

"Bir testin sonucu alınan örneğin uygunluğu ölçüsünde güvenilirdir"
Laboratuvarda uygulanan test sonuçlarının alınan yiyeceklerden etkilenmemesi için çoğunluk testlerde açlık gereklidir.
Açlık; Kişinin, ortalama 8-12 saat boyunca yiyecek ve içeceklerden (su hariç) uzak kalmasıdır. Özellikle vücudun günlük ritmi açısından sabah açlığı tercih edilir.
Akşam yemekten sonra yiyecek, içecek alınmaz sabah 8:00 ile 11:00 arasında kan verilir.
Size, yapılması istenen testlerin açlık gerektirip gerektirmediği ve varsa diğer özelliklerini doktorunuz veya laboratuvar görevlilerinden öğrenebilirsiniz.
Doktorunuz tarafından çok gerekli görüldüğünde, açlık gerektiren bazı testler günün herhangi bir saatinde ve aç olmadan da istenebilir.
Test için kan alınacak bölge, kişinin yaşına ve yapılacak testin özelliğine göre farklılık gösterebilir.
Venöz kan alma işlemi;
Genellikle sol veya sağ kolun dirsek içi bölgesindeki damarlardan alınır.
Bu işlem için oturur veya yatar pozisyonda olmanız gerekir, kolunuzu omuz bölgesine kadar açık olacak şekilde hazırlamalısınız. Dirseğinizin üst kısmı, damarınızın kolayca bulunabilmesi için, turnike adı verilen bir lastikle sıkılır ve yumruğunuzu sıkmanız istenir. Kan alınacak bölge alkol (%70) ile temizlenir, sizin için ilk defa kullanılacak olan steril vakumlu tüp veya enjektör iğnesi damarınıza girerken, çok kısa süreli bir yanma ve acı duyabilirsiniz, daha sonra tübün veya enjektörün içerisine kan dolarken acı duymazsınız.
İşlem sırasında kesinlikle kolunuzu oynatmayınız veya çekmeyiniz !
Tüp veya enjektöre gerekli miktarda kan alındıktan sonra, iğne damarınızdan çıkartılır, iğnenin çıktığı bölge üzerine gazlı bez veya pamukla 3-5 dakika basınç uygulamanız (ovalamadan) istenir. Eğer antikoagülan (kanı sulandırıcı ilaç) kullanıyorsanız 5 dakika daha basınç uygulamalısınız. Kan alındıktan sonra, o bölgeye yeterince basınç uygulamazsanız damardan sızabilecek kan, hematom (kan birikmesi, morluk ve şişme) ve ağrı oluşmasına neden olabilir. Bu durumda kolunuzu havaya kaldırıp 5 dakika kadar tutunuz ve o bölgeye buz veya soğuk havlu uygulayınız . Kan alındıktan sonra baş dönmesi, halsizlik veya soğuk terleme olursa ayağa kalkmayıp hemen görevli teknisyeni uyarınız. Kan alınan bölgeye yeterli süre basınç uygulandıktan sonra üzerine yara bandı yapıştırılır. Herhangi bir allerjik reaksiyonu önlemek için 15-30 dakika sonra bu bandajı çıkartmanızda yarar vardır.
Parmaktan kan alma işlemi;
Bu işlem, kan şekerinin günlük kontrolü veya venöz damarların çok zor bulunabildiği durumlarda uygulanır, genel olarak tercih edilen bir kan alma şekli değildir. Kan almak için yüzük veya orta parmak ucunun iç yüzü tercih edilir. Parmak ucuna kan birikmesi için elinizi bir süre aşağı doğru sarkıtmanız istenir ve parmak ucunuz temizlenerek, steril lancet veya otomatik delici alet kullanılarak delinir. İlk damla pamuk ile temizlendikten sonra test için gereken kan alınır.
Topuktan kan alma işlemi;
Genellikle bebekler ve yenidoğanlarda uygulanır. Bebek yatar durumda veya anne kucağında iken topuk alkol (%70) ile temizlenerek steril lancet veya otomatik delici alet kullanılarak delinir. İlk damla pamuk ile temizlendikten sonra test için gereken kan alınır.
