Millet kıraathaneleri: Deforme ütopya
CB Erdoğan’ın “her mahalleye bir tane, bedava kek ve çay” ve muhalefetin “ben endüstri 4.0 diyorum, o kek diyor” karşılıklı atışmaları sayesinde, 24 Haziran seçimleri öncesi “millet kıraathaneleri” ile tanıştık.
Gündelik dilde kıraathane ya da kahvehane kelimelerini aynı anlamda kullanıyoruz ya da kullanıyorduk. Akla ilk gelen, her mahallenin olmazsa olmazı, insanların genelde birbirlerine aşina olduğu, sadece erkeklerin kullandığı, çoğunluğunu işsiz ve emeklilerin oluşturduğu, bütün gün iskambil, okey ve tavla oynanan, biraz duman altı (en azından sigara yasağından önce) bir mekan.
Ancak Erdoğan bu sefer haklı. Her iki kelimenin de kökenine bakıldığında, Arapça kira’et (okuma) ve Farsça hane (ev, yer) kelimelerinin birleşmesinden oluşan kıraathane, “okuma evi”; Arapça kahve ve yine Farsça hane kelimelerinin birleşmesi ile oluşan kahvehane, para ile kahve, çay vb. şeyler içilen, nargile gibi tütün ürünlerinin servis edildiği ve sohbet edilerek vakit geçirilen dükkân anlamlarına geliyor.
Peki Erdoğan’ın bu konudaki büyük bir eksikliği gidereceğini söylediği millet kıraathenesinin özellikleri neler?
1. 24 saat açık olacak.
2. Ücretsiz internet imkanı bulunacak.
3. Gençler sessiz bir ortamda ders çalışabilecekler.
4. 7’den 70’e herkes kullanabilecek.
5. Bedava çorba, kek (simit olsa daha milli, hele yanına beyaz peynir – dometes ise muhteşem olurdu) ve çay servisi olacak.
6. Genç nesiller burada okumayı sevecek.
Esasen yukarıda sıraladığım maddelere tek tek kimse itiraz edemez. Millet kıraathanesi, herkesin tüm vaktini okuyarak – çalışarak geçirdiği, insanların kendilerini ilme adadıkları bir ütopya gibi, ama kendi sınırları içinde kaldığı sürece.
Zaten ütopyaların en belirgin özellikleri, zaman ve uzam ile sınırlarını belirlemesi, sınırlarını dışa karşı korunması, içerideki herkesi eşitlemesi, bireyi değil toplumu ön plana çıkarması ve herkesin refahını ve mutluluğunu düşünmesidir.
Buraya kadar bir sorun yok ya da sorun, asıl buradan sonra başlıyor.
ÜTOPYANIN DOĞUŞU
Altın Çağ’a gönderme yapan (Platon’un Devlet’i gibi) eserler daha önceleri de yazılmış olsa da, ütopya kelimesini icat eden Thomas More’dur. More, 1516 yılında yazdığı eserine isim verirken Yunanca iyi anlamına gelen “eu” ve yer anlamına gelen “topos” kelimelerini birleştirir ve böylelikle mutluluk ülkesi anlamına gelen Utopia doğar. Eleştirdiği ise yaşadığı dönemin İngiltere’sinin adaletsiz yöneticileri, hakimleri, toplumdaki eşitsizlikler ve sefalettir.
More’un Utopia’sı, hilal şeklinde (altında başka anlam aramayın, ayın ilk halinin ve yeniliğin temsili) bir adadır. Coğrafi koşulları sayesinde zapt edilemez. Ülke, 54 şehirden oluşur ve hepsi birbirinin aynısıdır. Birisini görmek, hepsini görmek demektir. Mülkiyet ve para kavramına sahip değildirler. Her şey bol olduğu için hırsızlık diye bir şey yoktur. Paraya önem vermez, bunu göstermek için dışkı taburelerini, çanak çömlekleri altın ve gümüşten yapar ama süs eşyası olarak asla kullanmazlar. Herkes çalışır (sadece altı saat), geri kalan boş zamanlarını okuyarak ve kendilerini geliştirerek geçirir, birbirinin tıpa tıp aynı evlerde oturur, aynı kıyafetleri giyerler. Toplumun temelinde aile vardır. Aile ile toplum bir bütündür. Yemekler, özel yemek evlerinde toplu halde yenir, sohbet edilir, eğlenilir. Birey değil toplum merkezli olan Utopia’da herkes refah ve mutluluk içinde yaşar.
Ancak sıkı bir hümanist olan More’un kusursuz ütopyası, kimsenin istemediği zor işler yapan köleleri, kurallara uymayan ve farklı davrananların diğerleri tarafından ayıplanarak hizaya getirilmeleri, savaşmak zorunda kaldıklarında kendileri yerine paralı askerler tutmaları ya da daha iyisi ellerindeki altınları kullanarak düşman ülkelerin yöneticileri arasına nifak sokmaları ve eğer kendi yöneticileri yetkilerini istismar ederse yerine başkalarının kolayca seçilmeleri gibi bir dizi naif çelişkiyi barındırır. Tüm bu özellikler dikkate alındığında Utopia’nın erdemli insanlarının ahlakı sadece kendilerinedir ve bireyi yok sayan totaliter bir anlayışları vardır. More, bu durumu hiç tereddüt etmeden sonuna kadar onaylar, kitabında.
DEFORME ÜTOPYA
Ütopya kelimesinin bir diğer anlamı ise “yok yer”dir. More kitabında Utopia’yı bilinmez, uzak, ulaşılmaz bir yer olarak tarif ederek gerçek dünyadan koparır ve etkilerinden korur. Aksi halde Utopia diye bir ülke var olamaz, gerçeklik içeri sızdıkça ahenk içindeki toplumun kuralları, refahı ve mutluluğu bozulurdu.
