D.E.Ü
BUCA EĞİTİM FAKÜLTESİ
EĞİTİM BİLİMLERİ BÖLÜMÜ
EĞİTİM PROGRAMLARI VE ÖĞRETİM ANABİLİM DALI
RESİM-İŞ DERSİ VE İŞ EĞİTİMİ DERSİNE YÖNELİK İLKÖĞRETİM PROGRAMLARININ İNCELENMESİ
HAZIRLAYANLAR
(EPÖ-4)
SEVGİ GÖKTAŞ
NİLAY BAŞARAN
ZAHİT HARMANLI
ÖĞRETİM ÜYESİ
DOÇ.DR. MUSTAFA YILMAN
SUNUM TARİHİ
11/11/1999
İÇİNDEKİLER
I.BÖLÜM:
RESİM DERSİ PROGRAMININ İNCELENMESİ
*Unutulan Kişi *Önemsiz Kişi *Fazladan İlave Edilen Kişi
*Güler Yüzlü Ev *Hüzünlü Ev
*Ana Baba Ayrı Olduğu Zaman *Çocuk Ev Yerine Şato Çiziyorsa *Yetim Hanedeki Çocukların Çizdiği Evler Farklıdır *Göçebe Çocukların Çizdiği Evler
*Sokak *Güneş *Ay *Yer Ve Gök
*Görücü Tip *Yapıcı Tip *Karışık Tip
*Ezber Resimler Ve Hayali Resimler *Doğadan Resimler
Konu *Çalışma Alanı *Amaç Ve Davranışlar *Araç Ve Gereçler *Ders Öncesi Hazırlıklar *Öğrenciyi Hazırlama *Güdüleme *Çalışmanın Yapılması *Çalışmanın Bitirilmesi *Sınama Durumu
II.BÖLÜM:
İŞ EĞİTİMİ DERSİ PROGRAMININ İNCELENMESİ
GİRİŞ
İnsanın yaratıcı güçlerinin ortaya çıkarılması, bir bakıma yaşamın anlam kazanmasıdır. Bu da bireyin estetik eğitimiyle sağlanabilir. Estetik eğitimin uygulama alanlarından biri de resim-iş dersidir.
Resim-iş eğitimi, genel eğitimin bütünü içerisinde düşünülmekle birlikte, kendine özgü eğitim yasaları ve yöntemleri olan bir alandır. Özellikle ilkokul çağında bireyin toplumsal bir varlık olarak gelişmesi açısından, estetik eğitimi büyük önem taşır. İlköğretimde çocuk hareketli ve coşku dolu ruh yapısıyla duygusal olarak dış etkenlere en açık olduğu devreyi yaşamaktadır. Kendini dünyanın merkezi olarak duyumsayan çocuk için resim-iş dersi , kendini dışa vurma, içinde yaşadığı ortamı tanıma, bir değer olduğunun bilincine vararak kişiliğini kanıtlama ortamı demektir. Çocuk bu derste algılama, düşünme ve bedensel eylemlerinde katıldığı süreç içerisinde kendini ifade eder. Yoksa resim iş eğitimi boş zamanların iyi değerlendirilmesi gibi süsleyici bir işlevi olan bir etkinlik değildir.
PSİKOLOJİK TANIDA RESMİN ROLÜ
Küçük yaşlarda sözcüklerden daha güçlü bir anlatım aracı olan resim, bize çocuğun iç Dünyası ve büyüme süreci hakkında bilgiler verir. Çocuğun ben merkezci bakış açısından uzaklaştığını, geniş bir çevrenin üyesi olduğunun farkına vardığını, resim yoluyla anlayabiliriz. Karalama girişimlerinde bulunurken çocuk, henüz kesin olmayan bu belirsiz biçimler içinde bile, birtakım temel duygularını yansıtma olanağını bulur. Büyük bir olasılıkla, çocuğun oluşturduğu ilk insan sembolü gerçek insandan uzak olmakla birlikte, bir bireyin çeşitli özelliklerini yansıtması açısından önemlidir.
Çocukların çoğunlukla sevdikleri bir faaliyet olan resim, kişilik, algı, insanlar arası ilişkiler, grup değerleri ve tutumlarının saptanmasında yegane araç değildir. Bu durumda üç ana kaynaktan yararlanılır.
Ne var ki, bu tekniklerden hiçbiri tek başına çocuğun kişiliğini, algı ve tutumlarını tümüyle değerlendirmeye yeterli değildir. Bu nedenle çocuğu incelerken birden çok ölçek kullanma yoluna gidilmelidir. Örneğin, resim bir tutum ölçeği olarak tek başına kullanılmaz. Ancak bu amaçla kullanılan başka bir projektif ölçeğin, gözlem ya da çocukla görüşmenin bir tamamlayıcısı olabilir. Bazı uzmanlara göre, kullanılacak ölçek türü bir bakıma çocuktan çocuğa değişir. Örneğin, çekingen ve sessiz bir çocukta ya da konuşma ve dil zorlukları olan çocuklarda resim ve gözlem yöntemlerini kullanmak sağlıklı sonuçlar verir. Resim, kolay bir anlatım aracı olması nedeniyle sınırlı sözcük bilgisine sahip bir çocuk için, kendisiyle dış dünya arasında iletişim sağlayan bir araçtır. Çizim, cümle tamamlama, kelime çağrışımı gibi diğer projektif tekniklerden farklı olarak, fantezi ve hayal gücü gibi önemli önemli bir boyutu da içerir. Çocuğun gelişiminin erken dönemlerinde çizim, kelimelerden çok daha anlamlıdır. Bu nedenden ötürü resim, çocuğun iç dünyasını keşfetmek için oldukça ideal, projektif bir tekniktir. Çocukların resmi sevmeleri ise bu tekniğin kullanımını kolaylaştırmaktadır.
RESİM ÇOCUĞU BİZENASIL YANSITIR?
Gerek anaokulu ve ana sınıfında ve gerekse ilkokulda resim etkinlikleri sırasında konu seçimi ve konuyu yorumlaması bize salt bir resim örneği vermesinin yanında, resimden de öteye bilgiler sunmaktadır. Çocuk yaptığı resimle kendisini yansıtmakta, olaylar hakkında duygu, düşünce ve görüş biçimlerini dile getirmektedir.
3-4 yaşına doğru çocuklar insan, hayvan, bina, vb. resimler çizerek yeni bir döneme ulaşırlar. Güneş resmi ancak 3 yaş dolaylarında çizilebilir. Dört yaşlarında doğru eklediği yüz, kol ve bacaklar gibi ayrıntılarla, Güneş insanı oluşturmaya başlar. Beş yaş çocuğu genelde başın yanında bedene de yer verir. Baş, göz, burun ve ağzı içermekte, bedenden kol ve bacaklar uzanmaktadır.
Altı yaşında çok iyi bir şekilde için bu etkinlikler yürüme, konuşma gibi doğal etkinliklerdir. (Bu bölüm Doç. Dr Haluk Yavuzerin Resimleriyle Çocuğu Tanıma adlı makalesinde tanımıştır.)
Bu ev resmi yap dendiğinde evin içindekileri de gösterir. Bu özelliğe tamamlama ve Saydamlık özelliği denir.
ÇOCUK RESMİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ
İNSAN ŞEKİLLERİ
Çocuk ilk önce ve özellikle kendi resmini çizer. Kendi vücudunu ve isteklerini şekillendirir. Gerçektende insan resmindeki bazı çizgiler, çocuğun fizik ve pişişim özelliklerini yansıtır.
Kağıda iyi yerleştirilmiş, ölçüleri dengeli bir insan resmi, onu çizen çocuğunda dengeli ve sağlıklı olduğunu gösterir. Ölçüleri dengesiz, kağıdın bir köşesine sıkıştırılmış insan resmi, çocuğun aşağılık duygusu içinde olduğunu, ezilmişliğini belirtir. Bir kol veya bacağın eksikliği de gene aşağılık duygusu ve güvensizliğin belirtisidir. Çünkü eksik olan şey, dış dünyayla bağlantı kurmaya yarayan bir organdır.
Eller aynı zamanda sosyal ilişkilerin simgesidir. Çok büyük boyutlarda bir insan resmi çizen çocukta, paranoyak kişilik özellikleri görülür. Bu tip çocuklar genelde çok şüphecidirler ve zayıflıklarını katı olmakla saklamaya çalışırlar.
Machoverl çocuğun çizdiği resimle özdeşleştiği prensibinden hareket ederek, insan resmini test aracı olarak kullanmıştır. Bu teste ayrı cinsten iki insan resmi çizdirilir. Birinci resim, resmi çizenin kendi, ikinci resimde bir başkasıdır. Organları ve elbiselerdeki bazı detayları inceleyerek sonuca varır.