İŞLEME BAŞLAMADAN ÖNCE
Hastanın hazırlanması ; Test sonuçlarının kalitesi, hastanın hazırlanmasına gösterilen önemle direkt ilişkilidir. Yapılacak testin özelliğine göre örnek almak, hastanın kimlik bilgilerinin ilgili tüpler üzerine doğru olarak etiketlemek ve hastayı, yapılacak işlemler hakkında bilgilendirilmek, örnek alan kişinin temel sorumlulukları arasındadır.
Uygun kan alma tekniği, uygun tüp / iğne seçimi ve uygun örnek bir testin sonucunun güvenilirliğini direkt olarak etkiler.
Eldiven kullanımı ; Universal önlemler çerçevesinde, kan alımı sırasında eldiven kullanılması zorunlu kılınmıştır. Eldiven kullanmanın amacı; kan alan teknisyen ile kan alma sırasında kesi veya yaralanma sonucu vücuda girebilecek patojen ajanlar arasında bir bariyer oluştumaktır. Eldiven kullanmamanın hiçbir geçerli nedeni olamaz.
Turnikeler ; Turnike kullanımının amacı, toplardamarlardaki venöz kan akımını yavaşlatmak için direnç oluşturmaktır. Kan akımı yavaşlayınca damar belirgin hale gelir ve kolaylıkla palpe edilebilir. Turnike hastanın kolunda 1 dakikadan uzun süre sıkılı halde bırakılmamalıdır. Turnikenin uzun süre uygunlaması hemokonsantrasyona ve staza (bu nedenle yüksek Potasyum düzeyine)neden olabilir. Turnike iğnenin gireceği noktanın 7,5-10 cm yukarısına uygulanmalıdır.
Hastadan alınan kan örnekleri ; Tam kan, Plasma veya Serum olarak değerlendirilir.
Plasma ve serum; santrifüj edilmiş kanın sıvı kısmıdır. Plasma; antikoagülanlı tübe alınan kanın santrifüj edildikten sonra ayrılan sıvı kısmıdır, tüm pıhtılaşma faktörlerini içerir. Serum; kan pıhtılaştıktan sonra geri kalan sıvı kısımdır, pıhtılaşma faktörlerini içermez. Tam Kan; santrifüj edilerek plazması ayrılmamış, antikoagülan içeren kandır.
İğneler ; İğneler tek kullanımlıktır ve farklı boyutlardadırlar, çaplarının ölçümü gauge (G) olarak adlandırılır. Büyük gauge numarası çapı küçük olan iğneyi tanımlar. Rutin kan alımı için 20 (sarı),21 (yeşil) veya 22 (siyah) G, donör kanı alımında ise 18 (mavi) G iğne kullanılır. Eğer hastanın toplardamarları küçük ve hassas ise küçük çaplı iğne (22 G) kullanılmalıdır.
Tüpler ; Kapak renklerine göre, içlerinde katkı maddeleri veya koagülasyonu aktive eden maddeler bulur, kan alındıktan sonra bu ilave maddelerle iyice karışabilmesi için uygun şekilde karıştırılmalıdırlar. Aynı anda çoklu kan almalarda, içerdikleri katkı maddelerinden dolayı kan alınacak tüplerin sıralaması şu şekilde olmalıdır;
- Kültür şişeleri,
- İçerisinde katkı maddesi olmayan cam tüpler; Kırmızı kapaklı cam tüpler,
- Koagülasyon tüpleri; Mavi kapaklı (sitratlı koagülasyon tüpü) tüpler,
- Sedimantasyon tüpleri; Siyah kapaklı (sodyum sitratlı ESR tüpü) tüpler,
- İçerisinde gel/separatör olan plastik tüpler; Sarı kapaklı (SST) tüpler,
- İçerisinde katkı maddesi olmayan plastik tüpler; Kırmızı kapaklı plastik tüpler,
- İçerisinde pıhtılaşmayı aktive eden katkı maddesi bulunan tüpler;
- Yeşil kapaklı (heparinli tüp) tüpler,
- Mor kapaklı (EDTA'lı Hemogram tüpü) tüpler,
- Gri kapaklı (sodyum florürlü Glukoz tüpü) tüpler
Koagülasyon tüpleri, içerisinde koagülasyonu aktive eden madde bulunan plastik tüplerden önce kullanılmalıdır. Bu tüplerin içerdiği maddeler koagülasyon testlerinin sonucunu etkileyebilir.
