihrama girer. ondan sonra ihramdan çıkar. İsteyen bundan sonra tekrar umre için ihrama girip umre yapabilir.
iyileşme ümidi olmayan hastalık gibi) sağlığında vekil olarak başkasını 174 . arkasından sa‘y yaptıktan sonra tıraş olmak suretiyle umre ihramından çıkarlar. Mekke’ye varınca Kâbe’yi tavaf eder. vakfe yapar. ayrılacağı zaman tekrar Kâbe’yi tavaf eder (veda tavafı). Safâ ile Merve arasında sa‘y yapar. hac için ihrama girdikten sonra bir nâfile tavaf ve onun arkasından da sa‘y yapar. Daha sonra şartlar oluşunca gider veya gidemeden ölme ihtimaline karşı o da yerine başkasının gönderilmesi için vasiyette bulunur. Fakat umrenin aynı seyahatte sık aralıklarla tekrarlanması hoş karşılanmaz. İhramdan çıkmaz ve aynı ihramla hac ibadetine başlar. Buna da ikinci tahallül denir. Bu maksatla Kâbe’yi tavaf eder. Bayramın ikinci ve üçüncü günleri tekrar Mina’ya gidip üç cemreye yedişer taş atar. İkinci gruptaki şartlar ise haccın edâ edilmesinin farz olması için gereken şartlardır.için buna birinci tahallül denir. Bu şartlardan biri eksik olsa o sene hacca gitmesi farz değildir. Arefe gününü Arafat’ta geçirir. Bu şartlar gerçekleşince o şahsa hac farz olur fakat ikinci gruptaki şartlar eksikse hemen ilk fırsatta hacca gitmesi gerekmez ve onu sonraya bırakması bir kusur olarak değerlendirilmez. Temettu‘ haccı yapan. Şartların oluşması ihtimal dâhilinde değilse (yaşlılık. Temettu‘ Haccı: Hacı adayı mîkatta veya oraya varmadan umre niyetiyle ihrama girer. Mekke’ye gidip Kâbe’yi tavaf (ziyaret tavafı) eder. mîkatta veya oraya varmadan hac ve umre için ikisine birden niyet ederek ihrama girer. Böylece hacdan sonra farz olan umre ibadetini de yapmış olurlar. Mekke’de ihramsız olarak hayatına devam eder. Dönüş vaktine kadar Mekke’de kalır. ifrad haccında olduğu gibi devam eder. Ondan farklı olarak temettu‘ haccında olduğu gibi tıraş olmadan veya tıraştan sonra bir kurban keser. Bayram günlerinde çok izdiham olacağından isteyen. imkân buldukça nâfile tavaf yapar. İfrad haccında anlatıldığı şekilde hac için tekrar tavaf (kudûm tavafı) ve arkasından sa‘y yapar. HACCIN ŞARTLARI Burada üç ayrı şart grubunu ele alacağız. Hac yapmadan ölürse başka birisinin onun adına hac yapması için vasiyette bulunması gerekir. Şâfiî mezhebi mensupları bayram (dört gün) çıktıktan sonra Ten‘îm denilen yere giderek orada umre için yeniden ihrama girerler ve Kâbe’ye gelerek tavaf. Bundan sonra ihram yasakları tamamen kalkmış olur. Bayramdan iki gün önce (terviye günü) veya daha önce hac için ihrama girer. Bundan sonraki kısım. Kırân Haccı: Hacı adayı. Mekke’ye varınca yapılan tavaf ve sa‘y her ikisi için de geçerlidir. Bundan sonra tıraş olarak ihramdan çıkar. Birincisi haccın bir yükümlülük olarak farz olması için gereken şartlar. Mekke’ye varınca önce umre yapar. Şâfiî mezhebine göre kırân haccında ayrıca umre için tavaf ve sa‘y yoktur. Böylece haccın sa‘yini önceden yapmış olacağından ziyaret tavafından sonra ayrıca sa‘y yapma durumunda kalmaz. tıraş olmadan veya tıraştan sonra bayramın üçüncü günü akşamına kadar geçen süre içinde bir kurban keser. Bundan sonraki aşamalar tamamen ifrad haccında anlatıldığı gibidir. Safâ ile Merve arasında sa‘y yapar. Hanefî mezhebi mensupları da isterlerse aynı şekilde umre yapabilirler. O gün kafileler Arafat’a intikal eder. Ondan farklı olarak bunlar daha önce hac için sa‘y yapmamışlarsa ziyaret tavafından sonra sa‘y yaparlar. şartların oluşmasını bekler.
3.Yeterli maddi imkâna sahip olmak.Yol Güvenliğinin Olması: Hacca gidilecek yol güvenli değilse haccın bizzat edâsı gerekmez. Dolayısıyla haccın farz olması için sayılan bu şartlar bulunduktan sonra. Maddi imkândan maksat. senenin belli günlerinde edâ edilen bir ibadettir. Bunlardan iyileşme ümidi olmayanlar hayatta iken de vekil gönderebilirler. felçlilere. bir kısmı ise kadınlara özel şartlardır. 4. Ayette de ifade edildiği gibi Kâbe’yi ziyaret etmek için oraya gidebilecek güce sahip olmak hacca özel bir şarttır. hac edemeden öldükleri takdirde yerlerine vekil gönderilmesi için vasiyette bulunurlar. Ayette de ifade edilen “oraya gidebilecek güce sahip olma” şartının aynı zamanda sağlıklı ve engelsiz olmayı da kapsayıp kapsamadığı konusunda farklı görüşler vardır. Haccın Farz Olmasının (Yükümlülüğün Doğmasının) Şartları Bir insana haccın farz olması için gerekli şartlar şunlardır: 1. hacca gitmeden öldüğü takdirde yerine hac yaptırılması için vasiyet eder.gönderir.Müslüman olmak. geçerli bir hac sayılması için gerekli olan şartlardır. temel ihtiyaçlarını karşıladıktan sonra hac için gerekli yol ve ikamet masrafları ile dönünceye kadar bakmakla yükümlü olduğu kişilerin nafakasını sağlayacak mal varlığına sahip olmaktır. 6.maddi imkân sahibi olmayı gerektirir. Bunlardan biri eksik olduğı takdirde yapılan hac geçersizdir. Diğer görüşe göre ise öteki şartlar bulunduğu takdirde bu gibi sağlık problemi olanlara da hac farz olur. Yukarıdaki sağlık şartı gibi bunun da haccın kendisinin farz olmasının mı yoksa 175 . Bunların bizzat haccetmeleri farz olmadığı gibi yerlerine başkalarını vekil tayin edip hacca göndermeleri veya öldükten sonra kendileri adına hac yaptırılmasını vasiyet etmeleri de gerekmez. 5.Sağlıklı olmak.Akıllı olmak. Bu şartlardan biri eksik olduğu halde hac yapan kimse bazı hallerde günah işlemiş de olabilir. Bu güç–özellikle uzaktan gelecekler için. Dolayısıyla onlar. 2. bundan dolayı haccedemeyen kişi. Üçüncü gruptaki şartlar ise yapılan haccın makbul. Genel Şartlar 1.Vakit: Hac. Haccın Edâsının Farz Olmasının Şartları Bu şartların bir kısmı kadın erkek ayırımı olmaksızın herkesi ilgilendiren genel şartlar.Bâliğ (ergin) olmak. o kişinin bulunduğu yerden hacca gitmek için gerekli asgarî zamanın da olması lazımdır. ayakları bulunmayanlara hac farz olmaz. Bir görüşe göre hacca gidemeyecek kadar hasta veya yaşlılara.
yükümlülüğün şartı olduğu gibi aynı zamanda ibadetlerin sahih olmasının da şartıdır. Yukarıda “Kadınlara Özel Şartlar”ın birincisinde geçen mahrem kelimesinin manasını araştırınız. kadınların eş veya mahremi ile yolculuğuna dair hükmün şartlara bağlı olarak değişip değişmeyeceği de tartışılmaktadır. 176 . Bunun da birinci gruba giren şartlardan mı yoksa bu gruba giren şartladan mı olduğu konusunda Hanefî mezhebi içinde görüş ayrılığı bulunmaktadır. Kadınlara Özel Şartlar Haccın bizzat edâsının farz olması için kadınlar hakkında yukarıdakilere ek olarak iki şarttan daha bahsedilir. kimisi de haccın farz ama bizzat edâsının farz olmayacağı şeklinde fetvâ vermiştir.Akıllı Olmak: Akıllı olmak. -diğer şartları taşıyor olsa bileberaberinde ona refakat edecek bir yakını yoksa bizzat hacca gitmekle yükümlü değildir.Müslüman Olmak: Müslüman olmayan birisi haccın bütün fiillerini yapsa bile bu hac olarak değerlendirilmez. muteber) sayılması için aranan şartlar şunlardır: 1.edâsının farz olmasının mı şartı olduğuna dair iki farklı görüş vardır. Diğer mezheplerde eşi veya mahremi olmasa da güvenilir yol arkadaşları bulduğu takdirde haccın kadına farz olacağı ve farz olan hacca bunlarla gidebileceği şeklinde görüşler vardır.Yolculuğa Engel Geçici Bir Durumun Bulunmaması: Hacca gitmeleri hapis vb. sebeplerle fizikî bir şekilde engellenenlerin de bizzat haccetmeleri farz değildir.Kadının İddet Bekleme Durumunda Olmaması: Boşanma veya eşinin ölümü ile evliliği sona eren kadının yeni bir evlilik yapmadan önce geçirmesi gereken süreye iddet denir. Haccın Sahih (Geçerli) Olmasının Şartları Yapılan haccın sahih (geçerli. Bir kadın. Bu durumdakiler hac görevini yapamadam öldükleri takdirde yerlerine bir kişinin hacca gönderilmesini vasiyet ederler. 2. Tarihte zaman zaman hacca gidenlerin öldürüldüğü. 1. Ayrıca günümüz şartları dikkate alındığında sefer mesafesi veya zamanının ne olması gerektiği. Böyle bir imkânın doğmasını beklemesi ve bu mümkün olmadan ölürse yerine bir kişinin hacca gönderilmesini vasiyet etmesi gerekir. Buna bağlı olarak bulundukları yerde hacı adayları yola çıkacakları sırada iddet bekleyen kadınların haccı bizzat edâ etmeleri farz olmaz.Uzun Mesafeli Yolculuklarda Kadının Yanında Eşinin veya Bir Mahreminin Bulunması: Bu konu. seferîlik (yolculuk) ile ve sefer sayılacak kadar uzak yerlere kadının yanında eşi veya mahremi olmadan yolculuk yapması ile ilgilidir. 2. 2. Bu süre ile ilgili diğer hükümlerden biri de kadına getirilen seyahat yasağıdır. soyulduğu olmuş ve bu gibi durumlarda kimi âlimler haccın farz olmayacağı.
Müzdelife vakfesi. 1. Haccın diğer rüknü olan ziyaret tavafının vakti de bayram sabahı imsâkten sonraki herhangi bir vakittir. saçların kesilmesi ve rükünlerin sırasına göre yapılması da haccın farzlarına dâhildir ve bu farzların tamamı rükündür. 2.Arafat Vakfesi (rükün). 3. Safâ ile Merve arasında yürümek.İhram: Haccın sahih olması için bu niyetle ihrama girilmesi ve bu durumun ihramdan çıkmak için belirlenen zamana kadar devam etmesi şarttır. 6.Sa‘y. 177 . 5. Ebû Hanîfe’ye göre bu tavafın bayramın üçüncü günü güneş batana kadar yapılması vaciptir.3. Çocuklar tarafından yapılacak hac. VACİPLERİ. 2.Veda tavafı. Yapılan fiillerin hac olabilmesi için istenen fiillerin zamanında yapılması gerekir.Ergin Olmak: Erginlik. Gündüz yapılan vakfenin güneş batana kadar sürmesi ve Arafat’ın güneş batmadan terk edilmemesi vaciptir. ergin olduktan sonra diğer şartları da taşıyorsa farz olan haccı ayrıca yapması gerekir.Cemrelere taş atmak (şeytan taşlama).İhram (şart). 4.Vakit: Hac zamanlı bir ibadettir. 4.İhramdan çıkmadan önce saçların kazınması veya kısaltılması (tıraş). 5. Haccın Vacipleri Haccın aslî vacipleri şunlardır: 1.Mekân: Hac. haccın farz olmasının şartlarındandır. 3. Böyle birisinin. Bu tavafa ifâda tavafı da denir. ikisi rükün olmak üzere üç farzı vardır. Bu bakımdan erginlik haccın genel manada sahih olmasının değil. Fakat farz olan hac yerine geçmez. HACCIN FARZLARI. Şafiî mezhebine göre bunlara ek olarak aşağıda haccın vacipleri arasında sayacağımız. Haccın geçerli olması için ilgili fiillerin belirlenen mekânlarda yapılması şarttır. Bunların ayrıntıları hakkında ileride geniş bilgi verilecektir. Haccın rükünlerinden olan Arafat vakfesinin vakti arefe günü zeval ile başlar ve bayram sabahı imsâke kadar sürer. Bunların ayrıntıları hakkında ileride geniş bilgi verilecektir. sa‘y. Mekke ve civarında yeralan belli mekânlarda edâ edilen bir ibadettir. farz olarak sahih olmasının şartıdır. SÜNNETLERİ VE ÂDÂBI Haccın Farzları Haccın biri şart.Ziyaret Tavafı (rükün). nâfile hac olarak sahihtir.
Allah rızasını ön planda tutmalıdır. onlara yük olmamalıdır. Hac esnasında öfkesine hâkim olmalı.Bayram gecesini Müzdelife’de geçirmek. 3. gösterişten uzak olmalı. 4. İhrama giren kişiye normal hayatta helal olan bazı davranışlar ihramdan çıkana kadar yasaklamış hale gelir.Kudûm (varış) tavafı: Hac niyetiyle ihrama giren kişi Mekke’ye varınca Mescid-i Haram’a gider ve Kâbe’yi tavaf eder. günahlarından tövbe etmeli ve samimi bir kalp ile hacca niyetlenmelidir. Bunlardan. Bunların birincisi Mekke’de zilhiccenin yedinci günü. o aşamalara ait bilgi verilirken kısmen bahsedilecektir. üçüncüsü bayramın ikinci günü Mina’da yapılan konuşmadır. 1. bunların da dâhil olduğu çeşitli aşamalarının her birine ait vacipler vardır ki onlara da fer‘î vacipler denir. 5. yolculuk için iyi arkadaşlar seçmelidir. Biz burada sadece haccın aslî sünnetlerini sayacağız ve haklarında kısa bilgi vereceğiz. haksızlık yaptığı kişilerle helalleşmeli.Bir de haccın. 6.Mina’dan dönerken Muhassab veya Ebtâh denen yerde bir süre dinlenmek. HACCIN AŞAMALARI (MENÂSİK) HAKKINDA AÇIKLAMALAR İhram İhram. Haccın Sünnetleri Haccın vacipleri gibi sünnetleri de aslî ve fer’î olarak ikiye ayrılır.Bayram günlerinde geceyi Mina’da geçirmek. 178 . ikincisi Arefe günü Arafat’ta öğle ve ikindi namazları birleştirilerek (cem) kılınmadan önce. Bu tavaf sünnettir.Hacıların zaman zaman bilgilendirilmesi (Üç hutbe): Hacıları bilgilendirmek maksadıyla yapılan konuşmalardan (hutbe) üç tanesi sünnettir. Haccın Âdâbı Hacca gitmek isteyen kimse önce borcu varsa onu ödemeli.Terviye günü Mina’ya gitmek ve geceyi orada geçirmek: Zilhiccenin sekizinci günü (terviye) Mina’ya gidip o günün öğle namazından arefe günü sabah namazına kadar geçen beş vakit namazı orada kılmak ve geceyi orada geçirmek sünnettir. Helal mal ile hacca gitmeli. 2. hac veya umre yapacak kişinin bu ibadete başlama işlemidir. Ayrıca hac ve hac yolculuğu hakkında ehil kişilerden ve daha önce gidenlerden bilgi almalı. beraberindeki kişileri sıkmamalı. Evinden ayrılacağı zaman ve evine döndüğü zaman iki rekât namaz kılıp dua etmesi de haccın hatta genel olarak seyahatin âdâbındandır.
Şekil 1’de Mekke ve birinci kuşağa kadar çevresi Harem. Bu bölgede oturanlara hillî denir. Türkçesi şudur: “Davetine uydum. Dolayısıyla mîkatta veya daha oraya varmadan herhangi bir yerde ihrama girerler. tırnaklarını keser. ondan sonrası da âfâk olarak adlandırılır. birinci kuşaktan ikinci kuşağa kadar olan bölge hil. Telbiye. Kerahet vakti değilse iki rekât namaz kılar. davetine uydum Allah’ım! Davetine uydum. yıkanma imkânı yoksa abdest alır. Cuhfe. hâkimiyet de. Hacca niyet edenler bayramın ilk günü Akabe cemresine taş atmaya. Hillîler hac veya umre yapmak istediklerinde harem sınırlarına varmadan ihrama girerler. Mîkat denilen ve Mekke’ye farklı uzaklıklarda olan bu yerler şunlardır: Zülhuleyfe. Hamd sana. Harem dâhilinde oturanlar hac için bulundukları yerde. Medine çıkışında. Zâtüırk. Harem ve onu çevreleyen hillin dışında kalan bütün dünya hakkında âfâk terimi kullanılır. Kılmış olduğu o namazın arkasından hac için mi umre için mi ihrama gireceğine niyet eder. Yelemlem. Yoktur senin ortağın”. yakın çevresi ile birlikte harem yani kutsal. İhrama Girilecek Yer (Mîkat) Mekke. Onlar için kıyafetle ilgili tek şart yüzlerinin örtülmemesidir. Zülhuleyfe. Mekke’nin doğusunda. Ayakkabı yerine üstü ve yanları mümkün olduğunca açık bir terlik giyer. Allah’ın davetine gönülden katılma ifadesidir ve şu kelimelerden oluşur: “Lebbeyk! Allâhümme lebbeyk! Lebbeyke lâ şerîke leke lebbeyk! İnne’l-hamde ve’n-ni’mete leke ve’l-mülk! Lâ şerîke lek!”. ihramdan önce genel vücut bakımını yapar. Davetine uydum. Erkek ise üzerindeki bütün elbise ve çamaşırları çıkarır. güney doğusunda ve Zâtüırk da kuzey doğusunda yer alır. Karn. Bundan sonra zaman zaman telbiye getirmek sünnettir. Hac ve umre dışında bir maksatla harem dâhiline ihramsız olarak girip çıkmaları serbesttir. Mekke’nin kuzey batısında Kızıl deniz sahilinde. Türkiye gibi uzak bölgelerden gelip umre veya haccını yaptıktan sonra ihramdan çıkan ve Harem bölgesinde bulunan Müslümanlar da bu bölge halkı ile aynı hükme tâbidir. Niyet ile birlikte getirilen bu telbiye ihramın geçerli olması için mutlaka gereklidir. Yelemlem. Umre ihramı için yakınlığı ve ulaşım kolaylığı dolayısıyla genellikle Ten‘îm’i tercih ederler. Cuhfe. Yoktur senin ortağın. Eğer vakit namazının peşinden ihrama girecekse ihram için ayrıca namaz kılması gerekmez. umre için ise harem sınırlarının dışında ihrama girerler. Karn. Harem ile mîkâtlar arasında kalan bölge hil bölgesidir. tıraş olur.İhrama girecek kişi başlayacak yasakları da dikkate alarak. daha önceden hazırladığı iki parçadan oluşan ihram elbisesine bürünür. Bunun peşinden de telbiye getirir ve o andan itibaren ihramlı sayılır. Kadınlar için özel bir kıyafet yoktur. Âfâkîler gerek hac veya umre için gerekse başka bir maksatla doğrudan Harem dâhiline gitmek istedikleri takdirde Hill’in dış sınırını teşkil eden ve mîkat denilen yerleri ihramsız geçemezler. saygın bölge kabul edilmiştir. Nimet de senin. Niyeti dil ile de söylemek istiyorsa ve hac için ihrama girecekse mesela “Allahım! Hac yapmak istiyorum. 179 . Onu bana kolaylaştır ve haccımı kabul eyle” der. yıkanır. Bu geniş coğrafyada oturana da âfâkî denir. umreye niyet edenler ise tavafa başladıktan sonra artık telbiyede bulunmazlar.
Bu görünüşün aksine mîkat sınırlarının içinde kaldığına dikkat edilmelidir. Ayaklarına da ayakkabı yerine terlik giyerler. Günahtan kaçınır. 398. İhram Yasakları İhramlı her türlü davranışına. Kadınlar için ihram ile getirilen giyim yasağı yüzün örtülmemesidir. çirkin tartışmalardan. Gözlük ve kol saati serbesttir. Kaynak: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). kavgadan. İhrama giren erkekler elbise yerine büyükçe iki havlu şeklindeki izâr ve ridâ ile vücutlarını örterler. edep dışı konuşmalardan uzak durur. 180 . Bir çizim hatası olarak Cidde şehri bu haritada Hill’in sınırında ve dışındaymış gibi görünmektedir. Türkiye’den hacca veya umreye gidenlerin nerede ihrama girdiklerini bu seyahati gerçekleştirmiş olanlara sorarak öğreniniz. diğer zamanlara göre daha çok dikkat eder.1: Mekke Harem’i ile onu çevreleyen Hill’in sınırları ve mîkatlar. Resim 7. İçinde para gibi kıymetli eşyalarını korumak için bellerine kemer bağlamalarına müsaade edilir. Bu resimle birlikte ünitenin sonundaki Resim 2’yi de inceleyiniz. I.
Kâbe’nin etrafında usûlüne göre yedi defa dönmek suretiyle yapılan bir ibadettir. çalıların ve ağaçların koparılması. yedi şavttan meydana gelir.Resim 2). Deniz avı serbesttir. namazdaki gibi ellerini içleri Hacer-i esved’e yönelik olarak kaldırır (istikbâl) ve “Allahu ekber! Lâ ilâhe illâllâhu vallâhu ekber! Allahu ekber ve lillâhi’l-hamd” der. Yarım daire şeklindeki Hicr’in etrafı yaklaşık bir metre yüksekliğinde Hatîm denilen bir duvarla çevrilidir (bk. İhramdan çıkmak için erkekler saçlarını tamamen kazıtır (halk) veya ucunu en az parmak ucu uzunluğunda. İhramdan çıkma aşamasına gelen birisi. istikbâl ettikten sonra ellerini secdede olduğu şekilde üzerine koyup onu öper ve tavafa öyle başlar. tekbir. tehlil ve Kur’ân kırâati ile meşgul olur. İhramlı kara avı yapamaz ve avcıya yardım da edemez. kadınlar sadece uç kısmından yine parmak ucu kadar keser veya kestirirler (taksîr). Bu durum. ihram elbisesine veya vücudunun herhangi bir yerine güzel koku. Etinin yenip yenmediğine bakılmaksızın insanlardan kaçan. Yedinci şavtın sonunda da her bir şavta başlarken yaptığı uygulamayı yapar. Tavaf esnasında cemaatle namaz 181 . ihramlı olan veya olmayan herkese yasaktır. Haccın ihramından bu şekilde çıkışa birinci tahallül denir. tıraş edebilir. Hacer-i esvedi bu şekilde öpmeye istilâm denir. kendisinin veya başkasının saçını kesebilir. başkasını tıraş etmek veya vücudun herhangi bir yerinden kıl almak. Tavaf esnasında Hicr denilen yerin dışından dolaşmaya dikkat eder. İhramlının eşi ile bile cinsel ilişkide bulunması. Tavaf yapacak kişi Hacer-i esved’in hizasına gelerek bütün vücudu ile oraya döner. İhram yasakları bu zamana kadar devam eder. niyet eder. müstehcen konuşmaalar yapması yasaktır. Hacer-i esved’in bulunduğu köşeye yani başladığı yere gelince tavafın bir şavtını tamamlamış olur ve ikinci şavta başlarken aynen başlangıçta olduğu gibi Hacer-i esved’e döner ve ellerini kaldırıp yukarıdaki tekbir. abdestli ve avret mahalli kapalı olarak yapılır. Dönüşlerden her birine şavt denir ve bir tavaf. Bütün yasakların sona ermesi için ziyaret tavafının da yapılmış olması gerekir ve buna da ikinci tahallül denir. Kimseyi rahatsız etmeden gidebilirse uzaktan selamlama yerine Hacer-i esved’in bizzat yanına gider. Tavafa başlayınca ara verilmeden tamamlanması sünnettir. her türlü makyaj yapmak kadın erkek herkese yasaktır. ifrad haccı yapanlar bayramın ilk günü Akabe cemresine taş attıktan sonra tıraş olarak ihramdan çıkarlar. Tavaf esnasında bol bol dua eder. cinsel ilişki dışındaki yasakları sona erdirir. parfüm sürmek. Tavaf Tavaf.Tıraş olmak. ürken bütün hayvanlar av sayılır. tehlil lafızlarını tekrarlar ve önüne dönüp yoluna devam eder. Tavaf. hatta temizlikte kokulu sabun kullanmak. Harem bölgesinde bulunan av hayvanlarının avlanması ve buradaki kendiliğinden biten yeşil otların. tırnak kesmek. elinin içini öper ve Kâbe’yi soluna alarak onun etrafında dönmeye başlar. Temettu‘ veya kırân haccı yapanların ise taş atmanın ardından mümkünse kurbanı da kestikten sonra tıraş olarak ihramdan çıkmaları tavsiye edilir. İhramdan Çıkmak Umre yapanlar sa‘y yaptıktan sonra. şehvetle ona dokunması.
bu tür tavaf tamamlanınca. Hac niyeti ile ihrama giren âfâkîlerin Mekke’ye geldiklerinde yaptıkları ilk tavafa. Bu esnada cemaat oluştuğu takdirde cemaatle namaza katılıp sonra kalınan yerden devam etmekte sakınca yoktur. bu esnada. Mümkünse sa‘y ara vermeden tamamlanır. Bayram gününden önce hac için sa‘y yapanlar. Sa‘y Safâ ile Merve arasında gidip gelmeye sa‘y denir. Hervele. Umre yapmak için ihrama giren kişinin yaptığı tavafa umre tavafı. engelli. Mescid-i Haram’a girince yapılan ilk tavafa tahiyyetü’l-mescid (selamlama) tavafı. Buna dikkat etmeyenlere karşı da diğerleri müsamahalı olup onları rahatsız etmemeye çalışır. Sonra oradan Merve tepesine gitmek üzere normal adımlarla inişe geçer. oradan Safâ’ya dönüş de bir şavttır. Bunun dışında tavafta olduğu gibi nâfile sa‘y olmaz. Arkasından sa‘y yapılacak tavaflarda ıztıbâ‘ ve remel erkekler için sünnettir. daha sonra gelecek sağlı sollu iki yeşil sütuna kadar hafiften koşarcasına sert adımlarla yürürler. 182 . Safâ’dan Merve’ye gidiş bir şavt. Haccın edâsından sonra memleketine dönmek isteyen hacının yaptığı tavaf. Bu namaz. Yaşlılar. Merve tepesi denilen yere çıkınca Safâ’da yaptıklarını tekrarlar. Iztıbâ‘. bu esnada telbiye de getirebilirler. tehlil ve salavat okunur. tavafın vaciplerindendir. bunların dışında zaman zaman Allah rızası için yapılan tavaflara da nâfile tavaf veya tatavvu tavafı denir. bu aradaki geçişlerde hem giderken hem de dönerken hep tekrarlanır. Tavaflar. dualar edilir.başlarsa onlara katılmak ve namazdan sonra tavafa kaldığı yerden devam etmek bu sünnete aykırı olmaz. Mazereti olmayanlar yürüyerek. hastalar ve kadınlar sıkışık ortamlara girmemeye dikkat ederler. veda tavafıdır ve buna tavafu’s-sader de denir. Düzlüğe inince sağ ve soldaki yeşil ışıklı iki sütunun hizasından itibaren erkekler. Bu yürüyüş veya koşuş şekline hervele denir. Tavaf namazını kılan şahıs eğer sa‘y yapacaksa bundan sonra Safâ tepesine yönelir. Sa‘yin sahih olması için daha önce hac ve/veya umre için ihrama girilmesi ve geçerli bir tavaf yapılması şarttır. Yedi şavt olan sa‘y Merve’de sona erer. Sa‘y bitince tekrar mescid kısmına geçilir ve iki rekat namaz kılınır. kudûm tavafı denir. Sonra dönüş yolundan Safâ’ya gelmek üzere inişe geçer. peygamberimize salavât getirir ve ellerini açıp dua eder. Iztıbâya. Haccın ve umrenin vaciplerindendir. Sa‘ye başlayacak kişi iki rekat tavaf namazını kıldıktan ve arzu ederse zemzem içtikten sonra Hacer-i esved’i istikbal edip (ona dönerek eli ile de selamlayıp) Safâ tepesine gelir. ifâda tavafı veya farz tavaf da denen ziyaret tavafıdır. Haccın rüknü olan tavaf. kısa ve sert adımlarla düşmana meydan okur bir havada yürümektir. remele ise ilk üç şavt tamamlanınca son verilir. hasta ve yaşlılar hasta arabası ile veya başkalarının yardımıyla sa‘y yaparlar. bir defa hacda ve bir defa da umrede yapılır. Safâ ve Merve’ye her çıkışta Kâbe istikbâl edilir. Remel ise omuzlar dik olarak. Tavaf bitince iki rekât namaz kılınır. Sa‘y. yapılış gayelerine göre bazı isimler alır. Günümüzde bu iki tepe arasındaki yol balangıç ve varış noktaları biraz meyilli üstü kapalı bir koridor halindedir. adak sebebiyle yapılan tavafa adak (nezir) tavafı. Kâbe’ye dönerek “Allahu ekber! Lâ ilâhe illâllâhu vallâhu ekber!” der. ihram elbisesini sağ omuzu açıkta bırakacak şekilde kuşanmaktır. gidiş gelişlerde tekbir.
kıbleye dönülerek dualar edilir. Ezan ve kâmetten sonra önce akşam namazının farzı. Cemrelere Taş Atma (Şeytan Taşlama) Mina. telbiye getirilir. Onun için orada geçen süre boyunca tekbir. Her taşı atarken “Allahu ekber” denir. Güneş battıktan sonra Müzdelife’ye hareket edilir. Akşam ve yatsı namazları Müzdelife’de cem ile yani birleştirilerek yatsı namazının vaktinde kılınır. tehlil. Arafat vakfesi.Arafat Vakfesi Arafat. Namazdan sonra kıbleye dönülür ve vakfe yapılır. doğusunda etrafı dağlarla çevrili düz görünümlü bir alandır. Arafat ile Mina arasında bulunan genişçe bir alandır. orta cemre ve Akabe cemresi (büyük cemre) adında üç tane cemre (taş atma yeri) bulunur. Müzdelife vakfesinin vakti konusunda mezhepler arasında farklı görüşler de vardır ve son yıllarda izdiham sebebiyle bu görüşlerden hareketle Müzdelife vakfesinin gece yarısından sonra yapıldığı ve ardından Mina’ya intikalin başladığı görülmektedir. Fakat Arafat’ın güneş batmadan önce terk edilmemesi gerekir. İkinci ve üçüncü gün birinciden başlayarak sıra ile her üç cemreye yedişer taş atılır. Müzdelife ile Mekke arasında yer alan ve kurban kesme yerlerinin bulunduğu bölgedir. tehlil ve telbiye lafızlarını zaman zaman tekrarlamak. Ortalık aydınlanınca vakfenin peşinden daha güneş doğmadan Mina’ya doğru hareket edilir. Bir taraftan da Müzdelife’ye intikal hazırlıkları yapılır ve güneşin batma zamanı beklenir. Arefe günü öğle namazının vakti girince imam tarafından öğle ve ikindi namazları birleştirilerek kıldırılır. tekbir. Mümkünse birinci ve ikinci cemrelere taş atıldıktan sonra durulup dua edilir. Sabaha kadar Müzdelife’de beklenir ve vakti girince sabah namazı kılınır. İkinci ve üçüncü günkü taş atma 183 . peşinden de kâmet getirilmeden yatsının farzı kılınır. Bu esnada dualar edilir. Önce ezan okunur. İlk gün sadece Akabe cemresine yedi taş atılır. zikir ile ve Kur’ân ile meşgul olmak tavsiye edilir. “ayakta durmak” gibi manalara gelir. İlk günkü taş atma vakti imsâk ile başlar ikinci günün imsâkine kadar devam eder. Arapça bir kelime olup “durmak”. Öğlenin farzından sonra arada başka bir namaz kılınmadan ikindinin farzına başlanır. Müzdelife Vakfesi Müzdelife. Arafat’ta yapılacak dua çok değerlidir. haccın rüknüdür ve bu rüknün yerine gelmesi için en azından arefe günü zevâlden sonra bayram sabahı imsâk vaktine kadar geçen sürede bir an orada bulunmak yeterlidir. Şeytan taşlama olarak bilinen işlemin yapıldığı cemreler Mina’nın Mekke tarafında yer alır. dua etmek. Arefe günü güneş battıktan sonra hacılar akşam namazını kılmadan Arafat’tan Müzdelife’ye hareket ederler. Namazın arkasından Müzdelife vakfesi yapılır. Hutbeden sonra öğle ve ikindi namazları herbiri için kâmet getirilerek kılınır. Hz. Mekke’nin 21 km. Hutbesinde haccın bundan sonraki aşamaları hakkında bilgi verir. Vakfe. sonra imam namazdan önce cuma namazında olduğu gibi hutbe okur. Burada küçük cemre (birinci cemre). Peygamber ve ashabının da hac esnasında yaptığı bu sembolik taşlama için nohut veya en çok fındık büyüklüğündeki taşlar kimseye zarar vermeyecek şekilde atılmalıdır.