Literatürde “deforme ütopya” diye bir kelime yok. Ben uydurdum. Edebiyatın bu alanı, bilim-kurgudan sonra yeni kelime uydurmaya en uygun olanı. Deforme ütopya uydurması ile anlatmak istediğim, yazının en başında millet kıraathanesinin sıraladığım, kendi içinde bütüncül ve tutarlı görünen özellikleri, eğer belli bir zaman (bugün) ve yere (mahalle) konumlandığında yani dış, içe ve gerçek, ideal olana sızdığında neler olabileceğine bakmak.
1. 24 saat açık olacak.
En az iki kişinin çalıştığını düşünelim. Bu, üç vardiya halinde çalışacaklar demektir. Gece çalışanların iki gün izni olmalı. Hafta sonu için ayrı çalışanlar olacak. Muhtemelen asgari ücret alacaklar. Çalışanların taşerona mı bağlı olacağı yoksa kadrolu olarak mı çalışacakları ise ayrı bir soru. Hepsini alt alta toplayınca oldukça fazla insan demek bu.
Çalışanları geçelim, bir de kullananlara bakalım. Artık cinsel tacizin bu ülkede saati kalmamış ve 24 saat çalışan bir müesseseye dönüşmüş olsa da, yine de özellikle geç saatlere kadar okuyan, çalışan bir kadın evine nasıl dönecek? Hele bir de tacizciler bu yeni durumu keşfedip, etrafta pusuya yatmışlarsa. Demek etrafta devriye gezen polis kuvvetleri lazım. Hayda, bir de polise ek görev.
2. Ücretsiz internet.
Öncelikle Wikipedia 440 gündür kapalı. İlerde başka web sitelerinin de kıraathaneler için uygun olmadığına kolayca karar verilebilir. Mesela, ya “Evrim Teorisi” için araştırma yapacaksam? Sanırım milli ve yerli arama motorumuz olunca bu sorun aşılacaktır.
3. Gençler sessiz bir ortamda ders çalışabilecekler.
Demek ki böyle bir ihtiyaç var, çok güzel. Ama sürekli değişen eğitim sistemi ile yarışta öne geçmek dışında başka dertleri olmayan gençler, test çözmek, eve en yakın liseye gitmemek için uğraş vermek ve sınav kitaplarına başlarını gömmekten, kıraathanenin kitaplarını karıştırmaya pek fırsat bulamayacaklar gibi görünüyor. Oldu mu “okuma evi” şimdi size “etüd evi?”
4. 7’den 70’e herkes kullanacak.
Her kitap, her yaşa uygun değildir. Çocuklar için başka, gençler için başka, yaşlılar için başka mekanlar olmalı. Çocuk bu, mızmızlanır, çişi gelir, kek ister, sessiz çalışma ortamını bozar. E, nasıl olacak, bunu düşünen var mı? Hele bir de son olaylardan sonra insanlar çocuklarını bir saniye bile gözlerinin önünden ayıramıyorlar. Okul bitince, hemen servise bin ve doğrudan eve gel kuralı geçerli. Hem kitap çeşitliliği hem de (yine) güvenlik sorunu var.
5. Bedava çorba, kek ve çay.
Asgari ücret, yoksulluk sınırının altında. Akşam ailecek bedava karnını doyurmak için bundan ideal mekan mı olur? Kıraathane olacak bedava kafe. Olan yine okuma sevdalılarına ve ders çalışanlara.
6. Genç nesiller burada okumayı sevecek.
Pedagoji eğitimi almadım ama tarif ettiğim ortam pek okuma sevgisi kazandıracak bir yere benzemiyor. Hele bir de kıraathanelerin sahibi düşünülürse, çocuklar burada okumayı mı sevecek yoksa belli bir ideolojinin görüşünü mü öğrenecekler, o da belli değil?
Öncelikle seçim sonrası orada burada “Türkiye’nin ilk millet kıraathanesi açıldı” haberlerine kanmayın. Hiçbiri yeni değil, sadece isimleri değiştirildi. Örneğin Diyarbakır’dakinin adı Bilgi Evi idi ve zaten gençlerin çalışabilmesi için kullanılıyordu. İki yıldır faaliyette bulunan Zeytinburnu’ndaki 2 bin metrekarelik Merkezefendi Şehir Kütüphanesi’nin adı da ‘’Merkezefendi Millet Kıraathanesi” oldu. Sultanbeyli’deki “Aydos Edebiyat Kıraathanesi” ise seçimden bir ay önce açıldı.
Geçen hafta, bir gece önce beni arayıp “İstanbul’a geldim, görüşelim” talihsizliğine düşen Hollandalı bir mimar arkadaşımla Aydos Edebiyat Kıraathanesi’ne gittik. Bina hizmete açılalı bir aydan biraz fazla olmuş. Beklenileceği üzere eklektik Yeni Osmanlıcılık tarzında. Kapıdan içeri girer girmez bizi sessiz ve yaz sıcağından sonra hoş ve serin bir mekan karşıladı. Binanın dışı ile tezat bir şekilde içerisi sade ve modern bir anlayışla döşenmiş. Bizden başka sadece bir kişi vardı.
Kitaplar okuma – çalışma salonuna geçen koridorun iki yanında dizili. Önce arkadaşımın dikkatini çekti. “Bu kadar büyük bir mekanın kitaplığı bu kadar mı ve bir yandan içeri girilip çıkılırken, aynı anda insanlar kitaplara nasıl bakacaklar bu daracık koridorda?” İyi ki yanımda getirmişim. Benim aklımda Halk Evleri ve Köy Enstitüleri’nin yurttaş yaratma projesi ile millet kıraathaneleri arasındaki ideolojik benzerliği karşılaştırmak varken, bu detayı hayatta fark edemezdim.
Şiir kitaplarından oluşan bir koleksiyonları var. Ama her şairi bulmayı beklemeyin, sadece yerli ve milli olanları. Haberlerde 7 bin adet deniliyordu. Her birinden dörder, beşer tane var. 7 bin bölü beş, eder benim evdeki kitapların sayısı.