Baş kişiliğin entelektüel gücün ve iç güdülerin kontrol merkezidir. Çocuklar genellikle büyük bir baş çizerler. Ama çok büyük bir baş çizen çocukta ben aşırı bir gelişme göstermiştir. Genellikle tüm çocuklar yüzü tamamlar saldırgan mizaçlılar detayları vurgulamaları, sıkılganlar da sadece önemli çizgileri belirlemeleriyleortaya çıkarlar. Ağız ve dişler, hem beslenmenin hem de erotizmin simgesidir. Kapalı dudaklar gerilimi, çene erkekliği belirler. Gözler çocuğun iç dünyasını yansıtır. Paranoyak tipler gözlere sert bir anlam verir. Kendileriyle ilgilenilmesinden çok hoşlanan çocuklar ise, çok büyük gözler çizer. Burun seksi simgeler. Çocuğun cinsel sorunlarıyla ilgili ipuçları verir.
Küçük bir çocuğun dünyayı tanıması için gerekli olan el ve kollar, kişilik gelişmesini ve sosyal uyumu belirler. Yaşama sevincini yitirmiş olan çocuklar, genellikle bacakları çizmez. Oturan bir adam resmi yaparlar.
AİLE RESİMLERİ, ÇOCUĞUN KİŞİLİĞİ HAKKINDA KESİN BİLGİLER VERİR
Psikolog ve pedagoglar, çocuğun kişiliği hakkında kendilerine önemli ipuçları veren resme, sık sık başvururlar. Çocuktan bazen kendi ailesinin bazen de başka bir ailenin resmini çizmesini isterler. Çocuk, başka bir aile deneyimi olmadığı için, zaten kendi ailesini çizecektir.
Aile resimlerinin analizi, şekli ve içeriğe göre yapılır. Şekil, renk, çizgi, resmin yerleştirilme biçimini kapsar, çocuğun yaptığı tüm resimlerde bulunur ve kişiliğinin genel özelliklerini belirler. Aile resimlerinin özelliği, içeriğinden kaynaklanır.
KİŞİLER ARASINDAKİ ÖZEL İLİŞKİLER
Uyumlu bir aile resminde üyeler, ya toplu halde bir iş yapıyor, ya da el-ele tutuşmuş olarak gösterilir. Resimde iki veya daha çok kişinin yan yana durması, ya gerçek bir yakınlığı, ya da resmi çizen çocuk tarafından istenen bir yakınlığı belirler.
Çocuk kendini en çok kimin yanında rahat hissediyorsa, onun yanında çizer. Bu en çok sevdiği kişi de olabilir. Eğer çocuk, ailesinin kardeşini kendisinden daha fazla sevdiğine inanıyorsa, kardeşini annesiyle babasının ortasında çizer, kendisini gruptan uzakta olduğunu, (baba denizci olabilir) veya sevgi yetersizliğini belirler. Çocuk kendisini aile içinde yalnız hissediyor veya ailesini sevmediğini düşünüyorsa bunun farklı biçimlerde tüm üyeleri ve kendisini açığa vurur.
Ya herkesi ayrı ayrı odalarda çizer, ya da tüm üyeler enine, boyuna çizgiler, ağaçlar, parmaklıklarla birbirinden ayırır. Anne ve baba genellikle yan yana çizilir. Bu durumda ya gerçek bir beraberliği yansıtıyordur, ya da çocuk aşırı yaşayan anne ve babasını bir arada görmek istiyordur.
Anne ve babası ayrı olmadığı halde, çocuk onları bir arada çizmiyorsa, bu onların geçinemediğine işarettir. Ya çocuk aile kavgalarından bıkmış, bilinçsice onların ayrılmasını istiyordur, ya da anne ve babasının birbirlerini yeterince sevmediğine inanıyordur.
ÖNEMLİ KİŞİ
Aile resimlerinin çoğunda bir kişi herkesten çok önemlidir. Bu kişinin, çocuğun duygusal yaşamında önemeli bir yeri vardır. Ya onu çok seviyor, ona benzemek istiyor, ya da ona kızıyor, ondan korkuyordur.
Çocuk ilk önce bu kişiyi çizmeye başlar, çünkü ilk aklına gelen odur. Yeri de ya en sol uçta yada ortadadır. Bu orta kelimesi iki anlama gelir. Aile üyelerinden oluşan grubun ortası veya kağıdın tam ortası. Örneğin tüm aile üyeleri, kendisinden çok sevildiğini sandığı küçük kardeşine dönük olarak çizilir. Bu kişi diğerlerinden daha büyük çizilir ve çocuğun duygusal gerçekçiliğini ortaya koyar. Ailenin en detaylı ve özenli çizilmiş üyesidir. Tüm aksesuarları tamamdır (pipo, baston, yüzük ve kolye gibi). Üstelik diğerleri hareketsiz dururken o hareket halinde olabilir, profilden çizilebilir.
Kişinin önemi tekrarlarla da belirtilebilir. Örneğin babasının dayak ve azarlamalarından ürkmüş bir çocuk, babasına elinde silah gibi bir aletle, aynı resimde üç ayrı yerde çizmiş. Çocuk için bu korkunç baba, bir türlü kurtulamadığı bir saplantı haline gelmiş onun kişiliğinin ağırlığı, çocuğun ondan başka bir şey düşünmesini engellemiş. Bir aile resminde en büyük ve en özenle çizilen kişi, çocuk için en önemli olan ve ilk aklına gelen kişidir.
RESMİN VE DAVRANIŞ BOZUKLUKLARININ ANALİZİ
Unutulan Kişi :Ailenin üyelerinden birinin aile resmi içine sokulmaması, çocuğun bilinçsiz veya bilinçli olarak bu kişiyi istemediği anlamına gelir. Bu kişi genellikle resmi çizen çocuğun kardeşi olur. Çünkü çocukların çoğu, belli dönemlerde kardeşlerini kıskanırlar. Bazen çocuk kendisini resme sokmaz. Bu tutum, nedeni ne olursa olsun, çocuk aile içinde kendisini mutsuz hissettiği kendi kişiliğinden hoşnut olmadığı, özelliklede cinsiyet veya yaşının değişmesini istediği durumlarda ortaya çıkar.
Önemsiz Kişi :Aile içinde önem verilmeyen kişi, diğerlerinde küçük ve uzakta çizilir. Çocuk en son onu çizer, çünkü son aklına gelen kişidir. Genellikle hareketsiz ve uyuyor gibidir. Çocuk bu kişiye önem vermediğini resmini çizdiği halde sonradan silerek de belli edebilir. Silme işlemi, bir iç çatışmanın belirtisi de olabilir. Çocuk kendisine suçluluk duygusu veren şeyi siler. Örneğin küçük bir erkek çocuk, çok önemli ve güçlü bulduğu babasının genellikle merdivenin üstünde çizer. Annesi aşağıda, çamaşır ipinin yanındadır. Küçük çocuk çelişki içindedir. Kendisini önce erkek olarak, merdivenin üstüne, babasının yanına yerleştirir, sonra bu cüretinden ürküp siler, merdivenin altına, annesinin yakınında bir yere çizer. Davranış bozukluklarının, genellikle aşağılık duygusundan kaynaklandığının bilinmesi gerekir. Fazla duyarlılık, zihinsel gelişmeleri sınırlandırır. Zihinsel gelişmelerdeki gecikme, aşağılık duygusundan kaynaklanan duygusal çöküntülerle önemli boyutlara ulaşabilir.
Fazladan ilave edilen kişi :Fazladan ilave edilen kişi, aileden biri değildir. Çocuk gene de onu aile resmi içine sokar. Bu kişi bir erkek, bir kadın, bir bebek hatta bir hayvan olabilir. Onun sayesinde çocuk, gerçekleştiremediği, buna cesaret bile edemediği bir düşü açığa çıkarmış olur. Bu kişi sevgi dolu bir yetişkin, annesinin kollarında uyuyan mutlu bir bebek olabilir. Kendi içinde sakladığı endişe ve saplantılardan arınmış, tamamen hayal ürünü bir ikiz kardeş de olabilir. Bu ikiz kardeş, aslında çocuğun kendisidir.
Ama resimde gerçek kişiliğiyle değil, olmak istediği biçimde yer almıştır. İlave edilen hayvanın rahatlatıcı özelliği vardır. Çocuk açıklayamadığı tüm duygularını bu hayvanla paylaşabilir. Örneğin küçük bir erkek çocuk şöyle bir aile tablosu çiziyor : babası top oynuyor, annesi de yanındaki bir köpeğe gülümsüyor. Bu resimde köpek resmi çizen çocuğun kendisidir. Çocuk kendisini annesinin yanında çizseydi, duygularını açığa vurmuş olacaktı. Köpeğin ardına saklanarak, annesiyle yalnız olmak istediğini açıklamak zorunda kalmadan, düşünü gerçekleştirmiş oldu.
Çocukların açığa vurmak istemedikleri duygu ve isteklerini, hayvan şekilleri ardına gizlemeleri çok görülen bir olaydır. Örneğin aile resmi çizmeye kesinlikle yanaşmayan küçük bir kız, ailenin tüm üyelerini sembolize eden, muhteşem bir yılan ailesi resmi çizmiştir.
