Araştırmaya ve tarih yazınına adanmış yaklaşık altmış yılın verdiği bakış açısıyla, J. H. Elliott çalışmalarından bir adım uzaklaşıp tarih biliminin ilerleyişini değerlendiriyor. İspanya, Avrupa ve Amerika Anakarası tarihçisi olarak edindiği şahsi tecrübelerden yola çıkarak, tarihçilerin çalışmaları ve bu alanın 1950'lerden bu yana geçirdiği değişim üzerine ustalıklı ve keskin bir analiz yapıyor. Profesyonel tarihçiler, tarih öğrencileri ve zevk için tarih okuyanlar, Elliot'un bu zevkli eserinde, tarihi çalışmaların şekillenmesine dahil olan şeylere ve bu çalışmaların karşılığında fikir ve eylem dünyasını nasıl değiştirdiğine dair yeni bir anlayış bulacaklardır.
"Bu kitap 1950'lerden bu yana, büyük önem taşıyan erken modern tarih yazımı ilgi alanlarının geniş çaplı bir panoramasını içeriyor. Eserin zamanlaması mükemmel, edebi yanı güçlü ve değerlendirmeleri de dengeli. Nispeten genç tarihçilerden oluşan yeni nesil açısından son derece değerli bir yol haritası olacaktır."
İngiliz Yıllık Raporları'nda Türkiye (1920-1926) kitap dizisinden sonra şimdi Irak ile ilgili bir raporu yayınlıyoruz. İngiltere Devlet Arşivi'nde çalışmamız sırasında bulduğumuz bu rapor, Dışişleri Bakanlığı belgeleri arasında FO 371/4148 XC1236 referans numarası ile yer alıyor. Orijinal başlığı; "Review of the Civil Administration of the Occupied Territories of Al Iraq 1914-1918". Kasım 1918'de Bağdat 'taki İngiliz sivil komiserlik ofisinde hazırlanmış ve Bağdat'ta hükümet matbaasında 80 sayfa olarak basılıp hizmete sunulmuştur. 1914-1918 savaş döneminde İngiltere'nin Irak'ı işgali ve bu bölge ve burada kurulmaya çalışılan İşgal İdaresi hakkında kapsamlı bilgiler vermektedir.
Okuyucuların dikkatlerini bir kez daha çekmek isteriz ki elinizdeki rapor, siyasi bir rapordur. Savaşın hemen akabinde, hatta bazen çatışmalar devam ederken kaleme alınmıştır. Dolayısıyla "Türk", "Osmanlı", "Müslüman" ve "Doğu" hakkında tarafsız bir yaklaşım beklemek doğru değildir. "Batılı", "Emperyalist" ve "Düşman" bir ülkenin tüm önyargısıyla, düşmanca tutum ve davranışlar içinde hazırlanmış olduğunu akılda tutmak gerekiyor. Bu bağlamda raporun pek çok yerinde Irak'taki Türk idaresi hakkında olumsuz tespitler yapılmaktadır. Fakat ilginç bir şekilde, raporun birçok yerinde de Osmanlı düzeni eleştirildikten sonra İngilizlerin de o uygulamayı devam ettirdikleri, çünkü Osmanlı uygulamasının iyi bir çözüm olduğu ifade edilmektedir.
Bu çalışmanın amacı, 1. Dünya Savaşı'ndan önce İngiliz kamuoyunun Türklere ilişkin düşünceleri konusunda sahip olunan bilgi ve algıya katkıda bulunmaktır. Çalışmada 1908-1914 dönemi seçilmiştir, çünkü bu dönemde çok önemli ve tartışmalı meseleler Osmanlı'yı savunmada bırakmıştı ve ortam, ilgili tarafların tamamının ortak savaş alanı gibiydi.
Bu çalışmada iki önemli uluslararası kriz döneminde İngiliz kamuoyu incelenmiştir: Bosna Hersek (1908-1909) ve Balkan Savaşları (1912-1913). Çalışmada bu iki krizin seçilmesinin nedeni, Avusturya Macaristan'ın Bosna Hersek'i ilhak etmesinin "Osmanlı İmparatorluğu'nun bölünmesine yol açan ilk önemli adım" olmasıdır. Son adım ise Avrupa'da Türk egemenliğine son veren Balkan Savaşları'dır.