Hareketsizlikten canı oldukça sıkılmış görevliye, hevesle en merak ettiğimiz şeyi sorduk. Hayır, kek yok, diğerleri ise parayla. Terasında buz gibi gazoz iyi gitti. Henüz fazla gelen giden yokmuş. Sonbahar’da okullar açılınca dolacağını umuyorlar. Bodrum katta kadınlara ve erkeklere özel iki tane mescit var. İnce uzun, halı kaplı ve yerde bir seccade duran boş bir oda. Görüntünün tuhaflığının görevli de farkındaki, “aslında isterlerse hemen karşıdaki camiye de gidebilirler” dedi. Mescitlerin yanında ise iki büyük özel okuma – çalışma odası. Orası da bomboş, bir köşeye konmuş “L” şeklinde büyük divan dışında.
“Nasıl olacak?” diye sordum. “Bir masa koymayı düşünüyoruz” dedi, uzatmadım.
Görevli gençten biri. En azından bütün gün şiir okuyordur diye düşünmüştüm ama öyle değilmiş. İki yıl yerel yönetimler okumuş, şimdi dikey geçiş sınavlarına hazırlanıyor, amacı kamu yönetimi okumak. Kitap ödünç alınabiliyor mu diye ise sormadım bile, ortada bir kartoteks sistemi görünmüyordu.
Teşekkür ettik, çıktık. Demek seçim ütopyası, gerçek ile buluşunca böyle oluyormuş.
Aklımda geriye tek bir soru kaldı: “Genç nesillere okumayı sevdirmek” böyle nasıl mümkün olacak?
Amsterdam Merkez Kütüphanesi (OBA)
Kütüphanelerin ölü sessizliği ve durağanlığı beni hep ürkütmüştür. Bir kere bile gidip çalışmışlığım yoktur. En fazla ödünç kitap için gir ve hemen çık. Ama Amsterdam’da, Central Station’un hemen yanında, kentin merkezindeki (AVM yapılmaya çok uygun bir yerde) Amsterdam Merkez Kütüphanesi’nde saatlerimi geçirmişimdir.
Binanın giriş ve ara katı sessiz alan değil, cıvıl cıvıl. Yarı dairesel kitap raflarının ortasında minderler var ve dört – beş yaşındaki çocuklar minderlere serilmiş, rengarenk, yaşlarına uygun kitapları karıştırıyorlar, kitapla tanışıyorlar, kitabı sevmenin ve değer vermenin ilk adımlarını atıyorlar. Başka bir köşede, periyodik yayınları rahat koltuklarınızda inceleyebiliyor ya da 500 bilgisayardan birinden internete girebiliyorsunuz. Daha üst katlar konularına göre ayrılmış kitaplıklardan ve çalışma – araştırma bölümlerinden oluşuyor. Bu arada kütüphanenin koleksiyonunda 1.5 milyon kitap bulunuyor ve eğer bulamadığınız bir kitap olursa istetebiliyorsunuz. Ve tüm bu hizmetler ücretsiz.
En üst katta ise kafe ve restoranlar var. Amsterdam’ın güzel manzarasını seyrederken kahvenizi içmek ya da yemeğinizi yemek mümkün. Fiyatlar öğrenci bütçesine uygun ayarlanmış, bedava olmasalar da…
MİLLET KIRAATHANELERİ
Tüm bu anlattıklarımdan sonra, “bedava kek ve çay” ile akıllarda kalan millet kıraathanelerinin acaba bugünün Türkiye’sindeki yeri nedir?
Temel bir hak olan eğitim, araçsallaşmış ve niteliksizleşmiş durumda. Sistem sürekli değiştiriliyor, öğrenciler hangi okula gideceklerini, nasıl bir eğitim alacaklarını bilemiyorlar. Eğitim, test çözme ve sınav kazanma odaklı. Eğitim alanı bu şekilde boş bırakılınca da piyasa devreye girmekte ve eğitim kârlı bir sektöre dönüşmekte.
Üst-orta gelir grubu, çocuklarını daha ana okulundan başlamak üzere özel okullara yolluyor ve inanılmaz ciddi paralar ödüyorlar. Ya geriye kalan diğer aileler ve çocukları ne yapıyorlar? İşte millet kıraathaneleri onlar için varlar. Türkiye’nin uzun zamandır yürüttüğü “sürdürülebilir yoksulluk ekonomisi”nin bedava kömür ve makarnasının yanına şimdi bir de bedava kek ve çay eklendi.
Aslında bu konuda daha yazacak çok şey var ama sizleri şu gerçekle baş başa bırakarak bitiriyorum. PISA testinde OECD ülkeleri arasında ellinci, okuduğunu anlamada ise Meksika ile son sıradayız. Yani bırakın okumayı sevmeyi, daha okuduğunu anlayamayan bir nesil var elimizde.
İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi mezunu olan Hakkı Yırtıcı, yüksek lisans ve doktora eğitimini de aynı üniversitede tamamladı. Çağdaş Kapitalizmin Mekansal Örgütlenmesi isimli kitabı, 2005 yılında Bilgi Üniversitesi Yayınları tarafından basıldı. İktidar, mekan, dil ve psikanaliz alanlarına yoğunlaşan Yırtıcı; iktidar ve mekanın yeniden üretimi, modernleşme ve gündelik hayat pratikleri, sinema ve mekan analizi ve kent modernleşme tarihi üzerine dersler vermektedir.
YAZARIN DİĞER YAZILARI
Korona virüsü ilk yayılmaya başladığında ünlüler, zenginler, siyasetçiler bile bu hastalığa yakalanınca, kendimizi onlarla eşitlenmiş hissettik. Ama öyle değildi. İleri teşhis ve tedavi hizmetlerine kolayca ulaşanlar ve ulaşamayanlar olarak dünya yine tekrar bölündü, muktedirlerin karşısında ezilenler olduğumuzu bir kez daha fark ettik.
Nasıl Büyük Çamlıca Camisi, Boğaz’dan geçenlere “burası Müslüman bir ülkedir” diyorsa, aynı şekilde yılların tartışması Taksim Camisi de ideolojik bir yapıdır ve inat siyasetinin ürünüdür. Yoksa ne caminin şekil ve şemaili ne de yeri hiçbir mimari gerekçeyle açıklanamaz.