EV ŞEKİLLERİNİN ANLAMLARI
Güler Yüzlü Ev: Çiçekli bir yolu, büyük pencereleri, renkli perdeleri vardır. Bacasından duman tüter. Bu evde huzurlu bir ortamda yaşanıyor gibidir.
Hüzünlü Ev: Renksizdir, küçük pencereleri vardır, damında baca yoktur. Dış dünyadan kalın bir duvar veya çitle ayrılmışlardır. Hüzünlü ev, farklı yaşlara göre farklı anlamlar taşır. 5-8 yaşları arasında sıkılganlığa ve anneye bağlılığı gösterir. 8 yaşından sonra çocukta yalnızlık ve aşağılık duyguları olduğunu belirler. Ergenlik çağında, utangaç ve duygusal bir kişiliğin belirtisidir.
ÖZEL DURUMLAR
Ana-Baba Ayrı Olduğu Zaman
Ev ikiye bölünmüştür. Hatta iki ayrı kapısı bile vardır. Evin bir bölümü ailedeki bu gerçeği yansıtırken, diğer bölümü de çocuğun aradığı huzuru simgeler.
Çocuk Ev Yerine Şato Çiziyorsa
Şatonun niteliğine göre farklı iki anlam taşır. Renkli ve güzel bir şato, çocuğun ailesini ideal bir sığınak olarak gördüğü, aile üyeleri içinde çocuğun kendisini koyduğu yer, onun psikolojik durumunu yansıtır. Esrarengiz görünümlü veya yıkıntı halindeki bir şato, evde huzursuz bir ortam olduğu anlamına gelir.
Yetim Hanedeki Çocukların Çizdiği Evler Farklıdır
Kağıtta hiç boş yer bırakmaz, evin etrafını çayırlık, otomobil, uçak, inek resimleriyle doldururlar. Resme bakan kişi bu karmaşıklık ve sıkıntıyı hemen görür. Yetim çocuklar, anlamını bilmedikleri bir konu üzerine konsantre olmanın zorluğunu, bu şekilde açığa vururlar. Onlar için ev, diğer çocuklar için olduğu gibi, sevgi dolu bir sığınak değildir. Bu nedenle asıl konuda hemen uzaklaşıp, daha iyi tanıdıkları diğer konuları çizerler.
Göçebe Çocukların Çizdiği Evler
Tüm resimlerde olduğu gibi, ev resimlerinde de sosyo-kültürel etkinliklerin izleri bulunur. Bu nedenle küçük bir çingene çocuğunun ev yerine göçebe arabası çizmesine şaşmamak gerekir. Klasik ev resmi çizen çocuklar, mutlaka yerleşik düzene geçmek üzere olan göçebelerin okula giden çocuklarıdır, evlerden gelen çocuklarla ilişkileri vardır. Bu çocukların çizdiği ev veya arabaların ne yolu, ne de fazlapenceresi vardır. Yaşamın dışarıda, evin etrafındaki kişiler arasında sürdüğünü düşünürler. Ev sadece geceyi geçirecekleri bir yerdir. Ayrıca bu çocuklar, en mutlu anlarını dört duvar arasında geçiren çocuklar gibi, ev sevgi kavramları arasındaki ilişkiyi göremezler.
SOKAK, AY VE GÜNEŞ, YER VE GÖKYÜZÜ
Sokak : Sokak evin uzantısıdır. Çocuk sokağı, aile ortamından çıkmasını sağlayan bir olanak olarak görür. Bu bir tür, kendi kendisinden de uzaklaşmasıdır.
Güneş :Çocuk resimlerinin çoğunda güneş vardır. Çünkü güneş, sıcaklık, güven, rahatlık ve gücü simgeler. Bazı uzmanlara göre de güneş, ideal bir babanın sembolüdür.
Öneri : Karar vermeden önce, çocuğun birden fazla resminin incelenmesi gerekir.
Ay : Ay genellikle ölüm kavramıyla birleşir. Çünkü hayat kaynağı olan güneş battıktan sonra ortaya çıkar. Bu nedenle çocukların çoğu mezar veya mezarlık resimlerinde ay kullanırlar. Ama çağımızda çocuklar, ayın romantik ve büyülü yanıyla fazla ilgilenmiyor, bunu resimlerinde de belli ediyorlar...
Yer Ve Gök : Doğası ve içeriği yüzünden gök, (yıldızlar,kuşlar,uçaklar,füzeler) hız, düş, hava gücü ve saflığın sembolüdür. Yer ise güven ve tutarlılığı simgeler. Ufuk çizgisi 5-6 yaşındaki çocukların resimlerinde mantığın gelişmesi ile birlikte görülür. Daha küçük yaştaki çocukların resimlerinde ufuk çizgisi yoktur.
ÇOCUK RESMİNİN GELİŞİM AŞAMALARI
Çocuğun bedensel ve zihinsel gelişimine paralel olarak sanat faaliyetlerinde de belirgin bir değişim dikkatimizi çeker. Kağıda yapılan ilk işaret ve çizgi, giderek bir sanat evresine dönüşerek ergenlik dönemine kadar gelişimini sürdürür.
Zaman zaman duran ama daha sonra yerini bir sonraki evreye bırakan bu sanat gelişimini belirtmek ve anlatmak oldukça zordur. Yalnız sanatın sürekli gelişen bir süreç olduğunu belirtmek yerinde olur. Her çocuğun bir sanat evresinden diğerine aynı zamanda ulaşması söz konusu değildir. Ancak yine de çocukların hemen hemen hepsi-üstün ve geri zekalı çocukların dışında-gelişimin diğer yüzlerinde olduğu gibi sanatın gelişimi açısından da aynı yaşlarda aynı evrelerden geçerler.
Çok genel bir yargıda bulunacak olursak çocuklar büyüdükçe resimleri daha ayrıntılı, daha oranlı ve gerçekçi olur. Bununla birlikte resimlerinin gelişmesi açısından her evrede çocukların yaptıkları niteleyen bazı çarpıcı ve çok ayırıcı özellikler bulunur.
Çocuk resmindeki gelişimi beş evrede ele almak mümkündür.
KARALAMA EVRESİ (2-4 YAŞ)
İlk yıllarda çocuk kağıt üzerine gelişigüzel birtakım çizgiler çizer. Bu evre, karalama evresi olarak tanımlanabilir. 18. ay dolaylarında çocuğun ilk karalama girişimleri dikkatimizi çeker. Aslında bu ilk işaret çocuğun gelişimi açısından önemli bir adım sayılabilir. O, kendini yalnız çizerek, boyayarak değil, yazılı bir biçimde de ifade etmeye başlamıştır.
Başlangıçta kağıt, çocuk tarafından içinde grafik işaretlerin uçuştuğu bir kap gibi ele alınır. Çocuk ne mesafeyi, ne oturacağı resmin temelini, nede sağ ve solunu göz önünde bulundurur. Bu eksiklik, Piaget ve Inhelderin çocukta mekan kavramının gelişimi üzerinde yaptıkları araştırmalara uymaktadır. (Meilli-Dworetzki;1966)
Genelde araştırmacılar ilk dönem karalamalarından çoğunun herhangi bir şeyi temsil etmek niyetiyle yapılmadığında birleşirler. Hem Luguet hem de Piaget, bu ilk dönem karalamalarını yalnızca oyun ve alıştırma olarak görmüşlerdir. (Piaget ve Inhelder;1969). Arnheim (1956) da benzer bir görüşü benimseyerek, bu ilk karalamaların temsiller değil büyük ölçüde motor itkilerin ağır bastığı sunuşlar olduğunu ileri sürmüştür.
Karalama evresinden önce çocuk, bir eşyanın üzerine ıslak parmağı ile çizdiği çizgilerle, kum üzerinde arkasından bir sopa çekerek yürüdüğünde meydana gelen çizgileri tren ya da ray olarak isimlendirir. Kağıt üzerine ilk karalamaları yaptığı zaman da kalemin izlerini tren, yol ya da koşu olarak adlandırır. Luguetin deyişiyle çocuk, grafik anlatışlara başlar, anlatırken çizer, çizerken anlatır. Tam şekilleriyle, düzgün bir biçimde çizilmesi zor olan hikayesinin bazı ayrıntılarını kısa karalamalarla işaret etmek ona yeterli gelir. Çocuğa göre çizmek, elin hareketlerini kağıda dökmektir. Yaşamın ilk yıllarında keşif ve icat girişimleri içinde olan çocuk her şeye dokunur, dokunduğu objeler arasında kağıtta bulunur. Eli amaçsız bir şekilde kağıt üzerinde dolaşırken çizgiler bırakır. Çocuk oluşan çizgileri görür ve onların yaratıcısı olduğunu anlar. Bu istem dışı eseri, yetişkin anlamsız bulabilir, fakat çocuk için bu, faaliyetinin bir ürünü, kişiliğinin yansımasıdır. Böylece o yaratıcı gücünün bilincine varır. Başlangıçta raslantısal olan bu yaratıcı güç, zamanla yeniden canlandırılmak istenen bir zevkin kaynağı olur.