9 Eylül 1922 tarihi; özgürlüğü ve bağımsızlığı için yola çıkan Türk Ulusu'nun Mustafa Kemal'in gösterdiği hedef doğrultusunda, zaferle taçlandırdığı bir gün olması nedeniyle Türk Ulusal Bağımsızlık Savaşı'nda özel bir yere sahiptir...
İşte bu önemli olayın, Türk Ordusu'nun İzmir'i yeniden ele geçirişinin hemen dört gün sonrasında, 13 Eylül 1922'de meydana gelen ve yabancı kaynaklarda 'Büyük İzmir Yangını' (Great Fire of Smyrna) olarak adlandırılan felaket, İzmir'in tüm ekonomik, sosyolojik ve fiziksel görüntüsünü değiştirmiştir. İzmir'in Türk ve Yahudi mahalleleri dışındaki üçte ikisinin yanması ile sonuçlanan bu olayın ne şekilde başladığı ve yangının sorumluluğunun kime ait olduğu günümüzde bile tartışılan, üzerinde incelemeler yapılan bir konudur. Bu konuda Amerikan arşiv belgeleri, Fransız kaynakları ve basını ile İngiliz basını araştırmacılar tarafından incelenerek soru işaretlerine yanıt aranmıştır.
Bu çalışmada; dönemin Amerikan kaynakları ve basını temel alınarak incelenmiş ve 'İzmir Yangını'nın ayrıntıları ile birlikte yangın sonrası İzmir'in ve mültecilerin durumunun Amerika tarafından ne şekilde gözlemlendiğine ışık tutulmaya çalışılmıştır.
İnsanlık tarihi savaşlar ve savaşlar üzerine yazılmış destanlar, romanlar, araştırmalar, şiirlerle, senfonik yapıtlarla doludur. Ancak bütün bu değerli çalışmalar içinde önemsenmemiş ya da gözden kaçmış bazı konular ve sorunlar vardır. Biz bunlara belirleyici ve niteleyici bir önad olarak "Marjinal" dedik. Her şey gibi savaşın da marjinali olabilir. Marjinal savaş olunca onun marjinal teorisi de olacaktır. Mesela iki ordunun siperleri karşı karşıya gelse, ama iki tarafın askerleri de savaşmak istemeseler... Olabilir mi? İşte marjinal bir durum! Bu duruma marjinal çözüm yolları bulmak gerekir. Biz böyle sorunları çözmeye çalıştık. Bu kitapta da bu marjinal savaşlarla, marjinal savaş teorilerini bulacaksınız.
Beni bu kadar suçlayanların benim Hitler'in yükselmesine yardım ederek onu iktidara taşıyan adam olduğumu nasıl söyleyebildiklerini anlamış değilim.
İlk eser Hitler'i iktidara getirmekle suçlanan ve 2. Dünya Savaşı yıllarında Türkiye'de Almanya Büyükelçisi olarak görev yapmış Franz Von Papen'in anılarını içermektedir. Bu çalışma Nazi Almanya'sının tarihine ışık tutmaktadır. Ayrıca 2. Dünya Savaşı sırasında İsmet İnönü'nün çabalarıyla savaşa fiili olarak dahil olmayan Türkiye hakkında da önemli bilgiler vermektedir.
... insan faktörü konusu da farklı değildi. İmparatorluk döneminde ülkedeki tüm ekonomik faaliyetleri yabancılara ve Hıristiyan azınlıklara bırakan, bu konuda ne deneyime, ne de geleneğe sahip olan Türkler, şimdi ülkeden uzaklaştırılan Ermenilerin ve Rumların yardımı olmadan, politik nedenlerle bu işlerden uzak tutulan, kendileri de uzak kalmak isteyen yabancılardan da yardım görmeden, çok kısa bir süre içinde her işin üstesinden gelmek zorundaydılar.