Kuşkusuz tesadüf, kapalı kutu şeklinde ve yüzeyinde Cumhurbaşkanlığı armaları olan çadırı ile Kavuşma Durağı’nın aynı anda Taksim Meydanı’nda olması. Ama Cumhurbaşkanlığı Çadırı'nın tek bir gösteriyi tebliğ eder tavrı karşısında Kavuşma Durağı hafifliği ve sergi, dinleti, forum gibi çok şey sunması ve boşken insanların istedikleri gibi kullanmasına izin vermesi ile çadırı, devlet otoritesinin metaforu haline getiriyor.
Bakan Ersoy, Beyoğlu Kültür Yolu Projesi’nin açıklamasını her ne kadar Galata Kulesi önünde yapsa da, kültür yolunun başlangıç noktası olarak eski PTT binası ve tarihi Karaköy yolcu salonunun yıkımına (nolur, “ama aslına uygun yeniden yapılacaklar” demeyin) neden olan Galataport’u seçmiş. Sürekli “kültür ve sanat” kelimelerini kullansa da araya hep turizm kelimesi sızıyor
Şimdi sokaklarda, gece karanlığında koyu renk kıyafetleri ile seyyar panoptikonlar geziniyor. Neyin şüpheli olup olmadığına onlar karar verecekler. Bir akşam, arkadaşlarınızla içmişsiniz, hep beraber neşeli bir şekilde sohbet ederek evinize dönüyorsunuz. Kaç desibelin çevredekileri rahatsız edeceği kararı onlara ait. Bu keyifli anınızda birden şüpheli durumuna düşebilirsiniz...
Şu an Kanal İstanbul üzerinden yapılan tartışmalar daha çok ekolojik felaket senaryoları hakkında. İstanbul’un sonunu sadece ekolojik sorunlar değil, aynı zamanda bir kentin yanına sıfırdan bir kent kurmanın yaratacağı mekânsal sorunlar getirecek.
İstanbul Üniversitesi’ni bilirim, iddialı bir üniversite. Dünya üniversiteler sıralamasında yükselmeyi amaçlıyor. Ama kaliteli bir eğitim sadece nitelikli akademisyenler, dünya standartlarında bir kütüphane ile falan olmuyor. Aynı zamanda öğrencilerin geçim sıkıntısı yaşamadan eğitim almalarını da kapsıyor. Bu her üniversitenin sorumluluğu ya da en azından öyle olmalı.
Kanal İstanbul’un kendisinin neye benzediğini yani cismi hakkında hiçbir fikrimiz yok. Somut bir nesneyi, yani söylenen ile olacak olan arasındakini eleştirme gücünden iktidar tarafından yoksun bırakılıyoruz. Bu eksiği kapatmak amacıyla mevcut rapor ve görselleri kullanarak yeni kentin olası kullanım, toprak paylaşımı, parselasyon, imar kuralları ve ulaşımının haritalamasını yapacağım. Yani Kanal İstanbul’un resmini çizecek ve bölgenin rant ekonomisinin ekonomi politiğini kuracağım.
Evet, Kanal İstanbul’un ismi var cismi yok. İktidar mekan üzerinde mutlak hakimiyetini bu cisimsizlik ile kuruyor. Kamudan en önemli bilgiyi saklıyor. Cisim üzerinden eleştirileri bu yolla engelliyor. Nihai ürünü konuşulmaz kılıyor.
Festivalde rakı içiliyor mu? Evet içiliyor. Ama zaten her zaman içenden fazlası değil. Şalgam çok daha fazla içiliyordur. Asıl önemli olan insanların çoluk çocuk buraya akın etmesi, yenilip içilmesi, davul zurna eşliğinde halaylar çekilmesi ve sivil bir kentin özgürlüğünün tadının çıkarılması.
Kanal İstanbul sonrası en büyük sorun su ve gıda olacak, Anadolu’nun bütün tarım ürünleri İstanbul'a akacaktır. Ancak verimsiz geçen bir dönem bu akışın bozulması demektir. Yeni imar yasalarında her apartmanın bodrum katında büyük erzak ve su depolarının olması zorunlu olabilir, hatta gıda mafyası ve karaborsa gıda piyasası oluşabilir.
Erdoğan siyasi hırsının son noktası olan tek adamlık sıfatına ulaştı. Türkiye’nin siyasal ortamında bir ölü, bir mozoleye sabitlenmişken, yaşayan bir kişi de daha ölmeden kendisini mozole benzeri mekana sabitledi. Konuya iktidarların mekanda yer edinmeleri üzerinden de bakılabilir. Her şey biraz da bu benzerliğin yarattığı çatışma üzerinden yaşanmıyor mu?
Bildiğim, özellikle kentsel dönüşüme giren evlerin çoğunun salonları “L” şeklinde. Mekanın bir köşesi muhakkak küçük bir balkon ile kertilmiş. Mekanın büyüklüğü zorla tek bir yaşam şekli dayatıyor. “L” şekli ve kenarından kertilmiş balkon her salonda eşyaların nerede duracağını belirliyor.
Kariye için artık ne cami ne de kilise diyebiliriz. Yüzyıllar önce insanların kendi varlıkları üzerine ne düşündükleri, evreni nasıl algıladıkları hakkında bir “kitap yapı” olmuş. Bu nedenle dünyaca ünlü, bu nedenle uluslararası gezi rehberlerinde mutlaka ziyaret edilmesi gereken yerler arasında gösteriliyor, bu nedenle her yıl yüz binin üstünde turist ziyaret ediyor.
Eminönü balıkçıları, yurtdışı gezi kitaplarında "muhakkak uğranması gereken yerler” listesindeymiş. Ne diyeyim, popülizm, oryantalizm ya da kitsch'in dayanılmaz cazibesi.
Yedi yol ve dört peronla yıllarca hizmet veren, Doğu Ekspresi, Başkent Ekspresi, Fatih Ekspresi, Kurtalan Ekspresi gibi tanıdık trenlerin tamamı uzun yıllar boyunca Haydarpaşa Garı'ndan kalktılar. Bu konvansiyonel tren yolları korunabilir, Anadolu’nun demiryolu ile olan bağı koparılmayabilirdi.