Çocuğun bu evrede kalemi istediği gibi kullanabilmesi için onu elinde tutmasını öğrenmesi gerekir. Başlangıçta omuzdan gelen zikzak ve dairesel hareketler zaman içinde yerlerini dirsek ve elden gelen hareketlere bırakır. Bu hareketlerin karşılığında, önceleri yukarıdan aşağı yapılmış karalamalar, eğri zikzaklar, dairesel çizgilerle kalın bir yumak oluşturan karalama örnekleri ortaya çıkar.
Çocuğun bu aşamadaki karalama şeklindeki yaratıcı yapıtı onun zihinsel ve coşkusal gelişimini yansıtır. Bu faaliyetten haz duyan çocuk, var gücüyle karalamasına devam eder. Ayrıca karalama faaliyeti, çocuğu kas gelişiminden haberdar eder. O, bu çizgilere baka baka giderek görsel kontrole sahip olur ve yarattıkça bağımsızlığını elde ettiğinin bilincine varır. Bu duyguda çocuğun gerginliğini azaltır.
Karalama dönemi sonlarına doğru insan figürü çizmek için yapılan ilk girişimler oldukça basit ve eksiktir. 3 yaş çocuğu çok tipik olarak adam resmini bir kafa olarak çizer, zira bu yaştaki çocuğa en önemli görünen kısım kafadır. Gözler, burun ve ağız genellikle yüze yerleştirilecektir. Bazen gözleri ya da karnı vücut hatlarının dışına çizerler. 4 yaş çocukları kollar ile bacakları temsil eden uzantıları kafaya ekleyerek çöp adamlar çizerler.
Cyril Burte göre, 4 yaş çocuğu için insan figürü en sevilen konudur. Baş yerine yuvarlak, gözler için noktalar, bacaklar içinde iki düz çizgi çizilir. Daha seyrek olarak, gövde için ikinci bir yuvarlağın eklendiği ve daha seyrek olarak kollar yerine de iki çizgi çekildiği gözlemlenebilir. Genellikle bacakların, kol ve gövdeden önce yansıtılması olağandır.
ŞEMA ÖNCESİ DÖNEM (4-7 YAŞ)
Bu yeni resimler, yalnızca çocuk için değil, aynı zamanda ana baba ve öğretmen için de önemlidir; çünkü böylelikle, ellerinde, çocuğun düşünme
Bu yeni resimler, yalnızca çocuk için değil, aynı zamanda ana-baba ve öğretmen için de önemlidir;çünkü böylelikle, ellerinde, çocuğun düşünme sürecinin somut bir kaydı bulunur.
Genelde, dört yaş civarında, çocuklar oldukça tanınabilecek biçimler çizmeye başlar. Bununla birlikte, kesin olarak bunların ne olduğunu söylemek oldukça zordur. Ancak beş yaşlarında, insanlar,evler yada ağaçlar tanınmaya başlanır; çocuk altı yaşına geldiğinde de biçimler ve şekiller konulu olmaya başlar. Yapılmakta olan resmin türünü belirleyecek türlü öğeler ortaya çıkar.
Bu ön operasyonel dönemdeki çocukta görüş büyük ölçüde özneldir; duyguların egemenliğindedir; (fantezi ) hayallerle doludur. Bu görüş kültürel ve mantıksal kısıtlamalarla biçimlendirilmemiştir. Bunun sonucu olarak insan figürü çizimleri tipik olarak şematiktir ve resmi yapanın temel olarak gördüğü şeye indirgenmiştir. Vücut oranları gerçek dışıdır; önemli sayılan şey / şeyler oransız bir biçimde büyük ve çizgisel perspektif hiç dikkate alınmaksızın ifade edilmiştir.
Bu dönemde dairesel ve uzunlamasına çizgilerin biçimlenmeye başladığı görülür. 5 6 yaşlarında çocuk kendi duygu ve düşüncelerini ortaya koyacak girişimlerde bulunur. En sevdiği konu ,insan figürüdür.
Beş çocuklarının çoğunluğu bir kafa ve bir gövde çizerler. Kafada gözler, bir burun ve bir ağız olur, kollar ve bacaklar ise artık gövdeden çıkar.
Genellikle yüzler önden görünümleriyle çizilirler,ifadesizdirler. Baş ve baştan çıkan bacaklar ve eller parmaklı yada parmaksız olarak çizilebileceği gibi, gövde kısmına önem verildiğinde, bu kısmında abartılarak çizildiği görülür.
İlerleyen her yaşla boyun, parmaklar, kulaklar ve gözbebekleri gibi özellikler eklenir. Tek boyutlu olan yüz, iki boyutluluk özelliğine sahip olur ve gövdenin çeşitli kısımları arasındaki oran değişir. Örneğin 5 yaşındaki bir çocuk daha büyük bir çocuğa oranla genellikle daha büyük bir kafa çizer. Yaş ile birlikte kalem kontrolü de gelişir ve bu gelişim çizim kalitesini de etkiler.
İnsan resminin yanı sıra çocuk, yakın çevresinde ilişkide olduğu çok sayıdaki objeyi çizmeye başlar. Bu objeler kağıt üzerinde gelişigüzel yer alırlar. Bu ilk sunuş girişimlerinde anne ve babaların fırsat hazırlamalarının önemli bir yeri vardır. Şema öncesi dönemdeki çocuklar genellikle yaptıkları resimleri göstermek ve açıklamak arzusundadırlar. Bu evrede çocuklar kişilik ve gelişimlerinin özelliklerini vurgulayan türde resimlerini açıklamaya çalışırlar. Çocukla sağlıklı bir iletişim kuran ve onu iyi gözlemleyen bir yetişkin, çocuğun düşünceleri, ilgileri ve faaliyetlerinin anlamı hakkında pek çok şey öğrenebilir. Bu yaştaki bir çocuğun, bir özelliği de bir nesneyi kopya etmek istememesidir.
5 yaşındaki çocukların çoğunluğu amaçlı resim yaparlar. Bu çocuklar neyin resmini yapmak istediklerini önceden bilirler.
Çocuk 6 yaşına yaklaştıkça resimlerindeki oranlar daha gerçekçi olmaya başlar. Mekan içinde nesneleri yerleştirmesinde de bir ilerleme göze çarpar. Ayrıntılar çoğalır, sayfanın orasına burasına dağıttığı figür ya da ögeler bir merkez çevresinde toplanmaya başlar ya da yer çizgisi dediğimiz alttaki çizgi üzerine daha anlamlı biçimde dizilir.
Bugün çizdiği insan figürü ile ertesi gün çizeceği insan figürü birbirinden ayrıdır. Doğal olarak, bu yalnızca insan figürü için değil, aynı zamanda ev ve ağaç figürleri için de geçerlidir.
Çocuk, aynı anda görülmesi mümkün olmayan çeşitli manzaraları betimlemek için ilginç bir yöntem kullanır. Bir objenin içinde veya arkasında bulunan ve görünmemesi gereken şeyleri sanki görüyormuş gibi çizer. Bir evi önden çizerken aynı zamanda içine insanları da oturtur. Böylece evi saydamlaştırır. Saydam yada röntgen çizim denen şeffaf resim ortaya çıkar; bu, Luquetnin zihinsel gerçekçilik ( entelektüel realizm ) diye tanımladığı evrenin belirleyici bir niteliğidir.
Freeman (1980) iki tür röntgen resmi arasında ayırım gözetmiştir. Birinci türde, çizimlerde gerçek dünyada hiçbir zaman görünür olmayan bir şey resmedilir (örneğin anne rahminde bir bebek, yada örümceğin midesinde bir sinek). Bu tür çizimde açıkça bellidir ki, çocuk çizdiği nesnenin normalde gözlerden saklı olan içeriğini göstermek istemektedir. Bu tür saydam resimde daha yakın bir nesnenin arkasında saklı olan bir şey resimde gösterilmez. İkinci tür saydam resimde ise bu yaştaki çocuklar örneğin ata binmiş bir adamı, normal olarak atın öbür tarafında kalan ayağını da atın bedeni içinden görünecek şekilde çizerler.
Çocuk bir sözcüğün söylenişini başardığında o sözcüğü 10-20 kez tekrarlar. Resimde de aynı olgu görülür. Çocuk çizme yeteneğini elde ettiği objeleri yan yana getirir (insan, araba,kuş vb...). Özellikle büyük bir kağıda çiziyorsa, kağıdı tamamiyle doldurmak ister ve bu objelerden yararlanır.
İlk renk kullanımlarında üç ana renkle, kırmızı, sarı ve maviyle yetinir. 5 yaşındaki çocuk artık siyah, beyaz, turuncu, yeşil, mavi gibi renkleri de ister (San; 1979)
Bu yaşta yapılan figür ve boyamalarda, bir nesneyi boyamak için seçilen renk ile canlandırılan nesne arasında ilişki yoktur. hangi renkler çocuğun hoşuna gidiyorsa o rengi kullanır. Örneğin yaptığı insan resmi kırmızı, mavi, yeşil ya da sarı olabilir.
