insanın cennette tanrı'nın emrine rağmen yasak meyveyi yemesi, isyan etmesi ve sonra bu isyandan dolayı yeryüzüne sürülüp tanrı tarafından mahküm edilmesi, insanın islam'da kendine özgü insani irade ve sorumluluğa sahip olduğunu göstermektedir. bu göre insan kainat düzenine, hatta tanrı'nın buyruğuna karşı dahi isyan edebilir, başkaldırabilir; nitekim isyan etti de; nitekim insan varlık, insanın yaratılış felsefesinde isyankar bir varlık olarak tanıtılmıştır.Kendisi Olmayan İnsan, Ali Şeriati (Sayfa 222)
frantz fanon şöyle diyor:Kendisi Olmayan İnsan, Ali Şeriati (Sayfa 215)
''arkadaşlar! üçüncü dünyaya ait aydınlar! ey lanetli toplumda (bir milyar beş yüz milyonu diğer beş yüz milyonunun gazabına uğramış bir toplum) yaşayanlar! bizim hedefimiz, afrika veya asya'dan, avrupa'nın avrupai çözüm yollarına, formlarına, bilim ve tekniğine dayalı bir toplum kurmak değildir. bunu bir kez yaptılar, amerika oldu! avrupa tek idi, iki tane oldu! bizim hedefimiz, düşmanı kovmaya, afrika'da özgürlüğümüzü elde etmeye, batı'nın kültürel, ekonomik ve siyasal sömürüsünü ülke ve milletlerimizin üzerinden kaldırmaya çalışmamız noktasında düğümlenmektedir; bu durumda bizim ideal ve hedefimiz, bilimsel, ekonomik ve düşünsel avrupa modeline dayalı bir toplum yaratmaya yönelik değildir. aksine biz, bir yandan bağımsızlık ve özgürlüğümüzü elde etmek için siyasal mücadele sahnesinde yerimizi alıp hedefimizi sadece özgür afrika'ya veya mutlu bir topluma sahip olmak olarak belirlerken, böyle bir hedef için mücadele ederken -elbette ilk misyonumuz, ivedi, kesin ve önemli görevimiz de budur-, aynı zamanda hedefimiz, bilimsel hayat formlarında, maddi ve manevi hayat formlarında avrupa'yı maymunca taklit etmekten kaçınmak, yaratmaya, düşünmeye ve üretmeye çalışmak, insandan yeni bir deri ve yeni bir düşünce yaratmaya, insandan kendi temeli üzerinde duran yeni bir insan ve yeni bir soy inşa etmeye gayret etmek olmalıdır. batı bilimi ve felsefesi de yeni insan ve yeni soy iddiasında bulunmuştur; fakat batı sadece onu yapma noktasında aciz kalmadı, ayrıca insanı kusurlu hale getirdi, bozdu, çirkinleştirdi, yabancılaştırdı, insanın varlığını lime lime yaptı.''
kur'an'da adem'in yaratılış felsefesine göre insan iki zıddı bir arada toplayan bir varlıktır. adem bir yandan en pis, en alçak ve en kokuşmuş maddeden (hamein mesnündan, kötü kokulu pis çamurdan, bir çökeltiden, bir topraktan) yaratılıyor, bir yandan da tanrı'nın ruhu en yüce, en pak, en ince, en latif, en mutlak mutlalık merhalesine kadar gelişime yetenekli sembol olarak (bu anlamda tanrı'nın ruhu) bu insanın ruhuna üfleniyor. bu nedenle islam'da adem ve insan, çamur artı allah'ın ruhu; pis kokulu çamur artı allah'ın ruhuna eşittir. bunları elbette asıl ve gizli sır anlamlarıyla alın, nehrin dibindeki çamur değil. çamurdan alınan manalar, fesat ve kokuşmuşluktur. bizim lisanımızda fesat ve kokuşmuşluğu gösteren en aşağılık şey, çamurdur. insanlar arasındaki fasılayı da görüyoruz. alemde insan türünde en aşağı düzeyden en yüce düzeye kadar insan vardır. çok üstün insanlar vardır; ama kainatın en pis ve en aşağılık hayvanlarından daha pis ve daha aşağılık insanlar da çoktur.Kendisi Olmayan İnsan, Ali Şeriati (Sayfa 222)