3) Her fitre miktarı yerine bir gün oruç tutar. 2) Altı fakire birer fitre verir. Hedy kurbanlarının özellikleri. Bu durumda her bir fakire bir fitre miktarı verir. Hedy kurbanı hangi türünden olursa olsun mutlaka Harem sınırları içinde kesilir. Hac veya umre yapan kişinin üzerine vacip olmadığı halde Allah rızası için orada keseceği kurban da nâfile hedydir. Ayrılmayanlar ise dördüncü gün de her üç cemreye zevalden sonra güneş batana kadar geçen süre içinde yedişer taş atar. Etinin Harem dışına çıkarılması ve dağıtılması câizdir. Hac ve umre ile ilgili düzenlemelere riâyet etmemekten dolayı ceza olarak veya meydana gelen eksikliği telafi etmek üzere (keffâret) kesilmesi vacip olan kurbanlar da ceza ve keffâret hedyidir. avlanan hayvanın değeri iki güvenilir kişi tarafından tespit edilir. 2) O değerde sadaka dağıtır. Oraya gidip taş atamayacak kadar hasta olanların yerine vekilleri taş atar. Av yasağının ihlalinden ve vücutla ilgili yasakların mazeret sebebiyle ihlalinden dolayı gereken cezalarda mükellef kurban. onun etinden kendisi yiyebileceği gibi başkalarına da ikram edebilir. Taşların gündüz atılması sünnet ise de son senelerdeki izdiham buna imkân vermemekte ve bunun için taşların gece atılması tercih edilmektedir. Hedy. kurban bayramında kesilen diğer kurbanlar (udhiyye) gibidir ve onlarla aynı özellikleri taşıyan hayvanlardan kesilir. Bunları kesmekle mükellef olan kişi ile onun usûl ve fürûu -fakir bile olsalar.vakti zevalden ertesi günün imsâkine kadardır. Temettu‘ ve kırân haccı yaptığı için hedy mükellefi olanlar eğer kurbanlık bulamazlarsa veya herhangi bir sebeple kurban kesemeyecek durumda olurlarsa bunun yerine üçü hacda ve yedisi dönünce olmak üzere toplam on gün oruç tutarlar. 184 . Bu da ihsâr hedyidir. Nâfile hedyin kurban bayramının ilk üç gününde kesilmesi daha faziletli kabul edilir. Harem için hediye edilen kurban anlamında kullanılır. Temettu‘ ve kırân hedyi kurban bayramının ilk üç gününde kesilir. oruç ve sadaka (tasadduk) seçeneklerinden istediğini tercih eder. Ayrıca ihsâr. Kurban Fıkıh dilinde hac ve umre ibadeti esnasında kesilen kurbanlara hedy denir. 3) Üç gün oruç tutar. Av yasağı ihlalinde. çeşitli vesilelerle kesilir: Temettu‘ ve kırân haccı yapanların hedy kurbanı kesmeleri vaciptir. Dördüncü gün imsak vaktinden önce Mina’dan ayrılanların o gün taş atma görevi olmaz. Hac veya umre için ihrama giren ama herhangi bir sebeple hac menâsikine devam etmesi mümkün olmayan kişi (muhsar) kendisi adına bir kurban alınıp Harem’de kesilmesi için para gönderir veya kurbanın bizzat kendisini gönderir ve o kurban kesildikten sonra ihramdan çıkar.bunların etinden yiyemezler. Bundan sonra üç seçenekten birini tercih eder: 1) O değerde bir hayvan alıp kurban eder. Temettu‘ ve kırân hedyi ile nâfile hedyi kesen kişi. Vücutla ilgili yasakların mazeret sebebiyle ihlali halinde de üç seçenekten birini tercih eder: 1) Kurban keser. Diğer hedy kurbanları ise istenilen zamanda kesilebilir. Ceza ve ihsâr hedyi ile adak hedyinin etinden sadece fakirler yiyebilir. adak (nezir) hedyleri vardır. Hedy.
bu kadar süre başını veya yüzünü örten erkekler ile yine bu kadar süre yüzünü örten kadınlar ceza olarak bir dem kurban ederler. Giyim-kuşam. İhram esnasında giymemesi gereken elbiseyi en az bir gündüz veya gece süresince giyen. ziyaret tavafını abdestsiz. isterse altı fakire birer sadaka verir ve isterse de üç gün oruç tutar. vücut bakımı ile ilgili olup cezası dem olan ihram yasaklarından birini hastalık. Bozulan hac veya umre daha sonra kazâ edilir. vücudun en azından bir organına güzel koku (esans. vücut bakımı ile ilgili olup cezası sadaka olan ihram yasaklarından birini yukarıdaki gibi geçerli bir mazeret sebebiyle ihlal 185 . kudûm veya veda tavafını cünüp halde yapmanın cezası da demdir. Sadaka: Bir miktardan söz edilmediği zaman fakire bir fitre kadar ödeme sorumluluğunu ifade der. bir el veya ayak tırnaklarını kesmenin. 1.s. güzel koku. 4. 2. Başın ve sakalın en az dörtte birini tıraş etmenin. Giymemesi gereken elbiseyi bir gün veya geceden daha az süre ile giyen ya da bu kadar süre başını veya yüzünü örten erkekler ile yine bu kadar süre yüzünü örten kadınların ceza olarak sadaka vermesi gerekir. Ayrıca ceza olarak bir küçükbaş hayvan (koyun veya keçi) kurban edilir. Ziyaret tavafını cünüp olarak veya âdet halinde (kadınlar için) yapan kimse de eğer bu tavafı yeniden yapmazsa ceza olarak bir bedene kurban eder. Bir el veya ayağın tırnaklarının tamamı değil de bazıları kesilmişse her bir tırnak için bir sadaka verilir. umrede tavaftan önce ihlal edilmesi hac veya umrenin bozulmasına sebep olur. Haccın veya umrenin bozulması: Cinsel ilişki yasağının hacda Arafat vakfesinden önce. Bu manada herhangi bir cinâyet işleyen. Bu durumda hac veya umre fiillerine –sanki bozulmamış gibi.İHRAM YASAKLARININ İHLÂLİ VE CEZALAR Hac ve umrede ihram veya Harem sebebiyle uzak durulması gereken bir fiilin işlenmesine cinâyet denir. baş ağrısı. Giyim-kuşam.devam edilmesi gerekir. Biz burada bu tür cinâyetler karşısında doğan sorumlulukları ve bunları doğuran bazı misalleri açıklamakla yetineceğiz. Dem: Küçükbaş hayvan yani koyun ve keçi anlamında kullanılır. 3. Hac için ihramda olan şahıs. Bedene: Büyük baş hayvan yani deve ve sığır anlamında kullanılır. Umre tavafının en azından dört şavtını yaptıktan sonra henüz ihramdan çıkmadan cinsel ilişkide bulunan kimse umresini tamamlar ve keffâret olarak bir küçük baş hayvan kurban eder.) sürmenin. cinsel ilişki yasağını Arafat vakfesinden sonra tıraş olarak ihramdan çıkmadan önce ihlal ederse haccı bozulmaz fakat bunun cezası olarak bir bedene kurban etmesi gerekir. Bu tavaflar usûlüne uygun olarak yeniden yapılırsa cezası düşer. yaralanma gibi geçerli bir mazeret sebebiyle ihlal eden kişi isterse kurban keser. Tıraş olup ihramdan çıktıktan sonra fakat ziyaret tavafını yapmadan önce cinsel ilişkide bulunan kişi keffâret olarak bir küçük baş hayvan kurban eder. güzel koku. Hangi davranışların hangi cezaları gerektirdiği fıkıh kitaplarında genişçe anlatılır. Tavafı usûlüne göre yeniden yaparsa bu ceza düşer. üşüme. parfüm v. bu günahından dolayı tövbe edip Allah’tan af dilemenin yanında ayrıca ceza veya keffâret olarak nitelenen bazı sorumluluklarla da karşı karşıya kalır.
Bu sorumluluğu doğuran sebeplerden ikisi dem ve sadaka meselesinde alternatif olarak açıklandı. -nâfile hac bile olsa. 186 . Bu konu da “Kurban” başlığı altında anlatıldı. Ceza kurbanları ve sadakalardan sadece fakirler istifade eder. Haccın Bozulması Daha önce geçtiği gibi hac için ihrama giren kimse Arafat vakfesinden önce cinsî ilişki yasağına uymazsa haccı bozulur. Başka bir görüşe göre ihsar kurbanının. tutmak/tutulmak. Av yasağı ihlalinden doğan oruç sorumluluğu da yine alternatif olarak “Kurban” başlığı altında anlatıldı. Bunlar genelde haccın bozulması. hem umreyi hem haccı ilglendiren yasak ihlallerinde her ikisi için ayrı ayrı ceza ödemek durumundadır. O seneki haccın kalan aşamalarını yerine getirir. hapsetmek/hapsedilmek.eden kişi isterse bir sadaka verir. İhsâr Arapça bir kelime olan ihsâr. ihsarın gerçekleştiği yerde de kesilebilir. Hacda Arafat vakfesini. Engellendiği haccı. Bu şekilde ihramdan çıkan kişi eğer hac ihramından çıkmışsa bir hac ve bir umre borçlusu olur. isterse bir gün oruç tutar. Kırân haccına niyet ederek ihrama giren şahıs. ceza olarak bir küçükbaş hayvan kurban eder ve daha sonraki senelerde bu haccını kazâ eder. Bu durumdaki kişi. Harem sınırları içinde kesilmek üzere bir kurban (dem) veya kurban alınıp kesilmek üzere parasını gönderir. Tazmin: Av yasağı ihlallerinde avlanan hayvanın değeri tespit edilerek fakirlere ödeme yapılır. 5. Kararlaştırılan o vakitten sonra ihramdan çıkar. İhrama girdikten sonra herhangi bir sebeple yoluna devam edemeyen veya yoluna devamı fiilen ya da dinen (mesela iddet. yolda mahremin ölmesi gibi) engellenen kimseler muhsar durumundadır. bir fitre miktarını da bulmayan sadaka verilmesini gerektirir. hacı adayının hacca devamının engellenmesi veya haccın en önemli rüknü olan Arafat vakfesinin vaktinin geçirilmesi şeklinde olur. Kırân haccı için ihrama girmişse iki kurban göndermesi gerekir. Kırân haccı için ihrama girdikten sonra muhsar olan.veya umreyi kazâ etmesi gerekir. kuşatmak/kuşatılmak gibi manalara gelir. Gönderdiği kişi ile onun ne zaman kesileceği hususunda anlaşır. bir hac ve iki umre yükümlüsü olur. engellemek/engellenmek. bozulmuş olmasına rağmen hacca devam etmek zorundadır. umrede tavafı yaptıktan sonraki engellenme ihsâr sayılmaz. Muhsar. 6. İhsâr durumundaki kişiye de “muhsar” (engellenen) denir. Harem sınırları içinde kesilmesi şart değildir. HACCI TAMAMLAYAMAMAK Bazen ihram ile başlanmış bir haccın devam ettirilmeyebilir. Mesela bir çekirge öldürmenin cezası bu tür bir sadakadır. Bazı küçük cinayetler. Oruç: Bazı cinayetlere karşılık olarak doğan bir sorumluluktur.
-asıl yükümlü tarafından edâ edilmesine mani bir mâzeret halinde.Adına hac yapılacak kişi ölmüş veya ömür boyu bizzat hac yapamayacak durumda olmalıdır. hac yolculuğunun gerektirdiği masrafları dışında ayrıca ücret talep etmemelidir. 408).vekalet yoluyla başkası tarafından da yapılabilir.Vekil gönderilen kişi. Gelecek sene haccını kazâ eder. “Eymân”. Farz bir haccın vekâlet yoluyla yapılabilmesi için bazı şartların bulunması gerekir. hem bedenî hem de malî bir ibadettir. 3. adına hac yapılacak kişinin isteği ile yapılmalıdır. Arefe günü ve kurban bayramı günlerinden oluşan beş gün içinde umre yapmak tahrimen mekruhtur.Hacca gönderen. 1. 187 . İslâm hukukçularının çoğunluğu haccın farz olması için gerekli şartları taşıyan ama yaşlılıktan veya iyileşme ümidi olmayan bir hastalıktan yahut engellilik halinden dolayı hac yolculuğuna katlanıp bizzat hac yapacak durumda olmayan kişilerin. Arkasından sa‘y yapılacağı için erkekler bu tavafın tamamında ıztıbâ‘ ve ilk üç şavtında remel yaparlar. 30. Bundan dolayı bir ceza uygulaması yoktur. Bu tür ibadetler. Hac için ihrama giren bir kişi arefe günü Arafat vakfesine yetişemezse o seneki haccın vaktini geçirmiş olur. Buna imkan veren hadisler vardır (bk. 407. Haccın vaktini geçiren ihramlı. umre menâsikini yerine getirir ve ihramdan çıkar. “Hac”.Vekil tarafından yapılan hac.Vasiyet üzerine yapılacak hacda terekenin vasiyete ayrılan kısmı yeterli ise vekil. Vekaleten yapılan bu hacca bedel haccı da denir. bir şeyin vaktinin geçmesi demektir. mamûr bir yere gitmek gibi manalara gelen umre. akıllı ve ergin olmalıdır. vasiyet edenin yaşadığı şehirden hacca gitmelidir. 2. Müslüman. 6.Hac masrafları. VEKÂLET YOLUYLA HAC Hac. hangi tür hac yapılmasını istemişse vekil buna uygun hareket etmelidir. masraflar hac mükellefi tarafından karşılanır ve onun adına vekili hac yolculuğuna çıkıp hac menâsikini yerine getirir. UMRE Sözlükte ziyaret etmek.Fevât Fevât. masraflarını karşılayarak kendi adlarına vekaleten hac yapacak birisini göndermeleri gerektiğini söylerler. Bu durumda vekil müvekkili adına niyet ederek ihrama girer. Müslim. adına hac yapılan kişi tarafından karşılanmalı ve vekil. Bunların önemlilerini şöyle sıralayabiliriz: 1. belli bir takvime bağlı olmaksızın yılın herhangi bir gününde ihramlı olarak Kâbe’nin tavaf edilmesi ve ardından Safâ ile Merve arasında sa‘y yapılıp tıraş olunarak ihramdan çıkılması şeklinde edâ edilen bir ibadettir. “Hac”. 4. 5. Buhârî.
Hz. Peygamber’e sağlığında olduğu gibi vefatından sonra da büyük değer vermiş. Mekke’de müşriklerin zulmünden bunalan Hz. Peygamber’in ve Müslümanların hicret edip kısmen rahat nefes aldıkları şehirdir. Mekke’ye gelince mümkünse gusül abdesti. Olayın bu iki yönünü de gören Hz. Hz. Bu rivayetlerden bazıları şunlardır: “Kim kabrimi ziyaret ederse ona şefaatim vacip olur” (Dârekutnî. vacibe yakın derecede müstehap veya vacip olduğunu söyleyenler de olmuştur. PEYGAMBERİ ZİYARET Medine. II. 1. 4. Peygamber’in kabrini ziyaret ile ilgili özel teşvikler içeren ve genelde zayıf olarak değerlendirilen bazı rivayetlerin de bunda tesiri olmuştur. dünya hayatının geçiciliğini. ömrünün kalan kısmını orada geçirmiştir. tavaf. onun kabrini ziyaret etmeye özen göstermişlerdir. O esnada Mekke’de oldukları için Mekkeliler gibi Ten‘îm’e gidip orada ihrama girerler. Sa‘yden sonra tıraş olarak veya saçlarını kısaltarak ihramdan çıkar. Buna karşılık bu ziyaretlerin zamanla mahiyet değiştirmesi ve kabirlerin/türbelerin bir tür mabede dönüşmesi de ihtimal dâhilindedir. Yalnız umrede tavafa başlanınca telbiyeye son verilir. Temettu‘ ve kırân haccı yapanlar bu sünneti de yerine getirmiş olurlar. Umrenin farzları ihram ve tavaftır. Âişe’nin ikametine tahsis edilmiş olup o zaman Mescid-i Nebevî’ye bitişik durumda olan evde vermiş ve oraya defnedilmiştir. İhram yasakları aynen hacdaki ihram yasakları gibidir. Bu ve benzeri rivayetleri de dikkate alan İslâm âlimleri. “Ramazandaki umre hacca denktir” (Buhârî. Peygamber. “Hac”. değilse normal abdest alıp Kâbe’yi tavaf eder ve arkasından Safâ ile Merve arasında sa’y yapar. Hz. Sa‘y ile sonrasında tıraş olmak veya saçları kısaltmak da vaciptir. “Umre”. II. dünyada yaşananların daha sonra bir hesabının olacağını hatırlatma gibi faydaları vardır. Peygamberin umrenin faziletli bir ibadet olduğuna dair hadisleri vardır: “İki umre. 278). MEDİNE VE HZ. “Kim vefatımdan sonra hacceder ve beni ziyaret ederse beni sanki sağlığımda ziyaret etmiş gibidir” (Dârekutnî. Peygamber’in kabrini ziyaret etmeyi en faziletli müstehaplardan saymışlardır. aralarındakiler için keffârettir” (Buhârî.Bazı mezheplere göre hac yapan şahsın umre de yapması farzdır. Bu ziyaretin sünnet-i müekkede. Sünen. Peygamber ilk önceleri kabir ziyaretini 188 . “Hac”. 221). Ebû Bekir ve Hz. Müslim. Son nefesini. 437). Bu farz ve vaciplerin ayrıntıları. Daha sonra Hz. Sünen. Müslümanlar Hz. “Umre”. Hanefî mezhebindeki hâkim görüşe göre umre sünnettir. Kabir ziyaretlerinin âhireti. hanımlarından Hz. daha önce hac konusu içinde anlatıldığı gibidir. rükündür. 278). hacda olduğu gibi mîkat denilen yerde veya daha önce umre niyetiyle ihrama girer. Umre yapmak isteyen. Ömer’in de defnedildiği bu kısım Mescid-i Nebevî’nin genişletilmesi sırasında cami içinde özel bir bölüm halinde kalmıştır. İhram. şart. İfrad haccı yapanlar da bayramdan sonra umre yaparak bu sünneti yerine getirebilirler. Müslim. Kabir ziyareti ile ilgili genel ifadeler yanında Hz.
Hz. Medine’deki ev veya otele yerleştikten sonra mümkünse boy abdesti alınır. 508–510). “Tatavvu‘”. Namazdan sonra Hz. i‘tikâf niyetiyle oturup hayatını gözden geçirebilir. “Mesâcid”. Peygamber’in mescidini ve kabrini ziyaret niyetiyle gidilir. “Mesâcid”. güzel kıyafetler giyilir. -Mescid-i Haram hariç. 500–502). Mescid-i Nebevî ve Mescid-i Aksâ olarak sıraladığı bu üç mescidi sırf ziyaret etmek ve içinde namaz kılmak için seyahate çıkılabileceğini bildirmiştir (Buhârî. Özet Hac ibadetini tanımlayabilmek. Hz. Uygun bir yer bulununca iki rekât namaz kılınır. “Hac”. Saygılı ve ağırbaşlı tavırlarla Mescid-i Nebevî’ye girilir. “Tatavvu‘”. 511). Hac. Mekke ve etrafındaki belli mekanların usûlüne uygun şekilde ziyaret edilmesi şeklinde yapılan bir ibadettir. 505. 14. Peygamber ziyaret edilecekse kimsenin rahatsız edilmemesine özen gösterilerek kabrin bulunduğu tarafa doğru yürünür. genelde camilere girişte tavsiye edilen tahiyyetü’l-mescid namazıdır. peygamberlerinin ve iyi insanların kabirlerine karşı saygı adına yaptıkları yanlışlara da dikkat çekmiş. “Hac”. kendi ümmetini bu gibi tehlikelere karşı uyarmış ve peygamberlerinin kabirlerini ibadethane (mescit) haline getirenleri lanetlemiştir (Buhârî. Yolculuğun kavgasız. 22. Ziyaret maksadıyla Hz. Peygamber’e salât ve selam ile meşgul olunur. vücut temizlenir. Medine’ye Hz. gönlünce ona hitap edebilir. Müslim. onun koymuş olduğu bu ilkeleri göz önünde bulundurur. Medine’deki önemli ziyaret yerleri hakkında bilgi toplayınız. 16–23). Ziyaretini tamamlayınca sükûnetle Mescid-i Nebevî’den ayrılır veya Mescid’in kimseyi rahatsız etmeyeceği münasip bir yerine geçer. O esnada yaşamış olduğu bu manevi havanın etkisiyle tefekküre dalabilir. 14. Müslim. Peygamber’in kabrine gelen Müslüman. Müslim. Müslim. Onu sağlığında ziyaret ediyormuş gibi saygılı bir tavır içinde olur. huzurlu geçmesine özen gösterilir. Bu. “Tatavvu‘”. gürültüsüz. Hz. Kabrin bulunduğu yere gelince durur ve selam verir. zikir ve tesbihle. 18.başkalarındaki bin namazdan daha üstündür” (Buhârî. 506. Bu ibadete ihram ile başlanır ve sonunda ihramdan çıkış tıraş ile olur. Peygamber’i sağlığında ziyaret ediyormuş gibi hazırlanılır. Bununla beraber geçmiş ümmetlerin. Selam için “es-selâmu aleyke yâ Rasûlellah!” veya benzeri ifadeler kullanabilir. “Hac”. Mescid-i Nebevî’de namaz kılmanın fazileti hakkındaki iki hadis-i şerif şöyledir: “Benim bu mescidimdeki namaz. Peygamber Mescid-i Haram. “Minberim ile evimin arası cennet bahçelerinden bir bahçedir” (Buhârî. Müslümanlar günümüzde “Ravza” diye bilinen ve özel işaretle belirlenmiş olan bu mekânda namaz kılmaya büyük özen gösterirler. Mekke’ye gidip bu ziyareti yapabilecek maddi gücü olan her Müslümanın ömründe bir defa hac yapması farzdır. 189 .yasaklamış daha sonra âhireti hatırlatıcı özelliğine dikkat çekerek onu serbest bırakmıştır. Medine’de bulunan Mescid-i Nebevî. Orada namaz kılabilir. Mümkün mertebe dua ve zikir. yeryüzündeki ayrıcalıklı üç mescidden biridir. Kur’ân ile meşgul olabilir.
Sa‘y. takip eden iki geceyi tekrar Mina’da geçirmek. sene. Bayramdan iki gün önce hac niyetiyle ihrama girer ve Arefe gününden itibaren ifrad haccındaki gibi hareket eder. Hz. Hz.. Hicrî 8. 4) Müzdelife vakfesi.. temettu‘ ve kırân şeklinde üç uygulaması vardır. sadaka gibi ceza uygulamaları gerekebilir. Hz. Hicrî 7. Mina’ya geçiş ve şeytan taşlama. Hicrî 8. sene. Mekke’ye varınca önce umre yapar ve daha sonra ihramdan çıkmadan ifrad haccındaki gibi hareket eder. 5) Şeytan taşlama. Hicrî 9. bayramdan iki gün önce Mina’ya gidip o geceyi orada. Hz. ziyaret tavafından sonra yapılabileceği gibi daha önce yapılacak herhangi bir tavafın arkasından da yapılabilir. sene. Mekke’ye varınca umre yapıp ihramdan çıkar. İfrad haccı yapan şahıs hac niyetiyle ihrama girdikten sonra Mekke’ye varınca Kâbe’yi tavaf eder ve arkasından sa‘y yapar. 7) Ziyaret tavafı. Hz. Ömer b.. Kudûm tavafı. 3 ve 7. sene. ertesi geceyi Müzdelife’de. Haccın ifrad. diğerleri vaciptir. şeytan taşlamak. sene. vacip ve sünnetlerini ayırt edebilmek. Bunlardan 1. kudûm tavafı sünnet. Bundan sonraki önemli aşamalar şöyledir: Arefe günü Arafat’ta vakfe. 6) Tıraş ile ihramdan çıkma.Haccın farklı uygulama biçimlerini açıklayabilmek. bayram gecesi Müzdelife’ye geçiş ve sabahın ilk saatlerinde orada vakfe. Bunların dışında ihram yasaklarının ihlalleri sebebiyle kurban. ihramdan çıkmak için tıraş olmak ve veda tavafı da haccın vacipleridir. Peygamber tarafından Medine’den gönderilen ilk Müslüman hac kafilesi hangi sene ve kimin yönetiminde hac yaptı? a. Ebû Bekir e. Arefe günü ve kurban bayramının dört günü umre yapmak mekruhtur. Umre ihramından da tıraş olunarak çıkılır. Müzdelife vakfesi. Temettu‘ ve kırân haccı yapanlar ayrıca kurban da keserler. 8) Sa‘y. Umre. Kırân haccı yapan hem hac hem de umre niyetiyle ihrama girer. Haccın ihramlı olarak yapılması şarttır. 3) Arafat vakfesi. Arafat vakfesi ve ziyaret tavafı da haccın rüknüdür ve bu üçü haccın farzlarıdır. Haccın çeşitli aşamaları ile ilgili değerlendirme yapabilmek. sıradakiler farz. Umre ibadetini tanımlayabilmek. belli bir takvime bağlı olmaksızın ihramlı olarak Kâbe’yi tavaf etmek ve arkasından sa‘y yapmak suretiyle edâ edilen bir ibadettir. Kendimizi Sınayalım 1. Hac ibadetinin farz. Ali 190 . 2) Kudûm tavafı. Hz. Haccın önemli aşamaları sırasıyla şunlardır: 1) İhram. hacıları zaman zaman haccın aşamaları hakkında bilgilendirmek haccın önemli sünnetlerindendir. Temettu‘ ve kırân haccı yapanlar ifraddan farklı olarak kurban keserler. Ebû Bekir d. Ali c. Safâ ile Merve arasında sa‘yetmek. Temettu‘ haccı yapmak isteyen umre niyetiyle ihrama girer. Hicrî 9. tıraş olarak ihramdan çıkış ve ziyaret tavafı.
İhramlı olarak Mekke’ye varınca önce tavaf yapar. b. Arafat’ta e. Tavaf esnasında cemaat oluşursa bu cemaate katılıp vakit namazı kılmak tavafı bozar. e. İhram d. b. Tavafa Hacer-i esved’in hizasından başlanır. bu esnada konuşulmaz. c. İfrad haccı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Mekke’de b. e. Tavafı yaptıktan sonra sa‘y yapar. Zülhuleyfe’de 191 . Tavafın abdestsiz yapılmasında sakınca yoktur. Aşağıdakilerden hangisi haccın sahih (geçerli) olmasının şartlarından biri değildir? a. Müslüman olmak c. Sa‘y yaptıktan sonra tıraş olarak ihramdan çıkar. Medine’de d.2. Akıllı olmak 4. Mekkeliler umre için nerede ihrama girerler? a. Tavaf namazı tavafa başlamadan önce kılınır ve iki rekâttır. Tavafla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. 5. Tavaf sessizce yapılır. Arafat vakfesini ziyaret tavafından önce yapar. Kur’ân okunmaz. Ten‘îm’de c. d. Sağlıklı olmak e. c. 3. Kurban bayramında kurban kesmesi vacip değildir. Vakit b. d.
Yanıtınız doğru değilse “Haccın Sahih Olmasının Şartları” konusunu inceleyiniz. Yanıtınız doğru değilse “Hac İbadetinin Uygulama Bakımından Çeşitleri” ve “Haccın Uygulanışı” konularını tekrar okuyunuz. yüksekliğinde bir yapıdır. Yanıtınız doğru değilse “Haccın Aşamaları” başlığı altındaki “Tavaf” konusunu gözden geçiriniz.com/tr/photos. b Yanıtınız doğru değilse “Hac İbadetinin Tanımı ve Tarihi” kunusunu tekrar okuyunuz.htm (04. d 2. a 5.2: Kâbe ve çevresi Kaynak: http://dalil-alhaj. 192 . Rükn-i Irâkî köşesi ile ondan sonraki köşenin arasında Kâbe duvarından iki metre kadar uzaktan başlayan yarım daire şeklinde duvarla çevrili kısma “Hicr”. Kâbe kapısı ile Hacer-i esved arasına Mültezem denir. Resim 7.07.Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Doğudaki köşesinde Hacer-i esved bulunur.2010). d 4. Hacer-i esved ile kuzey taraftaki Rükn-i Irâkî köşesi arasındaki duvarda Kâbe kapısı vardır. bu duvara da “Hatîm” denir. Yanıtınız doğru değilse “Umre” konusunu gözden geçiriniz Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Kâbe. d 3. 15 m. Kâbe’nin içi genellikle kapalıdır. Mekke şehrinde Mescid-i Harâm’ın ortasında yer alan dört duvarlı.