Renkli tren resimlerinde, genellikle dekoratif amaçla lokomotif inanılmaz bir şekilde alacalı bulacalı boyanır. Bu örneklerden birinde; lokomotif gövdesi yeşil, kazan ve duman protokol rengi, makinistin durduğu yer mor, kömür vagonu mavidir.
Hayvan resimlerinde genellikle dekoratif renklendirmenin seçildiği görülür. Bir kız çocuğunun resimlerini incelediğimizde: 7;6 yaşındayken mavi koyunlarla dolu bir ağıl, mor bir köpek, yeşilimsi sarı tavuk; 8 yaşındayken yeşil başlı, kırmızı gövdeli, mavi kuyruk, kanat ve gagalı, sarı ayaklı bir kuş;8;5 yaşındayken gövdesi koyu yeşil, kanatları açık yeşil, kuyruğu kahverengi bir kuğu figüre ettiğini gördük.
Renklendirmede realist yaklaşım, çocuğun objelerin niteliklerine uygun olan renkleri gerçekçi bir biçimde kullanma eğilimidir. Bitkilerde, hayvanların tersine, realist renklendirme uygulanır. Örneğin;gövdesi kahverengi, dalları yeşil boyanmış ağaçlar.
Bu dönem çocuğu kavramlarını bağımsız bir şekilde sunmaya çalışır. Örneğin o bir ağız ya da burun nasıl yapılır diye sormaz. Hiç duraksamadan kendi başına bildiği gibi hareket eder. Çocuk gurup içinde, her ne kadar başkalarının ne yaptığı ile ilgilenirse de etki altında kalmaz. Sadece belli bir güdü (motiv) söz konusu olduğunda değil, her zaman, içinden geldiği gibi, boyar çizer veya malzemeleri kullanır.
ŞEMATİK DÖNEM (7-9 YAŞ)
Çocuk yaklaşık 7 yaşlarında insan figürü çizimlerinde belirli, bilinen bazı sembolleri kullanmaya başlar ve bedenin parçalarını kendi aktif bilgisine dayanarak betimler. Resimde sadece baş, gövde, kollar ve bacaklar olmamalı; gözler, burun, ağız gibi organlar da bulunmalıdır. Ayrıca buyaşta gözlerin burundan, burunun da ağızdan farklı olması, boyun ve saçların çizilmesi beklenir. Genellikle çocuk, resmine eller hatta parmaklar için ayrı ayrı semboller ekler. Çoğunlukla gövde yerine elbise çizilir, 7 yaş çocuğunun genel şeması bu parçaların pek çoğunu kapsar.
5000 tane resim üzerinde yapılan çalışma da, 3 yaş çocuklarının sadece %1inin resimlerinde yer çizgisi görülmüştür. 6 yaş çocuklarında, yer çizgisi çizenlerin sayısı çizmeyenlerden fazladır. 8 yaşındaki çocuklarında %96sının resminde yer çizgisi mevcuttur. (Wall;1959) Yer çizgisi, çocuğun kendisi ve çevresi arasında ki ilişkiyi anladığının bir belirtisi olarak ortaya çıkar. Çocuk her şeyi bu çizgi üzerine yerleştirir; bu çizgi sadece objelerin üzerinde durduğu zemini temsil etmekle kalmaz, aynı zamanda evin tabanını, bir caddeyi veya çocuğun üzerinde bulunduğu döşemeyi de temsil eder.
Bu dönemde genellikle resimler karma bir planda olur ve dikey çizilirler. Kuşbakışı çizilen resimlerde rastlanan cephe den ve profilden görünümlerde bir başka tipik özellik olarak ortaya çıkmaktadır.
Bu dönemdeki şemasında çocuk artık kendini çevresinin merkezi olarak görmemektedir. En önemlisi de çocuk artık daha az kendine yöneliktir ve daha objektif bir biçimde kendisinin farkındadır. Bir çocuğun şeması zengin bir görüşe sahipken, bir başka çocuğunki yetersiz, eksik olabilir. Zengin bir şeması olan çocuğun, çevresindeki her şeyin daha çok farkında olduğunu ve çevresiyle daha faal bir etkileşim içinde olduğunu görmek mümkündür.
Renk seçiminin de bu yaşta, şekil ve yere göre aynı şematik biçimleri izlediğini görmüştük. Henüz algısal açıdan renk- obje ilişkisinin oluşmamış olduğu görülen çocukların resimleri, uzakta duran bir objenin resminin daha küçük çizilmesi gerektiğinin farkında olan çocukların resimleri kadar gelişmemiştir. Ancak bu, öğretmenlerin bu gelişim düzeyinde bulunan çocuklara mutlaka her objeyi kendi gerçek renginde boyama konusunda baskı yapması ve perspektif kurallarını öğretmesi anlamına gelmemektedir. Çocuğun meydana getirdiği ürünlere eleştirici, düzeltici bir gözle değil, çocuğun gelişim düzeyi göz önüne alınarak bakılmalıdır.
Bazı durumlarda, çocukların ürünlerinden olan onların fiziksel gelişimleri hakkında da bilgi edinebiliriz. Fiziksel açıdan daha aktif olan bir çocuk, resimlerindeki figürlere daha fazla hareket vermektedir ve fiziksel enerji açısından eksikliği olan çocuklara göre daha faaldir. Bildiğimiz gibi, vücudun bazı kısımlarının sürekli olarak abartılarak çizilmesi, bazı kusurları işaret ediyor olabilir.
7 yaşa doğru çocuk yön değiştirip okulda öğrendiği diğer becerilere yönelebilir. Bu da çocuğun resim faaliyetini olumsuz açıdan etkileyebilir. Eğer çocuk kendisini yazıyla, resimden daha iyi ifade ettiği düşüncesine kapılır, çevresi de bunu desteklerse hiçbir gereksinimi kalmadığı için resim çizmekten vazgeçebilir.
Bu durum ancak yetişkinlerin ve okulun aşırı baskısı sonucunda oluşur. Bu yaşta resimle başarı öylesine derin ve subjektiftir ki, bu başarı çocuk için uzun süre bir numaralı eylem ve ifade yolu olarak kalır. Yazılı ifadenin buradaki işlevi sadece tamamlayıcı olmaktan ibarettir.
Yön değiştirmede yetişkinlerin ve okulun etkisi önemlidir. Bir çok kişi resim yapmayı zevkli bir uğraş olarak benimsememişse, birçok çocukta daha 7 8 yaşında resim yeteneği körelmişse, bunun ardında çocukları okul tekniğine uydurma çabasının yattığı düşünülmelidir. Bu sürede resim daha karmaşık, beceriklilik isteyen, kişisel bir uğraş olarak kalır. Zamanla sanatsal bir karaktere bürünerek kültürü harekete geçiren bir yöne kanalize olur.
GERÇEKÇİLİK ( GRUPLAŞMA ) DÖNEMİ ( 9 12 YAŞ )
Bu yaşlardaki çocuk artık toplumun bir üyesi olduğundan haberdardır ve bu haberdar oluşu çizgilerine yansıtmaya başlamıştır.
Bu evrede çocuk, ayrıntıya ilgi duyarken, giderek resimlerini göstermekten hoşlanmaz,onları açıklamaz. Artık renkler gelişigüzel seçilmek yerine, gerçeğe uygun bir biçimde seçilmeye başlamıştır.
6 8 yaşından başlayarak cinsiyet ayrımını çizimlerinde gösteren çocuk, erkek ve kız giysilerindeki ayrıntıları özellikle ve özenle belirtir. Figür ve diğer ögeler arasındaki ilişki, düzenleme bakımından kurallara uymaya başlamıştır. Mekan ve perspektif artık kendini gösterir. Yer çizgisi yukarı çıkar, toprak kendi rengine boyanır. Kesişmeler yer alır.
Konu seçiminde kızlarla erkekler arasında ayrımlar belirir. Erkek çocuklar daha çok tekneler, uçaklar, trenler, savaş ve spor sahneleri; kızlar ise kadın yüzleri, giysiler, evler,çiçekler,yavrulu hayvanlar çizerler.
Bu evrede çocuklar ne çizeceklerini uzun uzun düşünürler, yaptıklarını beğenmezler, olması gerektiği biçimde yapamadıklarını sanıp cesaretlerini yitirirler. Çocuğun bu yıllarda kendini anlatma gücüne olan güveni sık sık sarsılır. Kısaca yaratıcı etkinliklerinde beceriksiz ve şaşkındırlar. Fiziksel, zihinsel ve duygusal büyüme sonucu, artık daha önceki yıllarda kullandıkları uslup onları doyurmaz.
GÖRÜNÜRDE DOĞALCILIK DÖNEMİ ( MANTIK DÖNEMİ) (12-14 YAŞ )
Ergenliğin başlangıcına rastlayan bu dönemde çocukların giderek doğal çevrelerinden haberdar oldukları dikkati çeker. Çocuk yada ergen bu dönemde yakın çevresinde gördüğü objelerin orantılarını, boyutlarını, derinliklerini çizgilerine yansıtmaya çalışır.
