Kompost; organik atıkların ayrışması sonucu toprak benzeri bir maddeye dönüşmesi
olarak tanımlanabilir. Kompost yapımı ise organik atıkların biyolojik olarak parçalanabilen
kısmının geri kazanılması ve yeniden değerlendirilmesidir. Kompost yapımı ile toprak
iyileştirici özelliği ve gübre değeri yüksek olan bir ürün elde edilmektedir.
Kompost Ürünü İle Gübre Arasında Ne Fark Vardır?
Kompost, gübre değildir. Gübre toprağa bitkilerin gelişmesi için gerekli besin maddesi kazandırırken kompost, toprağın (zeminin) yapısal düzenini sağlar. Ancak kompost içerisine belli oranlarda Azot, Fosfor, Potasyum (N, P, K) ilavesi ile üstün kalitede gübre eldesi mümkün olabilmektedir. Elde edilen bu gübrenin tarım alanlarına yararı tüm yapay gübrelerden daha fazladır. Ayrıca ham maddesinin doğal nitelik taşıması nedeni ile tarımsal alanlarda üretilen ürünlerde yapay tat sorunu ortadan kalkar.
Kompost ve Kompostlaştırma Nedir?
Kompost biyokimyasal olarak ayrışabilir çok çeşitli organik maddelerin organizmalar tarafından stabilize edilmiş, mineralize olmuş ürünlerdir. Kompostlaştırma, mikroorganizma adı verilen ve çoğunluğu gözle görülmeyen canlıların, ortamın oksijenini kullanarak çöp içerisindeki organik maddeleri biyokimyasal yollarla ayrıştırmasıdır. Bu olayın gerçekleşebilmesi için çöp kütlesindeki su içeriğinin % 45-60 dolaylarında olması gerekmektedir.
Amerika’da, 18. ve 19. yy’dan beri kompost gübre kullanılmaktadır. 20. yy’da
maddelerin ve mekanik teçhizatların seçiminin nasıl yapılması gerektiği ve farklı kompost
yapımı metotları (sıralı yığın, yığınlar, kapalı reaktörde vs.) hakkında bilimsel ilkeler
belirlenmiştir.
Kompostlaştırma Nasıl Sağlanır?
Kompostlaştırmanın sağlanabilmesi için dünyada çeşitli yöntemlerin kullanılması söz konusu olabildiği halde tecrübeler en etkin yöntemin Biyotabilizatör Yöntemi olduğunu göstermiştir.
Biyotablizatör yönteminde çöp bunkerinden alınan evsel nitelikteki çöpler ayıklama bantlarından geçirildikten sonra genelde 27.47 m. çaplı ve 270 m. boyundaki silindirik, döner tambura verilir. Bu tamburun dönüş hızı gündüz saatlerinde 0.5 devir/dak.; gece saatlerinde ise 0.25 devir/dak. dır. Oksijen ihtiyaacının tam olarak karşılanması için fanlar yardımı ile tambur içerisine ilave hava verilmelidir. Bu yöntemde teorik olarak ham kompost 3-5 gün içerisinde oluşmaktadır.
Elde edilen ve ön fermantasyon aşamasını tamamlayan ham kompost elenir ve içerisindeki cam kırıkları ayıklanarak dinlendirme alanlarına alınır. Bu alanlarda 4 hafta kadar dinlendirilen (nihai ayrışmaya bırakılan) kompost satışa sunulabilir.
Türkiye’de, çiftlik gübre üretimine ilişkin olarak kesin değerler bulunmamaktadır. Özellikle koyun ve besi sığırı işletmelerinde hayvanların yılın bir bölümünde merada bulunmaları nedeniyle bu dönemlerde açığa çıkan gübrenin biriktirilmesi mümkün olamamaktadır. Hayvanların barınak içerisinde bulundukları
dönem ve hayvan varlığı göz önüne alındığında, yılda ortalama 82 milyon ton gübre açığa çıkmaktadır. Bunun %81 gibi büyük bir kısmı büyükbaş hayvan ve tavuk yetiştiriciliği işletmelerinden elde edilmektedir. Bu gübrenin %75 inin tezek haline getirilerek kırsal alanlarda yakıt olarak kullanıldığı dikkate alındığında ülkemizde elde edilen gübrenin ancak % 25 gibi bir kısmı kompost üretimde değerlendirilmektedir.