Harman. Görgün. M. F. Sünen. Hac İlmihali. (1955). kayın peder. İstanbul. Darekutnî. Fethu’l-Kadîr. Altuntaş. A. Sıra Sizde 3 Türkiye’den kara yoluyla hacca gidenlerin güzergâhında bulunan mîkat Medine çıkışındaki Zülhuleyfe’dir. Ö. Ö. torun. Çelebi. el-Hidâye. el-Mektebetü’l-İslâmiyye. dayı. Mergînânî. (1972). Önce Mekke’ye gidecek hacı adayları genellikle uçağa binmeden hava alanında ihrama girerler. Ankara. Sıra Sizde 4 Medine’deki önemli ziyaret yerleri: 1) Mescid-i Nebevî. H. Özaydın.). İstanbul. İ. Büyük İslâm İlmihali. el-Muğnî. R. 193 . İstanbul. İbn Kudâme. 6) Bakî‘ Mezarlığı (Cennetü’l-bakî‘) 7) Uhud Dağı ve Şehitliği. (1996). (1999) “Hac”. 4) Kıbleteyn Mescidi. Kahire. 5) Ğamâme Mescidi. (2009). F. T. damat mahremdir. M. Kahire. amca. Yaran. (2004).Sıra Sizde 2 Mahrem. Kara yolu ile hacca gidiş yasaklanmadan önce Türk hacılar burada veya daha önce ihrama giriyorlardı. Karagöz. (ts. (1966). “Hac”. yeğen. İstanbul. Uçakla hacca gidenler eğer önce Medine’ye giderlerse oradan ayrılacakları zaman yine Zülhuleyfe’de veya Medine’de ihrama girerler. İbnü’l-Hümâm. (1319). Kahire. dede. Öğüt. Keskin. İslâm İlmihali. İ. Buna göre baba. S. Yararlanılan Kaynaklar Atar. Beyrut.). es-Sîretü’n-nebeviyye. 2) Kuba Mescidi. Erdoğan. Yücel İ. (ts. 3) Cuma Mescidi. Bilmen. İbn Hişâm. bir kadının evlenmesi dinen yasak olan yakın akrabasını ifade etmek üzere kullanılan bir terimdir. oğul. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. N. İlmihal I: İman ve İbadetler. kardeş.
Konuyla ilgili önceki bilgilerinizi hatırlayınız.Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. • • • • Kurban ibadetinin niteliğini ve hedefini açıklayabilecek. Kurban ve adak ibadetlerinin çevrenizde nasıl algılandığını tesbit ediniz. 194 . bu çerçevede özellikle el-Hac 22/36-37 ile el-İnsan 76/7 ayetlerinin tefsirine bakınız. • • • • Kurban ve adakla ilgili ayet ve hadisleri araştırınız. Kurban ibadetinin geçerlik şartlarını ve çeşitlerini belirtebilecek. Bu ibadetlerin önemi üzerinde düşününüz. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nin “Adak” ve “Kurban” maddelerini inceleyiniz. Adakta bulunmaya niçin ihtiyaç duyulduğunu tartışabilecek. Her iki ibadetin ortak ve farklı yönlerini ayırt edebileceksiniz. Anahtar Kavramlar • • • • • • • • Kurban Udhıyye Akîka En‘âm Nisab-ı istiğna Tezkiye Adak Nezr Öneriler Bu üniteyi daha iyi kavrayabilmek için okumaya başlamadan önce.
kurban etini etrafındaki yoksullarla paylaşarak mal hırsından ve cimrilikten kurtulur. Âdem’in iki oğlu Hâbil ile Kâbil’in sundukları kurbanlardan bahsedilmiş olması (el-Mâide 5/27) bunun ilk insandan itibaren var olageldiğinin bir başka göstergesidir. Onlarda sizin için hayır vardır… Şükredersiniz diye onları sizin hizmetinize verdik. her ümmet için bir ibadet biçimi kıldık…” (el-Hac 22/34) ayeti tarafından vurgulanmıştır. ona olan kulluğunu göstermek. Böyle yapmakla. Allah’a ulaşacak olan ancak sizin takvanız/ona olan saygınızdır…” (el-Hac 22/3637). Bu gerçek “Allah’ın kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanların üzerine O’nun adını anarak kurban kesmeyi. Bu hayvanların ne etleri ne de kanları Allah’a ulaşacaktır. Hatta küresel sorumluluk bilinciyle harekete geçip dünyanın diğer bölgelerinde yaşayan fakirlere de elini uzatır. Diğer taraftan bazı hayvan türlerinin yetiştirilerek korunmasına yardımcı olduğu için ekolojik/çevresel ve pazar hareketliliğini sağladığı için ticari ve ekonomik birçok faydası bulunduğunu da hatırlamalıyız. dünya ve âhirete yönelik olarak elde edeceği mutluluk. Bu bakımdan adak ile kurban arasında yakın bir ilişki vardır. Kurban. rızasını kazanabilmek ve verdiği nimetlere şükretmek amacıyla belirli günlerde kurban keser. öncelikle kendi dinî ve ahlakî gelişimini sürdürmüş olur. dengeli beslenmeye faydası yönüyle sağlık ve kurbanlık hayvan yetiştiriciliğini teşvik etmesi yönüyle hayvancılık açılarından faydalı olduğunu söyleyebiiriz. İnsan kendisini yaratan Yüce Allah’a yaklaşmak. tarih boyunca bütün dinlerde izlerine rastlanan bir ibadettir. toplumsal dayanışmaya ve sosyal adaletin gerçekleşmesine katkıda bulunur. Onun için ünitemizde her iki ibadet birlikte ele alınmıştır. iç huzuru ve sevap gibi bireysel kazançları yanında. Aşağıda başka şekilleri ve ayrıntısı ele alınacak olan adak da ülkemizde daha çok kurban kesmek yoluyla yerine getirilmektedir. Kur’ân-ı Kerim’de Hz.Kurban ve Adak GİRİŞ Hem bireyler hem de toplum için büyük önem taşıyan malî ibadetlerden birisi de kurbandır. Bu ibadeti edâ eden kişi. Bütün bu işlevlerine ek olarak kurbanın. 195 . Nitekim ilgili ayette şöyle buyurulmuştur: “Kurbanlık büyük baş hayvanları sizin için Allah’ın nişaneleri kıldık.
Peygamber’in (s. Bu çerçevede www. kurban bayramının ilk üç günüdür. aslında gerekmediği halde farz veya vacip türünden bir ibadeti yapmayı Allah’a söz vermesi olarak bilinen adak da son tahlilde yukarıdaki anlam ve amaçlara sahiptir. günleridir. Allah’a yakınlık sağlamak ve onun hoşnutluğunu kazanmak için sunulan şey” anlamlarına gelmektedir. babanız İbrahim’in sünnetidir” (İbn Mâce. belirli özellikleri bulunan bir hayvanı belli bir yöntemle boğazlamaktır.a. Kurban ve adağın mahiyet. yakın olmak. Tanımda geçen “belirli vakit”ten kasıt. Oğlu da büyük bir teslimiyetle emredileni yapmasını söyleyince Hz. Ankara 2003. Kesim vakti. Allah’a yaklaşmak niyetiyle kesilen hayvana da yine kurban denir. diyanet. sözlükte “yaklaşmak. ilâhî bir ses.) “Kurban kesin! Kuşkusuz bu. oğlunu rüyasında kurban ettiğini görünce bunun ilâhî bir emir olabileceğini düşünür ve konuyu oğluna açar. Dinlerde Kurban Kültü. 3) buyruğu da aynı duyarlılığa işaret eder. İshak’tır. Hz. Yine bütün ilahî dinlerde izlerine rastlanan adak. ister sadaka vermek ya da kurban kesmek tarzında olsun kişi. İbrahim ile oğlu Hz.gov. İbrahim. sözlerinde durup adaklarını yerine getirirler ve şiddeti her bir yanı kaplayan günden korkarlar.tr ile www. gönüllü bir ibadet olma özelliği taşır. Fakat ister namaz kılmak. takip eden dördüncü günün akşamına kadar uzar. Kurban ibadetinin dinler tarihindeki yeri ve önemi konusunda şu kitaba bakınız: Ali Rafet Özkan. “Edâhî”. ister oruç tutmak. rüyasını doğruladığını ve samimiyet sınavını geçtiğini ona haber verir ve oğlunun yerine kesmesi için büyük bir kurbanlık hayvan indirilir (es-Sâffât 37/100-107). Bu tanım bazı ilmihâl kitaplarında “hayvan-ı mahsusu. vakt-i mahsusta ibadet niyetiyle kesmektir” şeklinde yerleşmiştir. Kişinin.hayreddinkaraman. Şâfiî mezhebine göre bu vakit.” (el-İnsan 76/7) ayeti. Nice zaman sonra Hz. İşte tam bu sırada. oniki kamerî ayın sonuncusu olan zilhiccenin 10. KURBANIN TANIMI VE HÜKMÜ Arapça bir kelime olan kurban. Aynı zamanda kurbanın dinî terim olarak tanımını da veren bu dar anlam şudur: İbadet amacıyla belirli bir vakitte. Yahudi kaynaklarına göre ise Hz. Hz. her zaman kurban kesmek biçiminde olmayabilir. İbrahim ve oğlunda bulur. Buna göre. adak ile Yüce Allah’a yaklaşmak ister ve onun yardımını umar. önem ve amacı hakkında arama motorları aracılığıyla internet taraması yapabilirsiniz.Fakat bu ibadet asıl tarihsel hatırasını Hz. Dinî metinlerde eyyâmu’n-nahr yani kesim günleri olarak isimlendirilen bu zaman dilimi. İsmail. İbrahim onu kesmek üzere yatırır. Rabbinden kendisine hayırlı bir çocuk lutfetmesini isteyen Hz. Bu yönüyle Müslümana sözünde durma erdemini kazandırarak onu olgunlaştırır. İslâm kaynaklarına göre Hz. bayramın ilk günü kılınan bayram namazından sonra başlayıp üçüncü günü akşamına kadar devam eder. Aşağıda ayrıntısıyla ele alındığı yerde görüleceği üzere adak.net adreslerine müracaat edebilirsiniz. herhangi bir zaman sınırlaması olmaksızın insanı Yüce Allah’a yaklaştıran her türlü ibadet “kurban” olarak nitelendirilebilir.İbrahim’in bu duası kabul edilir ve kendisine yumuşak huylu bir erkek çocuk bahşedilir. İsmail’in işte bu teslimiyet sınavındaki başarısını sembolik olarak tekrarlar ve adeta kendisinin de benzeri bir içtenlik ve bağlılık sınavına hazır olduğunu gösterir. Bununla birlikte kurban kelimesi Türkçede daha dar ve özel anlamıyla kullanılmıştır. Söz konusu çocuk. “Bu kullar. Kurban kesen bir Müslüman. 196 . 11 ve 12. adağın bu niteliğine işaret etmektedir.
“Edâhî”. Peygamber’e hitap eden ve gereklilik bildiren “O halde Rabbin için namaz kıl ve kurban kes!” (el-Kevser 108/2) buyruğu. Tirmizî. 4. hicretin ikinci yılında meşru kılınmasından itibaren hiç aksatmadan her yıl kurban kesmiştir. dolayısıyla terk etmenin hoş karşılanmayacağını belirtmişlerdir. I. 3. hem muhatabı hem de talep edilen konu bakımından başka şekillerde de anlaşılmaya açıktır.Hz.“O halde Rabbin için namaz kıl ve kurban kes!” (el-Kevser 108/2) ayeti.” (Ebû Dâvûd.Bazı sahabîler. Hanefîler başlıca şu delillere dayanarak kurban kesmenin vacip olduğunu söylemişlerdir: 1. Ona sünnet-i müekkede diyenler de bunun herhangi bir sünnet gibi algılanmaması gerektiğini. “Ey insanlar! Her sene her ev halkına kurban kesmek vaciptir. Bu ibadetle mükellef olmak için aranan şartları taşıyan kimselerin kurban bayramında kurban kesmesi. Kurban Yükümlülüğü Önemli bir ibadet olan kurbanın dinî-şer’î hükmü konusunda mezhepler arasında görüş ayrılığı bulunmaktadır. kurbanın son derece önemli bir ibadet olduğunu vurgulamaktan geri durmamışlardır.Hz. Hanbel.Belirli özellikleri bulunan hayvandan maksat ise aşağıda kendi başlığı altında sıralanacak olan koyun-keçi. diğer mezheplerin çoğunluğuna göre müekked/kuvvetli sünnettir. 2). fakat ümmetine nâfile olduğunu bildirmiştir. Peygamber. Bu türlerin dışındaki diğer hayvanlar ibadet niyetiyle kurban edilemezler. Peygamber bu ibadetin kendisine farz. 2. Hanefî mezhebindeki hâkim görüşe göre vacip iken. sığır. 39. Kurban ile ilgili konular fıkıh eserlerinde bu başlıklar altında ele alınmıştır. “Edâhî”. kurban kesmenin vacip olmadığını belirtmişlerdir. Böyle bir ihtimal var iken vacip hükmü konulamaz. 1. “Edâhî”. 2. Müsned. Kurban bayramı günlerinde kurban kesmenin müekked sünnet olduğunu söyleyen diğer mezhepler ve müctehitler ise şu delilleri ileri sürmüşlerdir: 1.Söz gelimi “İmkânı olduğu halde kurban kesmeyen kimse bizim mescidimize yaklaşmasın!” (İbn Mâce. Peygamber’in “Sizden kim kurban kesmek isterse…” (Müslim. diğer Müslümanları da kuşatmaktadır. 197 . Böyle farklı yaklaşımlara rağmen bütün mezhepler. kurbanın gerekli olduğunu ifade etmektedir. 41) cümlesiyle başlayan kimi ifadelerinden bunun bağlayıcı olmadığı sonucu çıkarılabilir. Hatta bu duyarlılığı ifade etmek için bazı müctehitler. 18) gibi birçok hadis-i şerif. kurban kesmenin “vacip bir sünnet” olduğunu söyleyerek ilginç bir hüküm terimi de geliştirmişlerdir. manda ve deve türleridir. (Ahmed b. Bilindiği gibi kurban bayramına da Arapçada îdü’l-adhâ denmiştir. Kurban bayramında kesilen hayvanlara Arapçada udhıyye (çoğulu: edâhî) veya dahıyye (çoğulu: dahâyâ) ya da adhât (çoğulu: adhâ) denir.Hz. 231) 3.Hz. “Edâhî”.
5. bunu yoksul Müslüman kardeşlerine yansıtması istenmiştir. 2.Aklı yerinde ve büluğa ermiş olmak. Günümüzde yolcu olanlar veya tatile gidenler için kurban kesme yükümlülüğü değişmiş olabilir mi? KURBANLIK HAYVANLAR Kurban ibadetinin geçerli olabilmesi için hayvanlarda hem türü. 3. zekâtta aranan şu iki şart aranmaz: 1. nisab-ı istiğna yani ihtiyaçsızlık ölçüsü olarak isimlendirilmiştir. 198 . Her ne kadar nisab-ı ğınâya ulaşmamış yani üzerinden epey bir süre geçerek zenginliği kesinleşmemişse de. Yani kişinin borçlarından ve aslî ihtiyaçlarından başka nisap miktarına ulaşan bir malî değere.Mukîm olmak yani seferî (yolcu) olmamak.Hür olmak.Hükmünü vacip olarak tespit eden Hanefîlere göre kurban ibadetiyle yükümlü olmak için şu beş şartın var olması gerekmektedir: 1. bunun ilkesel olarak zekât ve fıtır sadakasında aranan zenginlik ölçüsüyle aynı olduğunu belirtmeliyiz. 4. birçok sürprize açık olabileceğinden genellikle para harcama konusunda ayrı bir özeni de gerektirir. hem yaşı ve niteliği. Çünkü yolculuk halindeyken kurbanlık aramak. kesimini gerçekleştirmek. 2. Diğer taraftan yolculuk.Dinen zengin sayılacak ölçüde belli bir malî güce sahip olmak.Müslüman olmak.Malın nâmî yani artıcı olması. etini ve derisini değerlendirmek.Malın üzerinden bir kamerî yılın geçmiş olması. Yolculuk hali zaten kendi başına birçok sıkıntıyı içerdiğinden Müslümanlar bu haldeyken kurban kesmekle yükümlü tutulmamışlardır. Üzerinden yıl geçmemiş böyle bir nisap. dağıtımını sağlamak ayrı bir zorluk getirecektir. hem de kesimi yönüyle bir takım şartlar aranır. İşte bu ölçüde bir mal varlığı olan kimse. Bunlara kurbanın sıhhat şartları denir. diğer şartları da tamamlıyorsa kurban kesmek ile sorumlu olur. daha somut ifadesiyle en az 20 miskal (85 gr. daha önce yokken kurban bayramının ilk üç gününde yukarıdaki nisab değerine ulaşan bir mala sahip olanlar.) altın veya bunun değerine denk bir paraya ya da mala sahip olması. Bu şartlardan son ikisi üzerinde biraz duralım. Bununla birlikte şartları uygun olanlar veya bir şekilde imkân bulabilenler seferî iken de bu önemli ibadeti edâ edebilirler. o günler içinde kurban kesmekle mükellef olurlar. buna bile sahip olamayanlara göre bu kişi yine de varlıklı sayılacağından. o kişinin dinen zengin olduğu anlamına gelir. Yalnız burada söz konusu olan malda. Kurban kesme sorumluluğu için gerekli olan zenginlik şartına gelince. İşte bu ve benzeri gerekçelerle yolcu olanlar üzerinde kurban kesmek yükümlülüğü bulunmamaktadır. Buna göre.
birisi adak kurbanına. 3. sözlükte koyun. Fakihlerin çoğunluğu. Aralarında bu açıdan ciddi farkın olması halinde erkek ya da dişisini değil. — Satın alınan veya evde beslenen kurbanlığın çalınması. keçi. geyik. Bu kimse fakir ise. Küçükbaş hayvanlar sadece bir kişi için kurban edilebilirken. kuzu ile ilgili cevaz hükmüne kıyasla gösterişli ve semiz olması halinde diğer türlerde de benzer bir uygulamanın yapılabileceğini yani mesela 8 aylık bir oğlağın. Fakat içlerinden birisi bile ibadet niyeti taşımazsa bu hayvan hepsi bakımından kurban olmaktan çıkar. Kurban olmaya engel kusurlara geçmeden önce kurbanlık hayvanlarla ilgili iki noktaya daha işaret edelim. Dolayısıyla horoz.Hiçbir ortağın hissesi yedide birin altına düşmemelidir. manda ve deve yedi kişiye kadar ortaklaşa kesilebilir. Günümüzde bazı fakihler. hepsi için etlik hale gelmiş olur. el-En‘âm 6/142-144. Şu halde kurban ibadeti ancak bu türlerden birisi ile yerine getirilebilir. 2. manda ve deve türlerini beraberce ifade etmek için kullanılmıştır. keçi de dâhil diğer türlerde ise dişileri efdal sayılmıştır. Hz. sığır ve mandalar iki yaşını. ceylan ve benzeri yabani hayvanlar kurban edilemezler.Kur’ân-ı Kerim’de bu ibadete konu olabilecek hayvanlar behîmetü’len‘âm olarak belirlenmiştir (bk. el-Hac 22/28. bunların hepsi ibadet olduğundan niyetlerine göre sonuç alırlar. Bu özel hüküm sadece kuzular için benimsenmiştir. Kurbanlık hayvanların erkeği ile dişisi arasında bir fark yoktur. kurban yükümlüsü yani zengin olan kimse yeni bir hayvan alıp onu kesmek zorundadır. bir diğeri akîkaya niyet etse. “Edâhî”. Niyet ettikleri ibadetin birbirinden farklı olması zarar vermez. ördek ve benzeri evcil hayvanlar ile yaban sığırı.34). Sözgelimi 4 kişi kurbanlık niyetiyle ortaklaşa bir sığır alıp kesmeye karar verseler. 21 aylık bir dananın veya 4 yaşında bir devenin de kurban olabileceğini söylemektedirler. Bununla birlikte bazı rivayetlere dayanarak koyun türünde erkeği. semizlik ve et kalitesi itibariyle birbirlerine eşit olmaları durumuna göredir. tahrîmen yani harama yakın mekruh sayılmıştır. sığır. 5) ve türlerin üreyerek korunmasına dönük duyarlılığımız bu konuda ihtiyatlı davranmamız gerektiğini göstermektedir. Söz konusu hayvanlar yaş olarak da belli bir olgunluğa erişmiş olmalıdır. develer ise beş yaşını doldurduktan sonra kurban edilebilirler. Ortaklaşa kesimlerde dikkat edilmesi gereken üç önemli şart vardır: 1. Peygamber’in bazı sözlerine dayanarak altı ayını geçen fakat sanki bir yaşındaymış gibi semiz görünen kuzuların da kurban edilebileceğini söylemişleridir. büyükbaş denen sığır. 199 . Mesela ortaklardan birkısmı vacip olan bayram kurbanına. Fakat bu iznin Hz. kaz. Koyun ve keçiler bir yaşını. En‘âm sınıfından hayvanlar diye çevirebileceğimiz bu isim tamlaması. Peygamber tarafından keçi türüne bilinçli olarak verilmediği yönündeki bilgilerimiz (Müslim. bu sığırın kurbanlık vasfı ortadan kalkar.Ortakların her biri Müslüman olmalıdır. sonradan bir beşinci kişi sırf etlik niyetiyle ortaklığa dâhil olsa. elbette daha semiz ve eti daha kaliteli olanı kurban etmek efdal olacaktır. kaybolması ya da ölmesi durumunda. 4. Kurbanlık sınıfına girmeyen böyle hayvanları ibadet niyetiyle kesmek. zaten kurban yükümlüsü olmadığından yeni bir hayvan almak zorunda değildir. Bu hüküm.Yine her biri ibadet niyetiyle ortaklığa girmiş olmalıdır.
6. 9. sahibi onu dilediği gibi değerlendirebilir.Dişlerinin tamamı veya çoğu dökülmüş. Satılanın yerine alınan ikinci hayvan daha az değerli ise. Böyle bir davranış esasen Müslümanlığa yakışır bir davranış da değildir. 5.Doğuştan kulakları veya kuyruğu bulunmayan. Kurban Olmayı Engelleyen Kusurlar Yukarıda türü ve yaşı belirlenen hayvanların kurban olabilmesi için aynı zamanda bazı kusurlardan da uzak olması gerekir. kendisinde şu ayıplardan birisi bulunan hayvanların kurban olamayacağını belirtmişlerdir: 1. boynuzsuz veya 200 . Kurban ibadetinin hem mahiyeti hem de maksadı. Kesim işleminden sonra kaybolan hayvan bulunursa artık bunu da kesmesi gerekmez. kesilecek hayvanların sağlıklı ve ayıpsız olmasını gerektirir. Tirmizî. bu arada ikinci bir hayvan da satın alınmış olursa kişi dilediğini kesebilir. 6. 2.” (Ebû Dâvûd.Yürüyemeyecek kadar topal. hastalığı görünür olan. İşte böyle kusurları olan hayvanların Yüce Allah’a yaklaşmak niyetiyle kesilmesi geçerli değildir.Kulağının veya kuyruğunun tamamı veya yarısından çoğu kesilmiş. Ebû Hanîfe’ye göre.Ayağı kesilmiş olan. Daha başka bazı hadisleri de göz önüne alan fakihler. 8. 10. aradaki farkın tasadduk edilmesi de istenmiştir. 7.Kesim yerine gidemeyecek ölçüde zayıf ve düşkün. 4. “Edâhî”. apaçık topallığı olan ve iliği kurumuşçasına düşkün olan. Bu büyük eksikliklere göre daha küçük sayılan kimi kusurlar. 3. “Edâhî”. 11. kulaklarının delinmiş veya enine yarılmış olması.Kötürüm derecesinde hasta. uyuz. — Kurban etmek niyetiyle alınan bir hayvanın daha sonra satımı. Kurban olmayı engelleyen kusurları Hz. 5). Peygamber genel bir çerçeveyle şöyle belirlemiştir: “Şu dört hayvanın kurban olması câiz değildir: Körlüğü açıkça belli olan.İki veya bir gözü kör. deli veya aksak olması. mekruh olmakla yani çok hoş görülmemekle birlikte câiz ve meşru sayılmıştır.Boynuzlarının birisi veya ikisi kökünden kırılmış.Dili kesilmiş.Kaybolan hayvan bulunur. daha sonra alınandan değerli olur ve kişi ikincisini keserse aradaki değer farkını fakirlere tasadduk eder.Memelerinin başları kopmuş. kurban olmayı engellemez. Önceki. Bunların yanında bulaşıcı ya da insanlara zararlı hastalığı olan hayvanların da kurban olamayacağı belirtilmelidir. Mesela hayvanın şaşı.
Bu durum onların kurban edilmesine engel olur mu? Kurbanın Kesimi Kurbanın kesilmesi hem zaman. Eğer sahibi zengin ise kusursuz yeni bir hayvan alır ve onu kurban eder. Kesim işlemi bayram namazının kılındığı yerlerde bu namazın ardından başlar. eyyâm-ı nahr denen kurban bayramının ilk üç gününde kesilir. onun kurban edilmesine engel değildir. benim namazım. Kesim esnasında meydana gelen kusurlar. daha semiz olması için koyunların kuyrukları doğumlarını takiben kesilmektedir. gökleri ve yeri yaratan Allah’a. hem zengin hem de fakir için herhangi bir engel oluşturmaz. Kurban kesmesi kendisine vacip olan kimse. Müslim. Eğer sahibi kesmiyorsa hem o hem de bizzat kesen “Bismillâhi Allahu ekber” diyerek Allah’ın adını anarlar. Kesim vakti üçüncü (Şâfiîlere göre dördüncü) günün akşam namazı vaktinin girmesiyle birlikte sona erer. Bayram namazının kılınmadığı yerlerde ise kesim işi sabah namazı vaktiyle birlikte başlar. “Edâhî”. Kim daha önce keserse o sadece ailesine et götürmüş olur. Çünkü kendisi zaten kurban yükümlüsü olmadığından keseceği kurban nâfile hükmüne tabi olacaktır. bunun ibadetle bir ilgisi olmaz” (Buhârî. eğer almamışsa bir kurbanlık bedelini fakirlere dağıtır. Nâfilelerde hayli geniş bir müsamaha alanı bulunduğundan fakir kimseler. Sonra döneceğiz ve kurban keseceğiz. dişlerinin az bir kısmının dökülmüş olması. Peygamber “Bu bayram günümüzde yapacağımız ilk şey bayram namazını kılmaktır. Kesimden önce kurban sahibinin “ İnnî veccehtü vechiye lillezî fatara’s-semâvâti ve’l-arda hanîfen ve mâ ene mine’l-müşrikîn: Ben yüzümü. Kesen kimsenin besmeleyi kasıtlı olarak terketmesi. Gerekli tedbirlerin alınması ve aydınlatmanın sağlanması halinde geceleyin de kurban kesilebilir. Hanefîlere göre hem kurban olma özelliğinin 201 . Nitekim Hz. onun birliğine inanarak çevirdim. hayatım ve ölümüm yalnız âlemlerin Rabbi olan Allah içindir. hem şekil hem de kesenin kimliği bakımından bazı hükümlere tabidir. Ben asla müşriklerden değilim!” (el-En‘âm 6/79) ayeti ile “Kul inne salâtî ve nüsükî ve mahyâye ve memâtî lillâhi Rabbi’l-âlemîne lâ şerîke leh: De ki. kurbanlık alındıktan sonra meydana gelirse veya alındıktan sonra farkedilirse sahibinin zengin olup olmamasına göre ne yapılacağı değişmektedir. iğdiş edilmiş olması.boynuzunun biraz kırık olması. Fakir ise. bütün ibadetlerim. ayakları ve başı kıbleye gelecek biçimde sol yanı üzerine yatırırlır. Başlama ve bitiş vakitleri arasında uzun bir zaman dilimi bulunmasına rağmen kurban kesiminin ilk gün ve ayrıca gündüz saatlerinde yapılması tavsiye edilmiştir. Daha önce de belirlendiği üzere kurban. “Edâhî”. Şâfiî mezhebine göre dördüncü gün de buna dâhildir. Bazı yörelerde. Dinî literatürde tezkiye diye isimlendirilen kurban kesimi şöyle yapılır: Kurbanlık hayvan. böyle kusurlu bir hayvanı da kurban edebilirler. Onun asla eşi-ortağı yoktur” (el-En‘âm 6/162-163) ayetini okuması ve kurbanının kabulü yönünde dua etmesi güzel bulunmuştur. yeni bir hayvan almak zorunda değildir. Engel sayılan kusurlar. 7) buyurmuştur. kurbanını bu vakitler içinde kesmemişse aldığı hayvanın kendisini. 1.