Bu evrede insan figürünün büyük bir ayrıntıyla çizildiği ve tahmin edileceği gibi, cinsel özelliklerden haberdar olmanın büyük ölçüde arttığı, bunların resme yansıdığı gözlenmektedir.
Yine bu dönemdeki çocuğun renk farklılıklarından haberdar olduğu ve rengi en iyi biçimde kullandığı görülür.
ÇOCUK RESMİNİN ÖZELLİKLERİ
ÇOCUK RESMİNDE REALİZM
Yapılan incelemeler çocuk resminde realist eğilimin olduğunu göstermektedir. Köpeği tasmasıyla, atı koşarken, ördeği yüzerken, yaprağı düşerken çizmeyi yeğleyen çocuk realite detaylarına titiz bir şekilde bağlı olduğunu dile getirmektedir. Çocuğun bu realist amacı onu zaman zaman objelerin önemsiz detaylarını bile çizmeye yöneltir.
Çocuğun resmi öz bakımından realist olsa bile, çizgilerinden realizme zıt iki eğilim görülür. Bunlar: şematizm ve idealizmdir.
ÇOCUK RESMİNDE TEKRAR VE SİMETRİ
Çocuk resminin özelliklerine bakıldığında şekillerin renklere oranla daha önemli olduğu dikkati çeker. Bir resmi meydana getiren şekillendirmeler eşyayı en basit biçimde şematize etmeyi amaçlamaktadır.
Simetriye çocuk resminde sık rastlanır. Çocuk, güneşi, çiçeği, elleri resmederken simetri ilkelerine uymaya özen gösterir.
Müzikal ritim ve danslarda nasıl tekrar varsa, çocuk resminde de önceleri anlamsız olan birtakım figürlerin, daha sonraları ise anlamlı motiflerin tekrarı dikkatimizi çeker.
ÇOCUK RESMİNDE ORANTIÇocuk resminde orantıyı iki ayrı durumda ele alabiliriz. Bunlardan ilki iki nesneyi oluşturan elemanlar arasındaki büyüklük orantılıdır. Çocuk, bu farklı elemanların büyüklükleri hakkında yapısal bilgiye sahiptir ve bu bilgisini oldukça doğru bir şekilde kağıda aktarabilir. İkinci durumda ele alınan, farklı nesneler arasındaki orantıdır. Çocuk resimlerinde mesafe ile değişen orantıların kağıda yansıtılması ender görünür. Genelde çocuk çizdiği resimlerde arka planda görülen şekilleri küçültmeyi düşünmez.
Çocukların nesneler arasındaki gerçek büyüklükleri kağıda doğru olarak aktarabilmeleri ise pek çok faktör tarafından etkilenmektedir: örneğin nesnenin çocuk için önemi, resmi yapılandırma sürecini değiştirebilir, nesnenin büyüklüğünü önemli ölçüde gerçek boyutundan saptırabilir.
4 yaşından itibaren çocuklar kağıt üzerinde belirli konuların büyüklükleri hakkında bilgi verme kapasitesine sahiptirler.
Bir çok karmaşık nesnenin yapısındaki çeşitli unsurların büyüklükleri görecelidir. Çocuklar bir insanın kollarını çizme durumuna geldiklerinde baş ve gövdenin göreceli büyüklüklerine karşı hassasiyet gösterirler. Bazı araştırmacılar, küçük çocukların kolları en büyük vücut parçasına yerleştirme eğiliminde olduklarını bulmuşlardır. Ayrıca resmin planlamasındaki problemin ve diğer performans faktörlerinin çocukların insan figürü çizimlerindeki baş ve gövdenin göreceli büyüklüklerini etkilemekte olduğu bulunmuştur. Büyüklüğün ise sıklıkla konunun önemini yansıtmakta olduğu öne sürülmektedir.
ÇOCUK RESMİNDE ESPRİ
Esprili çizgilerle resme oyun karakteri vermek, çocuk resminin özellikleri arasındadır. Bu yüzden çocuk, çiçeğe, güneşe bir insan yüzü yapar; evin bacasını çeşitli fiğürlerle süsler. Çocuğun mizah duygusundan doğan bazı şekilleri becerikli bir şekilde basitleştirme eğiliminde olduğu görülür.
KURALLARA UYGUN RESİMFreeman ve janikoun (1972) araştırmaları sonucunda şunu bulmuşlardır: Küçük çocuklar resimlerinde nesne hakkında, görüş alanının dışında da olsa tanımlayıcı bir özellik taşıyan yapısal bilgi sunmayı seçmektedirler ( örneğin bir fincanın arkada kalmış ve görülmeyen sapı ). Buna karşın büyük çocuklar nesnenin, tanımlayıcı bir özellik olsun veya olmasın, yalnızca görülebilir özelliklerini ele almışlar ve böylece bakışa özgü bilgi sunmuşlardı. Çocukların 7 yaşına kadar bakışa özgü bilgiyi kaybetmek pahasına, yapısal bilgiyi vermek eğiliminde oldukları birçok başka araştırmacı tarafından da ortaya konmuştur.
ÇOCUK RESMİNDE SİMGESELLİKKüçük çocukların yaptığı ilk resimler sundukları konuları tanımlamaktan çok, bunlara işaret eden geleneksel simgeler olarak işlev görürler. Bu ilk resimler, anlatmak istedikleri şeylerin yapıları veya görünüşleri hakkında çok az bilgi taşırlar. Örneğin, küçük çocukların ilk köpek resimleri çoğunlukla insan resminin grafik formülünün çok az değişmiş uyarlamalarıdır.
ÇOCUK RESMİNDE TİPÇocuk, çizimlerinde her obje için bir tip oluşturur. Tipin oluşumunu etkileyen faktörler şunlardır:
İlk resimdeki formlardan başlayarak tipin korunması ilkesinin uygulandığı görülür ve çocuk doğaya ters olmasına ve dış uyarılara rağmen, gövdesiz insan resmi çizmeyi sürdürür.
Rastlantısal koşullar yada beceriksizlikler sonucu çocuğun resmindeki tiplerde değişiklikler olabilir ama genelde çocuk çizdiği tipi korur.
Bazen tipte yapılan değişim başlangıçta yalnızca o resim için kabul görür ve daha sonraki resimlerde ortaya çıkmaz. Ancak en sonunda yenilik, eski tip korunarak onunla bağdaştırılır.
Çocuk, tipi koruma eylemini salt kendi resimleri için değil, başkasınınkiler için de sürdürür. Çocuk birinden kendisi için resim çizmesini isteyince, çizeninde kendi tipine bağlı kalmasını ister. 3-6 yaşındaki bir kız çocuğu, ebeveyninin kendisininkine benzer bir kurbağa çizmesi üzerine bu kurbağa değil, bu senin yaptıkların gibi değil açıklamasını getirir.
ÇOCUK RESMİNDE İÇERİK
Bir resimde sunulan bilgi üç faktörden etkilenmektedir: Çocukların resmin konusu hakkındaki bilgileri, onların bu bilginin hangi yönlerinin sunulmaya değer olduğuna ilişkin yorumları ve bu bilgiyi yansıtacak bir resim yapma kapasiteleri. Geçmişte bu son iki faktörün önemi ihmal edilmekteydi. Pek çok geleneksel kuramsal yaklaşım ( Luguet, Piaget ve Inhelder, Harris ) çocukların çizimlerinin onların kavramsal ve zihinsel gelişimlerini yansıttığını öne sürmüştü. Halbuki, çocuklar çoğunlukla resimlerinin yansıttığından çok daha fazlasını bilmektedirler.
Örneğin Gardner, 6 yaşındaki kızının insan resmi çizerken nasıl kolları gövdenin ortasının dışına yatay biçimde yerleştirdiğini aktarır. Konuşma sırasında aslında kolların omuzdan çıktığını bildiğini söylemiş ve öyle yapması istendiğinde kolları doğru biçimde yerleştirebilmiştir. Ancak sonraki resimlerde yine kolları gövdenin ortasından dışına gelecek şekilde çizdiği eskiseçimine dönmüş ve kolları bu şekilde çizmeyi daha çok sevdiğini söylemiştir! Kısaca yeni çalışmalar zihinsel gerçekçilik basamağındaki küçük çocukların daha önceki çalışmalarda kabul edilenlerden çok daha fazlasını sunma kapasitesinde olduğunu göstermiştir.
Belirli bir bakış noktasından yapılan gözlemi yansıtan resimler, bakışa-özgü bilgi (bakan kişi merkezli anlatım) içerirler. Çocukların resimlerini ele aldığımızda, bakışa özgü bilgi veren anlatımlar, tipik olarak 7 yaşından daha büyük çocuklar tarafından ortaya konurlar.
Uygun koşullar altında, 4 yaşındakilerin çizimlerinde bile bakışa-özgü bilgi sunulduğu bulunmuştur. Bu yüzden, küçük çocukların serbest resimlerindeki bakışa-özgü bilgi yokluğunun kavramsal bir sınırlılığın sonucu olmadığı rahatlıkla söylenebilir.