adem cennette olduğu ve başkaldırmadığı sürece adem/insan değil, melek idi. fakat insan cennette ve cennetin tüketim hayatı içinde isyan ediyor ve o meyveyi (akıl,bilinç ve başkaldırma meyvesi) yedikten sonra vaat edilen cennetten değil, yararlanma, keyif çatma ve hayvani tüketim cenneti olan cennetten kovulup çıkarılır. vaat edilen cennet, adem'in, kovulduğu cennetin karşıtıdır. sonra yeryüzüne gelir ve gayret, uğraşı, cihat, savaşma ve keşmekeş içinde kendi hayatını, geçimini üstlenme görevini yüklenir. ana ve baba, çocuklarını evden uzaklaştırdıklarında, bu, o çucukların kendi hayatlarının sorumluluğunu kendilerine havale etmiş olmalarının alametidir. bu tam da sartre'ın ''delaissement'' adıyla (egzistansiyalizmin özü) ortaya koyduğu sözün tercümesidir; yani insan ''kendine bırakılmıştır''. yani tabiatta kendi hayatının sorumluluğu kendisine aittir.Kendisi Olmayan İnsan, Ali Şeriati (Sayfa 124 - fecr yayınevi)
para tarafından aline olunan insan, yani para çarpmış olan kişi, kendisi yerine parayı hisseder. onun varlığı, mevcuduyla eşittir; kendi yerine mevcutluğunu hissediyor; banka hesap numarasına baktığı zaman, kendisini aynada gördüğü zamankinden daha çok kendine dönüyor; aynanın önünde durduğu zaman, ne ve kim olduğu bilinmeyen, hiçbir zaman düşünmediği ve tanımadığı, hiçbir zaman meşgul olmadığı anlamsız meçhul bir gölgeyi hissediyor; fakat mevcut banka hesabına baktığı zaman, bütün varlığını, bütün şahsiyetini bir yerin dünyasında hissediyor. niçin? çünkü aynadaki o tasvir, resim veya görüntünün içeriği boşalmış ve onun içine para ve bankasal bir varlık dökülmüş. bu yüzden insan altına dönüşüyor; insan çeke dönüşüyor; kredi, para, bono, poliçe, hisse senedi gibi şeylere dönüşüyor.Kendisi Olmayan İnsan, Ali Şeriati (Sayfa 234)
sartre dine inanan veya dindar biri olmamasına rağmen şöyle diyor: insanın derdi, evrende hiçbir anlamın olmamasıdır; bugünün insanı ise bir mana olmaksızın yaşayamaz. varoluşu anlamlandıramadığımızda beşer hayatının ve sahip olduğu ilim, felsefe, sanat ve diğer birikimlerden hiçbirinin mukaddes bir hedefi olmaz. o halde ne yapalım ve ne meydana getirelim? sartre'ın meydana getirdiği şeyin insanların derdine derman olmayacağı açık ve kesindir.Kendisi Olmayan İnsan, Ali Şeriati (Sayfa 23 - fecr yayınevi)
tüketim felsefesinin dünyada meydana getirdiği ritmi, her gün yeni tekniklerin yardımına ve insanın gece gündüz çalışmasına rağmen tüketimden dolayı insanın daha az kazanmasına sebep oluyor. her zamankinden daha fazla saatleri, daha yeni tüketimlerin temini için kurban etmek gerekiyor. çünkü tüketim ve tüketim artışı, satıştan pay ve kar elde eden kimselerin elindedir.Kendisi Olmayan İnsan, Ali Şeriati (Sayfa 210)
onlar dünyada azınlıktırlar, ama afrikalı, asyalı ve bizzat avrupalınıni yani insanın her şeyi tüketmesinden yararlanıyorlar. fakat biz daha çok tüketici oldukça daha fazla ilerlediğimizi zannediyoruz. hayır, hayır, biz satıcının kurbanı olmuşuz. biz bütün zamanlarımızı, onların bize yükledikleri sahte tüketimlerin temini için feda etmişiz.
bütün dinlerde ve yaratılış felsefelerinde isyan vardır: yunan'da insan promete yardımıyla tanrılara karşı isyan ediyor, başkaldırıyor; tevrat, incil ve kur'an'da insan tanrıya karşı isyan ediyor. islam'da insan yasak ağaçtan yiyor; melekler insanın bu işini isyan olarak telakki ediyorlar. bu konunun bilgisine sahip olan tanrı da bu sıfatın insanda olduğunu reddetmiyor. fakat yeni ve modern medeniyet insanın isyan yeteğini ufalıyor ve insanı tüketim kölesi yapıyor. bunun içindir ki bütün kitaplar, bütün fikirler ve inançlar, kalıptan çıkmış kelle şekerleri gibidir.Kendisi Olmayan İnsan, Ali Şeriati (Sayfa 20 - fecr yayınevi)