Böyle durumlarda hayvanın damarlarındaki kanın boşalmasını sağlayacak en uygun kesim şekli hangisi ise o tercih edilmek kaydıyla herhangi bir yerinden kesilir. Bununla birlikte ehl-i kitap yani yahudi ve hristiyan olan bir kimsenin kestiği de yenir. Müslim. Gerek kurbanda gerekse kurban dışındaki hayvan kesimlerinde tezkiye yani kesim işlemi. üçte biri eşedosta. Mesela kaçan ve bir kuyuya düşen ya da bir yere başıyla sıkışan ve çıkarılamayan hayvanın kesimi ile karşılaşılabilir. “Edâhî”. Diğer Parçaları ve Derisi Yüce Allah’ın “…O kurbanlardan hem kendiniz yiyin hem de bitkin düşmüş fakirlere yedirin. Hem bu yöntemde hem de oranlarında bir zorunluluk yoktur. daha tam anlamıyla soğumadan ve kan akmadan başının ayrılması ve yüzülmeye başlanması. Kesim vekâleti verilen kimsenin işinin ehli. Birey. sağlık veya maharet ya da cesaret yokluğu sebebiyle kesimin sahibi tarafından yerine getirilemediği durumlarda vekâlet çözümü devreye girecektir. akraba ve komşuya ikram edilir.” (el-Hac 22/28. kurban atıklarının orta yerde bırakılması mekruhtur. Ancak zorunluluk halinde başvurulabileceği için bu tür işlemlere ızdırârî kesim denmiştir. toplumun o andaki genel ve kendinin özel şartlarına göre en uygun yolu belirleyebilecektir. Normali bu olduğu ve serbest ortamlarda böyle yapıldığı için kesimin bu şekline ihtiyarî kesim denmiştir. Buna göre kurban etlerinin üçte biri eve ayrılır. Fakat bu durumda kesim işlemini yapan gayri müslimin de mutlaka Allah’ın adını anması gerekir.kaybına hem de etinin haram sayılmasına sebep olur. Peygamber’in “Kurban etini yiyin. diğer unsurlarını ve derisini kendi hesabına satamaz. Kesim sırasında sağlık ve temizlik şartlarına riayet edilmemesi. kalan üçte biri de kurban kesemeyen fakirlere dağıtılır. 34) şeklindeki buyrukları ve sahabe-i kirâmın bu yöndeki uygulamaları. yedirin ve biriktirin…” (Buhârî. kurbanın mahiyetine. Dolayısıyla kişi kendi kurbanının etini. 36) ile Hz. kesim yerine ayaklarından sürüklenerek götürülmesi. “Edâhî”. Müslüman ve güvenilir birisi olmasına özen gösterilir. Uzaklık. yere yatırdıktan sonra bıçakların bilenmesi. yemek borusu (merî) ve nefes borusu (hulkûm) ile birlikte bunların etrafında bulunan iki damar (vedec) kesilerek yerine getirilir ve kanın iyice akması sağlanır. Allah’a yaklaştırması umulan bir ibadet olduğu için kurban kesenin bunun üzerinden herhangi bir kazanç elde etmesi düşünülemez. hayvana eziyet edilmesi. ibadet bilincine. Satacak olursa parasını yoksullara vermek zorundadır. Kadınlar kurban kesebilir mi? Kurbanın Eti. Kesilmesi gereken bu dört şeyden üçünün kesilmesi de yeterli bulunmuştur. Aynı hassasiyet kesim öncesinde kurbanlık hayvanın sütünden veya yününden yararlanılmasında 202 . Bu bağlamda mesela. kurban kesilen ev halkı kalabalık olur veya ihtiyaç hâsıl olursa etin daha azının dağıtılması hatta hiç dağıtılmayıp tamamının evde bırakılması da câiz görülmüştür. Bazen elde olmayan sebeplerle hayvanı başka türlü kesmek de söz konusu olabilir. Yine de bunun takibi zor olduğu için gayri müslimlere kurban kestirmek ilkesel düzeyde mekruh sayılmıştır. Kurbanı öncelikle sahibinin kesmesi düşünülür. 16. kurban etinin üçe ayrılarak değerlendirilmesi şeklinde bir geleneğin yerleşmesini sağlamıştır.
ergenlik dönemine kadar kesilebilirse de çocuğun doğumunun yedinci günü başındaki saçların tıraş edilmesi. iç yağı. saçlarının ağırlığınca altın-gümüş tasadduk edilmesi. Kurban kesildiği gün. ister erkek olsun ister kız. Peygamber akîka yerine nesîke ismini kullanmayı daha çok tercih etmiştir. Akîka kurbanı Hanefîlere göre mubah veya mendup. Bütün hükümleri bakımından kurban bayramında kesilen kurban gibidir. Bununla birlikte istenildiği zaman kesilebilir. sofra. Fakihler kurban derisinin. Adak kurbanı bütünüyle fakirlere dağıtılır.veya taşımacılık gibi herhangi bir işe koşulmasında da söz konusudur. “Akîka”. doğumla birlikte gelen bu ilk saçlar da traş edildiği için söz konusu kurbana aynı isim verilmiştir. (Muvatta. isminin konulup kurbanının kesilmesi müstehab sayılmıştır.Adak/nezir kurbanı: Sırf Allah rızası için mutlak olarak adanan veya bir şeyin olmasına ya da olmamasına bağlanarak adanan kurbandır. Yiyecek olurlarsa bedelini tasadduk ederler. Dolayısıyla şarttan önce kesilen kurban ile adak yerine gelmiş sayılmaz. o anda vacip olur. 2. “Akîka”. 6. Oysa vacip veya nâfile olsun başka kurban çeşitleri de vardır. 20. Peygamber. Kurban eti ve diğer parçaları satılamadığı gibi onlardan kasap ücreti de verilemez. kurban bayramı günlerinde kesilen çeşidi için kullanılmaktadır. “Allah rızası için bir kurban keseceğim” şeklindeki mutlak kurban adağı. Hatta vacip gören müctehitler de vardır. 3. “Akîka”. sınıfta kalmazsam kurban keseceğim” şeklindeki şartlı adaklar ise ancak şartın gerçekleşmesi halinde vacip olur. Aynı şekilde deriyi. sürekli kullanılacak değil de tüketilecek bir şey ile takas ederse bedelini tasadduk etmesi gerekecektir. Tirmizî. “Edâhî”. yeniden kesilmelidir. bunu lutfeden Allah’a şükür nişanesi olarak kesilen kurbandır. Akîka kelimesi Arapçada yeni doğan çocuğun başındaki saçı ifade için kullanılır. Adakta bulunan ile onun alt ve üst soyu yani yakın aile bireyleri fakir bile olsalar onun etinden ve diğer ürünlerinden yiyemezler. 1. “Hastalıktan kurtulursam. bacak ve benzeri parçalar da tıpkı eti gibidir. Hasan ve Hüseyin için akîka olarak birer koç kesmiş. torunları Hz. kurban kelimesi Türkçede daha çok. (Muvatta. Ebû Dâvûd. demirbaş olarak kullanılabilecek bir eşya karşılığında değiştirilebileceğine onay vermişlerdir. Bu kurban. Nesâî. 16). Fakat deriyi satması halinde satım bedelini fakirlere vermek zorundadır. yürek. yolluk ve benzeri şekillerde kullanabileceği gibi başkasına karşılıksız olarak da verebilir. diğer mezheplere göre sünnettir. böbrek. Kurban Çeşitleri Giriş kısmındaki cümlelerden hatırlanacağı üzere. Zira derinin bizzat kullanılması meşru ise onun yine sürekli kullanılacak bir eşya veya alet ile takası da meşrudur. doğan her çocuk için akîkasının kesilmesini ümmetine tavsiye etmiştir. Kurban sahibi tarafından yenebileceği ya da kullanılabileceği gibi bedelsiz olarak dağıtılabilir de. 1) 203 . baş. Hz. bağırsak.Nesîke kurbanı: Akîka ile aynı şeydir. Deri de aynı hükümlere tabidir. Ciğer. Hz. Bunların en önemlileri şunlardır: 1.Akîka kurbanı: Çocuğun doğumundan sonra. 2. Sahibi onu seccade. “Edâhî”. Şayet böyle şeyler yapılırsa bedelinin sadaka olarak verilmesi gerekir.
diğer meşru malların satım ve alımı gibidir. Eti ve derisi istenildiği gibi kullanılabilir. Bunlardan sadece fakirler istifade edebilirler. ölenin kendi malından alınmak üzere bu vasiyeti yerine getirilir. parası. Konuyla ilgili diğer mezhep görüşleri için Vecdi Akyüz’ün Mukayeseli İbadetler İlmihali adlı kitabına bakınız. Çünkü tarafları nizaya götürmeyecek ölçüde birim fiyat belirlenmiş ve karşılıklı rıza sağlanmıştır.Kutlama veya şükür kurbanı: Önemli ya da sevilen bir kimseyi karşılamak. Bütün hükümleri bakımından kurban bayramında kesilen kurbana benzer. en-Necm 53/39. vadeli satışı yapılabilir. kesiminde bulunmak. Yalnız ceza hedyi. eş-dost ve akrabalarla birlikte yaşamakta gizlidir. başarı veya yaşattığı mutluluk için Yüce Allah’a şükretmek amacıyla kesilirse bir sakınca taşımazlar. son zamanlarda yaygınlık kazanan para toplayarak Hz. Bu durumda verilen para ya da canlı hayvan kurban değil. Dolayısıyla yapılan bedenî ya da malî ibadetlerden sadece yapanlar sevap kazanırlar. Kurban İbadetiyle İlgili Bazı Konular Kurban konusuyla ilgili bu son başlık altında. — Kurbanlık hayvanın satımı ve alımı. Pazarlık câizdir. Daha açık ifadeyle. herhangi bir sadaka olur. açılış yapmak. kurban kesmek yerine parasını veya canlı olarak kendisini bir fakire ya da hayır kurumuna bağışlayarak bu ibadet yerine getirilemez. satım akdine zarar vermez. Bu itibarla. temel atmak. başarıyı kutlamak.Hedy kurbanı: Hac ibadetiyle ilgili kurbanların genel adıdır. Harem bölgesine hediye edildiği için bu ismi almıştır. Birim fiyatının belirlenmesi şartıyla canlı kilo veya karkas et kilo olarak satılması da câizdir. el-Müddessir 74/38). Ayrıntıları için Hac ve Umre ünitesine tekrar bakılabilir. sıkça sorulan bazı konulara değineceğiz. — Vasiyeti olmadıkça ölmüş bir kişi adına kurban kesilmesi doğru bulunmamıştır. İslâmın sorumluluk/teklif anlayışına göre kişi ancak kendi amelinin karşılığını görebilir (et-Tûr 52/21. Bu kurbanlar eğer verdiği nimet. kendi adına kesilen ve bakmakla yükümlü olduğu kimseler yiyemezler. ihsar hedyi ile adak hedyinin etinden. Fakat ardından kurban kesilmesi yönünde bir vasiyeti varsa.4. bu coşkuyu ve bilinci aile bireyleriyle. — Kurban ibadeti. güvenilir birisine vekâlet vererek kurbanını kestirmesi mümkündür. Müslümana düşen de şüphelerden ve şüpheli şeylerden uzak durmaktır. Peygamber ve ehl-i beyti adına kurban kesilmesi âdetinin söz konusu ilkeyle uyumlu olmadığı ve terkedilmesi gerektiği söylenmelidir. Fakat geleni ululamak ve yüceltmek gibi amaçlarla kesilirse bunda haram olma şüphesi vardır. ancak belli hayvanların yukarıda açıklanan şekliyle kurban bayramı günlerinde kesilmesi (irâka-i dem) yoluyla yerine getirilebilen özel bir ibadet olduğu için bedelinin veya kendisinin bağışlanması biçiminde edâ edilmesi söz konusu olamaz. alınan ev ya da arabanın hayrını ummak ve benzeri amaçlarla kesilen kurbanlardır. Fakat kurban ibadetinin asıl amacı. faize bulaşmamak kaydıyla ödemesi kredi kartı ile yapılabilir. etini ikram edip paylaşmak hem 204 . 5. Karkas olarak satımında net fiyatın kesim sonrasında ortaya çıkacak olması. — Kurban yükümlüsünün. Kurbanı bizzat almak.
Peygamber’in adağın fayda sağlamayacağı. kesilen kurbanın kanının alına veya yüze sürülmesi de doğru değildir. Kaldı ki.” buyruğuyla bu yükümlülüğü koymuştur. Konuyla ilgili olarak aktarılan rivayetler uydurmadır. adakta bulunmanın mekruh olduğunu kabul etmişlerdir. Ahde vefa göstermek yani verilen sözün gereğini yerine getirmekle ilgili emirler de (mesela el-Mâide 5/1. Hanefîler Allah’a itaat ve yakınlaşma amacı taşıyan ibadetlerin nezredilmesini mubah saymışlardır. Aynı şekilde. Müslim. İbrahim ve İsmail’in içten adanmışlığını daha yakından hatırlatacak hem de dayanışma ruhunu daha hissedilir olarak yaşatacaktır. “Nezr”. Bu olumlu yaklaşımlara karşın başta Şâfiîler olmak üzere diğer mezhepler. Kur’ân ve Sünnet’te aslı olmayan ibadet türü uygulamaların genel adı bid’attır.” (Buhârî. Yüce Allah’a farz veya vacip cinsinden bir ibadeti yapma sözü vermektir. enNahl 16/91. “Oğlum sağ salim gelirse kurban keseceğim” şeklindeki adaklarda olduğu gibi dünyalık amaçların elde edilmesi karşılığındaki adaklar doğru değildir. Hz. akan kan necistir ve birçok hastalığın da sebebidir. Sadece cimrinin malını eksiltmiş olur. 26. Bununla birlikte herhangi bir beklenti hesabı olmaksızın da nezirde bulunulabilir. Müslümana düşen önemli görevlerden birisi de bid’atlara kapıyı kapatmaktır. (Buhârî.. Söz gelimi “Adağım olsun ki. Nitekim bir hadis-i şerifte şöyle buyurmuştur: “Adak hiçbir şeyi değiştirmez. Şu halde “Falan işim olursa üç gün oruç tutacağım”. Peygamber’in böyle uygulamaları aslında çok da uygun bulmadığı anlaşılmaktadır. Hz. 27). dinen yükümlü olunmadığı halde. İnsanlar daha çok umulan sonuçları elde etmek veya korkulan şeylerden emin olmak için adakta bulunurlar. 26. Böyle bir namazın aslı yoktur. “Bu kullar. Çoğunluğun bu doğrultudaki kabulünde. Fakat adanılan ibadetlerin yerine getirilmesi gerektiği de Kur’ân ve Sünnet ile sabit olan bir hükümdür. el-İsrâ 17/34) bu hükmü ayrıca teyit etmektedir. sözlerinde durup adaklarını yerine getirirler ve şiddeti her bir yanı kaplayan günden korkarlar. 2). “Eyman”. kaderi değiştirmeyeceği yönündeki olumsuz tavrı etkili olmuştur. Yüce Allah “Siz bir harcama yapar yahut bir adak adarsanız Allah onu mutlaka bilir…” (elBakara 2/270).” (el-İnsan 76/7) gibi tesbit ifadeleri yanında “…Adaklarını yerine getirsinler!. gerek Kur’ân gerekse Sünnet’te adakta bulunulmasını tavsiye eden açık bir hüküm yoktur. Şu ifade edilmelidir ki.Hz. Hatta sonuç itibariyle sevap kazandıran bir davranışa vesile olduğu için adakta bulunmanın müstehab olduğunu söyleyen âlimler de vardır. — Kurban kesildikten sonra kurban namazı adıyla herhangi bir namaz kılınmaz. Hatta bazı cümlelerinden Hz. Peygamber de “Allah’a itaati gerektiren bir hayır iş ve ibadet adayan kimse adağını yerine getirsin! Allah’a günah işlemeyi gerektiren bir adakta bulunan kimse ise Allah’a isyan etmesin!” buyurmuştur. Çünkü bu 205 . yarın Allah için sekiz rekât gece namazı kılacağım” veya “Allah rızası için fakirlere şu kadar sadaka vereceğim” cümlelerinde olduğu gibi. Fıkıh kitaplarında nezr (çoğulu: nüzûr) terimiyle anlatılan adak. Burada beşer olarak acziyeti hissetme ve Yüce Yaratıcı’dan yardım dileme söz konusudur. Esasen nezrin yani adağın bu şekli daha makbuldür. “Eyman”. ADAK Ünitemizin ikinci ana konusu adaktır.
ezan okumak. Çünkü bunların cinsinden farz veya vacip olan ibadetler vardır. Çünkü birincisi geçmiş zamanla ilgili olduğu için. Meryem’in annesinin iki ayrı adağını şöyle kaydeder: “ Hani bir vakitler İmrân’ın hanımı ‘Ey Rabbim! Şu karnımda taşıdığımı (Meryem’i) özgür olarak yalnızca sana adadım. yüzerek hacca gideyim. Buna göre deli gibi sürekli ya da ne dediğini bimeyen sarhoş gibi o sırada aklı başında olmayanlar ile küçüklerin adakları geçersizdir.Müslüman olmak. hacca veya umreye gitmek. bir başka farz ya da vacibe bağlı olan ibadetlerdir. üçüncüsü başkasının malı üzerinde tasarrufta bulunulamayacağı için mümkün değildir. Buna göre namaz kılmak.” (Âl-i İmrân 3/35) . Mesela “Allah rızası için geçen Perşembe günü oruç tutayım. Adağın önceki semavî dinlerde de var olduğu bilinmektedir. İster şarta bağlansın isterse bağlanmasın adakta bulunduktan sonra onu yerine getirmenin bir vecibe olduğu unutulmamalıdır.Adanan şey başka bir farz veya vacibe bağlı bir ibadet olmamalıdır. Şüphesiz sen işiten ve bilensin’ demişti. camiye girmek gibi adaklar geçerli olmaz. Kur’ân. O yüzden bugün hiçbir insanla konuşmayacağım’ de!” (Meryem 19/26) Adağın Şartları Adağın geçerli olabilmesi için hem adakta bulunan kimse hem de adağın konusu ile ilgili bazı şartlar vardır.Adanan şeyin yerine getirilmesi imkânsız olmamalıdır. kişinin ileride zaten yapmakla yükümlü olacağı bir ibadet olmamalıdır. zekâtımı vereyim” gibi adaklar geçerli olmaz. 3. 2. 206 . Bunu benden kabul et. Adak konusunda aranan şartlar ise şunlardır: 1. kurban kesmek.Aklı başında ve bülûğa ermiş olmak. Mesela abdest almak. Yerine getirilecek eylem bir ibadet olduğundan.mahiyetteki adaklarda bir tür pazarlık kokusu bulunmaktadır ve esasen yukarıda yer verilen hadis de böyle adakları hoş görmemektedir. tilavet secdesi yapmak.Adanan şey.Adanan şeyin cinsinden farz veya vacip bir ibadet bulunmalıdır. Zira bunların cinsinden bir farz ya da vacip ibadet yoktur. Buna karşılık mesela mevlit okutmak. Buna karşılık. sadaka vermek gibi eylemler adanabilir. hiçbir dünyevî menfaat beklemeden sadece Allah’ın hoşnutluğunu kazanabilmek amacıyla veya ona şükrân-ı nimette bulunmak için bir ibadetin adanması uygun bir davranıştır. Söz gelimi “Allah için yarın ikindi namazını kılayım. Hz. helva dağıtmak. 2. Aksine bağımsız ve kendi başına farz veya vacip bir ibadet olmalıdır. “…İnsanlardan kimi görürsen ‘Ben Rahman’a oruç sözü verdim. ikincisi insan kudretini aşacağı ve Mekke’ye kadar deniz olmadığı için. adakta bulunan kimsede de aranmıştır: 1. 4. ibadetlerin geçerliliği için aranan şu iki temel şart. türbe ziyaret etmek. Zira bunlar kendi başlarına bağlayıcı olan bir ibadet değil. komşumun arabasını vakfedeyim” gibi bir adak olamaz. hasta ziyaret etmek gibi fiiller adanamaz. oruç tutmak.
Söz gelimi “Sultanahmet Camii’nde iki rekât namaz kılma. fakirlerin bir an önce istifade etmelerini sağlamak amacıyla. mesela “Recep ayında oruç tutmak adağım olsun” gibi adaklarda Hanefîlere göre belirlenen zaman önemli değildir. Şart gerçekleşmeden önce adanan şey yapılırsa. nâfile olarak yapılmış olacağından adak yerine getirilmiş sayılmaz. başka zaman ve mekânlarda. Bunlar adandıktan hemen sonra gerekli hale gelir ve geciktirilmeden yerine getirilmesi müstehab olur.Bir şarta bağlı olan adağa mukayyed veya muallâk adak denir. Yukarıdaki paragrafın ilk cümlesinde “ileride gelecek belirli bir zaman” dendiğine ve hükmün buna bağlandığına dikkat ediniz. Gerçekleşmesi istenmeyen bir şarta bağlanan adaklar yemin hükümlerine tabidir.Adağın Çeşitleri ve Hükmü Adak bir şarta bağlı olup olmaması açısından ikiye ayrılır: 1.Bir şarta bağlı olmayan adağa mutlak adak denir. “Sınavları verirsem Allah rızası için dört rekât namaz kılacağım. o yerin dışında da yerine getirilebilir. ya adağını yerine getirir ya da yemin keffareti öder. Mesela “sigara içersem bir hafta oruç tutacağım. Konya’daki yoksullara sadaka verme” adakları bir başka camide ve bir başka şehirde ifa edilebilir. yalan söylersem bir maaşımı sadaka vereceğim” gibi adaklarda elbette verilen sözde durulması istenir. sadaka gibi malî ibadetlerden olursa. mekân ve şahıs yönüyle belirleme yapılan tasadduk adaklarında belirlemelere uymak şart değildir. İleride gerçekleşecek şart ile karıştırmayınız. vaktinden önce de adak yerine getirilebilir. Zira hatırlayacağınız gibi. Bu tür adak. Buna rağmen istenmeyen şart meydana gelirse adak sahibi. Bu tür adaklarda yemin anlamı daha belirgin olduğu için Hanefîler. zamanından önce de yerine getirilebileceği hususunda görüş birliği vardır. Şâfiîler ile birlikte diğer bazı mezhepler ise söz konusu tarihin bağlayıcı olduğunu ve adağın ancak o tarihte yerine getirilebileceğini söylemişlerdir. üç gün oruç tutacağım” gibi. yemin kefareti ödenmesini daha uygun bulmuşlardır. Eğer zamana bağlanmış adak. “Allah rızası için kurban keseceğim. başka kişilere de verilebilir. 2. şart gerçekleşmeden önce adak yerine getirilemiyordu. Dolayısıyla şartın gerçekleşmesini takiben yeniden edâ edilmesi gerekir. İnsanlar genellikle mukayyed türü adaklarda bulunduklarından bunlarla ilgili bazı hükümleri hatırlamakta fayda vardır: Yerine getirilmesi ileride gelecek belirli bir zamana bağlanan. çocuğum olursa bir ay oruç tutacağım” gibi. kendisinin bağlandığı şart gerçekleştiğinde vacip hale gelir. Zaman. Adanan sadakalar. Adağını yerine getirmeyen kimseye hangi yaptırım uygulanabilir? 207 . Herhangi bir yerle kayıtlı adaklar.
belirli özellikleri bulunan bir hayvanı belli bir yöntemle kesmek kasdedilir. Etrafındaki yoksulların farkına varır ve kurban etini onlarla paylaşır. manda ve devedir. Kurbanın belli bir vakti ve şekli varken adakta bu zorunlu değildir. takip eden dördüncü günün akşamına kadar uzar. Böyle olunca o. Kurban mezheplere göre farklı bağlayıcılığı olan bir dinî yükümlülük iken adak. Kurban sırf malî bir ibadetken ikincisi ayrıca bedenî de olabilir. kurban olma özelliğini yok eder. İbrahim ile oğlu Hz. ancak adandıktan sonra sorumluluk doğurur. zekât ve fıtır sadakasında aranan zenginlik ölçüsüyle aynıdır. Yüce Allah’a farz veya vacip cinsinden bir ibadeti yapma sözü vermektir. İsmail’in Allah’a teslimiyet sınavındaki başarısını sembolik olarak tekrarlar ve adeta kendisinin de benzeri bir içtenlik ve bağlılık sınavına hazır olduğunu gösterir. Kurban kesme sorumluluğu için gerekli olan zenginlik. hedy ve şükür olmak üzere bazı çeşitleri vardır. Kurbanın geçerli olabilmesi için hem zamanına. 208 . Allah’ın verdiği nimetlere karşı şükran borcunu yerine getirir. sığır. dinen yükümlü olunmadığı halde. Kesim vakti. İnsanlar daha çok umulan sonuçları elde etmek veya korkulan şeylerden emin olmak için adakta bulunurlar. Adak. Diğer taraftan Hz. develer ise beş yaşını doldurduktan sonra kurban edilebilirler. Yalnız burada zekât malında aranan. diğer mezheplerin çoğunluğuna göre müekked sünnettir. Kesen kimsenin besmeleyi kasıtlı olarak terketmesi. kişiye sözünde durma erdemini de kazandırır. Şâfiî mezhebine göre bu vakit. Belirli özellikleri bulunan hayvandan maksat ciddi beden kusurları bulunmayan koyun-keçi. hem kesilecek hayvana hem kesim şekline hem de kesen kişiye ilişkin şartlar vardır. Kurban kesmek. Bununla birlikte herhangi bir beklenti hesabı olmaksızın da nezirde bulunulabilir. Adakta bulunmaya niçin ihtiyaç duyulduğunu tartışabilmek. adak (nezir). Kurban kesen bir Müslüman. Her iki ibadetin ortak ve farklı yönlerini görebilmek. Koyun ve keçiler bir yaşını. Hem kurban hem de adak. sığır ve mandalar iki yaşını. Kurban denince ibadet amacıyla kurban bayramında. Bu ibadetin geçerlik şartlarını ve çeşitlerini belirtebilmek. Kurbanın akîka (nesîke). Adak başka ibadetler tarzında da olabilir.Özet Kurban ibadetinin niteliğini ve hedefini kavrayabilmek. üzerinden bir kamerî yılın geçmiş olması ve nâmî yani artıcı olması şartları aranmaz. Allah’a yaklaştırması umulan ibadetlerdendir. Burada beşer olarak acziyeti hissetme ve Yüce Yaratıcı’dan yardım dileme söz konusudur. bayramın ilk günü kılınan bayram namazından sonra başlayıp üçüncü günü akşamına kadar devam eder. Hanefî mezhebindeki hâkim görüşe göre vacip iken.
günleri c. Zilhicce e. Zilhicce ayının 10. Dilinin kesilmiş olması e. 10. Müstehab c. ve 11. Doğuştan kulağının bulunmayışı 3. 12. 11. İ’tikâf. Aşağıdaki ibadetlerden hangisi adanamaz? a. Şevval c. d. e. Zilkâde d. Oruç. günleri d. Haram 5. 209 . Deli olması c.Kendimizi Sınayalım 1. ve 11. Zilhicce ayının 10. Muharrem 2.. Şâfiîlere göre adağın hükmü aşağıdakilerden hangisidir? a.. günü 4. ve 12. Zilhicce ayının 9. Hanefîlere göre kurban kesim günleri aşağıdaki seçeneklerden hangisinde tam olarak verilmiştir? a. 11. Abdest. Gözlerinden birisinin kör olması b. Zilhicce ayının 9. Vacip d. Kurban bayramı hangi aylardadır? a. Ramazan b. Mubah b. c. Sadaka. ve 10. Kurban. Zilhicce ayının 10. ve 13. Kuyruğunun çoğunun kesilmiş olması d. b. Aşağıdaki kusurlardan hangisi hayvanın kurban olmasına engel değildir? a. günleri b. Mekruh e. günleri e...
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Kural itibariyle bir değişiklikten söz edilemez. Gerekçe mevcut olduğu sürece hüküm de bulunur. kurban bayramını yolcu olarak geçirecek olanların. Gerek besiciler gerek satıcı ve tüketiciler bunu bir kusur olarak görmedikleri için kurban olmaya engel sayılmamalıdır. Yanıtınız doğru değilse. Sıra Sizde 2 Bu işlem koyunun daha verimli ve semiz olması için yapılmaktadır. Dolayısıyla kesim için gerekli şartları yerine getirmesi kaydıyla kadın ve çocuklar kurban kesebilirler. d 2. 210 . Çünkü yolculuk yolculuktur ve yolculuğun bizzat kendisi hükmün illetidir yani gerekçesidir. d 5. “Kurbanın Tanımı ve Hükmü” konusunu yeniden okuyunuz. Sıra Sizde 4 Adak. Ayrıca diğer zamanlarda usûlüne uygun olarak kestikleri etler de yenilir. Yanıtınız doğru değilse. yardımlaşma ve dayanışma aracı değil de tatil vesilesi edinmenin. b 3. a Yanıtınız doğru değilse. Yanıtınız doğru değilse. “Adak” konusunu yeniden okuyunuz. Sıra Sizde 3 Kurban kesiminde cinsiyetin ve yaşın bir önemi yoktur. daha açık deyimiyle kul ile Allah arasında kalan bir boyut olduğundan tıpkı yeminde olduğu gibi herhangi bir dünyevî yaptırıma sahip değildir. c 4. “Kurbanın Tanımı ve Hükmü” konusunu yeniden okuyunuz. Yanıtınız doğru değilse. Müslüman duyarlılığıyla asla bağdaşmayacağı unutulmamalıdır. güven veren organizasyonlar aracılığıyla kurban ibadetini yerine getirmeleri de hesaba katılmalıdır. “Adağın Şartları” konusunu yeniden okuyunuz. Fakat günümüzde vekâlet yoluyla kurban kesme işlemlerinde bir hayli tecrübe ve başarı kazanıldığı göz önüne alınırsa. “Kurban Olmayı Engelleyen Kusurlar” konusunu yeniden okuyunuz. Bayramları. sıla-i rahim. kişinin dindarlığıyla ilgili bir konu olduğundan.
Yeniçeri C. İlmihal II: İslâm ve Toplum.N. İstanbul. (2009). Yaran R. Beyrut. (1972). İstanbul. Şâfiî. (1993). Nimet-i İslâm. İbn Kudâme. yy. (1999). (1992). 211 . Bütün Boyut Çeşit ve Mezhepleriyle Kutsal Kesim Kurbana Yeniden Bakış ve Hz. Beyrut. el-Muğnî. İstanbul. Çeşitli Dinlerde ve İslâm’da Kurban. el-Udhıyye ve’l-akîka ve ahkâmü’t-tezkiye. İslâm İlmihali. “Kurban”.E. (1398). İstanbul.Yararlanılan Kaynaklar Akyüz V. Bardakoğlu A. Peygamber’in Kurbanları. (2006). Bedâi’u’s-sanâî fî tertîbi’ş-şerâî. İstanbul. Mehmet Zihni. Güç A. Kahire. Büyük İslâm İlmihali. İstanbul. el-Üm. Atar F. Kâsânî. (2003). Kelkel M. (1995). Mukayeseli İbadetler İlmihali. Bursa. (1999). Çelebi İ. ( 1327-1328). Erdoğan M. Bilmen Ö.
Bunu yaparken Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nin “İbadet” maddesini (XIX. Konuyla ilgili önceki bilgilerinizi hatırlayınız. şartlarını ve hükümlerini belirtebilecek. ulaşabildiğiniz ilmihâl kitaplarını inceleyiniz. bu çerçevede özellikle el-Mâide 5/89 ile en-Nisâ 4/92 ayetlerinin tefsirine bakınız. Keffâretlerin sebeplerini öğrenecek. üzerindeki etkisini çevrenizi gözlemleyerek • • 212 .Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. • • Yemin ve keffâretlerle ilgili ayet ve hadisleri araştırınız. • • • • Yemin ve keffâretin ibadet kavramıyla ilişkisini kurabilecek. 233-252) okuyunuz. Yemin ve keffâretlerin ibadet kavramıyla ilişkisini kurmaya çalışınız. Yeminlerin çeşitlerini. Yeminlerin insanlar anlamaya çalışınız. ortak ve farklı yönlerini görebileceksiniz. Yeminin niteliğini ve amacını açıklayabilecek. Anahtar Kavramlar • • • • • • Kasem Mün‘akid yemin Ğamûs yemini Lağv yemin Keffâret Allah hakları Öneriler Bu üniteyi daha iyi kavrayabilmek için okumaya başlamadan önce.