RENKLER
Renk göz ile idrak edilebilen bir ışık etkisidir. Işığın eşya üzerine çarpması ile yansıyan ışınlardan gözümüzde meydana gelen duyumların her birine renk denir.
TEMEL RENKLER
Temel renkler üç tanedir. Bunlar: kırmızı, sarı ve mavi renklerdir. Bütün öteki renklerin temelini ve özünü bu üç renk oluşturur.
Örnek : Kırmızı ve sarı portakal rengini verir. Sarı ve mavi, yeşil rengini verir. Kırmızı ve mavi, leylak rengini verir. Bu renklerin her birinin katılma oranlarına göre ara renkleri elde etmek mümkündür.
Örnek: Çok sarı, az kırmızı ile açık portakal rengini, çok kırmızı az sarı ile açık kırmızı rengi, çok kırmızı mavi karışımı ile erguvani bir renk, çok mavi, kırmızı karışımı ile lacivert bir renk, çok mavi, sarı karışımı ile koyu yeşil bir renk elde edilir.
RENKLERİN YAN YANA DURUMU
SICAK VE SOĞUK RENKLER
Kırmızı, turuncu,sarı ve bu sıraya giren renklere sıcak renkler denmektedir. Sıcak renkler parlak ve aydınlık olduklarından bir tabloda daima ön planda yer alırlar. Yeşil, mavi, lacivert ve bu sıraya giren renklere soğuk renkler denir. Soğuk renkler donuk ve koyudur. Sıcak renkler tablodadaima ön planda, soğuk renkler ise geri planda görülürler. Kırmızı bütün sıcak renklerin, mavide bütün soğuk renklerin kaynağıdır. Sıcak renklerin şiddet ve kuvveti, soğuk renklerle ayarlıdır. Sıcak renkler tabloda fazla kullanıldığı vakit, gözde yorucu bir tesir bırakır, soğuk renkler ise insana sükunet ve serinlik verip uzağı anlatma özelliği vardır.
NÖTR RENKLER
Yanına ve üstüne gelen renklere bir etkisi olmayan onların görünüşlerini değiştirmeyen renklere denir.
RENK PERSPEKTİFİ
Renklerin teker teker, kendine göre ayrı bir derinlik ve genişlik görünüşleri vardır. Buna renk perspektifi denir.
KONTRAST :Şekillerde, renklerde, ışıkta zıtlıktır.
RENK UYUMU (ARMONİ)
Renkler arasında uygunluk, ahenk, bağdaşma demektir. Resim yaparken renk uyumuna özen gösterilmelidir. Renk uyumunu sağlamak için aşağıdaki kurallara dikkat edilmelidir.
ÇOCUK RESİMLERİNDE RENK SORUNU
Çocukların renk evrimine ilgi duydukları konusunda kuşku yoktur. Ancak her renge aynı derecede ilgi duydukları söylenemez. 5-8 yaş çocukları arasında yapılan bir incelemede erguvan rengi, kırmızı ve sarı, deniz mavisi ilk sırayı alırlar. Siyah, beyaz, gri ve koyu kahverenginin daha itici bulunduğu saptanmıştır. 9-10 yaş çocuklarında ise kırmızı, pur pur ve yeşilimsi mavi ilgi çekerken, gri, koyu kahverengi, açık yeşil ve açık maviye karşı çocukların ilgisiz kaldığı gözlenmiştir.
RENK VE HAYAL GÜCÜ
ÇOCUĞA RENK SEÇİMİ NASIL ÖĞRETİLİR?
Çocuklara renkleri yerinde kullanmayı öğretmenin bazı kuralları vardır, ama bu kuralların çok erken yaşlarda uygulamaması gerekir. Her çocuk renklerle arasındaki özel ilişkiyi kendi kendisine kurmalıdır. Renk iki şekilde kullanılabilir:
Böylece renk gerçek karşısında tam bir bağımsızlık kazandı ve günümüz ressamları, renge bir sembol olarak yaklaşmaya başladı. Estetik anlayışımız renklere karşı ani bir tepki gösteriyor, hiçbir teorik bilgimiz olmasa bile, sezgilerimizle resmin derinliğini, sıcaklığını, renk tonlarını algılayabiliyor, duygularımızla ödeştirebiliyoruz.
Bu tablo karşısında genellikle tek bir renkten etkilenmez, farklı renklerin uyum içinde olduğu, eserin bütününü severiz. Müzikte de böyledir. Farklı seslerin bir uyum içinde bir araya gelmesinden bir müzik eseri doğar. Müzisyenden de belli notları yan yana getirmesi istenemez. Her şey kurallara göre yapılırsa, ne resimde ne de müzikte dahilere rastlanmazdı. İşte yaratıcı kişiler, tıpkı notaları olduğu gibi renkleri farklı biçimlerde karıştırarak, orijinal resimler yaratırlar.
Renkli karton parçalarından yararlanarak, çocukta ki bir yetenek ortaya çıkarılabilir. En yetenekli çocuklar, genellikle farklı renkleri simetrik olmayan karışık bir biçimde yan yana getirerek, göze hoş gelen komposizyonları yapmayı başarırlar. Ve kullanımında kuralların en aza indirildiği ressam ve grafiklerin doğal olarak kullanıldığı metotlar vardır.
Resim yapma yeteneği olan bir çocuk, belirli kurallara uymaya zorlanırsa bu yeteneğini tamamen kaybedebilir. Çünkü sanat yaratıcılık demektir. Kural da yaratıcılığın düşmanıdır. Ünlü ressamların çoğu, resim yapmayı kendi kendilerine öğrenmiş. Sadece çok basit bazı temel kurallarla yetinmişlerdir. Genellikle çocuğun bir resim diploması yoktur. Bu arada küçükken çok güzel resim yaptığı halde sonradan bir resim akademisine gidip, bu yeteneklerini kaybeden gençlerde vardır. Kurallar, onların kişilik özelliklerini ve yaratıcılıklarını etkilemiş, yok etmiştir.
RESİM YAPTIRMAK
Çocuğa resim yaptırabilmek için, her şey den önce çocuğa doğayı sevdirmek gerekir. Çocuğun doğayı sevebilmesi için, doğayı iyi görmesi, incelemesi, bütün duyguları ile onu yaşaması şarttır. Öğretmen olarak şu hususu unutmayın: insan bilmediği, görmediği ve yaşamadığı şeyi sevmez. Öğretmen olarak bize düşen görevleri şöyle özetleyebiliriz.
KONUYU TANITMALIYIZ
Çocuğun resmini yapacağı doğa parçasını gene kendisine inceletmek, anlattırmak özetle resmini yapacağı konu hakkında bilgi ve görgü sahibi olmasını sağlamak gerekir.
KOMPOSİZYONA ÖZEN GÖSTERİLMELİDİR
Çocuğa resmini yapacağı konuyu, elindeki kağıda düzgün bir şekilde yerleştirmesini öğretmeliyiz. Çocuk, konusunu işlerken kağıdın yüzeyini tam olarak doldurmalıdır. Konu bir kenara yada köşeye sıkıştırılmayı, göze hoş ve etkili görünecek şekilde yerleştirilmelidir. Konu ne kağıda sığmayacak şekilde büyük ne de rahatça görülmeyecek şekilde küçük çizilmelidir.
Çocuğun kompozisyon bilgisini arttırmak için ona bol bol güzel resimler göstermeliyiz. İlkokul birinci devrede çocuğa kompozisyon fikri verebilmek için konunun kağıda yerleştirilmesi el ve kol hareketleri ile anlatılmalıdır.
KOPYA RESMİN YERİ VE ZARARLARI
Resme bakarak resim yapmak, resim üzerine ince kağıt koyarak üzerinden çizmek, karelere ayırarak çizmek kopya sayılır. Çocukları bu gibi alışkanlıklardan kesinlikle uzaklaştırmalıyız. Kopya resim, çocuğun yaratıcılığını köstekler. Cesaretini kırar, onda gizli kalmış yeteneklerin ortaya çıkmasına engel olur.
EZBER ÇİZGİ VE EZBER RENKLERDEN SAKINMA
Çocuklar gerek okula gelmeden ve gerekse okula geldikten sonra gazete, dergi ve mecmualarda çeşitli renkler görerek bu resimlerin etkisi altında kalırlar. Hoşuna giden resimlerdeki bazı renk ve şekilleri kendi yaptığı resimlerde kullanır. Böylece birbiri ile anlaşmayan resim ve renkler ortaya çıkar. Çocukları bu gibi ezbercilikten uzaklaştırmak için onlara doğayı iyice inceletmek gerekir.
YARDIMCI ARAÇ KULLANMAMAK
Resim dersinde doğru ve düzgün çizgi çizeceğim diye cetvel, pergel ve kitap kenarı kullanmak çok hatalı bir yoldur. Resimde düzgün çizgiler değil, gelişigüzel çizilmiş gibi görülen çizgiler daha güzeldir. Cetvel ve pergel gibi araçlar haritalar, grafikler ve şemalarda kullanılır. Ayrıca iş resimlerinde, teknik resimlerde kullanılır.