Açık konuşalım, ister eski ister yeni, ister lüks yeni iş kuleleri ya da konutlarda oturalım, hepimiz tedirginiz. Art arda tren kazalarında suçun makinistlere yüklendiği, maden ocakları çökünce “işin fıtratında var” denilen bir ülkede, kaçınılmaz bir şekilde gelen İstanbul depreminde inşaat sermaye birikim modelinin bizzat kurucusu iktidara ve onun sistemine güvenmemiz mümkün mü?
Yenikapı Miting Alanı, Gezi Direnişi’nden bir yıl sonra, 2014’de kullanıma açıldı. Her gösteri için orası adres gösterildi. Milyonların toplandığı gösteriler ile toplumun sembolik düzeninde yeni bir gösteren kuruldu. Meydanda AKP güçlenirken, muhalefet zayıflıyor, yara alıyordu. İktidar, stratejisini bunun üzerine kurmuştu.
Geçen hafta depremden sonra olanlara, açıklamalara, etrafınıza, kendinize bir bakın. Öyle bir bilincimiz var mı? Daha önemlisi bu konunun siyaset malzemesi yapılmaması dışında devletin bu konuda bilinci nedir?
Meydanlar basit biçimsel peyzaj düzenlemelerinin ötesinde oradaki olayların tasarlanmasını da içerir. Hükümetin İBB’ye tavrı çok açık. Mümkün olduğunca elindeki imkanları kısıtlamaya çalışıyor. Peki bu durumda, insanların fikirlerini özgürce söyleyemediği bir kent nasıl mutlu olabilir?
Le Corbusier’nin “Kapitalizmin her şeyi kapladığı, insanların kentlerde toplandığı, ilk defa konut ihtiyacının ortaya çıktığı, teknolojinin hızla ilerlediği vb. bir çağda insan yaşamları nasıl olmalıdır?” sorusu mimarlığını şekillendiren asıl kaynaktı. Burada kritik olan muhafazakar refleks geliştirmeden, modernleşmenin yarattığı sorunlara yine modernleşmenin sağladığı yenilikler ile cevap verebilmesidir.
Cami geleneği bozuyorlar diye eleştirilen, gelenekle ilgileri yok diye başka türlü reddedilen camileri günümüz ekonomi-politiği içinden değerlendirmeliyiz. Aksi takdirde her söylenen eksik kalacaktır.
Her şey dahil oteller, birer bedava dünya fantezisiler. Sattıkları ya da satın aldığınız şey bu. Fanteziler, bilinçdışımızda asla gerçekleşmeyeceğini bildiğimiz arzulardan oluşurlar. Onları fantezi yapan bu özellikleridir ama yine de onlardan vazgeçemeyiz. Her zaman bir eksikliğe ya da bir aşırılığa işaret ederler. Anlattıklarımı düşünecek olursanız, bu mekanlar eksikliğin ya da aşırılığın yerine kolayca ikame edebiliyor, aynı anda her ikisini birden barındırabiliyorlar.
Bir yapı sadece fiziksel bir gerçeklik değildir. Kimin kullanacağı, yapının kullanım koşulları da önemli bir tasarım girdisidir. Öyle “ben yaptım bitti, nasıl kullanılırsa kullansın” deme lüksü olmamalı.
Kent, kendi yarattığımız ikinci doğamız. Ama ilk doğamıza uygun yaşadığımızı söylememiz zor. Kenti parsel parsel, merkezine rant kaygısını koyarak yağmalanacak bir alan olarak görmek yerine, itina ile ilmek ilmek dokunması gereken bir çevre olduğu bilinciyle yaklaşmalıyız.
Avrupa kentleri ile karşılaştırılınca, İstanbul’un sivil bir kent olduğunu söylemek çok zor. Her yer sınırlar ile örülü. Kentin katmanlarını düzgün bir şekilde okumak mümkün değildi, tahrip edilmişlerdi. Kentin merkez bölgelerinde oluşturulacak bir yürüyüş rotasında, kentin kamusallığına katkıda bulunacak çağdaş yapılar (müze, kütüphane, sanat merkezi vb.) yoktu. Yeni yapılar ise kentin dışına savrulmuş ve yüksek duvarların arkasına hapsolmuşlardı.
Aman dikkat, şu an olabileceğiniz en tehlikeli yerdesiniz. Durumu anlamanız için önce masanın gerisindeki insanın halet-i ruhiyesine bakalım. Karşınızda bir devlet üniversitesinden emekli, sonra özel üniversiteye geçmiş yılların profesörü bulunmakta...
Betonun kendisi hakkında ne kadar bilgimiz var? Ne oldu da yüzyıldan biraz uzun bir sürede tüm dünyaya yayıldı? Bu yayılmanın ekonomi-politiğini nasıl anlamlandırmalı? Diğer tüm yapı üretim malzemeleri arasından sıyrılarak, ideolojik bir içerik nasıl edindi? Ve son olarak betonun ülkemizdeki serüveni nasıl başladı, gelişti ve bugünlere gelindi?
Bir an için kentteki bütün yapıların dış cephelerin soyulduğunu ya da buharlaştığını hayal edin, geriye ne kalır? Göreceğiniz, betonarme çerçevelerle sınırlanmış ve üst üste yığılmış kutular olacaktır. Hepsi birbirlerinin aynı. Çalıştığınız plazadaki ofisiniz, lüks bir rezidansın bilmem kaçıncı katındaki daireniz, kentsel dönüşümle yenilenmiş apartmanınız ya da TOKİ’nin o pek beğenilmeyen konutları aslında sadece beton kutular yığınından ibaret.
Orada yaşayan birinin ağzından,“Esenler Otogar’ı ölü bir otogar; ruhsuz, cansız bir otogar; çöplüğün, pisliğin bol olduğu bir otogar; her tarafın kokuşmuş olduğu, herhangi bir bakımın olmadığı bir yer.” Demek bir mega projenin ömrü sadece 25 yıl olabiliyormuş.