” (en-Nahl 16/91. “Rabbimiz Allah’tır deyip sonra dosdoğru olanlara korku yoktur. kişiyi sorumluluk altına alır ve gereğini yapma borcu doğurur.” (el-Mâide 5/89) şeklindeki buyrukları bunu ortaya koymaktadır. kendisine inananlardan her durumda özüyle ve sözüyle doğru olmalarını bekler. İnsanlar bazen sözlerine ya da eylemlerine ayrı bir inandırıcılık kuvveti kazandırmak isterler. karşılıklı itimada bağlanmış olacağından daha istikrarlı bir ortam sağlanmış olur. yemin gibi ilave bir destek ihtiyacını gündeme getirmiştir. bu duyarlılığı açıkça ortaya koymaktadır.” (el-Mü’minûn 23/8. 95). Bu isteğin gerçekleştirilebilmesinin günlük hayattaki en kolay ve en çok başvurulan aracı. İşte yeminlerinizin keffâreti budur. Kişiler inandıkları ortak ilkeler ve değerler adına and içerek muhataplarına belli bir güven duygusu verirler. Allah adına verdiğiniz bir sözü az bir pahaya değişmeyin!. Böylece başta sözleşmeler olmak üzere ikili veya çok taraflı ilişkiler. yapılan bir yemin. on fakiri doyurmanız veya onları giydirmeniz yahut bir köleyi hürriyetine kavuşturmanızdır. hep aranan ve beklenen bir olgu olmuştur. “…Allah bilinçli olarak yaptığınız yeminlerden sizi sorumlu tutar. onlar üzülmeyeceklerdir. Yüce Allah’ın “Sözleştiğiniz zaman Allah’a olan ahdinizi yerine getirin! Yeminlerinizi. hırsa ve güdülere mağlup olmak ve ahlâk ölçülerindeki zayıflamalar. Bununla birlikte dünya hayatının kimi belirsizlikleri. yeminlerdir. Yemin ettiğiniz zaman yeminlerinizi tutun!. 213 .. Çünkü İslâm. Bazen de insan kendisini kontrol altına almak için bazı eylemleri yapmaya ya da terketmeye söz verir ve bunu da bir yemine bağlayabilir. Aslında İslâm öğretisine gönülden bağlı olan kimseler. Gereği yapılmadığı takdirde de keffâret denen yaptırım devreye girer.. Allah’ı aranızda kefil kılarak sapasağlam hale getirdikten sonra bozmayın…Yeminlerinizi aranızda aldatma amacı yapmayın!.” (elAhkâf 46/13) ayetleri. el-Meâric 70/32). Onlarcası içinde “Sana emrolunduğu gibi dosdoğru ol!” (Hûd 11/112). Mahkemelerde de bir isbat vasıtası olarak bazen yemine başvurulur.. 94.Yeminler ve Keffâretler GİRİŞ Toplumsal ilişkilerde karşılıklı güven. sözlerini kuvvetlendirmek ve doğruluklarını isbat etmek için ayrı bir unsura gerek duymazlar. Bunun keffâreti. Öyle veya böyle. “Onlar emanetlerini gözeten ve sözlerini yerine getirenlerdir. Bunları bulamayan kimse üç gün oruç tutar. kendi aile fertlerine yedirdiğinizin ortalamasından.
gov. sağ taraf. oruç tutmak ve fakirleri doyurmak gibi. tanımında da öne çıktığı gibi Allah’ın adı anılarak yapılanlardır. ibadet kavramı içinde değerlendirilirler. “Rahim olan Allah’a andolsun ki bir daha sigara içmeyeceğim!” gibi cümleler birer yemindir. “billahi…”. kişinin.Keffâret sadece yerine getirilmeyen yeminlerin cezası bağlamında ele alınan bir olgu değildir. Fakat yemin ifadeleri sadece bundan ibaret değildir. bir işi yapıp yapmaması veya bir olayın doğru olup olmaması konusunda söylediği sözünü Allah’ın adını ya da onun bir sıfatını öne sürerek kuvvetlendirmesi anlamına gelmektedir.net adreslerine müracaat edebilirsiniz. and. “Vallahi ve billahi bir daha onun evine girmem!”. kasem suretiyle yemin diye isimlendirilen şeklidir. Yemin ve keffâretlerin mahiyet. Söz gelimi “Vallahi beş liraya aldım”. uğur. Yemin esasen Allah adına yapıldığı için onun hakları çerçevesinde ibadet alanına dâhil olmuştur. talâk veya eskiden olduğu gibi köle azadı ya da toplumsal örfün yemin anlamı kattığı başka kalıplarla da söz kuvvetlendirilebilmektedir. sağ el” gibi anlamlara gelir. evliliğin sona ermesi yani talâk üzerine veya örfümüzde yemin kapsamında yerleşmiş bulunan başka kalıplarla da yemin söz konusu olabilmektedir. b ile t (yani Arapça vav. Keffâretlerin ibadet niteliği taşıdığını gösteren bir diğer nokta da. Çiğnenen bir dinî kuralın uhrevî sonuçlarını telafiye. adam öldürmek. Yemin için kullanılan bu farklı kalıplar ve şekilleri yakından tanıdıktan sonra hükümlerini aşağıda ele alacağız. Aşağıda ayrıntılarıyla incelenecek olan ramazan orucunu bozmak. Adı geçen şekil genellikle şu kalıplarda somutlaşır: Yüce Allah’ın güzel isimlerinden birisinin başına v. ahd.tr ile www. ibadet türünden olan fiillerle ifa edilmeleridir.hayreddinkaraman. Allah’ın hoşnutsuzluğunu gidermeye vesile olduğu ve malî ya da bedenî bir ibadet ile yerine getirildiği için keffâretler. ihram yasaklarını çiğnemek gibi diğer bazı eylemler de başka keffâret türlerini gündeme getirirler. kasem. Arapça kasem kelimesi de yeminin bu terim anlamını ifade etmek üzere kullanılmıştır. YEMİNİN TANIMI VE KALIPLARI Arapça bir kelime olan yemin (çoğulu: eymân). Çokça bilinen bu kullanımları yanında. diyanet. bâ veya tâ) harflerinden birisinin ilavesiyle “vallahi…”. Yüce Allah’ın bazı sıfatları. Yemin Kalıpları ve Şekilleri Herkesin bildiği yemin kalıpları. Keffâretler hem ihlâl edilen kuralların bir cezasıdır hem de ihlâl edenin tevbesi ve bağışlanması için bir vesiledir. Dinî terim olarak. sözlükte “kuvvet. Her ne kadar ceza boyutu varsa da keffâretler de son tahlilde Allah haklarıyla ilgili konularda söz konusu olduğundan ibadet alanında değerlendirilmiştir. Bu çerçevede özellikle www. önem ve amacı hakkında arama motorları aracılığıyla internet taraması yapabilirsiniz.En çok bilinen ve uygulanan yemin kalıbı. 214 . Şimdi bu şekilleri daha yakından inceleyelim: 1.
“tallahi…” denerek yemin cümlesi kurulur. “Vallahi görmedim”, “Billahi yarın geleceğim” cümlelerinde olduğu gibi. “Allah şahit, Allah’a yemin olsun ki, Allah adına and içerim ki, Aziz olan Allah hakkı için” gibi kalıplar da kasem suretine dâhildir. “İzzet-i ilahiyye hakkı için”, “Allah’ın kibriyası ve celâli hakkı için” gibi Yüce Allah’ın zâtî sıfatlarına dayanarak and içilir. Hiç Allah’ın adı anılmasa da “Üzerime yemin olsun”, “Üzerime andolsun”, “Kasem ederim”, “Yemin ederim”, “Şehadet ederim” gibi ifade şekilleri bu kapsamdadır. “Şu yemeği yemek bana haram olsun” cümlesinde olduğu gibi helali haram kılmak da bu türde bir yemindir. 2- Talâka yani evliliği sonlandırmaya bağlanan yemin. Muallâk yemin veya şartlı yemin de denen bu şekilde, genellikle bir işi yapıp yapmama kararlılığı, talâka (eskiden bir de köle azadına) bağlanır. Mesela “Şu eve ayak basarsam karım boş olsun”, “Bir daha Ali ile konuşursam şart olsun” gibi ifadeler böyledir. Bir eylemi yapıp yapmamaya yönlendirmek ya da engel olmak kasdı açık olduğu için, klasik dönem fıkıh bilginlerinin bir kısmı ile çağdaş âlimlerin pek çoğu böyle cümleleri haklı olarak yemin kapsamında değerlendirmişlerdir. Her ne kadar Müslüman ahlâkına yakışmasa da bir defa kararlılıkla söylendikten sonra doğal olarak gerekli hükümler uygulanacaktır. Gerekli hükümden kasıt, aşağıda ayrıntısıyla anlatılacak olan yemine sadakat göstermek veya aksi halde keffâret ile sorumlu olmaktır. Bu ifadeden de anlaşılacağı üzere böyle yeminler evliliğin sona ermesi sonucunu doğurmaz.
Evliliği sonlandırmaya bağlanan yemin konusunda şu makaleyi okuyunuz: Kâşif Hamdi Okur, “İslâm Hukukunda Boşama Yemini (Talâka Yemin) Meselesi”, Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy. 15 (2009/1), ss. 530. Bu makaleye http://ktp.isam.org.tr adresindeki İlahiyat Makaleler Veri Tabanı linkinden de ulaşabilirsiniz.
3- Örfün yemin anlamı verdiği kalıplar. Yeminin bu şeklinde Yüce Allah’ın bir adı ya da sıfatı kullanılmaz, fakat duyan herkes bunun bir yemin olduğunu bilir. Mesela “Ekmek Kur’ân çarpsın”; “Mushaf hakkı için”; “Peygamber hakkı için”; “Kâbe hakkı için”; “Anam avradım olsun”; “Çocuklarımın ölüsünü göreyim”; “Şart olsun” ve benzeri başka kalıplar, ülkemizin birçok bölgesinde yemin anlamında kullanılmaktadır. Her ne kadar kimi fıkıh ve ilmihal eserlerinde “Yemin edecek kimse ya Allah’a yemin etsin ya da sussun!” (Buhârî, “Eymân”, 3) hadisine dayanarak, Allah’ın adı ve sıfatları dışında başka şeylere yemin edilemeyeceği söylenmiş olsa da yeminlerde örfün belirleyici olduğu, neredeyse bütün mezhepler tarafından kabul edilmiş bir ilkedir. İşte bu sebeple, örfün yemin olarak gördüğü böyle sözlere yemin hükmü verilmelidir. 4- Kimi ifade kalıpları niyete ve maksada göre yemin sayılır. Örneğin “Şöyle yaparsam kâfir olayım, yahudi olayım”; “Şuraya gidersem Allah’a kul, Peygamberine ümmet olmayayım”; “Şunu yersem imansız olarak öleyim, kıblem Kâbe olmasın” ve benzeri cümleler, eğer yemin niyetiyle söylenmişse yemin hükümlerine tabi olur. Fakat gerçekten kâfir olmak niyetiyle veya başka kötü niyetlerle söylenmiş ise o zaman yemin değil
215
büyük günah sayılır. Bu son durumda sözün sahibi, tevbe ve istiğfar ile imanını yenilemek yanında, eğer evli ise nikâhını da yenilemek durumundadır.
“Bunu yaparsam ekmek yemek bana haram olsun”, “Kur’ân’dan uzak olayım”, “Allah’ım olmasın” gibi ifadeler yemin sayılır mı?
YEMİN ÇEŞİTLERİ VE HÜKÜMLERİ
Nasıl ve hangi niyetle yapıldığı bakımından yeminler üçe ayrılır. Bu üçlü ayırım aynı zamanda yemin ile ilgili hükümleri de belirler: 1- Yanlışlıkla yapılan yemin (Yemin-i lağv): Doğru olduğu zannıyla veya hiç farkında olmadan yanlışlıkla yapılan yemindir. Mesela borcunu ödemediği halde ödemiş olduğunu zannederek “Vallahi borcumu ödedim”; bir kişiyi gördüğünü unutarak “Billahi görmedim” diye yapılan yeminler böyledir. Dil alışkanlığıyla konuşma arasında öylesine söyleniveren “vallahi-billahi”li ifadeler de bu kapsamdadır. Boş ve hatalı olup kandırma kasdı bulunmadığı için böyle yeminlere lağv yemini denmiştir. Yapanın kötü niyeti olmadığından ve yukarıda tanımlandığı içeriğiyle gerçek anlamda bir yemin sayılmadığından lağv yemininin keffareti yoktur. Nitekim “Kasıtsız olarak ağzınızdan çıkıveren (lağv) yeminlerinizden dolayı Allah sizi sorumlu tutmaz…” (el-Mâide 5/89) ayeti bu hükmü bildirmektedir. Bu noktada ağzın yemine alıştırılmamasına gayret ederek lağv yemininden uzak durmak gerektiğine işaret etmek yerinde olacaktır. 2- Yalan yemin (Yemin-i Ğamûs): Geçmişte veya şimdiki zamanda meydana gelen bir olay hakkında bile bile ve kasten yapılan yalan yemindir. Borcunu ödemediğini apaçık bilen bir kimsenin “Vallahi ödedim”; hırsızlık yapan birisinin “Vallahi ben çalmadım” demesi böyledir. Göz göre göre yalan yere yemin etmek büyük günahtır. Ğamûs kelimesi de zaten sözlükte “batıran, yerin dibine geçiren” anlamına gelir. Nitekim büyük günahları haber veren Hz. Peygamber “el-yeminü’l-ğamûs”ü bunlar arasında saymış ve bile bile yalan yere yaptığı yeminle insanların haklarını kaybetmelerine sebep olan kimselerin kıyamet gününde Allah’ın gazabıyla karşılaşacakları uyarısında bulunmuştur. (Buhârî, “Eymân”, 16; Müslim, “İman”, 220). Yüce Allah’ın gazabının nasıl tecelli edeceğini ise bir başka hadisinde şöyle beyan buyurmuştur: “Yaptığı yemin ile bir misvak ağacının dalı kadar bile olsa bir Müslümanın hakkını kesip alan kimseye Allah cehennemi gerekli kılar ve cenneti ona haram eder.” (Müslim, “İman”, 218). Hanefîlere göre böyle bir yeminde keffâret yoktur çünkü onu herhangi bir dünyevi bedel ya da ceza karşılayamaz. Sahibi işlediği günahtan ötürü samimiyetle tevbe-istiğfar etmeli ve eğer yemini ile bir kul hakkının ihlâline sebep olmuşsa onu da telafi etmeli ve ardından muhatabıyla helalleşmelidir. Şafiî mezhebi ise, yalanı cezalandırmak amacıyla, ğamûs yemininde de keffaretin söz konusu olacağına hükmetmiştir. 3- Vaad yemin (Yemin-i mün‘akide): Yemin dendiği zaman asıl kastedilen ve yukarıda geçen terim tanımına en uygun olan çeşidi budur. Yerine getirilmesi kesin olarak kararlaştırılmış yemin anlamına gelen mün‘akid yemin, gelecekte gerçekleşmesi mümkün olan bir eylem üzerine yapılır.
216
Mesela “Vallahi borcumu yarın ödeyeceğim”; “Vallahi bu eve bir daha ayak basmayacağım”, “Bundan sonra onunla konuşursam karım benden boş olsun” gibi yeminler mün‘akid sayılır. Çünkü yemine bağlanan eylemler yani borcu ödemek, eve girmek ve konuşmak, hem gerçekleştirilmesi mümkün hem de gelecek ile ilgili eylemlerdir. Söylenen hususların yerine getirilmemesi halinde yemin bozulmuş olur ve aşağıda anlatılacağı biçimiyle keffâret gerekir. Mün ‘akid yemin kendi içinde üç kısma ayrılır: a. Mutlak yemin: Herhangi bir vakitle kayıtlı olmayan yemindir. Söz gelimi “Vallahi borcumu ödeyeceğim; bu evi senden başkasına satmayacağım; seninle evleneceğim” gibi yeminler belli bir vakit tesbiti yapılmadığı için mutlak yemin sayılırlar. Bir vakte bağlı olmadığı içindir ki, yemin eden ve hakkında yemin edilen kişi sağ olduğu sürece bu yemin bozulmaz. Böyle bir yemin ancak taraflardan birisi öldüğünde bozulur ve keffâreti o zaman gerektirir. Fakat bilinmelidir ki, yukarıda bir kısmı verilen ayet ve hadislere kulak veren samimi bir Müslüman, yemininin arkasında durur ve onun gereğini derhal yerine getirir. b. Muvakkat yemin: Bir vakitle kayıtlı olan yemindir. Mesela “Vallahi borcumu bugün ödeyeceğim; bu evi ay sonuna kadar senden başkasına satmayacağım; bu yıl içinde seninle evleneceğim” gibi yeminler belli bir vakte bağlandığı için muvakkat sayılırlar. Bu tür yeminlerin bağlayıcılığı, söz konusu vakitle sınırlıdır. Dolayısıyla belirlenen vakit bitmeden yemine muhalefet edilirse keffâret gerekir; vaktin bitimiyle yeminin hükmü de sona erer. Borç ödeme ve evlenme örneklerinde olduğu gibi olumlu bir eylem üzerine yapılan muvakkat yeminlerde, söz konusu eylem belirlenen süre içinde yerine getirilmezse sürenin bitimiyle yemin de kendiliğinden bozulmuş olur ve keffâret sorumluluğu devreye girer. c. Fevr yemini: Bir konuşmaya veya davranışa o anda cevap olmak üzere yapılan anlık yemindir. Söz gelimi bir yemeğe davet edilen bir kişinin o anda “Vallahi yemek yemem” demesi ile sokağa çıkmak üzere olan bir kadına kocasının “Eğer sokağa çıkarsan boşsun” demesi böyle bir yemindir. Hemen o anda ve o bağlamda yapıldığı için böyle isimlendirilmiş olan bu mün‘akid yemin türü, ancak o zaman ve bağlam için geçerlidir. Yani yapılan yemin, birincisinde sadece davet edildiği yemeği yemekle; ikincisinde ise sadece o anda sokağa çıkmakla sınırlıdır. Dolayısıyla başka davetlere katılmayı ve yemekleri yemeyi ya da başka zamanlarda sokağa çıkmayı kapsamaz. Gelecekte bir şeyi yapmaya ya da terk etmeye yemin eden kişi bu düşüncesine Allah’ı şahit gösterdiği için sözünün gereğini yerine getirmekle yükümlüdür. Mün‘akid yeminle ilgili bu genel hükmün bir tek istisnası vardır o da bizzat yemin konusunun dinî değerlere ve hükümlere aykırılık teşkil etmesidir. Daha açık bir ifadeyle söylersek, eğer yemine bağlanan eylem dinî esaslara aykırı (haram) olursa yemine sadık kalınmaz aksine terk edilir ve ardından keffâret ödenir. Mesela borcunu ödememeye, babasıyla konuşmamaya, oruç tutmamaya, falancayı öldürmeye dair yeminler böyledir. Bunlara sadık kalınmaz. Aksine borç ödenir, babayla konuşulur, oruç tutulur, cinayetten kesinlikle vazgeçilir ve ardından keffâret yerine getirilir. “İçinizden fazilet sahibi kimseler akrabalara, yoksullara ve Allah yolunda hicret edenlere yardım etmeyeceklerine dair yemin etmesinler. Onlar affetsinler ve vaz geçsinler…” (en-Nûr 24/22) ayeti nüzul sebebine bağlı olarak bu hükmü koymaktadır. Hz. Peygamber’in “Bir kimse bir iş için yemin
217
eder de sonra ondan daha hayırlısını görürse yeminini bozsun ve keffâret ödesin.” (Buhârî, “Eymân”, 1; Müslim, “Eymân”, 15-16) şeklindeki buyruğu ile “Yemin eder de ardından başka bir şeyi ondan daha iyi görürsem, daha iyi olanı yaparım ve yemini bozarım.” (Buhârî, “Humus”, 15) sözü de bu yaklaşımın delilleridir.
Yalan yere yapıldığı halde yemin-i ğamûsta niçin keffâret yoktur?
Yemin İle İlgili Bazı Meseleler
Günlük hayatta değişik kullanımlarıyla çok karşılaşıldığı için konuyu bitirmeden önce bazı yemin meselelerine değinmekte fayda vardır: - “Vallahi filan ve filan ile konuşmayacağım” veya “filan ve filan yere gitmeyeceğim” tarzında içinde iki şey birlikte anılan yeminler tek yemin sayılır. Bundan dolayı adı geçen iki kişiden sadece birisiyle konuşulsa yemin bozulmuş olmaz. Aynı şekilde bahsedilen yerlerden sadece birisine gidilse yemin bozulmaz. Her ikisiyle konuşulup her iki yere gidilince yemin bozulmuş olur. - Aynı yemin “ne … ne de …” kalıbıyla yapılmış olsa bunlar bağımsız birer yemin sayılır ve hangisini işlerse işlesin bozulur. Mesela “ Vallahi ne filanla konuşurum ne de filanla” şeklindeki yeminde adı geçen kişilerden herhangi birisiyle konuşulması halinde yemin bozulmuş olur ve keffâret gerekir. - Yeminlerin hükmü, yeminde geçen kelimelere ve o kelimenin aynı dili konuşanların örfündeki anlama göre belirlenir. Mesela “Allah’a andolsun ki meyve yemeyeceğim” diye yemin eden kimse, kendi toplumunda meyve denince akla gelen şeyleri yememeye yemin etmiş sayılır; yoksa bütün meyve çeşitlerini yememeye değil. Anlaşılacağı üzere örf, yemini kayıtlamış olur. - Zorlama ve tehdit altında yapılan yemin Hanefîlere göre geçerli ve bağlayıcı iken diğer birçok mezhebe göre geçerli değildir. - “İnşallah” ilavesiyle yapılan yeminler Hanefîlere göre sorumluluk doğurmaz. Söz gelimi “Yemin ederim ki yarın inşallah senin işini yapacağım” şeklindeki bir yemin, gereği yerine getirilmediği takdirde keffâret sonucu doğurmaz. Fakat bu tür davranışların İslâm ahlakıyla ve Müslüman kimliğiyle bağdaşmadığı da bilinmelidir. - Mahkemede yargıcın veya günlük hayatta karşıdaki kişinin isteği üzerine yapılan yeminlerde, yemin edenin değil muhatabının niyeti ve amacı önemlidir. Dolayısıyla karşıdakini yanıltmak amacıyla, niyetine başka bir şeyi alıp kelime oyunları yaparak edilen bir yemin, karşıdaki kişinin niyetine ve beklentisine göre yorumlanır. Böylece kurnazlıkla aldatma yolları kapatılmış olur. Nitekim Resul-i Ekrem yeminlerde, yemin ettirenin niyetinin belirleyici olduğunu bildirmiştir (Müslim, “Eymân”, 21). - Yemin ederken sorumluluktan kurtulmak için bir ayağını kaldırmak veya kalpten başka bir şeyi geçirmek, uydurma bir davranıştır ve hiçbir anlam taşımamaktadır.
218
KEFFÂRET VE ÇEŞİTLERİ
Günlük hayatta rastlanma sıklığı dolayısıyla genellikle yemin ile irtibatlı olarak ele alınsa da keffâret aslında bağımsız bir ibadet konusudur. Bilerek ya da bilmeyerek yapılan kimi ihlal ya da suçların Yüce Allah tarafından affedilmesine vesile olması veya doğurdukları kötü sonuçların ibadet cinsinden fiillerle kısmen de olsa telafisine sebep olması dolayısıyla keffâretler ibadet kapsamında değerlendirilmektedir.
Keffâretin diğer dinlerdeki görüntüleri ve konunun ayrıntıları için Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nin “Keffâret” maddesini (XXV, 177-182) okuyunuz. Bu konuda şu makaleye de bakabilirsiniz: Mehmet Katar,”Dinlerde Keffâret Anlayışı”, Dinî Araştırmalar, sy: 1 (1998), ss. 44-58.
Keffâretin Tanımı ve Mahiyeti
Sözlükte “örten, gizleyen, inkâr eden” gibi anlamlara gelen keffâret (çoğulu: keffârât) dinî bir terim olarak şöyle tanımlanmaktadır: İşlenen bir kusur veya günahtan dolayı hem ceza özelliği bulunan hem de Allah’tan bağışlanma dilemek maksadıyla yapılan bir tür malî ve bedenî ibadettir. Tanımdan da anlaşılacağı üzere keffâretin sebebi bir ihlâldir. Bu ihlâl, ya dinen yapılması gereken bir eylemin terk edilmesi, ya da yapılmaması gereken bir şeyin yapılması şeklinde olur. Her iki durumda da bir kusur ve günah işlenmiş olacağından dinimiz, bunların ibadet türünden fiillerle giderilmesini ve kusurlu olanların bu yolla affedilebilmelerini öngörmüştür. Keffâret diye isimlendirilen bu fiiller aynı zamanda günahın bir cezası mahiyetini de taşımaktadırlar. Yani suçunun karşılığında keffâret sorumluluğunu yerine getiren kimse böylelikle hem cezalandırılmakta hem de affedilebilme imkânını yakalamaktadır. Keffâretler günah işleyen kimsenin pişmanlık duymasına ve tevbede bulunmasına vesile olması yanında, sosyal yönü de olan ibadetlerdendir. Oruç tutmak, köle azad etmek, belli sayıda fakirleri doyurmak veya giydirmek yollarından birisiyle ifa edilebilen keffâretlerin oruç dışındaki şekilleri doğrudan toplumsal faydayı ve dayanışmayı hedeflemektedir. Bazı ayetlerde ve hadislerde keffâretin ceza olma yönünden çok, örtücü, telafi edici ve mağfirete yaklaştırıcı yönü öne çıkarılmıştır. Mesela beş vakit namaz, cuma namazı, ramazan orucu ve umrenin her birisinin, kendi cinsinden tekrar yapılan bir sonraki ibadet arasındaki küçük günahlar için keffâret olacağı (Buhârî, “Umre”, 1; Müslim, “Tahâret”, 11-15); başa gelen üzüntü, sıkıntı ve hastalıkların bazı kusurları örteceği ( Müslim, “Birr”, 52) beyan edilmiştir. Aşağıda anlatılacak olan çeşitleri ve hükümleri dikkate alındığında buradaki keffâretin terim anlamından çok, sözlük anlamında kullanıldığı görülecektir. Terim anlamıyla daha yakından bakarsak keffâretlerin iki yönüne ilişkin olarak şu ilkeleri tesbit edebiliriz: 1. İbadet olma özelliği taşıdıkları için keffâretler:
219
kendi aile fertlerine yedirdiğinizin ortalamasından. istiğfar ve helalleşmenin yerini tutamazlar. Şimdi biraz daha ayrıntılı olarak bu keffâret çeşitlerini ele alabiliriz: 1. 2.-Diğer cezalarda da olduğu gibi işlenen suçun vebalini bütünüyle ortadan kaldırmazlar. Yani gelecek zamanda bir şeyin yapılması ya da yapılmaması yemini edilir de bunun gereği yerine getirilmezse keffâret (keffâret-i yemin) söz konusu olur. İşte yeminlerinizin keffâreti budur. Ceza olma özelliği taşıdıkları için keffâretler: a.) c. keffâret sorumluluğu doğurur. Yemin keffâreti. özellikle yedirme ve giydirmede Hanefîler bazı şekilsel düzenlemeler yapılabileceğini kabul etmişlerdir..” (el-Mâide 5/89) Ayette yemin keffâreti iki aşamalı olarak belirlenmiştir. Fakat O. hayızlı kadınla cinsel ilişkide bulunma keffâreti gibi. Bunun keffâreti. hata ile adam öldürme keffâreti. diğerleri Kur’ân ile sabittir. Dolayısıyla on fakiri yedirme veya giydirme gücü olanlar üç gün oruç tutmak ile yeminlerinin keffâretini yerine getirmiş sayılmazlar. Yemin Keffâreti: Yukarıdaki bilgilerden hatırlanacağı üzere kendisine sadık kalınmayan mün‘akid yemin. Zamanın ve anlayışların değişmesine bağlı olarak keffâretler de değişebilir mi? Keffâretin Çeşitleri Bir takım ihlallerin sonucu olduğu için keffâretler.-Sadece Müslümanları ilgilendirirler. 220 . Bunları bulamayan kimse üç gün oruç tutar. b. bilinçli olarak yaptığınız mün‘akid yeminlerden sizi sorumlu tutar. Bu konuda Yüce Allah şöyle buyurur: “Kasıtsız olarak ağzınızdan çıkıveren (lağv) yeminlerinizden dolayı Allah sizi sorumlu tutmaz. Bunlar tevbe. kendilerini doğuran sebeplere göre çeşitli isimlerle anılmaktadır. Keffâret yükümlüsü öncelikle bunlardan birisini yerine getirir. İbadetin geçerliliği her şeyden önce imanı yani mümin olmayı gerektirdiğinden bu niteliğe sahip olmayanlar ibadete bağlı olan hususlarla da muhatap olmazlar. (Bu belirlenen ibadetlerin ifasında.-Dinen yükümlü sayılanların sorumluluğundadırlar. zıhar keffâreti. Birinci aşamada on fakirin doyurulması veya giydirilmesi ile bir köle azadı gelmektedir. haccın kurallarını ve ihram yasaklarını ihlâl keffâreti. on fakiri doyurmanız veya onları giydirmeniz yahut bir köleyi hürriyetine kavuşturmanızdır.-Ancak Kur’ân ve Sünnet tarafından konulabilirler. oruç keffâreti. Yani ceza ehliyeti taşıyan akıllı ve ergin kişiler keffâret öderler.-Naslar tarafından belirlenen ibadet ve şekillerle yerine getirilirler. b. Şayet bu üç seçenekten birisini yerine getiremezse o takdirde ikinci aşama olan üç gün oruç tutmak seçeneğine geçilir. Yemin ettiğiniz zaman yeminlerinizi tutun!.a. Adı geçen keffâretlerden oruç bozmak ve hayızlı kadınla cinsel ilişkide bulunmak ile ilgili olanı Sünnet. Bu iki kaynak tarafından belirlenenlere kıyasla veya başka yöntemler kullanarak yeni keffâretler konulamaz.
Yemin bozulmadan önce ifa edilen keffâret. yukarıda ifade edilen “Keffâretlerde belirlenen ibadetlerin ifasında. özellikle yedirme ve giydirmede Hanefîler bazı şekilsel düzenlemeler yapılabileceğini kabul etmişlerdir” cümlesini açıklamaktadır. ayetteki on fakirin bir günlük yemek ihtiyacını karşılama hükmünün. 221 . Keffâret sorumlusu kendi ailesinin yemek standardını ölçü alacaktır. Hanefîlere göre herhangi bir sadaka olarak kabul edilir. Uygulama kolaylığı sağlaması bakımından bir günlük yemek bedelinin bir fakirin kıyafetine eşitlenmesi görüşü de ileri sürülmüştür. yemin keffâretinde de bir günlük yemeğe denk geldiği söylenmiştir. 2. keffâret sorumlusunun bakmakla yükümlü olduğu yakın akrabaları olmamalıdır. Yine onlar yemek yedirmek yerine bedelinin de verilebileceğini kabul etmişleridir. diğer mezheplerin aksine Hanefîler bazı rivayetlere dayanarak bu oruçların peşi sıra tutulması gerektiğini ileri sürmüşlerdir. Oruç Bozma Keffâreti Oruç ünitesindeki bilgilerden hatırlanacağı üzere.Yemek yedirilen veya elbise temin edilen fakirler.Eğer on fakiri doyurma seçeneği tercih edilecekse bunun ölçüsü sabahakşam olmak üzere iki öğündür. ramazan orucunun mazeretsiz ve kasıtlı olarak bozulması keffâreti gerektirir. . Keffâret-i savm diye isimlendirilen bu cezanın kaynağı Sünnet’tir. Bu bireysel belirleme yanında toplumsal ortalamayı da vermesi açısından öteden beri o yılki fitre miktarı da bu konuda esas alınmıştır. Yani gayri müslim bir fakire de keffâret ödemesi yapılabilir.Bir fakire bir günde on fıtır sadakası bedelini birden vermek veya bir fakire bir günde on elbise birden vermek bir günlük yiyecek ve bir kişilik giyecek vermek sayılır. Şâfiî mezhebine göre ğamûs yemininde de keffâretin söz konusu olduğu hükmünü hatırlayınız. Eğer on fakirin giydirilmesi seçeneği tercih edilecekse verilecek elbisenin vücudun tamamını veya çoğunu örtmesi şartı aranmıştır. Yani ramazan bayramında verilen fıtır sadakasının parasal değerinin. Hanefîlerin bu yaklaşımı. Diğer mezheplerin aksine Hanefîlere göre böyle bir durumda keffâret tekrarlanır. Hanefîlerin bu görüşüne karşılık Şâfiî ve Mâlikîler ancak hür ve Müslüman fakirlere keffâret ödemesi yapılabileceğini benimsemişlerdir. Esasen “giydirmek” fiili ancak bu miktarla yerine getirilebilir. . Bu tür harcamaları yapacak maddi güce sahip olamama durumunda devreye girecek olan üç gün oruç tutmak seçeneğine gelince. Ramazan orucunu tutarken eşiyle bilerek ve isteyerek cinsel ilişkide bulunan bir sahabiye Hz. Diğer görüşlerin aksine Hanefîler.Keffâret yemin bozulduktan sonra yerine getirilir. bir tek fakirin on günlük yemek ihtiyacını karşılama biçiminde de uygulanabileceğini söylemişlerdir. . Dolayısıyla bozulduktan sonra ifa edilecek olanın yerine geçmez. Genel hatları böyle belirlenebilecek olan yemin keffâreti ile ilgili bazı meseleleri bilmekte fayda vardır: .Doyurulacak ya da giydirilecek olan fakirlerin hür ve Müslüman olması şart değildir.