Türk devriminin büyüklüğünü anlayabilmek için, geleceğe yönelik bir perspektif içinde Türkiye'ye bakmak gerekir. Ancak o zaman Türk devriminin dünya tarihi içindeki eşsizliği idrak edilebilir; gerek etkinliği, gerekse amacı itibariyle şimdiye kadar yaşanmış ulusal kurtuluş hareketlerinden çok farklı olduğu görülebilir. Ve ancak o zaman Türkiye'nin yeniden yapılandırılmasını tasarlayan ve gerçekleştiren rejimin eylemleri ile yöntemleri hakkında hüküm verilebilir ...
Modernleşme, siyasi, iktisadi, hukuki etkileriyle toplumları dönüştürerek etnik guruplara ulus olma hayalini takdim ederken, çelişkili bir biçimde, merkezi devlet otoritesine sunduğu imkânlarla etnik hassasiyetleri törpüleme fırsatını da verir. Türkiye örneğinde modern ulus-devletin kuruluş sürecine denk gelen milliyetçi Kürt örgütlenmelerinin bu açıdan bir tesadüf olmadığı düşünülmelidir. Yerel bağlarından koparak İstanbul’a gelen okumuşların etnik kimliklerini on binlerce yıl önce dünyaya medeniyet götürdüğüne inanılan topluluklarda araması da, eldeki imkânlarla ilgili olsa gerektir. Siyasi bir Kürt kimliği inşa gayretinde olan aydınların kabullenmek istemedikleri husus, ait olunan etnik grubun bin yıla yakın bir sürede büyük kitle ile eklemleşmesidir.
Kırım Savaşı, modern savaşların öncüsüdür. Bu savaşta ilk kez demiryolları, zırhlı gemiler ile mayınlar kullanılmış ve Birinci Dünya Savaşı’ndan yarım asır önce siper savaşı tekniği uygulanmıştır.
Kırım Savaşı, Florence Nightingale’in öncülüğünde kadınların önemli rol oynadığı ve telgrafın kullanılması sayesinde, savaştaki gelişmelerin anında halklara yansıtıldığı bir savaş olma özelliğini taşır.
Kırım Savaşı, Osmanlı Devleti ile Rusya arasında yapılan bir savaş olmaktan ziyade, Büyük Güçler arasındaki bir savaş olarak tarihte yerini almıştır.
Osmanlının çöküş süreci artık başlamıştır! Kırım Savaşı, Osmanlı Devleti’nin, ancak Avrupalı Büyük Güçlerin destekleriyle savaşı kazanabildiğinin ve varlığını sürdürebildiğinin açık bir göstergesidir.
Ülkemizde Osmanlı’yı hortlatmak isteyenlerin, Kırım Savaşı’nda Osmanlı Devleti’nin niçin bu aciz duruma düşmüş olduğunu düşünmeleri ve Osmanlı’nın çöküşüne yol açan etkenleri irdelemeleri gerekir!
Elinizde tuttuğunuz bu kitap, Türkiye'de pek bilinmeyen bir başlık ile yayınlanıyor. Batının gelişmiş ülkelerinde bazı iktisatçıların kullandığı ama iş çevrelerinin kasıtlı olarak kullanmaktan çekindiği ve halk kitlelerinin öğrenmesinin istenmediği bir kavram olan Kapitokrasi, sermaye egemenliği anlamına gelmekte ve bu yapısı ile de kitabımızın başlığını oluşturmaktadır.
Demokrasi kavramı nasıl Eski Yunan ve Roma'dan geldiği biçimi ile Demos-Cratos kavramlarının birleşimi olarak halk egemenliği anlamına geliyorsa, Kapitokrasi kavramı da gene Roma döneminden gelen Capitos-Cratos kavramlarının birleşimi olarak "sermaye egemenliği" anlamına gelmektedir. Türk halkı bu kitap aracılığı ile Kapitokrasi kavramını öğrenerek, demokrasi rejiminin güç sahipleri tarafından nasıl yozlaştırıldığını daha iyi anlayacaktır... İdealist politikada ve görünüşte demokrasi kavramı yürürlüktedir ama gerçekte, yani reel politikada geçerli olan Kapitokrasidir.