Tüpler üzerlerindeki uygun hacım çizgisine kadar (± 10 %) doldurulmalıdırlar.
Boş tüpler 8-25 °Cde, sürekli son kullanma tarihleri kontrol edilerek saklanmalıdırlar.
Tüpler, ışıktan etkilenebilecek (Bilirubin, Vitaminler gibi) testler istendiğinde ışıktan korunacak şekilde folyoya sarılarak saklanmalı ve transfer edilmelidirler. Santrifüj edilmeden önce tüm pıhtılaşma süreci tamamlanmış olmalıdır.
Cam tüpler kesinlikle yatay başlıklı santrifüjlerde 2200 gden, geniş açılı sabit santrifüjlere ise 1300gden fazla hızla santrifüj edilmemelidir, kırılabilirler.
TÜPLER VE ANTİKOAGÜLANLAR
Mor Kapaklı Tüpler ; Hematoloji laboratuvarı için alınan örneklerin çoğunluğu bu tüplere alınır. Bu tüplerin içerdiği öncelikli antikoagülan Etilendiamintetra-asetat (EDTA)dır. EDTA, kalsiyum iyonunu bağlıyarak kanın pıhtılaşmasına engel olur. Kanın pıhtılaşması için kalsiyum gereklidir, kalsiyum bağlandığında pıhtılaşma önlenmiş olur.
Hemogram, Lökositlerin ayırımı, trombosit sayımı ve fonksiyonları gibi genel hematolojik çalışmalar için mor kapaklı tüpler kullanılır.
Lökosit yayma preparatı için de EDTAlı kan örneği kullanılır, EDTA, lökosit morfolojisinde bozulmaya neden olduğundan, kan alındıktan sonra yarım saat içerisinde yayma işlemi yapılmalıdır.
Mavi Kapaklı Tüpler ; Hematoloji laboratuvarında özellikle Protrombin zamanı (PT), aktive edilmiş parsiyel tromboplastin zamanı (aPTT) gibi koagülasyon testlerinin yapılmasında kullanılan ve antikoagülan olarak sodyum sitrat içeren diğer bir tüp çeşididir. Sodyum sitrat da EDTA gibi kalsiyum iyonunu bağlayarak kanın pıhtılaşmasına engel olur. Bu tüpteki kan, citratın hücre içi elemanları etkilemesinden dolayı kan sayımı veya yayma preparat hazırlanması gibi işlemlerde kullanılamaz.
Yeşil Kapaklı Tüpler ; Bu tüpler antikoagülan olarakk sodyum heparin veya lityum heparin içerirler. Heparin, trombin ve tromboplastini inaktive ederek koagülasyon sürecini durduran doğal bir antikoagülandır. Plazma veya tam kan kullanılarak yapılacak testler için (Troponin gibi) bu tüpler tercih edilir.
Gri Kapaklı Tüpler ; Glukoz analizi yapılacağı zaman kandaki hücrelerin glikolitik aktivitesini (glukoz kullanımını) durdurmak için sodyum florür kullanılır. Bu tüpler sodyum florür ve ilave olarak kalsiyumu bağlayarak pıhtılaşmayı önlemesi için potasyum oksalat içerirler.
Kırmızı Kapaklı Tüpler ; Çok sık kullanılan bu tüpler hiç bir katkı maddesi içermez. Testler için yalnızca serum gerektiği zaman kullanılırlar. Pıhtılaşma süreci gerçekleştikten sonra santrifüj edilerek serum ayrılır.
Sarı Kapaklı Tüpler (serum-hücre ayrıştırıcılı tüpler) ; Bu özel tüpler serum-hücre ayrıştırıcı bir jel içerirler. Bu ayrıştırıcı jel, yoğunluğu nedeni ile santrifüj sırasında pıhtı ile serum arasına yerleşerek laboratuvar çalışanlarının kolaylıkla seruma ulaşmalarını sağlar. Bu tüplerin içerisinde ayrıca pıhtılaşmayı aktive eden kuru bir madde daha vardır. Genellikle serum gerektiren biyokimyasal testlerin analizi için bu tüplere örnek alınır.