Halk arasındaki “altmış bir gün” sözü. 59 ya da en fazla 60 gün tutar. .Kadınların özel halleri yani hayız ve nifas durumu peşi sıralığı bozmaz. . Hastalık. Sağlık sorunları veya başka sebeplerle oruç tutulamaması durumunda altmış fakirin doyurulması seçeneği söz konusu olacaktır. Çünkü ramazan ayında sadece ramazan orucu tutulabilir. Günümüzde uygulanamayacağı için köle azadı seçeneği kendiliğinden düşmüş durumdadır. yolculuk veya başka sebeplerle ara verilmesi halinde baştan tekrar başlanır. Yine hatırlanacağı gibi hata. ağır baskı (ikrah) gibi kasıtlı ve istekli olunmayan bozmalar keffâret gerektirmez. “Savm”. Kurban bayramı günlerinde ise oruç tutmak tahrimen mekruh veya haramdır. unutma. 31. kameri aydır. Keffâretin oruç tutularak yerine getirilmesi halinde şu noktalara dikkat edilmelidir: . orucu kasten ve isteyerek bozan fiillerin tamamını kuşattığını söylemişlerdir. bu konuda da aynı hükmü almalarını gerektirir.İki ay orucunun ardı ardına olması şarttır. ister cinsel ilişkiyle olsun ramazan orucunun kasten ve isteyerek bozulması cezayı gerektirir. Keffâret orucunu tutmakta olan kadın adet görür veya loğusa olursa bu durum sona erinceye kadar ara verir. Az önce ele alınan yemin keffâreti de dâhil olmak üzere birçok keffâret türünde köle azad etmenin birinci sırada geçmiş olması İslâm’ın hürriyete ve insan haklarına verdiği önemin bir göstergesi olarak kaydedilmelidir. . bunu da yapamayacaksa altmış fakiri sabahlı akşamlı doyurmasını emretmiştir (Buhârî. Temizlendikten sonra ara verecek olursa baştan tekrar başlar. ister yemekiçmekle. Nitekim Şâfiî mezhebi de böyle değerlendirmiştir.Burada bahis konusu olan ay. bunu yapacak gücü yoksa iki ay ara vermeden oruç tutmasını. “Sıyâm”. 222 . Hanefîlerle Şâfiîler keffâret ödeyecek kimsenin yukarıdaki sırayı takip etmekle yükümlü olduğunu belirtmişlerdir.Keffâret orucu tutulurken giren ramazan ayı ve kurban bayramı peşi sıralığı bozar. . 14). Hanefîlerle birlikte fukaha çoğunluğu bu emrin. Buna karşılık Şâfiîler sadece cinsel ilişkinin keffâret doğuracağını ileri sürmüşlerdir. Buna karşılık Mâlikîler söz konusu seçenekler arasında öncelik sırası bulunmadığını söylemişleridir. Müslim. Bazı Hanefî fakihler keffâret orucunda loğusalığı hayızdan ayırmış olsalar da ibadetlere etkisi itibariyle her bakımdan bir olmaları. Yani keffâretlerdeki iki ay oruç cezası kamerî aylara göre hesaplanır ve 58. bu ayların en fazla sürelerine bir de bozulan günün kazâsı için tutulacak olan bir günlük orucun eklenmesiyle ulaşılmış nihai rakamı gösterir. Yani önce köle azadı sonra ara verilmeksizin iki ay oruç tutma seçeneği gündeme gelecektir. Buna göre. Bu durum sona erdikten sonra hiç ara vermeksizin kaldığı yerden devam eder. Bu sebeple iki kamerî ay boyunca sürecek olan keffâret orucuna başlamadan önce iyi hesap yapmak gerekir.Keffâret orucuna geceden niyetlenmek şarttır.Peygamber önce bir köle azad etmesini. Ara vermeden önceki oruçlar nâfile yerine geçer. Bir kamerî ay 29 veya 30 gün sürer.
sadaka vermek veya kurban kesmektir…” (el-Bakara 2/196) ayeti. Aynı suçun hata veya kazâ ile işlenmesi durumunda hangi yaptırımların söz konusu olacağını şu ayet açıklamıştır: “Yanlışlıkla olması dışında bir müminin herhangi bir mümini öldürmesi asla mümkün değildir. bir dinar yani yaklaşık 4. Buna göre hayızlı eşiyle (başkalarıyla cinsel ilişkinin zina olduğu ve bunun büyük günahlardan biri sayıldığı unutulmamalıdır) birlikte olan kimse. 5-8) birlikte şu hükmü koymaktadır: Hac için ihrama giren kimse geçerli bir mazeret sebebiyle tıraş olmak zorunda kalsa keffâret olarak ya üç gün oruç tutacak. Henüz keffâret yerine getirilmeden önce ikinci hatta üçüncü defa aynı suç işlense her bir suç için ayrı ayrı keffâret gerekir mi? 3. Buradaki oruçların ardı ardına tutulma şartı yoktur. İbn Mâce. Peygamber de vurgulamış ve bu haram fiilin işlenmesi halinde belli bir keffâret ödenmesi gerektiğini bildirmiştir. sadaka. (Ebû Dâvûd. Fakat doyurulması gereken fakir sayısının altmış olduğu unutulmamalıdır. Cana kasdetmek hem çok büyük bir günahtır (en-Nisâ 4/92) hem de dünyada ağır yaptırımı olan bir suçtur. “Tahâret”. Bilindiği üzere kasden ve tasarlayarak adam öldürmenin dünyadaki cezası Kur’ân’a göre kısastır (el-Bakara 2/178-179). “Tahâret”. Aynı yasağı Hz. Haccın Kurallarını ve İhram Yasaklarını İhlâl Keffâreti Hac ünitesinde anlatıldığı üzere bazı kuralların ve ihram yasaklarının ihlâli (cinayet). Çünkü bu yükümlülükler.Oruç bozma keffâretinin fakirleri doyurmak şeklinde ifası söz konusu olursa yukarıda yemin keffâretinde anlatılan hükümler geçerlidir. ya altı fakiri doyuracak ya da bir küçükbaş hayvan kurban edecektir. “…Kurbanlarınız yerlerine ulaşıncaya kadar hacda başlarınızı tıraş etmeyin. Adam Öldürme Keffâreti İslâm’ın en önemli değerlerinden birisi de insan hayatını korumaktır. 123). Bunlara genel olarak ceza denildiği gibi keffâret de denmektedir. Konunun ayrıntısı ilgili ünitede geçtiği için burada sadece Kur’ân-ı Kerim’de anlatılan ihramlı iken tıraş olma keffâreti (keffâret-i halk) üzerinde duracacağız. Tirmizî. Hayızlı Eşle Cinsel İlişki Keffâreti Kur’ân-ı Kerim hayızlı kadınla cinsel ilişkinin yasak olduğunu bildirmektedir (el-Bakara 2/222). “Muhsar ve Cezâü’s-Sayd”. Fakat sizden kim hastalanır ya da başından bir sıkıntısı olursa bunun fidyesi (keffâreti) oruç tutmak. dem. yapılan kural hatasını ya da işlenen ihram yasağını affettirmeye yani bir anlamda üzerini örtüp telafi etmeye dönüktür. 102. 25 gr. O halde kim bir mümini yanlışlıkla 223 . 5. Konuyla ilgili hadislerin kuvvet ve içerik açısından incelenip yorumlanması sonucunda Hanefîler ve Şâfiîler bu keffâreti yerine getirmenin müstehab olduğunu söylemişlerdir. ya da yarım dinar altını sadaka olarak verecektir. oruç ve benzeriyle tazmin etmek gibi yükümlülükler doğurur. 46. “Nikâh”. bedene. 4. bunu açıklayan hadislerle (Buhârî.
224 . buna da güç yetirilemiyorsa yine yukarıda anlatıldığı gibi altmış yoksulu sabahlı akşamlı doyurmak. eşi ile beraber olabilir. Allah her şeyi bilendir. Buna da güç yetiremeyen. Keffâret-i katl olarak isimlendirilen bu sorumluluk. sy: 6 (1989). Bu. hikmet sahibidir.” (en-Nisâ 4/92) Buna göre hataen veya kazâen adam öldürmelerde öldürülenin ailesine verilecek diyet cezası yanında bir de keffâret vardır.org. eğer bu yapılamıyorsa iki kamerî ay peşpeşe oruç tutmakla yerine getirilir. Eşinden ayrılmak isteyen koca “Sen bana annemin sırtı gibisin” diyerek onu annesinin yerine koyup onunla cinsel ilişkiye kesin bir şekilde son verdiğini ilan eder ve bu kinayeli cümleyle onu boşamış olurdu. önce bir Müslüman köleyi hürriyetine kavuşturmak. Dolayısıyla onların bu söyledikleri hem çok çirkin hem de asılsız bir sözdür… Zıhâr yaparak eşlerinden uzak durmak isteyip de sonra söylediklerinden vazgeçenlerin eşlerine el sürmeden önce bir köle azat etmeleri gerekir… Kim buna güç yetiremezse eşine dokunmadan önce iki ay art arda oruç tutmalıdır. Bu makaleye http://ktp. altmış yoksulu doyurmalıdır…” (el-Mücâdile 58/2-4). Önce bir köle azadı. Sözlükte “sırt” anlamına gelen “zahr” kelimesinden türeyen ve Arapça’da “zâhera” fiilinin masdarı olan “zıhâr”. İlgili ayet şu hükmü koymuştur. Ayette sadece yanlışlıkla/hataen adam öldürmeden bahsedildiği için Hanefîler kasden adam öldürme suçunda bu keffâretin söz konusu olmayacağını söylerken Şâfiîler kasden adam öldürme suçunda da aynı keffâreti gerekli görmüşlerdir. Bu çirkin davranışı kınayan Kur’ân böyle bir boşanmanın geçerli olamayacağını belirtmiş fakat yapılan çirkinliği de cezasız bırakmamıştır. Zıhâr Keffâreti Bizim toplumumuzda çok fazla bilinmemekle birlikte fıkıh geleneğinde bahis konusu edilen bu keffâret çeşidini de öğrenmekte fayda vardır. eğer bu yapılamıyorsa yukarıda anlatıldığı biçimiyle iki kamerî ay ardı ardına oruç tutmak. Bunu (köle azadını) yapamayan ardı ardına iki ay oruç tutar. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. Eğer öldürülen mümin size düşman olan bir topluluğa mensup ise sadece bir mümin köle azat etmesi gerekir. eski bir Cahiliye âdetini simgeler. Buna göre zıhâr keffâreti üç şekilde ödenir. hanımları onların anneleri değildir. Eğer öldürülen mümin sizinle anlaşması olan bir topluluktan ise.isam. öldürülenin ailesine teslim edilmek üzere bir diyet vermesi ve bir köle azat etmesi gerekir. Keffâretler hakkında ayrıca şu makaleye bakabilirsiniz: Hasan Güleç. ss.öldürürse mümin bir köle azat etmesi ve ölenin ailesine teslim edilecek bir diyet vermesi gerekir. Bunlardan gücüne göre birisini yerine getiren kişi. Onların anneleri ancak kendilerini doğuran kadınlardır. tevbesinin Allah tarafından kabulü içindir. “İslâm’da Keffâretler”.tr adresindeki İlahiyat Makaleler Veri Tabanı linkinden de ulaşabilirsiniz. Ancak onlar bunu bağışlarlarsa o başka. “İçinizden zıhâr yaparak eşlerinden ayrılmak isteyenler bilsinler ki. 449-473. 6.
Hepsindeki ortak nokta köle azat etmek. Allah haklarına yönelik bir ihlâlin hem cezası hem de affedilme vesilesi olan keffâretler tek bir şekilde değildir. hata ile adam öldürmek. Birincisinde yapanın kötü niyeti olmadığı ve kasdî olmayan bir yanlışlık bulunduğu için kişi sorumlu tutulmamıştır. İnsanlar bazen sözlerine ya da eylemlerine ayrı bir inandırıcılık kuvveti kazandırmak isterler. ramazan orucunu kasden bozmak. Yeminlerin çeşitlerini. kişinin bir işi yapıp yapmaması veya bir olayın doğru olup olmaması konusunda söylediği sözünü Allah’ın adını ya da onun bir sıfatını öne sürerek kuvvetlendirmesidir. nitelik ve zamanları farklıdır. Yemin. Diğer taraftan yeminlere özgü kalıp ve şekiller de ayrı bir önem taşır. mahkemelerde bir isbat vasıtası olarak da kullanılabilmektedir. Keffârette ise Allah tarafından konulan bir dinî kuralın ihlâlinin yine Allah tarafından belirlenen ibadet cinsinden bir fiille telafisi söz konusudur.Özet Yemin ve keffâretin ibadet kavramıyla ilişkisini kurabileceksiniz. doğruluğa ve sadakate O şahit tutulmaktadır. Diğer taraftan keffâretlere. İkincisinde ise kasıtlı olarak yalan söyleyip insanların haklarına tecavüz etmenin onlarla helalleşme dışında bir telafisi olmadığı ve bu durumda kul hakkı Allah hakkına öncelendiği için keffâret konulmamıştır. Bunun yanında yemin. hayızlı kadınla cinsel ilişkide bulunmak ve zıhâr yani eşini. Keffâret gerektiren başlıca eylemler şunlardır: Yemini bozmak. kasda ve ilgili zamana bağlı olarak yeminler lağv. Bu isteğin gerçekleştirilebilmesinin günlük hayattaki en çok başvurulan aracı. Bütün çeşitleriyle yeminler doğruluğu ve sadakati gerektirir. Keffâretler. Niyete. yoksulları doyurup giydirmek ve oruç tutmak ise de bunların sayı. kendisiyle evlenemeyeceği bir yakınına cinsel ilişki açısından benzetmektir. ya da dinen yapılmaması gereken bir şeyin yapılması şeklinde olur. Keffâretlerin sebeplerini öğrenecek. ya dinen yapılması gereken bir eylemin terk edilmesi. Bütün çeşitleriyle yemin ve keffâretler ibadet konularına dâhildirler. ortak ve farklı yönlerini görebilecek. 225 . Bu çiğneme. yeminlerdir. Bununla birlikte bilinç dışı ve yanlışlıkla yapılan lağv yemini ile bile bile yalan yere yapılan ğamûs yemininde keffâret yoktur. konulan bir kuralın çiğnenmesi sebebiyle gündeme gelir. Sadık kalınmayan mün‘akid yeminin ise keffâreti gerektirir. ğamûs ve mün‘akid olmak üzere üçe ayrılır. Zira yeminde söz Allah’ın adıyla kuvvetlendirilmekte. haccın kurallarını ve ihram yasaklarını ihlal etmek. şartlarını ve hükümlerini belirtebilecek. hatalı olan kulun af ve mağfiret talebi eşlik eder Yeminin niteliğini ve amacını açıklayabilecek.
Zıhâr b. Aşağıdakilerden hangisi niyete göre yemin sayılabilir? a.) altın tasadduk etmek hükmü vardır? a. Ekmek Kur’ân çarpsın b.Kendimizi Sınayalım 1. Kâbe hakkı için c. Aşağıdaki keffâret türlerinden hangisinde bir dinar (4. Vallahi ve billahi c. Hayızlı kadınla cinsel ilişkide bulunmak c.ğamûs yemini b.ğamûs yemini 4. Çocuklarımın ölüsünü göreyim 3. Altmış gün oruç tutmak d. Şu yemeği yemek bana haram olsun e. Lağv yemin . Allah nasip ederse 2. Lağv yemin – mün‘akid yemin c. Şöyle yaparsam kâfir olayım d. Köle azat etmek b. Yemini bozmak e.5 gr. Kazâ ile adam öldürmek 226 . Fevr yemin . Altmış fakiri doyurmak c. Cariye azat etmek 5. Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde Hanefîlere göre keffâreti olmayan yeminler birlikte zikredilmiştir? a. Allah şahit olsun ki b. Tallahi e. Lağv yemin – fevr yemin e. Mün‘akid yemin – ğamûs yemin d. Aşağıdakilerden hangisi kasem suretiyle yapılan bir yemin ifadesidir? a. On fakiri giydirmek e. Üzerime andolsun d. Aşağıdakilerden hangisi oruç bozma keffâretinde söz konusu değildir? a. Ramazan orucunu kasden bozmak d.
Diğer taraftan oruç. Yanıtınız doğru değilse. 227 . algıya. “Keffâretin Çeşitleri” konusunu yeniden okuyunuz. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Söze kuvvet kazandırılmak için kullanıldığı ve karşıdaki kişi de örfen bunun yemin olduğunu bildiği için böyle ifade kalıpları yemin yerine geçer. Fakat olumsuz itikadî çağrışımları olduğu için böyle cümlelerin kullanılması doğru değildir. bir fakirin on gün boyunca doyurulması biçiminde de yerine getirilebilir.Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. d 5. kasem suretiyle ve özellikle de “vallahi” kalıbıyla yemin etmektir. Buna keffâretin tedâhulü yani birbirine dâhil olması denir. Yanıtınız doğru değilse. Mesela yemin keffâretindeki on fakiri doyurma emri. kurban ve sadaka gibi ibadetlerle yerine getirilirler. Zaten Hz. “Yemin Çeşitleri ve Hükümleri” konusunu yeniden okuyunuz. “Yemin Kalıpları ve Şekilleri” konusunu yeniden okuyunuz. a 4. e 2. Yanıtınız doğru değilse. Bununla birlikte ğamûs yeminine dayanarak ihlâl edilen kul hakları. c 3. yemin sahibi tarafından tazmin edilir. Böyle olduğu için herhangi bir dünyevi işlem ya da bedel onu telafi edemez. Olsa olsa bunların ifası sırasında şekilsel düzenlemeler yapılabilir. dinî bir kuralın çiğnenmesinin Allah hakkına ilişkin uhrevî sonuçlarını yani günahı ve Yüce Yaratıcı’nın hoşnutsuzluğunu silmeye yönelik yükümlülüklerdir. “Eymân”. 16). b Yanıtınız doğru değilse. “Yemin Kalıpları ve Şekilleri” konusunu yeniden okuyunuz. Sıra Sizde 4 Keffâret henüz yerine getirilmemişse bundan önceki bütün ihlâller birleştirilir ve hepsi için tek bir keffâret ödenir. Yemin etmek bir gereklilik haline gelmişse en doğrusu. İbadetler ise ancak naklî delil ile yani Kitap ve Sünnet ile tesbit edilirler ve zamana. Yanıtınız doğru değilse. Sıra Sizde 2 Bile bile yalan yere yapılan ğamûs yemini büyük günahlardan birisidir ve onu ancak içten bir tevbe kaldırabilir. Sıra Sizde 3 Keffââretler. Peygamber de ğamûs yemininde keffâret olmadığını beyan buyurmuştur (Buhârî. “Keffâretin Çeşitleri” konusunu yeniden okuyunuz. Fakat keffâret yükümlülüğü yerine getirildikten sonra onu tekrar gerektiren yeni bir sebep olursa keffâret de tekrarlanır. topluma göre değişmezler. Bu gerekçelere bağlı olarak keffâretler taabbüdî nitelik taşırlar yani ibadet kavramı içinde yer alırlar.
228 . İstanbul. Şâfiî. (1999). Ankara. (2002). Ahkâmü’l-yemin billâh azze ve celle. (2006). Yaran R. İstanbul.Yararlanılan Kaynaklar Atar F. Bedâi’u’s-sanâî fî tertîbi’ş-şerâî. (1992). Çelebi İ. Beyrut. Müşeykih H. (2006). Cidde. (1398). İslâm İlmihali. Bilmen Ö. İlmihal II: İslâm ve Toplum. İbn Kudâme. el-Üm. Mehmet Zihni. “Keffâret: Fıkıh” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Nimet-i İslâm. “Keffâretler”. İstanbul.N. Kahire. el-Muğnî. ( 1327-1328). Yaran R. Kâsânî. “Adak ve Yeminler”. İstanbul. Beyrut. Büyük İslâm İlmihali. Erdoğan M. (1993). Bardakoğlu A. (1972).
229 .
• • Haramlar . Günlük hayatımızdaki haramları-helalleri açıklayabilecek.helaller konusunda yazılmış herhangi bir kitabı inceleyiniz.şüpheli haram İbâha-i asliyye Zaruret ve ruhsat Mubah ve câiz Öneriler Bu üniteyi daha iyi kavrayabilmek için okumaya başlamadan önce.Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. • • • • • Haram-helal kavramlarını tanımlayabilecek. 230 .helal Li-aynihî haram – li-ğayrihî haram Açık haram . durumları ve şeyleri değerlendirebilecek. Haramın türlerini değerlendirebilecek. Fıkıh usûlü kitaplarındaki haram ve mubah konularını okuyunuz. Anahtar Kavramlar • • • • • • Haram . Haram-helal fiilleri. Zaruret durumlarında işlenebileceği kuralını açıklayabileceksiniz.
Özellikle toplum hayatı ve toplumdaki düzeni sağlamak açısından düşünüldüğünde dinde “haram” adı verilen yasakların ne kadar gerekli olduğu daha iyi anlaşılabilir. müdahale etmeden insanı serbest bıraktığı geniş kısım ise “helal alanı”nı oluşturmaktadır. akıl başta olmak üzere pek çok nimetle donatılmış üstün bir varlıktır. yine onun ilk değerlendirmede zararlı ve yararsız kabul ettiği bazı şeyleri de aynı gerekçe ile emretmektedir (el-Bakara 2/216). hayatını ve insani ilişkilerini O’nun istediği doğrultuda düzenlemeye bağlıdır. getirdiği ilkelere aykırı olmadıkça. Dinin insan için koyduğu yasaklar “haram alanı”nı. Bunun yanında geniş bir alan daha vardır ki. Ancak insanda akıl yanında birçok zaafın bulunduğu. Din adı verilen ilahî sistem. onun için hazırlanmış bir reçetede. İnsanın yaratılışının özü ve temel amacı yaratanını tanıması ve O’na ibadet etmesidir (ez-Zâriyât 51/56). Bu hükümlerin bir kısmı emir bir kısmı da yasak (nehiy) kabilindendir. iyi-kötü. yapması gerekenler yanında. İnsan için öngörülmüş bir programda. Dünya ve âhiret mutluluğunu elde edebilmek Allah’ın rızasını kazanmaya. hadlerini aşıp başkalarının haklarına tecavüz etmedikçe ve genel ilkelere aykırı davranmadıkça da bu helal alana yasak koyarak müdahale etmemiştir. 231 . Durum böyle olmakla birlikte İslâm yine de ilke olarak helal alanı geniş bırakmış. Bu yolun adı en genel anlamıyla dindir. yapmaması lazım gelenlerin olmaması düşünülemez. aklı sayesinde genel olarak doğruyu bulabilir. yararlı bulduğu bir takım şeyleri sonucunu dikkate alarak yasaklarken. insanı hem dünyada hem de âhirette mutluluğa götüren yolları göstermektir. mubah oluştur” kuralı da bunu anlatmaktadır. Yüce Allah yeryüzünü sayısız nimetlerle donatıp insanın emrine vermiştir. Esasen bazı ayetlerden (el-Bakara 2/29. vahiy adı verilen özel bir iletişim yoluyla rızasının nasıl kazanılacağının yolunu göstermiştir. içerdiği hükümlerle insana bir yol haritası çizmektedir. el-Câsiye 45/13) hareketle fakihler tarafından oluşturulmuş olan “Eşyada aslolan. din o alana müdahale etmemektedir. İnsanların akılları ile ihtirasları arasında denge kurmak için emirler kadar yasaklara da şiddetle ihtiyaç vardır. insanlar yetkilerini kötüye kullanmadıkça. yararlı ve zararlıyı ayırt edebilir. Din. Dinin temel amacı. insan aklının ilk değerlendirmede güzel gördüğü. Bütün sistemlerin emir ve yasakları vardır. İnsan.Haramlar-Helaller GİRİŞ İnsan. Yüce Allah bu konuda insan aklına rehberlik ederek. sonu gelmeyen ihtirasların onun dünyasını cehenneme çevirebileceği de bir gerçektir.
kişilerin inanç dünyası ve ibadet hayatı yanında. haram kılınan fiile veya nesneye de “haram” adı verilir. mutlaka özünde veya vasfında bireysel ya da toplumsal bir kötülük ve zarar barındırır.Yasaklığı kesin bir delille sabit olmak. 3. Buna göre iman ve ibadetler ferdin yaratanına karşı kulluğunu ve bağlılığını simgeleyen bir anlama sahip olduğu gibi.net adresindeki “Kitaplar” bölümüne başvurabilirsiniz. Bu tanıma göre. kesin bir delille ve açık/bağlayıcı bir ifadeyle yapılmaması istenen fiillere haram denir. giyim-kuşam. Muharram.Delâlet açısından kesin bir ifadeyle yasaklanmak. hatta birçok yerde haramlardan kaçınma daha önemli sayılmıştır. evlilik dışı cinsel ilişki (zina). alkollü içki içmek. ana-babaya karşı gelmek. hırsızlık yapmak. Çünkü dinin temel unsurlarından biri olan ibadetlerin hazzını alabilmek helal-haram sınırları konusunda da dine uygun bir hayat yaşamaya bağlıdır. memnû. Bu bölümlerde yiyecek. haram terimi yerine kullanılabilir.hayrettinkaraman. Tanımda sözkonusu ettiğimiz haramın sübutundaki kesin delil arayışı. insanlar arası ilişkiler gibi pek çok konuda helal ve haram hususlar ele alınmaktadır. Fıkıh kitaplarında bu konular daha çok “Kerâhiye ve istihsan” veya “Hazr ve ibâha” gibi özel başlıklar altında ele alınmaktadır. Bu sebeple. 2. 230. en-Nisâ 4/13) bunlara riayet etmek dindarlığın en önemli göstergelerindendir. Haram kılınan fiiller. adam öldürmek. başkasının malını haksız yere yemek. Bunun içindir ki. 229. mütevatir veya meşhur sünnetle ve aynı zamanda da kesin ve bağlayıcı bir ifadeyle yasaklanması gerekir. aile içi ilişkiler ve cinsel hayat. yalan söylemek. ilgili ayetleri. Hanefîler dışındaki İslâm hukukçularının çoğuna göre ise 232 . mahzûr. menhiyyun anh terimleri de. hadislerde ve fıkıh kitaplarında haramlardan kaçınma ile farzları yerine getirme aynı düzlemde ele alınmış. Haramlar-helaller konusunda daha ayrıntılı açıklamalar ve örnekler için http://www. sosyal hayat ve beşerî ilişkiler gibi değişik alanlar da dinin ilgi sahasına dâhil olmuştur. hazr. yeme içme. Fıkıh bilginleri. kumar oynamak. Tanımdaki üç unsur çok önemlidir: 1. Din rehberliğini ve yönlendirmesini bu alanlarda da sürdürmüştür.İslâm dini hayatı bütün yönleriyle ve bir bütün halinde ele almış ve her alanda bireye yardımcı olmayı. Özündeki (aslındaki) veya vasfındaki bir kötülükten dolayı. Hanefîlere göredir. Allah’a karşı gösterilmesi gereken bağlılık ve kulluğun bir gereği ve sonucudur. bir fiilin haram olabilmesi için kesin birer delil olan ayetle. ona kılavuzluk etmeyi ve mutluluk kazandırmayı hedeflemiştir. içecek. Haram ve Helalin Tanımı Haram Kavramı Haramlık durumuna “hurmet”. hadisleri ve dinin genel hedeflerini dikkate alarak helal ve haramları belirlemeye çalışmış bunlarla ilgili genel ilkeler de oluşturmuşlardır.Özünde veya vasfında bir kötülük ve zarar bulunmak. dinin birtakım gayelerle koyduğu yasaklara ve sınırlara uymak da yine dindarlığın. giyinme ve süslenme. İslâm dininin kesin haram kabul ettiği ve yasakladığı bazı fiillerdir. haram kılmaya “tahrîm”. eğlence. Hatta helal ve haram dinin aslına dâhil olduğu ve Kur’ân’da yer yer “Allah’ın sınırları” (hudûdullah) ifadesiyle anıldığı için (bk. el-Bakara 2/187. eksik ölçüp tartmak. Allah’a şirk koşmak.