Bir büyükbaş hayvanın günlük gübre üretiminin
40-60 l/gün veya 1.2-1.8 m3/ay olduğu düşünülürse ortaya büyük rakamlar çıkmaktadır.
İşletmenin büyümesi ve hayvan sayısının artışına bağlı olarak atık miktarı da artış
göstermektedir.
Kompost yapımının ve kompost kullanımının gübre işlemeyi kolaylaştırıcı ve çevre
kirliliğini önleyici yararları bulunmaktadır. Patojen ve zararlı ot kaynaklarını tahrip eden
işlem doğru yönetilirse en az koku oluşumu ile daha sağlıklı çalışma ortamı sağlanmaktadır.
a) Susuzlaştırma yöntemi: En basit yöntem susuzlaştırmadır. Susuzlaştırma işlemi,
mekanik kurutucular vasıtasıyla ya da güneş enerjisi yardımıyla gerçekleştirilmektedir.
b)Oksijenli kompost oluşturma yöntemi: Kompost oluşturmada sıcaklık 70°C’ye
kadar çıkabildiğinden hayvan atıkları gibi patojen organizmaların yok edilmesi
sağlanabilmektedir.
c)Oksijensiz kompost oluşturma yöntemi (Biogaz): Hayvan atıklarının bertarafı
için uygun diğer bir yöntemdir. Dünya üzerinde özellikle Çin’de pek çok biyogaz tesisi
bulunmaktadır.
d) Direkt yakma yöntemi: Diğer bir bertaraf yöntemi ise direkt yakmadır. Atığın su
içeriği kalorifik değerini olumsuz yönde etkilemektedir. Bu nedenle bir yakma tesisinde atığın
su içeriğinin fazla olması istenmez.
Kompost Oluşturma Metotları
Kompost oluşturma teknolojileri pasif yığın, karıştırmalı yığın, havalandırmalı yığın ve
kapalı (reaktör) kompost oluşturma olmak üzere dört grupta incelenmektedir.
1.Pasif yığın metodu
Pasif yığın metodunda, atık karışımı yığın halinde serilmektedir (Şekil 1.1). Yığın,
serbest hava boşluğunun arttırılması amacıyla periyodik olarak çevirmek suretiyle
karıştırılabilir. Havalandırma, havanın pasif olarak yığın içerisine hareketiyle sağlanır. Bu
sebeple yığının pasif hava akımına izin verecek kadar küçük olması gerekmektedir. Ayrıca
atık karışımı da hava akışını kolaylaştıracak boşluklu yapıda olmalıdır.
2.Karıştırmalı yığın metodu
Karıştırmalı yığın metodunda atıklar, uzun kümeler halinde ve düzenli olarak çevrilerek
havalandırılmaktadır. Çevirme işlemi yığın karıştırma makinesi yardımıyla
gerçekleştirilmektedir.
3.Pasif havalandırmalı statik yığın
Pasif havalandırmalı statik yığınlarda, atık yığının alt tabakasında gömülü bulunan
delikli borulardan havanın yığına pasif hareketiyle sağlanır.
4. Aktif havalandırmalı statik yığın
Havalandırmalı statik yığın ile pasif havalandırmalı statik yığın arasındaki temel
farklılık havalandırmalı statik yığında pozitif basınçla yığının içine hava üfleyen ya da
yığından havayı emen bir sistemin bulunmasıdır.
5. Kapalı (Reaktör) kompost oluşturma
Kutuda kompost oluşturmada, üstü açık olsun ya da olmasın ağaç sandıklar veya kutular
kullanılarak yapılabildiği gibi silolarda veya kapalı kompost makinası içerisinde
yapılabilmektedir.