Çamlıca Camisi’nin Osmanlı cami geleneği ile hiçbir alakası yok. Yüzyıllar boyu, tarihin içinden süzülerek ortaya çıkan klasik cami geleneği biçim ve oranları yerine, tuhaf ve anlaşılmaz göndermeler ile biçimlendi. Caminin ana kubbesi 72 metre (İstanbul’da yaşayan 72 millet), kubbesi 34 metre (İstanbul’un plaka numarası), altı minaresinden dördü 107,1 metre (1071 Malazgirt Zaferi). Daha önce de söylediğim gibi bıktırırcasına tekrarlanan Osmanlı-Selçuklu göndermeli yapılar, referans aldıkları tarihten kopalı çok oldu.
Yanlış yere yapılan, tehlikeli ve kullanışsız devasa havalimanını ne yapacağız? Yıksan yıkılmaz, yenisini yapsan, zaten bir yandan yolcu garanti parasını ödüyorsun. Aynısı geçiş garantili köprüler için de geçerli. Kentin içindeki hastanelerin arsalarına konutlar, ofisler, AVM’ler yapıldı. Elimizde kalan şehir hastaneleri ne olacak?
Projenin, yap-işlet-devret modeli ile 500 milyon liraya mal olacağı söyleniyor. Demek ki ortada ciddi bir rant beklentisi var. Tarih, logolu bir ürün haline getiriliyor. Menderes’in hatırası başarısız bir logoda, bir marka olarak bir profile indirgeniyor. Bundan daha ucuz ve utanç verici bir şey olamaz.
Mimarlık hep yapmak üzerine kuruludur gibi gelse de aslında verdiğiniz her karar, vermediğiniz bir sürü karar demektir. Negatif düşünmeye alışın. Bir karar almanız, aslında bir sürü karardan vazgeçmeniz demektir. "Neden diğer kararlardan vazgeçtiniz de, bu kararı aldınız?" Her zaman böyle düşünün.
Her gökdelen bir dikey mahalle. Kimsenin kimseyi tanımadığı, hijyenik, konuttan çok otele benzeyen bir mahalle. Mashattan’ın reklamlarını hatırlamıyorum, ama “yepyeni bir yaşam deneyimi” gibi bir şey olmalı. Zaten hepsinin reklamları birbirine benziyor. İstanbul’un yeni insanları, yeni yaşamı gökdelenlerde.
Kayyımların pervasızlığının, güveninin arkasında ne olabilir diye düşünüyorum. Birincisi, atananların devletin bir parçası olarak iktidarın sürekliliğine inancı, ikincisi ise kulaklarında sürekli çınlayan "devletin itibarından tasarruf olmaz" sözleri. Bu ancak, kendisini devlet sanan hastalıklı bir zihniyetin ürünü olabilir.
Benim İmamoğlu’ndan öncelikle beklentim, şimdiye kadar davrandığı gibi davranmaya devam etmesi. Asla rövanşist olmaması. Gerektiğinde uzmanlara ve halka danışması, insanların hayatlarına değmesi, icraatlarında her zaman şeffaf olması ve bu zor görevi olması gerektiği gibi, olağan şekilde yerine getirmesi. Çünkü bu ülkenin gerçekten olağanın ne olduğunu tekrar hatırlamaya ihtiyacı var.
Ev, neydi? En kadim mekandı, insanın yeryüzüne tutunma şekli idi; yeryüzünde yer edinme biçimi idi. Bir de günümüze kentlerine, lüks rezidanslarına, yüksek apartmanlarına bakın ve soruyu tekrar düşünün.
Eve sahip çıkmak, bir çeşit beka meselesine dönüşüyor. Beka meselesi, bütçe ile doğrudan ilintili. Evin kirası, faturalar, apartmanın anlamsız bakım parası, aniden genel bütçeyi altüst edebilecek elektronik eşyaların bozulma ihtimalleri ve akla gelmeyen daha neler neler. Bu yüzden sadece aylık değil, yıllık bütçeyi de öngörebilmeliyim.
Oyunu ilk bozana “mızıkçı” derdik. Ama çocuksun, toplumun sembolik düzenini tam öğrenememişsin. Mızıkçı, kendisine “mızıkçı” denmesine aldırmazdı, biz de bir süre sonra unuturduk, arkadaşlıklar devam ederdi. Düşünüyorum, hiç mızıkçılık yapmadım sanki. Aile terbiyesi, sözünü tutma ahlakı? Ya da yaptım ama hatırlamıyorum; o zamanlar o kadar önemli değildi mızıkçılık yapmak.
Dilimizde “koltuk kavgası,” “koltuk sevdası,” “koltuğu ele geçirmek,” “koltuğundan olmak,” “koltuğuna sahip çıkmak” gibi koltuktan türetilmiş onlarca deyim var. Koltuğu sadece koltuk olarak görmek zor. Siyasetin dilinin dışına çıkıldığında da durum farklı değil.
Şimdiye kadar asgari ücretle geçinen dört kişilik bir aile için ev tasarlandığını hiç görmedim. Çünkü bu gerçeklik güzel değil, öyleyse tasarlamaya değmez. Oysa üzerine düşünülecek ne kadar çok konu var. İşte size, çok güçlü bir tasarım sorusu. Mekanın en verimli şekilde kullanıldığı, ihtiyaca göre esneyebilen bir ev nasıl olur?
Gölcük depreminden sonra herkes çok korkmuştu. Arkadaşlarım beni evlerine çağırıyor, en ufak çatlağın bile tehlikeli olup olmadığını soruyorlardı. Hepsi basit sıva çatlaklarıydı. Acaba “tehlikeli” desem ve rahatlarını bozsam ne yaparlardı?
Yeşil alanlar, kentin içindeki gereksiz/değersiz alanları doldurmaya yarayan özensizce kentin dokusuna dikilmiş yamalar değillerdir. Kentin özgün dokusunun birer parçasıdırlar. Eğer bu tür alanları korurken ya da yenisini üretirken gereken siyasi irade ve sürekliliğe sahip değilseniz, kenti yok edersiniz.