sadece zarureti savacak ölçüde geçici bir ruhsat/izin vardır. b. evlenme yasağı bulunanlarla evlenmek gibi. Dolayısıyla da. Meytenin satılması meşru olmadığından. din. Hırsızlık fiili. meşru evliliğe bağlanan mirasçılık ve nesebin sübutu gibi sonuçlar bağlanamaz. Haramın Türleri 1. Hukukî sonucu: Mükellef bu fiili yaparsa. leş) yemek ve satmak. alkollü içki içmek veya uyuştururcu kullanmak. hem de amel bakımından büyük önem taşır. bu fiile mekruh hükmünü verirler. yalan söylemek. özündeki sarhoş edicilik dolayısıyladır ve akıl sağlığını korumaya yöneliktir. dinin beş temel amacı olan can. Özünden Haram (haram li-zâtihî/li-aynihî) A. başkasının malını haksız yere yemek. zaruret durumu dışında hiçbir biçimde meşruluk kazanamaz. hem iman. sübut ve ifadenin bağlayıcılığı açısından zaaf taşıyan yasaklamanın derecesini bir alta düşürerek. Bu fiiller. Yaptırımı: Bir şeyin haram kılınarak yasaklanmış olması. Tanımı Dinin ana kaynaklarının (Allah ve resulünün) özü yani mahiyeti ve varlığı açısından kötülük ve zarar içermesi dolayısıyla temelden haramlığına hükmettiği fiildir. hırsızlık. Hükmü Özü itibariyle haramın hükmü üç açıdan ele alınabilir: a. zina. mülkiyetin kazanılması için sebep oluşturamaz. Zaruret durumunda da. Söz gelimi alkollü içkilerin haram kılınması. fiile hiçbir olumlu sonuç bağlanmaz ve ulaşılmak istenen menfaat fiilin sahibine tanınmaz. 233 . bâtıl kabul edilir. Çünkü Hanefîler.haram. fiilin yasaklığının derecesini ortaya koyar. temelden gayri meşru sayılır. haber-i vâhidle kesin ve bağlayıcı şekilde yasaklanan fiile ”tahrîmen mekruh”. özünde zarar ve kötülük içerdiklerinden dolayı. zannî delil sayılan ve kesin bilgi ifade etmeyen haber-i vâhid ile de sabit olabilir. c. meşru satım sözleşmesine bağlanan sonuç (mülkiyetin intikali) bağlanamaz. Söz gelimi neseplerin karışmasına ve toplumun çözülmesine yol açan zina fiili. nesep ve mirasçılığın sübutu için sebep olamaz. B. yapısı açısından haram kılınmışlardır. nesil ve malın korunmasını birinci dereceden hedefleyen yasaklardır. akıl. Evlenmesi haram kılınan yakınlardan biriyle yapılan evliliğe. Haramın sabit olmasındaki delilin gücü kavramı. böyle bir satıma. Hanefîler. Bu tür haramlara “doğrudan/temelden/sürekli haram” da denebilir. Kasıtlı cinayet. Özünden haramlar. Meşruiyeti: Fiil. meyte (murdar et. haklı olarak. kesin ve bağlayıcı olmayan yasaklamaya ise “tenzîhen mekruh” adını verirler. haram gibi çok önemli bir yasaklayıcı hüküm delilinin kesinlik niteliği taşıması gerektiğini savunurlar.
akıl. bizzat başkasının malını almak bölümü için herhangi bir haramlık sözkonusu değildir. Yüce Allah. Haramı işleyenler. Dinen yasaklanmış haram fiillerden kesinlikle uzak durulması gerekir. ribalı satışta. ancak haramlığını bile bile işleyen için söz konusudur. büyük günah işlemiş ve çoğu defa kul hakkı yemiş olduklarından ya da toplumun huzur ve düzenine zarar verdiklerinden. Tanımı Dinin ana kaynaklarının (Allah ve resulünün) özü/mahiyeti açısından değil. Haramı inkâr edenler. kötülüğe duyarlılığı yokettiği gibi. vasfı açısından kötülük ve zarar içermesine dayanarak dış bir unsur dolayısıyla haramlığına hükmettiği fiildir. haramlığı bilebilecek durumdakine de dünyevi ceza uygulanmasını engellemez. bir farz olduğu düşünülür. iyiliklere düşman olmaya da yol açabilir. başkasının malını telef etme durumunda tazminat ödemesini. bazan birinci dereceden hedefleyen yasaklardır. Bu gayri meşru durum. kişinin günahlığını bilmediği ve nefsinin de yöneltmediği günahlardan uzak durmasıdır. Allah’ın gazabına uğrarlar. rızasını gözetmek ve hitabına uymak niyetiyle haramdan uzak duranı ödüllendirir. işleyenlere ise “fâsık. özürsüz yapan ise fiilin haramlık derecesine göre âsî ve günahkâr olur. Müslümanın adalet (din ve ahlâk bütünlüğü) ve mürüvvet (şeref ve saygınlık) vasıflarını zedeler. fiilin aslı açısından değil. Ancak bilgisizlik. Bu fiiller. “vasfından dolayı/geçici haram” da denebilir. Haramlığını bilmeden işlemek. nesil ve malın korunmasını genelde ikinci. günah olmaz. övgü ve sevap kazanır. Bu tür haramlara. fiille yakın ilişkisi bulunan geçici bir gayri meşru durumdan dolayı konmuştur. Çünkü ameller. dinin beş temel amacı olan can. cehennem azabını hakederler. Böyle bir niyet olmaksızın saf bir terk.Haramın İmanî Yönü: Haram kılınan şeyin haramlığına inanılması ve bu hükmün dinin bir parçası olduğunun kabul edilmesi gerekir. özünde zarar ve kötülük içerdiklerinden dolayı değil. Haramı işleme günahı. Riba (faiz) veya fâsit şart içeren satış. karşılığı olmayan bir fazlalığın bulunması. herhangi bir zaruret olmaksızın bir haramın işlenmesi. haramlık. günahkâr” denir. Söz konusu yasak. Haramı yapmayıp terkeden. başkasının malını rızasız almak gibi. Haram fiili işlemekten sakınanlara “âdil”. Dolaylı Haram (haram li-ğayrihî) A. vasfından dolayı haramdır. 234 . bunun için haramın zıddı/terki farzdır. Saf terk. haram bir fiile bitişik olması veya harama sebebiyet vermesi gibi dış bir durum dolayısıyla ortaya çıkar.. niyetlere göredir. Dolaylı haramlar. başkasının malına mâlikinden izinsiz olarak elkoymaktan dolayı ortaya çıkmıştır. . âsî. din.Haramın Amelî Yönü: Haramın karşılığında. Mesela az önce geçen riba (faiz) veya fâsit şart içeren satışı ele aldığımızda şunu görürüz: Satış aslında meşru bir fiildir. Bu haramlık. herkes niyet ettiğinin karşılığını alır. dinin sınırları dışına çıkar. sözleşmenin ihtilaf ve çekişmeye açık olmasıdır. hafife alıp alay edenler veya helal sayanlar. kınanır ve fiilin durumuna göre değişen dünyevî ve/veya uhrevî cezayla karşılaşması (‘itâb ve ‘ikâb) söz konusudur. fâsit şart taşıyan satışta ise. 2. ödüllendirileceğine delil bulunmayan bir durumdur. Bunun için. Haramları işlemek. Başkasının malını rızasız almak fiilinde.
halktan birçoğunun. dünyevî ve/veya uhrevî ceza söz konusudur. bazı zayıf ihtimaller veya şüpheler dolayısıyla meşru fiilleri yasaklamak doğru değildir. sınırı geçme tehlikesiyle karşı karşıya bırakan şüpheli şeylerden de kaçınmak. Bunlardan bazısını yapan ise. “Büyû”. Dikkat ederseniz. bu sözleşmeyi olduğu gibi uygulamaya koyarlarsa. b. Hanefîlere göre bu fiil bâtıl kabul edilmez. ribalı veya fâsit şart taşıyan satış. haram helale tercih edilir. yapan ise fiilin haramlık derecesine göre âsî ve günahkâr olur. bunları yapmayan esenliktedir. Sözleşmenin tarafları. Tirmizî. Haramlığın sübutu kesin delile dayalı değilse. 107. 14). dinin sınırları dışına çıkar. Allah’ın korusu ise. Yaptırımı: Dolaylı haramda. Böylesi bir tutum. dolaylı haramlık sona ermez. Nitekim korunun çevresinde hayvanlarını otlatan kimse de koruya dalma tehlikesiyle burun buruna gelmiş olur. bundan kaçınmak gerekir. hükmün yaşanan olaya uygulanması sırasında da ortaya çıkabilir. “İman”. Müslim. Vasfındaki gayri meşruluk ortadan kaldırılmadıkça. “Büyû”. Dinini ve namusunu korumak için. Tirmizî. Helalliği-haramlığı şüpheli şeyler konusunda Hz. mükâfat ve sevap kazanır. böyle bir mülkiyet nezih sayılamaz. “Fiten”. habis bir mülkiyettir. kendisine bazı hukukî sonuçlar bağlanacak bir sebep oluşturabilir. 60).” (Buhârî.) sınır çizgileri hassasiyetini hatırlatarak. “Büyû”. İbn Mâce. Ayet veya hadislere dayalı olan kesin dolaylı haramı inkâr eden de. haram veya helale ilişkin nasların sübut (varlık kuvveti) veya delâletleriyle (açıklık) ilgili olabileceği gibi. meşru kısım yapılabilir. her hükümdarın bir korusu vardır. ama vasfı açısından gayri meşru sayılır. Hükmü Dolaylı haramın hükmü de üç açıdan ele alınabilir: a. 235 . “Helal ve haram bir arada bulunduğunda. fâsit akitlerden sayılır. kişilerde yersiz vesveseler de üretir. ama haram kısmın terki farzdır. Peygamber (s. Haram da. meşruiyetleri açısından inceleyip karşılaştırınız. Haram şüphesi. her biri lehine karşılıklı edimler üzerinde mülkiyet hakkı doğar.” ilkesi. Buna göre. sınırları belirlenmiş alanlar konusundaki hassasiyet kadar. “Sıfatu’l-kıyâmet”. durumu veciz biçimde belirtmektedir: “Helal apaçık bellidir. 3. Haram olma ihtimal ve şüphesi kuvvetli ve ağırlıklı olursa. bâtıl akitlerden değil. Özünden haram ve dolaylı haram kavramlarını. 2. 39. aslı açısından meşrudur. böyle bir fiil. Bu ikisi arasında. haram işlemeye çok yaklaşmış olur. Şâri’nin yani Allah ve resulünün. Sözgelimi. haram kıldığı şeylerdir” (Buhârî. Meşruiyeti: Fiil.B. onların uzağında olmak gerekir. helal sayan kimse tekfir olunmaz ama fâsık olarak nitelendirilir. böyle bir mülkiyet. şüpheli gelmeyeni al. “hükümdarın korusu” benzetmesiyle. “Müsâkât”. helal mi. hayatı zorlaştırdığı gibi. c. bunun haramlığını gerektiren yasağının bulunması dikkate alınınca. apaçık bellidir. Ancak. Haramı yapmayıp terkeden. Haram şüphesi bulunan şeyden kaçınmak esastır: “Sana şüpheli geleni bırak. Ancak. haram mı olduğunu bilmediği şüpheli şeyler vardır. haramların işlenmesinin doğuracağı zararların ve kötülüklerin önlenmesinin önceliğini anlatır.a. 1. Hukukî Sonucu: Mükellef dolaylı haram fiili yaparsa.
cinayet gibi fiilleri yapmak da büyük günahlar arasındadır.” (Buhârî. Haramın Dereceleri Haramlar. kumar. iftira. en-Nahl 16/115) veya kasten Allah adı anılmaksızın kesilip normalde helal olması gereken hayvan etlerinin haram kılınması. ayet ve hadislerin bir bütün olarak değerlendirilmesi sonucu. kendi aralarında bir derecelendirmeye tâbidir. büyük günahlar gelir. oruç gibi farzları terk etmek. Bunların en başında. Allah’a şirk koşmanın haramlığı gelir. Allah’tan başkasına kutsallık izafe edilmesi anlayışını ortadan kaldırma amaçlı haramlar da böyledir. özellikle belirtilebilir.Peygamber’e (s. . Müslim.Haramlıktaki şüphe durumunda. küçük günahlar yer alır. Bu konuda Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nin “Günah” (XIV. Yasak fiil bu halde “ruhsat” denilen istisnâî hükümle 236 . bazı haramlar belirlenmiştir. Dinî literatürde kebîre (çoğulu: kebâir) denen büyük günahlar da. Namaz. Hac ibadeti sırasında ihramlıyken bazı ihram yasaklarının olması. Bu çerçevedeki en büyük haram. 40.a. “Tevhid”. Bu çerçevede. Allah’a şirk koşmaktır. İslâm dininin tevhid (Allah’ın varlığı ve birliği) ve tenzih (Allah’ın yetkinliği ve mükemmelliği) eksenli inanç sistemine uygun bir Müslüman kişiliği oluşturma amacıyla.Büyük günahlar: Allah’a şirk koşmaktan sonra. . Haramı İşleme Ruhsatı Haramı işlemek. yalan. günahın ve bireye ya da topluma verdiği zararın ağırlığı açılarından farklı derecededir. tamamen kendini Allah’a adayıp kendisiyle. hırsızlık. 97-104) maddelerini okuyunuz. zaruret veya zaruret derecesine varan ihtiyaç durumlarında bahis konusu olabilir.” Üçüncü defa soruldu: “Daha sonra hangisi?” Cevabı şu oldu: “Seninle yemeğini paylaşır korkusuyla çocuğunu öldürmendir. nasıl bir değerlendirme yapmalıyız konusunu düşününüz.Küçük günahlar: Haramların en alt kademesinde. hem gerekçesiz haramlığı dolayısıyla Allah’ın emri oluşu yönünden bu çerçevede. 278286) ve “Haram” (XVI. Bu derecelendirmeyi. Dinî literatürde sağîre (çoğulu: sağâir) denen bu günahlar da çok çeşitlidir. hem de zarar ve iğrenç oluş çerçevesinde düşünülebilir.” Tekrar soruldu: “Daha sonra hangisi?” Şu cevabı verdi: “Komşunun hanımıyla zina etmendir. 141). en büyüktür?” diye sorulunca şu cevabı vermiştir: “Seni yaratmış olan Allah’a ortak koşmandır.) “Hangi günah. şöylece yapabiliriz: . bazı haramlar belirlenmiştir. başka hacı adaylarıyla ve doğal çevreyle barışık düzgün bir ibadet yapmakla ilgilidir.Allah’a şirk koşmak: Amaçlarına göre haramlar tasnifinde geçtiği üzere. Mesela Hz. “İman”. Domuz etinin haram kılınması da. putların ve onlara sunulan kurbanların “rics” (pis/iğrenç/murdar) olarak nitelenmesi ve İslâmî usûle göre kesilmiş olmasına rağmen sırf Allah’tan başkası adına (fısk: el-En‘âm 6/121. İslâm dininin tevhid ve tenzih eksenli inanç sistemine uygun bir Müslüman kişiliği oluşturma amacıyla.
İşte böyle bir durumda kişi ruhsatı kullanmaz ve azîmet hükmünde ısrar ederek sonuçta ölürse. zarar-yarar ölçütlerinin uygulanmasıyla görevli insan aklıdır (ibâha-i akliyye). Ölüm karşısında. 237 . Iskat ruhsatında. az önce de ifade edildiği gibi gerçek anlamda olmayıp mecâzî anlamdadır. canını veya bir uzvunu kaybetmekten endişe etmesi durumunda ruhsatı kullanmak vaciptir (el-Bakara 2/173). mutlak (serbest). Hükmü: Mükellef. ihramlıyken hac yasağını işleme ve hayati tehlike oluşturan açlık durumunda izinsiz olarak başkasının malından yeme gibi. baskı altında orucunu bozma. Iskat (zaruret ve kolaylık) ruhsatı (Vacip ruhsat) a. Mubah için. ondan daha hafif olan sağlığa zarar düşünülmez. mubah muamelesi gören ruhsattır. iki türlüdür: 1. kendi ölümüne sebebiyet vermiştir. Helal Kavramı Helal terimi. Aslında İslâm. artık tek seçenek vardır. boğaza takılan bir lokmayı başka bir sıvı bulamayınca şarap içerek hareket ettirmek örnek olarak hatırlanabilir. Allah katında günahkâr ve sorumlu olur. yükümlünün önünde azîmeti veya ruhsatı seçmek gibi iki çözüm yolu bulunmakta. Çünkü haram olma ve onun sebebi (sağlığa zararlı oluş). Buna ruhsat denmesi. hakikat anlamında ruhsat denmesini en çok hakeden özelliktedir. İkrah altında yani öldürülme veya bir uzvun yokedilmesi baskı ve tehdidiyle zorlanma durumunda. Bu ruhsat. en-Nisa 4/29). Hükmü: Yükümlünün. mubah teriminin eş anlamlısıdır. ama ruhsat yolunu seçmek bir genişlik sağlamaktadır. şiddetli açlık durumunda yok hükmündedir. Bu durumda ruhsatlar. azîmet hükmüne uymak ile ruhsattan yararlanmak arasında serbest bırakılır. Can kaybına sebep olmak ise haramdır (el-Bakara 2/195. ya dindir (ibâha-i şer’iyye). murdar eti yemeyi sağlığa zararlı olduğu için haram kılmıştır. kötülük-iyilik. 2. azîmet olmuştur. Şiddetli açlık durumunda hayatî tehlikeyi atlatıp ölümden kurtulmak için domuz eti veya meyte gibi haram gıdaları kullanmak.sadece ihtiyacı giderme derecesinde ve geçici olarak mubah. Bu tür ruhsatta. başkasının malını telef etme. ecir ve sevap kazandırır. ruhsat. hatta bazen vacip (farz) hale gelebilir. Oysa burada. yükümlünün önündeki tek seçeneğin sebebini kavramaya çalışınız. Çünkü ayetlerin verdiği açık izni kullanmayarak. b. ayrıca “hıll (bağlanmamış/yasaklanmamış/bağsız). b. Tanımı: Haram (azîmet/ana) hükmü ve bu hükmün sebebi ortadan kalkmadığı halde. Buna mecâzî ruhsat da denir. Terfîh (genişlik) ruhsatı (Mubah ruhsat) a. câiz (olağan)” terimleri de kullanılır.Tanımı: Haram (azîmet) hükmü ve onun sebebi ortadan kalkan ruhsattır. ölüm söz konusudur. Bununla birlikte azîmeti tercih ederek ruhsatın kullanılmaması evlâdır. ya da insanlara her şeyin serbestliği kuralına haram-helal. o da ruhsatı kullanmaktır. Burada. Mubahın kaynağı.
kişiyi dinden çıkarır. Bu tür mubahlar. Yeni bir nesne veya fiil için. pamuk veya yün yatakta yatmak gibi. 341-345) maddelerini okuyunuz.1. Bu tür mubahları/helalleri inkâr etmek. 2.) susam ve peynir sorulunca şu cevabı verdi: “Helal. “Et‘ıme”. herhangi bir şey yoktur. te’vile dayalı olursa. aslî hüküm olan mubahlık (ibâha). Farz ve haramın altındakileri te’vilsiz olarak inkâr. Deniz avının ve yenmesinin helalliği (el-Mâide 5/96). Hz. Dolayısıyla. “Libâs”. Hayreddin Karaman’ın Günlük Hayatımızda Helaller ve Haramlar adlı kitabını okuyunuz. Çünkü Allah. Helal-mubah ilişkisini. Şeker yemek. fısktır. Allah’ın kitabında haram kıldığıdır. 173178) ve “Mubah” (XXX. dinen veya aklen bir sınırlama olup olmadığı daha sonra araştırılır.Peygamber’e (s. Allah’ın haram kıldığını helal kılan gibidir.a. Allah’ın haram kılmadığını haram kılan.” (Meryem 19/64) ayetini okudu (Tirmizî. başka şeyleri denk tutuyorlar” (el-En‘âm 6/150).” Sonra. Yeme içmenin (el-Mülk 67/15). Dolayısıyla. 6. asla hiçbir şeyi unutmaz. “Edâhî”. Bu konuda Yüce Allah şöyle buyurur: “De ki: ‘Haydi. kapsamları açısından inceleyiniz. Bunun için. Onlar Rablerine. İbâha-i Asliyye/Akliyye (Istıshâbu’l-Hâl/Hükm-i Aslî) Yasaklamaya ilişkin herhangi bir ayet veya hadis bulunmadığı için. öncelikle mubah olduğu düşünülür. İbâha-i akliyye. Günlük insanî ihtiyaçlarımızın geneli mubahtır. bunların mubahlığı şer’îdir.HELALLER Haramlar konusunda ayrıntılı bilgi için. Haram. Allah’ın kitabında helal kıldığıdır. nikâhın ve kesin delile dayalı benzerlerinin inkârı gibi. aksi sabit oluncaya kadar aynen devam eder. yani mubahlığı dinî kaynaklarla tesbit edilmiştir. Allah şunu haram kıldı’ diye tanıklık yapacak şahitlerinizi getirin. İslâm’da haram dairesi oldukça dar tutulmuştur. Susmuş oldukları ise affedilenlerdir. GÜNLÜK HAYATIMIZDAKİ BAŞLICA HARAMLAR . 238 . “Rabbin. kurban etlerini saklamanın helalliği (Buhârî. Onlar şahitlik etseler de sen onlarla beraber şahitlik etme. mubah oluştur” (el-aslu fi’l-eşyâi el-ibâha) ilkesi vardır. 60). İbn Mâce. çok geniş bir helal dairesi ortaya koyar. asla unutkan değildir. Bu konuda Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nin “Helal” (XVII. Ayetlerimizi yalanlayanların ve âhirete inanmayanların arzularına uyma. İbâha-i şer’iyye Şâri’nin fiil veya terkinin cevâzını bizzat düzenlediği mubahlardır. 16) gibi. “Eşyada aslolan. kesin bir delile dayanıyorsa küfürdür. bazı hadislerde “afv” (serbest) olarak adlandırılır.
Allah’a kulluk ediyorsanız. . Kur’ân-ı Kerim’de doğrudan. yılan. 32) . Hz. Ebû Dâvûd. fil. Ebû Dâvûd. 112. 15-16. en-Nahl 16/115). yaban faresi. kendilerine nelerin helal kılındığını soruyorlar. Kartal. 15-16. tilki. akrep. “Et‘ıme”. kuzgun. “Sayd”. şahin gibi kuşlar bu niteliktedir. arı. kurt. kene. “Et‘ıme”. açık ve kesin biçimde etinin yenmesi yasaklanan tek hayvan türü domuzdur (el-Bakara 2/172-173. “Büyu”. “Büyu”. kaplan. Hayvanî Gıdalar Kur’ân-ı Kerim’de eti yenebilen hayvanlarla ilgili ayrıntılı bir dizin yerine. arslan. . ona şükredin” (el-Bakara 2/172). örneğin at ile eşeğin çiftleşmesinden doğan katır.Tırnaklarıyla kapıp avlanan ve korkunç tabiatlı olan kuşların etleri de haram veya tahrîmen mekruhtur. Melez Hayvanlar Eti yenen bir hayvanla eti yenmeyen bir hayvanın çiftleşmesinden doğan hayvanların etlerinin yenip yenmeyeceği tartışmalıdır. akbaba. Tirmizî. 32). temel ölçüt verilmiştir: “Ey iman edenler! Size verdiğimiz rızıkların temizlerinden yeyin. Bu açıklamalara göre. köstebek. insana tiksinti veren hayvanların etleri de haramdır. kara ve deniz kaplumbağası.” buyurmuştur (Müslim. yarasa. kurbağa. Peygamber de bazı somut belirlemelerle bu genel ilkeyi açıklamıştır. De ki: Size temiz şeyler ve Allah’ın size verdiği yeteneklerle eğitip alıştırdığınız avcı hayvanların yakalayıp tuttuğu (avlar) helal kılındı…” (el-Mâide 5/4). 66.) de bu yasağı pek çok hadisinde teyid etmiştir (Buhârî. 61). Ebû Dâvûd. Diğer kara hayvanlarına gelince. Cinsleri Kara Hayvanları Domuz etinin ve yağının yenmesi haramdır.İğrenç tabiatlı olan. kedi. ayı. gelincik gibi dört ayaklı hayvanlar bu kabildendir.Peygamber şöyle buyurmuştur: “Azı dişi olan her yırtıcı hayvanın yenilmesi haramdır. el-En‘âm 6/145. parçalayan ve kendisini savunan hayvanların etleri haramdır. Peygamber (s. Hz. 239 .a. genellikle temiz-pis (tayyibât-habâis) karşıtlığıyla ele alınarak. el-Mâide 5/3. maymun. pars. Hz. atmaca. kirpi ve haşerat bunlardandır. Peygamber “Pençesi ile avlanan her kuş haramdır. a. sırtlan. çaylak. Hz. Dolayısıyla. Hanefîler ve Mâlikîler. “Sayd”. karasinek. sivrisinek. eti yenmeyen hayvanlar üç kısma ayrılabilir: . keler. “Sana. insanlar tarafından yendiği genel olarak bilinen hayvanlar için bazı değinilerde bulunulmuş ve sadece belli vasıfları taşıyan hayvanların veya kısımlarının haram olduğu belirtilmiştir. Gıdalarda Haramlar-Helaller 1. Kur’ân-ı Kerim’de gıdaların yenmesi. doğan yavrunun annesine tâbi olduğunu belirtirler. “Büyu”. tür olarak sadece domuz etinin haramlığı belirtilmekle yetinilmiştir.” (Müslim. Fare. karga. köpek. Haram kılınan hayvanların ölüm tarzı ile kesim usûlü öne çıkarılmıştır. hüküm itibariyle annesine bağlıdır.Azı dişleriyle kapıp avlayan.A. Buna göre. Domuz. sansar.
Kara avı ise. ayet ve hadislerdeki mutlak ve genel ifadelere dayanarak. su hayvanlarından eti yenen kara hayvanlarına benzeyenleri helal. Deniz hayvanlarının helal sınırını oldukça geniş tutan bu görüş. yolcular için de bir geçimlik olmak üzere deniz avı yapmak ve deniz ürünlerini yemek sizlere helal kılındı. Ayrıca Hanefîler. havasızlık. suyun çekilmesi. görünüşlerinden çok. Huzurunda toplanacağınız Allah’tan (bu kurallara uyarak) sakının” (el-Mâide 5/96). buzlar arasına sıkışma. Oysa ayet ve hadislerdeki bu mutlaklığın. 46). deniz gıdaları konusunda da. suyun çok sıcak ya da soğuk oluşu.helal olduğu görüşündedir. “İki deniz. beslenme ve sağlık açısından gıdaların temiz ve yararlı oluşunu dikkate alarak. diğer gıdalar konusunda olduğu gibi. ihramlı olduğunuz sürece size haram kılındı. “Tahâret”. Dalga.Bütün Deniz Hayvanları Helaldir Görüşü: Fakihlerin çoğunluğu. iğrenç) yorumu yaparken. Deniz/Su Hayvanları Deniz/su hayvanlarının helal ya da haram oluşu. aynı olmaz. taş. kandırıcı ve içimi kolaydır. deniz hayvanlarından yalnızca bütün türleriyle balık helaldir.a. Bununla beraber. Tirmizî. deniz gıdaları konusunda. “Tahâret”. balıklar için de geçerlidir. gemilerin orada suyu yara yara gittiğini görürsün” (elFâtır 35/12). Hanefîlere biraz paralel düşecek biçimde.) deniz suyu sorulunca. başına sert cisimle vurma gibi sebeplerle ölen balıklar yenir. ihtiyatı tercih etmişlerdir. temel ilke ve ölçütleri dikkate alarak.Şâfiîler ve Hanbelîler ise.Yalnızca Balık Helaldir Görüşü: Hanefîlere göre. Nesâî. neredeyse sınırsız denecek ölçüde helal görülür. bazılarını kimi insanlar. Ayrıca Hz. Kendiliğinden ölmüş ve su üzerine çıkmış balıklar yenmez. Bu konuda üç ana yaklaşım vardır: . gıda niteliklerine bakar. her birinden taze et yersiniz ve takınacağınız süs eşyası çıkarırsınız. içinde öleni helaldir” (Ebû Dâvûd. deniz ürünlerini yemek.Eti Yenen Kara Hayvanlarına Benzeyenlerin Helalliği Görüşü: Şâfiî mezhebi içinde. Biri tatlı. 41. Ancak karada yaşayan ve yenmesi haram olan insan. Dolayısıyla. Bu görüş. ya da boğazlanmadığı için leş (:meyte) sayılır. domuz. Bu yaklaşım. diğer gıdalar için söz konusu olan ilke ve ölçütleri pek dikkate almaz. bazıları bunların helal olmadığını savunmuştur. Balık dışındaki deniz hayvanları. kültürel 240 . şu ayetlere dayanmaktadır: “Sizin için de. şu cevabı vermiştir: “Denizin suyu temiz. tuzlu ve acıdır. çünkü el-Mâide 5/3 ve diğer ayetlerde geçen meyte (:leş) kavramı. avlanma. İmam Mâlik'e göre. ayı gibi hayvanların adını taşıyan deniz hayvanlarında farklı görüşler öne sürülmüş. ikinci görüşe sınırlama getiren biraz daha tutarlı bir görüştür. Bu görüş. Peygamber’e (s. gıdaların helalliği-haramlığı konusunda açıkladığımız ilkeler çerçevesinde değerlendirilerek belirlenmiştir. baba veya anneden birinin etinin yenmemesinin yavrunun etinin haramlığı için yeterli olduğu görüşündedirler. köpek. eti yenmeyen kara hayvanlarına benzeyenleri haram sayan bir görüş bulunmaktadır. Hanefîler. 52. diğer gıdalarla ilgili ilke ve ölçütler temelinde değerlendirilmesi daha uygundur. Allah’ın lütfundan istemeniz ve şükretmeniz için. habâis (pis. yalnızca deniz domuzu mekruhtur. bütün deniz/su hayvanlarının -kendiliğinden ölmüş olsa bile. Deniz ürünleri genellikle güzel görüntüye sahip olmakla birlikte. . “Tahâret”. ya iğrençtir (habâis). daha derinlere nüfuz etme yönüyle çok daha isabetlidir. Öteki ise. . sadece lafızlara takılıp kalmama.
“Üzerine Allah’ın adı anılmayan şeyden yemeyin. Allah’ın adı anılan şeyden yeyin” (el-En‘âm 6/118). murdar): Dinî kesim usûlünce yapılmayıp kendiliğinden veya başka hayvanların saldırısı sonucu ölmüş hayvanlara meyte (murdar) adı verilir. tevhide dayalı inanç. domuz eti. el-En‘âm 6/145. . ördek ve hindi gibi eti helal kümes hayvanlarının dinen necis sayılan maddelerle beslendikleri takdirde bekletilmeden kesilip yenmeleri bütün mezheplere göre mekruhtur. bir sebeple ölen balıkların durumu da bu çerçevede değerlendirilmeli ve tıbbî açıdan zararlı olup olmadıkları esas alınmalıdır. “Kurban” ünitesinden de karşılaştırarak okuyunuz. animistlerin ve putperestlerin kestiği hayvanın eti helal değildir. başka bir hayvan tarafından süsülmüş. fâsıklıktır” (el-Maide 5/3). Meytenin yenmesi haramdır: “Meyte. b. 34. Hayvan etlerinin yenmesinin helal olma ölçülerinden biri olarak dinî kesim usûlü anlamındaki “tezkiye” kavramını. Allah’tan başkası veya putlar adına kesilen hayvanların yenmesi. temel oluşturur: “Onun ayetlerine inanmışsanız. 241 . on veya kırk gün gibi bazı rakamlar verilirse de. Günümüzde çevre kirliliği. etin yenmesinin helal olması için şarttır. üç. 52) hem de güçlük bulunduğu için. “Tahâret”. yırtıcı hayvanlar tarafından yenmiş olanlar.etkenler dolayısıyla iğrenç ve korkunç bulabilirler. Balık ve diğer su ürünleriyle çekirgede. Bunu yapmak. “Zebâih”. 13. . Bu süre için iki. “Tahâret”. Bu şart dolayısıyla. Allah’ın yolundan çıkmaktır” (el-En‘âm 6/121). Allah’tan başkası adına kesilenler. 41. özleri helal olsa bile. Ayrıca. akmış kan. 36). Ama bu göreli durum yerine. düşünce ve davranışı pekiştirmeyi amaçlayan şu ayetler. hayvanı kesen veya avlayan kişinin Müslüman yahut ehl-i kitap olması gerekir.Allah Adı Anılmadan Kesilen Hayvan: Hayvan kesiminde Allah adını anmak (besmele çekmek: tesmiye). Nahl 16/115). Tirmizî. Vasıfları Burada dört vasıf üzerinde durulacaktır: . O kadar ki. sırf bu sebeple haram kılınmıştır (el-Bakara 2/173. bu şart aranmaz. ateistlerin.boğulmuş. el-Mâide 5/3. zehirlenme vb. Kendiliğinden ölen ve su üstüne çıkan balıkların yenmesine cevaz verenlere göre de ette bir bozulma görülmesi halinde yenilemeyeceği açıktır. bir yerine vurularak öldürülmüş. kaz. Bu konuda. Bu yüzden. Kur’ân-ı Kerim’de birkaç yerde hayvanı kesme anlamına da kullanılmıştır (el-Hac 22/28.Usûlünce Kesilmeden Ölen Hayvan (meyte. “üzerine Allah’ın adını anma” ifadesi. Ebû Dâvûd. bazı Hanefî fakihlerin ifadelerine göre böyle bir rakam belirleme yerine hayvandaki pis kokunun gitmesini sağlayacak kadar bir süre esas alınmalıdır.Pislik Yiyen Hayvan (cellâle): Tavuk. Bu hayvanların bir süre temiz gıdayla beslenmesinden sonra yenmeleri daha uygun olur. düşüp yuvarlanmış. gıda niteliklerine bakmak daha düzgün bir değerlendirme olur. Bütün bunlar. hem konuyla ilgili hadislere dayanarak (Buhârî. dikili taşlar (putlar) adına kesilenler ve fal (şans) oklarıyla kısmet aramanız size haram kılındı. -canları çıkmadan önce kesememişseniz.