Son yıllarda tarih bilgisi dalının olağanüstü bir ilgi gördüğünü söylemek sır değil. Ancak bu ilgi, tarihçiliğin kendi bünyesinde / yolunda geliştidiği konu ve yöntemlerde işlenmiş alan olmaktan çıktı. Politik söylemlerde fazlasıyla yer aldı; medya dünyasında cesaretle(!) yön verildi; yaygın / vulgarize tarihçiliği de aşan yayın ve söylemlerle kolayca kullanılabilir ve istismar edilir bir duruma getirildi; müşterisi çoğaldı. Okul kitaplarında iktidarın dayanak aradığı biçimlere sokuldu; medyada savaş naralarına yol açtı çok gerilerde kalan söylem ve yapılandırmalara itibar edildi. Özlem yaratmaya yöneldi, yöneltildi tarih.
Ona yorum getiren günlerden / yıllardan geriye gidilemeyeceği, akademik tutumlarını bozmayan tarihçi varlığına karşın, unutuldu, unutturulmak istendi.
Salih Özbaran'ın bu kitabı, anılan sorunlardan bazılarını gündeme taşıma amacı taşıyor; neredeyse herkesin, her kesimin el attığı bu bilgi dalının çekiştirildiği yönlere dikkat çekiyor; tarihi ortamalı olarak kullanmak, politik ve güncel sorunlara -acele merhem olmak için- tarihsel derinlik aramak isteyenlere karşı uyarıda bulunuyor.
“Bütün toplumlarda dilin bir zenginleşme ve evrenselleşme süreci yaşadığı, bunun da okuryazarlık düzeyini etkilediği bilinir. Siyaset, teknoloji ve ekonomi alanlarında olduğu gibi bilim konusundaki yenileşmeler de bunda önlenemez şekilde yönlendiricidir. Deve sırtında dört ayda aştığı alanı at ile on beş günde geçenlerin, bu süreç otomobil ya da uçakla birkaç saate indirilince etkilenmemesi mümkün değildi. 13. yüzyılda tek resmi dil kabul edilen Türkçenin, başta Avrupa’nınkiler olmak üzere bütün komşu dilleri etkilemesi doğaldı. Kutsal dil sayılan Arapçanın iki yüzde bir okuryazar üretmesine karşılık bizde yüzde sekiz-ona erişilmişti. Sonra o da çağdaşlaşmanın zirvesine oturan Fransızcadan etkilendi ve Osmanlıca diye anılır oldu.
21. yüzyılda Fransızcayı da İngilizce aştı... Ama ikisi de fazla dayanamadı, bugün Amerikancanın etkileyişi ile mücadele içindeler. Şimdi biz de bilgisayar teknikleri çerçevesinde çocuklarımızın yetişmesini izliyoruz...”
”1915 Basınında Çanakkale” adlı kitabın konusu, Çanakkale olayının dünya tarihindeki yerini belirlemekten çok, kendi toplumumuza nasıl yansıtıldığıdır. Silahların Avrupa’nın en büyük üreticileri İngiliz ve Alınanlardan sağlandığı ortamda savaş sırasında asıl gerekli olan gücü Türk askeri sağlamıştı. Türk askeri başarıya ulaşınca da dünya tarihini değiştiren bir toplumsal girişime zemin hazırlamış oldu...
Yeni Türkiye'nin daha Ulusal Kurtuluş Savaşı devam ederken Ankara'da bir müze kurması, üzerinde durulması gereken bir konudur. Daha bu aşamada Türkiye'nin hiç bir ayrım gözetmeksizin Anadolu'daki bütün uygarlıklara aynı ölçüde değer verdiğini görüyoruz. Ancak Cumhuriyet'in kuruluşu ve kökleşmesi sürecinde henüz ulusal bir arkeolojiden söz edilemez. Böyle bir onur, Cumhuriyet'in ve her şeyden önce Atatürk'ündür.