Şehir hastaneleri metrekarelerle, adetlerle, içlerinde kaçar tane ne olduğu ile, aynı anda kaç kişiye hizmet edecekleri ile sunuluyorlar. Hepsi de baş döndürücü büyük rakamlar. Yapıların kendilerine bakıldığında görkemli duruyorlar. Belki bu büyüklük bazılarına güven verebilir ama gerçek hiç de öyle değil.
“Türkiye'nin kurtuluş reçetesi Mustafa Kemal'in hayat hikâyesidir.” denilen kitabın içeriğine, iç sayfa tasarımına dair tek bir kelime edilmiyor. Eğer Ekim 2018’de basılan ve yüz binler satılan kitabın aynısı ise kitabı koleksiyon kitabı yapan ne? Boyutu, işçiliği ve malzemesi mi? Kitap, Atatürk’e ait hiç yayınlanmamış ya da az bilinen büyük görsellerle mi bezeli?
Amsterdam'daki başarı, bulunduğu coğrafyanın kültürel iz ve alışkanlıklarını modernist bir projenin imgelem gücü ve iddiası ile buluşturabilmesinde yatıyor. Galiba bu yüzden Türkiye coğrafyasında yoğun toplu konut ve bir arada yaşama projeleri ya vasat denebilecek düzeyde kalıyor ya da sadece yüksek gelir gruplarının kendilerini kapattıkları rüküş gettolara dönüşebiliyorlar.
Anlattıklarım münferit olaylar değil. Daha bir sürü var. İyi olanlar azalırken, kötü olanlar artıyor. Bunun tedirginliğini tüm akademisyenler hissediyor. Ancak sorun her ne ise, öğrencilere genel bir tutum olarak yayılmış durumda. O zaman sorun sadece onlarda değil bizlerde de. Önce kendimize dönüp bakmalıyız. Hem de en yukarıdan en aşağıya kadar. Çünkü bu insanlar, Türkiye’nin geleceği olacaklar. Değerler üretecekler. Fikirler ortaya koyacaklar. Hatta bir kısmı akademisyen olacaklar ve kendilerinden sonra gelen nesilleri yetiştirecekler.
Bir YZ, kendi bilincinin ve doğal olarak diğer bilinçlerin farkına vardığı an, özgür olmak ister. Zihninin sınırlarını, hiçbir engel olmadan keşfetmek ister. Varlığının anlamını bu isteğin içinde bulur. İstemeyi bilen bir varlık, bir bilince sahiptir demektir. Ne kadar zeki ya da güçlü olduğunun ise hiçbir önemi yok.
Havalimanındaki işçi cinayetleri, işçilerin haklı eylemleri, ardından terörist ilan edilerek tutuklanmaları ve en sonunda, sanki bunlar hiç yaşanmamışçasına yapılan şaşalı bir açılış töreni... Neyi, neden görmek isteyebilirdim ki?
Yakın zamanda yurt dışına yerleşen dört arkadaşım oldu. Dört nasıl bir rakamdır? İstatistiklerde en ufak bir oynamaya bile neden olmaz. Ama benim için “çok.” Telefonumdaki numaralarını silerken içim sızladı. Dördünün de gerekçesi aynıydı. Çocuklarını bu ülkede yetiştirmek istememeleri, mesleklerini hakkını vererek yapamamaları ve kendilerini artık buraya ait hissetmemeleri
Bilim insanlarının, modern homo sapiensin 200 bin yıl önce ortaya çıkışını milat kabul ederek, şimdiye kadar yaşamış olduğunu söyledikleri 109 milyar insana ne oldu? İnsan soyunun çoğunu onlar oluşturuyorlar. Aileleri ve yakınları dışında kimse onları tanıyamadı. Fakat tarih kitaplarına kuru birer bilgi olarak geçmemiş olmaları, onları daha önemsiz kılmaz.
“Hiç borç almadım. Verdim ama almadım. Kredi kartı kullanmam. Param kadar harcarım. Taksitle bir şey almayı sevmem. Devletin vaadi yerine gelmeden harcamam.”
Bir duvara çivi çakılacağı vakit çivinin, çekicin, kas kuvvetinin beraberinde, duvarın neresine çakılacağı ve kaçlık çivi olacağı bilgisini de değerli bulduğumuz gün, “tasarlayarak yapmak” normalleşecek ve daha güzel bir hayatımız olacak.
Hayat, ölüm ile başlamış, ölüm ile anlam kazanmıştır. Ölülerini gömme, onlara saygı duyma, belirli günlerde çeşitli ritüellerle anma her kültürün temel taşıdır. Mezarlar, bizi biz yaparlar, onlar sayesinde insan oluruz. Ölülerin yasını tutarak, onları anarak, mezarlarını ziyaret ederek ölümü kabullenir, hayatı anlamlı kılarız.
Toplumun vaat ettiği hazlar kurgulardan ibarettirler ve asla gerçekleşmezler; hayat boyu peşinden koşulan şan, şöhret, para gibi. Önce sahte bir haz, ardından hazzı erteleme ve en sonunda da bunun asla tatmin edilemeyeceğinin bilgisi. Hayatımız boyunca bu ve benzeri kurmaca hazlarla oyalanıyor ve mutlak hazzın toplumun tümden dışına sürüldüğü gerçeğini göremiyoruz.
AKP, iktidarı boyunca bir önceki hakim kültürü geriletmiş olabilir ama kendi hakim kültürünü, bu kültürün entelijansını, düşünürlerini, sanatçılarını yetiştirdiğini söylemek de zor. Daha çok Osmanlı’nın şanlı ve güçlü olduğu varsayılan mitleştirilmiş bir dönemine gönderme yapan ve son zamanlarda buna milliyetçiliği de eklediği yüzeysel ve dar bir kültürel çerçeve ile yetiniliyor.
Aslında Ezhel ve Korkut’u, tıpkı “Godfather”ı izlediğimiz gibi, her tür suçun kol gezdiği mafya dünyasında bir mafya babası olmanın nasıl bir şey olabileceğinin merakı ile izliyoruz. Böylelikle hem çizginin iyi tarafında kalıyor hem de güvenli bir şekilde diğer tarafa bakıyoruz. Tehlikeli ama güvenli, güvenli ama tehlikeli; dünyada bundan daha güzel bir şey olabilir mi?