“Ahkâm”. “Büyû”. doğal ve toplumsal çevreye zararları gibi gerekçelerle. mahzurları (haramları) ortadan kaldırır. bazen zaruret miktarınca. birey ve toplumlara büyük zararlar veren ve yıkım yapan şeytan işi pisliklerden birisi sayılarak kesin bir üslupla yasaklanmıştır (el-Mâide 5/90-91). 58. Açlık ve Susuzluk Zarureti Açlık veya susuzluktan ölme kertesine gelen kişi. “Eşribe”. istismar etmeksizin ve zaruret ölçüsünü aşmaksızın yemek zorunda kalırsa. İbn Mâce. Tirmizî. el-Mâide 5/3. içki ticaretini de haram saymış. kan.” (Ebû Dâvûd. dağıtanı. yaptıranı.B. açlık ve susuzluğu giderecek ya da hastalığı tedavi edecek helal bir nesnenin bulunmaması durumudur. Bununla birlikte tıbben sağlığa çok zararlı olduğunun bilimsel yönden açık biçimde anlaşılması. Uyuşturucu her çeşit madde de bu kapsamdadır. “Eşribe”. sigara içmek en azından tahrîmen mekruhtur. Şu lânet. Zaruret ve Darda Kalma Durumları Zaruret. 73-75. canını kurtaracak kadar haram nesne yiyebilir veya içebilir: “Allah. Müslim.) “Her sarhoşluk veren şey hamrdır (şarap) ve her hamr da haramdır” (Buhârî. ticareti de içine almaktadır: “Peygamber (s. Sarhoş edici maddelerin zararları. 5) hadisi. 145). İslâm’da zaruretler. satın alanı ve kendisi için satın alınanı lânetlemiştir. Hz. Şüphesiz. Ama kim mecbur olur da.a. Belirtilen üç ölçütten herhangi biri gerçekleşmezse. her türlü sarhoş edici sıvı veya katı maddenin haram olduğunu belirtir. 6). Ebû Dâvûd. yasak bir fiil işlenebilir. Müslümanın gayri müslimle de olsa içki alışverişini yasaklamıştır. çok merhamet edendir. Keyif Verici Maddeler Sigara içmenin hükmü konusunda farklı bir takım görüşler ileri sürülmüştür. sigara çerçevesinde düşünülmelidir. yararlarından daha büyüktür (el-Bakara 2/219). parasını yiyeni. İslâm içilmesinin yanısıra. domuz eti ve Allah’tan başkası adına kesileni haram kıldı. Bitkisel Gıdalar Sarhoş Edici ve Uyuşturucu Maddeler İçki. ekonomik yönden israf olması. satanı. el-En‘âm 6/119. “Eşribe”.Peygamber’in (s. “Eşribe”. taşıyanı. Nargile ve enfiye gibi bir takım kötü alışkanlıklar da. birçok âlim bu sayılanların gerçekleşmesi halinde sigara içmenin haram olduğunu söylemiştir.a. ailelerin nafakasını kısıtlaması. kendisine taşınanı. 21.” (el-Bakara 2/173. Sarhoş edici içkiler “hamr” kapsamında Kur’ân’da ele alınmış. bütün kötülüklerin anasıdır. içeni.) içki yapanı. 242 . Allah çok bağışlayandır. 5. Bir haramı helal saymamak ve haddi aşmamak kaydiyle. size ancak leş. ona günah yoktur. C.
“Eşribe. Mü’min kadınlara da söyle. Bu konudaki. derttir” açıklamasını yaptı (Müslim. b. avret denilen yerleri örtücü nitelikte olmasıdır.” (Buhârî. ayak ve yüz dışındaki bütün vücudunun örtülmesi şeklinde olur. “Libâs”. hep birlikte tövbe ediniz ki kurtuluşa eresiniz!” (en-Nûr 24/30-31). ilaç değil. şifanızı. gözlerini haramdan sakınsınlar. dışarı çıkarken bedenlerini örtecek elbiselerini giysinler. gerekse dört halife döneminde çeşitli giyim kuşamı olan topluluklar İslâm’a girmiş. “Cihâd”. dışarıda erkeğin göbekle diz kapağı arası. “Ben onu yalnızca ilaç ve tedavi için bulunduruyorum” deyince de. Birisi Hz.Peygamber (s. 15) buyurmuştur. D. 243 . size haram kıldığı şeylerde yaratmadı. 29.a. kadının ise el. “Tıb”. “Ey Peygamber! Hanımlarına. Bu hadislere göre. süs ve eşya olarak kullanması haramdır (Ebû Dâvûd. Şüphesiz Allah. Bu davranış onlar için daha nezihtir. çok merhamet edicidir” (el-Ahzâb. 33/59). Başkası bulunmadığı için içki veya alkollü ilâç. temiz ve güzel görünmek.Haram Nesnelerle Tedavi Zarureti İlaç da gıda gibi. avret denilen yerleri örtmek (tesettür). 12. Bu. vücut hatlarını belli etmemesi şeklinde belirlenmiştir. “Zînet”.a.Peygamber. Ebû Dâvûd. (Yüz ve el gibi) görünen kısımlar müstesna. Başörtülerini ta yakalarının üzerine kadar salsınlar… Ey mü’minler. şu şartlar bulunmalıdır: a. dikkat çekici davranışlardan kaçınmak.Helaller Giysiler Müslüman erkek veya kadının giyim-kuşamında örtülmesi gereken yerler. gözlerini haramdan sakınsınlar. Soran adam. Peygamber. 40. Hz. 11). erkeklere ipek giymeyi haram kıldığı halde.) şarabı sordu. “O. Kılık-Kıyafetle İlgili Haramlar . çok bağışlayıcıdır. Kullanılmadığı takdirde. haram nesneyle tedavi için. belli bir elbise modeli üzerinde durmamıştır. c. “Libâs”. 9. 91). Nesâî. Allah onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır. doğrudan ayet ve hadislerle belirlenmiştir. onların tanınıp incitilmemelerine daha uygundur. “Allah. Yerine geçecek helal bir ilaç olmamalı. hayatın zaruretlerinden biridir. cilt hastalığı dolayısıyla bazı sahâbîlerin giymesine izin vermiştir (Buhârî. sağlığı tehdit eden gerçek bir hastalık bulunmalı. Erkeklerin. 45). Elbiselerin temel özelliği. ona bunun yasaklığını söyledi. Şüphe yok ki. zaruret prensibi dolayısyıla kullanılabilir. saf ipek veya malzemesinin çoğu ipek olan giyecekler ile altını giyecek.Peygamber’e (s. sarhoşluk veren içkilerin olağan durumlarda tedavide kullanılması haramdır. kızlarına ve mü’minlerin kadınlarına söyle. Giyimin temel ilkeleri. Allah ve resulü. ırzlarını korusunlar. başlıca hükümleri. zînet (yer)lerini göstermesinler. “Eşribe”. Bu. 43. kendi cinsiyetine özgü giysileri giymek ile giysinin şeffaf olmaması. Uzmanlığına güvenilir bir doktor tarafından tavsiye edilmiş olmalı. 4. şu ayetler ortaya koyar: “Mü’min erkeklere söyle. Nitekim Hz. Gerek Hz. Konuyla ilgili ayet ve hadislerin bir bütün olarak değerlendirilmesine göre. fakat bunların hiçbirine modeli belirli standard elbise tipi öngörülmemiştir. ırzlarını korusunlar.). 11.
Giyimin örtücülük. ona genç görünmek vardır ki.) bizim. İpek Sergiler Sahâbeden Huzeyfe (r. 120). Bununla birlikte kellik ve dazlaklıktan ağır psikolojik rahatsızlık duyanların saç ektirmesi. Ayrıca. tevhid inancına uygunluk ve sadelik de göz önüne alınmalıdır. ipek giymemizi ve ipek sergi üzerine 244 . “Zinet”. bir ihtiyaç sebebiyle yapılan ameliyeleri istisnâ etmektedir. her şeyden önce gelir. “Libâs”.) vücuduna dövme (veşm) yaptıran ve yapana. hem de karşısındakini yanıltmak. “Libâs”. Gerek iğne batırıp açılan deliklere boyalı maddeler dökerek yapılan dövme. Ev Eşyası ve Gereçleriyle İlgili Haramlar-Helaller Altın ve Gümüş Kaplar. yaratılıştan gelen doğallık. 106) ile küfür alâmeti taşıyan elbiselerin giyilmesinin (Müslim. çene. “Libâs”.) güzellik için dişlerini seyrekleştirenleri lânetlemiştir. Saç takma ve eklemede. “Libâs” 9. 82. Dövme Yaptırmak ve Dişlerin Şeklini Değiştirmek: Hz. toplum içinde manen işkence çekmesine sebep olan bir anormallik veya fazlalık olursa. altın ve gümüş kaptan yiyip içmemizi. 40. 82-87. F. yaratılışı değiştirme mahiyetindedir. yapay çekicilik ve cinsiyete uygunluk ölçütleri açısından. Müslim. Bedene Müdahaleler Saç Ektirmek ve Peruk Takmak: Hz. kişiler kendi çevrelerine ve beğenilerine uygun olarak diledikleri tarz. “Libâs”. gereksiz tüy ve kaş aldıran ve alanlar da dâhildir (Buhârî.a. Giyimle ilgili bu dinî ölçüler dışında. Ancak insanı aşağılık kompleksine iten. “Libâs”. Estetik Ameliyat: Büyük paralar harcayarak burun. renk ve desendeki giysileri kullanabilirler. Nesâî. Peygamber (s. 85. Müslim. bunun izâlesi. E. Nesâî. 119). saçı dökülen veya dökülmeyen kimselerin başlarına başkalarının saçlarını koymaları veya bunları eklemeleridir (Buhârî. Peygamberimiz (s. güzellik. tedavi mahiyetindedir. Kılık-kıyafetle ve bedene müdahalelerle ilgili olarak. “Libâs”. 96) haram olduğu da bilinmelidir. kaşın kıllarını yolarak iyice inceltmek ve kaşı yukarıya almak sûretiyle yapılmaktadır. göğüsler gibi uzuvların şeklini değiştirmekten ibaret olan estetik ameliyatın da. Burada geçen “güzellik için” kaydı.a. 119). Hz. Ebû Dâvûd. 1731. “Zinet”. gerekse diş minelerini mahveden yontma işinin sağlık yönünden de zararlı olduğu bilinmektedir.) şöyle anlatıyor: Resulûllah (s. 20. 27. 83.Peygamber’in yasakladığı ve lânetlediği şeylerden birisi de. “Libâs”. Tıbbî ve estetik bakımlardan normal olan dişleri. 84. her biriyle ilgili ayrıntılara da dikkat edilerek değerlendirilmesi gerekir. Kaş Aldırmak: Kaş aldırmak. İslâm bunları hoş görmemiştir. yasak kapsamına girmez.a. tedavi amacı dışında dişleri yontarak (teflîc) şeklini değiştiren ve bunu yaptırana lânet etmiştir (Buhârî.a. bir tür tedavidir. “Libâs”. Müslim. 115.Peygamber'in lânetine. Tirmizî. “Libâs”. yukarıda geçen ayet ve hadislerin kapsamına girdiği anlaşılmaktadır. 117.Bunların yanında büyüklük taslamak için giyilen elbise (Ebû Dâvûd. hem doğal şekli değiştirmek. moda olan şekle uydurmak için söktürüp yaptırmak câiz değildir. Bu.
28. ihtikâr (karaborsa). Günümüzde bir hayli yaygınlık kazandığı için hayat sigortası üzerinde biraz durmakta fayda vardır: Hayat sigortasının meşru olabilmesi için yapılan işlem. 87). “Et‘ime”. Bu hükümleri. altın ve gümüşün kap-kacak ve ev eşyası. diğer kısmı ise bilhassa çiğnenen sergide.) canlılara ait resimleri tasvib etmediğini. bu takdirde kâr ve zararda ortaklık söz konusu olmalıdır. tapınılan. duvar gibi yerlere yapılan resimler hakkındaki yasaklayıcı hadisler. alacağı ancak verdiği kadar olur. Müslim. Müslim. sigortalının ödediği para “ödünç” olsa. İslâm hukukuna göre meşru bir hukuki işlem olmalı. “Bed’u’l-halk”.a. tevhid inancının korunmasıdır. resmin konusuna. c) Canlılara Ait Olmayan Resimler: Bunların dışında kalan resimlerden canlılara ait olmayanları yapmak ve kullanmak serbesttir. böyle resimlerin dinî bir kutsama ve ululamaya götürmedikçe câiz olduğudur. kumar. 96) gibi sahih hadisler Müslümanın evinde heykel bulundurmasına ve heykel yapmasına engeldir. “Libâs”. buna “kâr ve zararda ortaklık” da denemez. örtü. “Kıyamet günü azâbı en şiddetli olacaklardan biri de. Titizlik gösterilen nokta. erkek ve kadın bütün Müslümanlara haram kılmaktadır.” (Buharî. hırsızlık ve gasp. sigortalıya ait kâr ve zarar. Müslim. 12. helal-haram kaidelerine riayet edilmelidir. İş-Meslek ve Kazançta Haramlar-Helaller Bu çerçevede ayrıntılarına girmeden şu fiillerin haram olduğunu hatırlayalım: Haram işlerde çalışmak. faiz (ribâ). Bu açıdan değerlendirildiğinde. “Libâs”. 245 . 75. ressam veya resmi kullananın maksadına ve kullanıldığı yere göre çeşitli hükümler getirir. 7. Ayrıca sigorta şirketlerinin hemen tamamının bankalarla bağlantısı vardır. kâğıt. 5). Günümüzdeki sigorta sözleşmelerinde. Sigortalının ödediği para “ortaklık sermayesi” olsa. “İçinde heykeller bulunan eve melekler girmez” (Buhârî. rüşvet. yaslanılan yastıkta. Heykele gelince. ipeğin de sergi vb. “Edeb”. ulûhiyyet (tanrılık) izafe edilen şeylerin resimlerini yapmak ve kullanmak haramdır. Bu hadis. oturulan minderde vb. çünkü daha kâr belli olmadan sigortalıya verilecek miktar belli olmaktadır. G. âhirette ise bizim içindir. bu sûretleri yapanlardır” (Buharî. b) Canlı Resimleri: Hadislerden bir kısmı Peygamberimizin (s. 29. sergi. “Eşribe”. piyango ve faiz esasına dayanan bireysel emeklilik ve hayat sigortası. Resim ve Heykel Heykel şeklinde olmayan. “Megâzî”.oturmamızı yasakladı ve şöyle buyurdu: “Bunlar dünyada onlar (kâfirler). 4. para da meşru şekillerde nemalandırılmalı. İslâmî hükümlere ve ahlâka aykırı olan çıplak insan vb. resimlerini yapmak veya kullanmak da haramdır. olduğu zaman câiz gördüğünü ifade etmektedir. bir kısmı ise zaten bankaların yan kuruluşları gibidir. bunun mutlak olarak haram veya helal olduğunu göstermez. “Libâs”. olarak kullanılmasını. Bunlardan çıkan sonuç. şöylece belirtebiliriz: a) Tevhid İnancına ve İslâm Ahlâkına Aykırı Resimler: Mukaddes sayılan. oran olarak önceden belirlenmediğine göre. fazlası faizdir.
Hz. elle boşalma (istimnâ/mastürbasyon). müşrik ve dinsizlerle evlenemeyecekleri gibi. çocuk düşürmek veya aldırmak (kürtaj) haramdır: “De ki. bunların açığına da. Onları da. yahudi ve hıristiyan erkeklerle de evlenemezler (bk. size bunu emretti ki aklınızı kullanasınız” (el-En‘âm 6/151). ayrıca ahlâkilik de eşlik etmelidir. İşte Allah. Eski bilginlerin zamanlarının tıp bilgisi ışığında gebeliğin üstünden henüz belli bir zaman (yüz yirmi gün) geçmeden nutfe veya ceninin hayatına son verilebileceğine ilişkin görüşleri doğru değildir. elMümtehine 60/10). Geçici Evlilik İslâm’dan önce zina ve geçici bir zaman için evlenme (nikâhu’l-müt’a) yaygındı. Fakirlik endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin. “Yoksulluk korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin. sizi de biz rızıklandırırız. Allah’ın haram (dokunulmaz) kıldığı canı öldürmeyin. onlarla evlenmek Müslüman erkek ve kadınlar için haramdır (bk. Zina yapan ve bunu gizlemeyen erkek de böyledir (en-Nûr 24/3). gerçekten büyük bir günahtır” (el-İsrâ 17/31). gizlisine de yaklaşmayın. Meşru bir hak karşılığı olmadıkça. Onları öldürmek. Aile ve Cinsel Konulardaki Haramlar-Helaller Muharremât Müslüman olmayanlar aynı zamanda ehli kitap da değilseler. onları da biz rızıklandırırız. el-Bakara 2/221. İlk Müslümanları tedricen bu âdetten uzaklaştırmak ve evlenme imkânına kavuşuncaya kadar kolaylık sağlamak üzere. Bir Müslüman erkeğin. Ancak tövbe edip nefsini ıslah eyleyenlerle evlenilebilir. üreme organından başka bir yerden cinsel birleşme. Çocuk Düşürmek veya Aldırmak Annenin hayatını tehdit eden zorunlu bir durum olmadıkça. Sahâbenin cumhûru son yasaklamanın sürekli olduğu görüşündedir. bunlardan kız almak câizdir yani Müslüman erkekler yahudi ve hıristiyan kadınlarla evlenebilirler (el-Mâide 5/5). Rabbinizin size haram kıldığı şeyleri okuyayım: O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın. fâhişe kadınla evlenmesi câiz değildir. Peygamber geçici evliliğe izin vermiş. sonra yasaklamıştır. İslâm dininde çalışmak övülmüş. H. İşte bu sebeple adına hayat sigortası vb. denilen bu tür bir işlem. (Zina ve benzeri) çirkinliklere. Sizi de. Anaya babaya iyi davranın. Cinsel Yasaklar Ayrıntısına girmeden bu çerçevede şu fiillerin haram olduğunu hatırlayalım: Yabancı birisinin avret yerine bakmak. hem hayır ve bereket getirmezler. haram-helal kaidelerine riayet edilmeden nemalandırılmaktadır. Zihinsel ve bedensel çabalara. Haram yoldan elde edilen kazançlar kara ve kirli paradır. İslâm’a göre meşru değildir. ‘Gelin.Toplanan sigorta primleri. Ancak Müslüman kadınlar. el-Bakara 2/221). adet gören kadınla cinsel 246 . Ehli kitap olan gayri müslimlere gelince. hem de insanı içten içe kemirip huzursuz ederler. çalışıp alınteriyle geçimini sağlamak teşvik edilip yüceltilmiştir.
6. Zevk ve eğlence uğruna hayvanlara eziyet etmekten ibaret olan bu âdeti peygamberimiz yasaklamıştır (Ebû Dâvûd. Tirmizî. Bu sayılan şartlar. Tavla. kumara âlet edilmesiyle ilgilidir. “Libâs”. “Tahâret”. “Zebâih”. 17. “Müsâkat”. 30). Hz. domino. Köpek bulunan eve meleğin girmediğini bildiren hadisler de (Buhârî. — Hiçbir menfaat beklememek. Hayvan Döğüştürmek İslâm öncesinden günümüze kadar uzanan bir âdet de horoz. meşruiyet.Peygamber’in (s. evde hayvan beslemenin kural olarak câiz sayıldığı söylenebilir.ilişkiye girme. hakkında özel bir yasaklama bulunmadıkça veya hayvan için eziyet. — Normal dinlenme ve eğlenme ölçülerini aşarak vakit israfına varan alışkanlık ve düşkünlük haline getirmemek. satrançla ilgili haramlık için.a. Evde korunma ve avlanma amacı dışında süs olarak köpek beslenmesi. en başta gelen ölçülerdir. Cinsel hayat. hayvanla cinsel ilişki. sağlam bir delil yoktur. köpek gibi hayvanları dövüştürüp seyretmek ve eğlenmektir. 247 . kadınsı veya erkeksi davranışlar. Dinlence ve Eğlenceyle İlgili Haramlar . Müslim. “Cihâd”. sadelik. kâğıt. genel olarak hoş karşılanmamış ve haram görülmüştür. sürü köpekleri müstesna olmak üzere. doğallık. kesinlikle haramdır.) şu hadisine dayandırılır: “Av. bahçe. Ebû Dâvûd. — Oyun esnasında dilini kötü sözden korumak. kaz. dinlenme ve eğlenme amaçlı bütün oyunlar için geçerlidir. ahlâkilik ve insanilik. “Cihâd”. tosun. 50. insanın vazgeçilmez doğal özelliği ve temel ihtiyacıdır. homoseksüellik. 46. zina. manda. çevre için kirlilik ve rahatsızlık oluşturmadıkça. Cinsel hayat için. I. 7. okey gibi oyunları oynamanın mubah (serbest) olabilmesi için dört şart vardır: — Namazın geçmesine veya gecikmesine sebep olmamak. 77. lezbiyenlik/sevicilik. hindi. köpek besleyen kimsenin sevabından her gün bir miktar eksilir” (Buhârî.Helaller Evde Hayvan Bakmak Domuz veya köpek gibi. kumar oynayarak kazanç elde etmek istendiği takdirde. 89) bu hükmü pekiştirmektedir. “Bed’u’l-halk”. boğa. Sadece dinlenmek ve eğlenmek için tavla. “Libâs”. Müslim. 81. Ayrıca. yabancı (nâmahrem) olan karşı cins ile baş başa kalma (halvet). Satranç ve Benzeri Oyunlar Tavlanın yasaklığını bildiren hadisler. Bu hüküm. satranç. 51. tarla. 5658).
Günlük hayatımızda her gün ve her durumla ilgili olarak haramlar . Dolaylı haram ise. Bunun için. — Şarkı söyleyen kadın olur. Şâri’nin özü/mahiyeti açısından değil.Şarkı-Türkü Söylemek. mubah olmasıdır” ilkesi vardır. zaruret veya zaruret derecesine varan ihtiyaç durumlarında “ruhsat” denilen istisnaî hükümle sadece ihtiyacı giderme derecesinde ve geçici olarak mubah. giyim-kuşam. Haramın türlerini açıklayıp değerlendirebilmek. bunu müzikli veya müziksiz söylemek ve dinlemek haramdır. — Şarkı ve türkünün güftesi bozuk. Zaruret durumunun titiz bir değerlendirmesini yapmak gerekir. diğerleri mubah olmakta devam eder. ancak şehveti tahrik ederse Kur’ân okumasını bile dinlemek haram olur. Özünden haram. Özet Haram-helal kavramlarını tanımlayabilmek. akıl. Gıdalar. haram edilmedikçe. iştigali âdet haline getiren kimse için mekruhtur. Dinlemek ve Çalgı Çalmak Müziğin. Yapılmaması. dinlence ve eğlenceler. nesil ve malın korunmasını birinci dereceden hedefleyen yasaklardır. Burada haram hükmü müzikten değil. — Vakitlerinin çoğunu buna veren. dinleyen de kadın sesinin şehvetini tahrik edeceğinden korkarsa dinlemek haramdır. — Müzik âleti içki meclislerinin sembolü olan âletlerden ise bunu kullanmak haram olur. kesin bir delille ve kesin/bağlayıcı bir ifadeyle istenen fiillere haram denir. din. Haramların zaruret durumlarında işlenebileceği kuralını açıklayabilmek. özündeki (aslındaki) veya vasfındaki bir kötülükten dolayı. duruma göre değişen hükümleri vardır: — Dünya arzusu ve şehvet hisleriyle dolup taşan gençler için yalnızca bu duyguları tahrik eden müzik haramdır. “eşyada aslolan. Günlük hayatta helal .helaller değerlendirmeleriyle yaşarız. aile ve cinsel konular. Yapılması veya terk edilmesi serbest fiiller de helaldir. İslâm inancına ve ahlâkına aykırıysa. Şâri’nin özü/mahiyeti/varlığı açısından kötülük ve zarar içermesi dolayısıyla temelden haramlığına hükmettiği fiildir. kazanç yolları. aslî hüküm olan mubahlık (ibâha) ve helallik. — Allah sevgisiyle dolup taşan. ev eşyası. kılık-kıyafet. Haramı işlemek. dinin beş temel amacı olan can. Özünden haramlar. Yasaklamaya ilişkin herhangi bir ayet veya hadis bulunmadığı için. — Güzel sesten zevk alma dışında bir duyguya kapılmayan kimse için müzik mubahtır. kadının sesinden gelmektedir. aksi sabit oluncaya kadar aynen devam eder. helaller ve haramlar çerçevesinde değerlendirilir ve yaşanır. 248 . hatta vacip (farz) hale gelebilir. Aslında kadının sesi haram değildir.haram kavramlarını ayırt edebilmek. vasfı açısından kötülük ve zarar içermesine dayanarak dış bir unsur dolayısıyla haramlığına hükmettiği fiildir. duyduğu güzel ses kendisinde yalnızca güzel sıfatları tahrik eden kimse için müstehaptır.
haram tanımının unsurları arasında yer almaz? a. Fiil. bâtıl kabul edilir 3. Vasfında bir kötülük ve zarar bulunmak d. Ruhsatı kullanmak zorunlu değildir 4. Zaruret durumu dışında hiçbir biçimde meşruluk kazanamaz c. Aşağıdakilerden hangisi. Canını veya bir uzvunu kaybetmekten endişe etmesi durumunda ruhsatı kullanmak vaciptir d. Dinin değinmesine gerek yoktur 249 . ibâha-i şer’iyyenin özelliklerinden biridir? a. Akıl karar verir b. Ruhsat.Kendimizi Sınayalım 1. Hadislere bakılmaz d. Özünde bir kötülük ve zarar bulunmak b. Mükellef bu fiili yaparsa. Ayetlere bakılmaz e. Zanni bir delille ve ifadeyle sabit olmak e. Delâlet açısından kesin bir ifadeyle yasaklanmak 2. azîmet olmuştur e. Iskat ruhsatının unsurlarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Mecâzî ruhsat da denir b. Zaruret durumunda da. o da ruhsatı kullanmaktır c. Aşağıdakilerden hangisi. Dinen.Fiilinin bazı olumlu sonuçları vardır d. kendilerine değinilmiştir c. sadece zarureti savacak ölçüde geçici bir izin vardır e. Yasaklığı kesin bir delille sabit olmak c. Özünden haramla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Tek seçenek vardır. temelden gayri meşru sayılır b.
e 4. sağlığı tehdit eden gerçek bir hastalık bulunmalı d. Vasfındaki gayri meşruluk ortadan kaldırılmadıkça. ölüm söz konusudur. Kullanılmadığı takdirde. aslı açısından meşrudur. sadece zarureti savacak ölçüde geçici bir izin vardır. Yanıtınız doğru değilse. ondan daha hafif olan sağlığa zarar düşünülmez. a Yanıtınız doğru değilse. ancak kuvvetli ve ağırlıklı olursa. Yerine geçecek helal bir ilaç olmamalı c. Bazı zayıf ihtimaller veya şüpheler dolayısıyla meşru fiilleri yasaklamak doğru değildir. Allah katında günahkâr ve sorumlu olur. “Iskat Ruhsatı” okuyunuz. “Haramın Tanımı” konusunu yeniden okuyunuz. Kişi ruhsatı kullanmayıp ölürse. Zaruret bulunmalı e. d 2. Uzmanlığına güvenilir bir doktor tarafından tavsiye edilmiş olmalı Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. c 3. Ölüm karşısında. Yanıtınız doğru değilse. ama vasfı açısından gayri meşru sayılır. Sıra Sizde 3 Ruhsat kullanılmazsa. “Özünden Haram” okuyunuz. konusunu yeniden konusunu yeniden konusunu Yanıtınız farklıysa “Mubah ve İbâha-i Şer’iyye” yeniden okuyunuz. Can kaybına sebep olmak ise haramdır. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Özünden haramda fiil. temelden gayri meşru sayılır.5. zaruret durumu dışında hiçbir biçimde meşruluk kazanamaz. Dolaylı haramda ise fiil. Yanıtınız doğru değilse.Tedavi için her türlü şartta. dolaylı haramlık sona ermez. her ilaç kullanılabilir b. Sıra Sizde 2 Haram olma ihtimal ve şüphesi araştırılır. Zaruret durumunda da. Haram nesnelerle tedavi zaruretiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. 250 . “Haram Nesnelerle Tedavi” konusunu yeniden okuyunuz. b 5. bu fiilden kaçınmak gerekir.
Bununla birlikte. mubah teriminin eş anlamlısıdır. Karaman.Sıra Sizde 4 Helal terimi. H. İstanbul. (2005). farz. Çelebi. R. H. İstanbul. (ts. el-Hidâye. Yaran. İstanbul. İstanbul. Erdoğan. (2009). Döndüren. Yararlanılan Kaynaklar Atar. Karadâvî.). (1966). helal kavramı. vacip ve mendup kavramları için de kullanılabilir. İ. bütün meşru fiilleri içine aldığı için. İslâm İlmihali. el-Mektebetü’l-İslâmiyye. 251 . Y. Günlük Hayatımızda Helaller ve Haramlar. M. Fıkhu’l-Lehv ve’t-Tervîh. Delilleriyle İslâm İlmihali. Büyük İslâm İlmihali. Ö. Bilmen. Mergînânî. (2007). N. Kahire. (2004). F.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue listening from where you left off, or restart the preview.