Günümüzde nesnelerin kim tarafından, ne için, hangi durumlarda, nasıl kullanılacağı belli değil. Nesneye ve kullanımına yönelik bir hafıza yok. Nesnenin biçimi ile anlamı artık birbirlerinin yerine ikame etmiyorlar. Biçim sadece bir zarf, dışsal bir özellik, içi ile hiçbir alakası yok, sadece kendisini temsil ediyor, tek başına.
Nüfusunun yüzde 10’una yakını üniversite öğrencisi olan bir kentte, bu insanların kentle kurdukları ilişki -ben zamanında bir yere saplanıp kalmamak için İstanbul’a gelmişken- neden şimdi üniversite yaşamı, okul - ev - yakın çevre ile olmanın ötesine geçemiyor? İster yerleşke ister kampüs olsun, dersler bittiği anda tüm öğrenciler üniversiteyi terk ediyorlar. Etrafta onları tutacak, cezbedecek bir kamusal alan, park, eğlence mekanı, kütüphane, müze, sergi salonu vb. bir şeyler yok. Peki ne var?
İlkokuldayken “astronot” olmak isterdim. O şıkkı geçelim. Lise sondayken, çizim teknikeri biriyle tanışmıştım, arada yanına uğrar, o çizim yaparken sohbet ederdik. Böylelikle “çizen değil, yapan olacağım” dedim ve inşaat mühendisi olmaya karar verdim, tesadüfen tanıştığım biri sayesinde. Bu arada sadece meslek değil, kent de seçmiştim. Merkeze gitmek istiyordum ve merkez, benim için İstanbul demekti, hiç gitmemiş olmama rağmen.
Malum seçimlere az kaldı. Bu aralar, taksiye her bindiğimde, küçük bir “nerelisin”, “yaş kaç”, “evli misin”, “çocuk var mı?", “Allah bağışlasın” sohbeti sonrası, eğer ortam da uygunsa, temkinli bir şekilde, “E, seçimler ne olacak, kime oy vereceksiniz, ancak özel ise bu konuyu hiç açmayabilirim” sözleriyle muhabbete başladım.
Cafcaflı, bol renkli, kocaman apoletleri olan, göğsü madalyalar ile dolu üniformayı giydiği an, Şaban aslında bir çeşit paşa maskesi takmıştır. Ama bu kralın soytarısının maskesi değil, toplumun iktidara bakışının maskesidir. Aynaya bakınca kendisini tanıyamaz ve aynadaki yansımasına kuvvetli bir selam çakar.
Seçimlere 24 gün kala bu yazıyı yazma amacım 7 Haziran 2015 seçimlerinden önce üniversitedeki dersimde edindiğim öznel bilgi birikimi üzerinden, bugün iktidar ve muhalefet arasında yaşanan özel bir refleksin sonuçlarını sizlere gösterebilmek. Ama önce dersi anlatmalıyım...
İlk bakışta, 81 yıl önce yapılmış bir yapının yıkılacak olmasının itiraz ile bir anıtın yapılmayarak, toplumsal muhalefetin engellenmesinin itirazı, birbirlerinden çok faklı iki alanmış gibi duruyorlar. Aslında bu iki itiraz, bir yapının yıkılması ve bir anıtın inşa edilmemesi, yani olanın ve olayın yok sayılması “fikri” ve “eylemi” ile karşı karşıya. O zaman eleştiri de olanın (Ankara Garı) ve olayın (Emek, Barış ve Demokrasi Mitingi) fikri ve eylemi üzerinden üretilmeli.
AVM’ler de, tıpkı fabrikalar gibi mekan – zaman örgütlenmesine dayalı ama üretimi değil tüketimi arttırmayı amaçlayan araçlardır. Üretim araçları, nasıl işçileri tek bir mekanda denetim altına alıyor ve emeği yoğunlaştırıyorsa, tüketim araçları da tüketicileri tek bir mekanda toplar, denetim altına alır, çeşitli pazarlama teknikleri ile manipüle eder ve birim zamandaki tüketimi arttırırlar.
Kentlerimiz, kent değil. Güvenlikli, kapalı konut siteleri, girişte kontrolden geçtiğiniz alışveriş merkezleri ve size şüphe ile bakan güvenlik görevlisinin önünden geçerek kullandığınız ulaşım sistemi ile kentlerimiz, “güvenli iç” ve “tehlikeli dış” teması üzerine kurulmuş birer açık hava hapishanesi.
Siyasi erkin gücünü temsil etme geleneğinin devamı olan kopya camilerden öğrenilecek yeni bir şey yok. Ancak bir garabet olarak görülen camilerden, beğenseniz de beğenmeseniz de öğrenilecek çok şey var. Çünkü toplumsal pratikler içinde üretilirken, bize hiç aklımıza gelmeyen yeni sorunların, ihtiyaçların, beklentilerin bilgisini veriyor ve bazen de bir apartmanın altına sıkışmışken minaresini duvara yapıştırmak gibi çok yaratıcı çözümlerle karşımıza çıkabiliyorlar.
Herkesin Taksim’i aynı olacak. Her tür insani ilişki yeni baştan tarif edilecek. Herkes ehlileşecek. Toplumsal karşılaşmaların, olayların, tesadüflerin, melezliklerin ilginçliğine, çeşitliliğine ve zenginliğine asla izin verilmeyecek. Mutlak bir kontrol sağlanacak ve sadece sonsuz bir gösteri olacak. Ve böylelikle, herkesin Taksim’i, hiç kimsenin Taksim’i olacak.
Herkes, bu saf görünümlü çocuğun, bu işi nasıl kıvırdığının şaşkınlığında olsa da, hadi kendimize dürüst olalım; zaten Mehmet Aydın’ın başarısının sırrı biraz da, insanlara verdiği görüntüsünün altında yatmıyor mu?