KONUNUN ÖZÜ
Verilen bir konunun resim kağıdına doldurarak çizilmesine ana fikir denir. Örnek : konu bir yoğurtçu ise, yoğurtçu resim kağıdını tam olarak dolduracak şekilde yerleştirilmelidir. Resme ilk bakışta neyi anlatmak istediğini anlamalıyız. Bu durum çocuklara çok iyi bir şekilde anlatılmalıdır.
RESİM YAPARKEN NELERE DİKKAT EDİLMELİDİR?
RESİM - İŞ EĞİTİMİNİN İLKELERİ
HER ÇOCUK YARATICIDIR
Her çocuk yaratıcı bir güçle meydana gelir. Yaratıcılık, 1buluş zenginliği, özgünlük sorunları yepyeni bir biçimde çözümleme olarak tanımlanmaktadır. Yaratıcı etkinliklerin uygulama alanı olan resim-iş dersi, her çocukta var olan yaratıcı güçleri ortaya çıkaracak olanakları yapısında taşır. Ancak; bu dersin, her çocuğu sanatçı yetiştirmek gibi bir amacı olduğu da sanılmamalıdır.
UYGULAMADA BİREYSEL FARKLILIKLAR GÖZ ÖNÜNDE TUTULMALIDIR
Çocuk; içinde yaşadığı toplumsal, kültürel, ekonomik, doğal ( coğrafi ve iklimsel ) çevreden etkilenmektedir. Kişiliği bu koşullara göre biçimlenir. Aynı yaş grubundan olsalar ya da aynı çevreden gelseler bile ayrı özelliklere sahiptirler. Algılama özellikleri bakımından çocukları üç ana grupta toplamak mümkündür.
Görücü Tip : Bu tipe izlenimci tip de denir. Bu gruba giren çocuklar bir nesnenin resmini, çizgiyi hiç kesintiye uğratmadan bütün halinde yaparlar. Boya imkanlarında yararlandıkları zaman kendileri için daha çok yaratma imkanı veren bir maddeye kavuşmuş olurlar. Genelde renkli çalışmalarda, çeşitli nesnelerin kompozisyonu vardır. Bu gruba giren çocukların resimlerine bakıldığında küçük bir motif dikkatimizi çeker. Örneğin on tane ağaç birleşip bit leke halini almıştır. Bir insan resminde baş, kol, gövde, bacak sınırlandırılmıştır. Çocuk , resmi çizerken, insanın uzayda kapladığı yerin sınırını çizer.
Yapıcı Tip : Bu gruba giren çocuklar, yaptıkları resimlerde hem bütüne hem de parçaya yer ve önem verirler. Bunlar heykel gibi şeyleri daha iyi yaparlar. Üç boyutlu yaratmalara imkan veren maddelerle başarılı çalışmalar yaparlar ( maden, ağaç, çamur vb...). Bu gruptaki çocuklar nesneleri teker teker birleştirerek inşa ederler. Her parçayı bireysel özellikleriyle düşünürler. Bir insan figürü çizerken, baştan başlamak suretiyle gövdeyi, kol ve bacakları inşa ederek bütünü oluştururlar.
Karışık Tip : İzlenimci ve yapıcı tiplerin özelliklerini taşırlar. Bunlar hem boya hem de üç boyutlu madde ile çalışarak yaratabilirler. Çocukların %90ı gruba girer.
UYGULAMALAR SIRASINDA İKİ VE ÜÇ BOYUTLU ÇALIŞMALARA YER VERİLMELİDİR
Yaratılış tiplerine göre değişik özelliklere sahip bireylerden oluşan bir sınıfa uygulanacak olan resim-iş programının sınıftaki her çocuğun yararlanabileceği nitelikte olması gerekir. Resim-iş programlarında iki ve üç boyutlu çalışmalara olanak sağlayacak konulara yer verilmelidir. Zaman zaman her ikisini içeren konuların seçimi, sınıftaki her tip çocuğa yönelik olması açısından yararlı olur. Çocuğun yapısına en uygun gereci ve alanı saptamak için onların çeşitli gereçleri denemelerine olanak verilmelidir. Unutmamalıyız ki tek yönlü çalışmalarla çocuğu geliştirmeye çalışmak, kuşu tek kanatla uçmaya zorlamaya benzer.
RESİM - İŞ AYIRIMI
İlköğretimde, resim ve iş bünye bakımından tek ders sayılsa da bu etkinlik hiç bir zaman tek taraflı olarak ele alınmamalıdır.
RESİM BİR İFADE DERSİDİR
Resim dersinde verilecek bir ödev, çocuğun içten yaşaması ve incelemesi ile ilgili olacaktır. bir insan, bir at, bir köpek resmi yada şekli yap diye verilecek soyut konuların bir eğitim değeri bulunmamaktadır. Bu konular çocuğun beraberce yaşadığı, bildiği insan, at, köpek olmalı ve birinci devrede bir olay bir masal içinde çevresi ile beraber yaptırılmalıdır.
Örnek - 1
6-7 yaşındakiler için; köpekler
Başlangıçta çocuklar için belli bir hayvan formu yoktur. Her hayvan, her cinsi için bir ve aynı formu vardır. Hayvan resimleri, hayvanın canlı varlığından önce, tahta parçalardan meydana gelmiş bir yapıyı andırır. Çocuğun yaptığı hayvan resmi genel anlamdadır. Öğretmenin görevi; genel anlamda hayvan resminden hayvan cismine götürmek olmalıdır.
Örnek - 2
7-8 yaşındakiler için; dallarda kuşlar
Çocuklardan kurşun kalem ile kuşların resminin yapılması istenir. Taslak çizgilerin girinti ve çıkıntılarını meydana getirirken çocuklara yardım etmeye çalışmak yanlıştır. Öğretmenin görevi; kuşun yapısı, vücut parçaları ile ilgili konuşma yapmak olmalıdır: Kuşun uzun veyuvarlak bir vücudu, uzun ve ince bir boynu, yuvarlak bir kafası, sivri bir gagası ve kafasının iki yanında gözleri vardır, şeklinde. Kuşa hareket vermek istiyorsak kuşu, türlü durumlarda çizmelerini istemeliyiz.
RESİM-İŞ DERSİ DİĞER DERSLERİN SÜREKLİ UYGULAMA ALANI OLARAK DÜŞÜNÜLMEMELİDİR
Resim-iş dersi bir ifade dersidir sözünden çocuğun kendini dışa vurması anlamı çıkarılması gerekirken, bu genellikle, çocuğun başka derslerde öğrendiklerini, resim dersinde çizgi ve renkle ya da üç boyutlu biçimlerle anlatılması olarak değerlendirilmektedir. Bu yüzden resim dersinin diğer derslerle ilgili araç ve gereçlerin yapımı, onarım gibi etkinlikler için ayrılmış zaman olarak düşünülmemelidir.
DERSLER İLGİNÇ DURUMA GETİRİLMELİDİR
Konuyu verirken şunu ya da bunu yapın yerine, olayı ilginç bir dille anlatarak konu öğrenciye yaşatılmalı ve konuyla öğrenci arasındaki duygusallık sağlanmalıdır. Konunun seçimi kadar, çocuğun coşku dolu dünyasına uygun bir biçimde sunuluşu da önemlidir. Konuyu ilginçleştirebilmek için gerektiğinde öyküye, müziğe veya oyunlaştırmaya baş vurulmalıdır. Dersler sevgi, ilgi ve özgür biçimde olmalıdır. Çocuğun gücünü zorlamadan, ölçülü ve inandırıcı bir dille söylene övücü sözler sevecen yaklaşımlar, onun derse ilgisini arttırır, kendine güven duygusunu geliştirir.
FARKLI YETENEKLER
Çocuklar okula farklı yeteneklerle gelirler. Bunlar geliştirecek, besleyecek öğretmenlerdir. Çocukların yaptıkları resim çalışmaları ile öğretmen, çocukların yeteneklerini tanıyabilecektir.
RESİM-İŞ EĞİTİMİ ÇOCUĞA GÖRE OLMALIDIR
Kendini evrenin merkezi olarak gören çocuk tüm olayları kendi şiir dolu evreninde yaşayarak duyar ve biçimlendirerek dile getirir. Çocuk, yetişkin insanın küçültülmüş örneği değildir. O, başlı başına ayrı bir evrendir. Onun şiir dolu evrenini, eğitimci ya da anne-baba bile olsa, kimsenin yıkmaya hakkı yoktur. Ağacı ya da gökyüzünü kırmızıya boyayan çocuğu Ağaç kırmızı olur mu? diye eleştirmek; onu şiirsel evrenini yıkarak kendi evrenimize çekmeye zorlamak anlamına gelir. Kendi evreniyle yetişkinlerin evreni arasında bocalayıp duran çocuk, özgüvenini yitirerek ya yapamıyorum, yapar mısın? diye tutturacak ya da resim dersinden nefret edecektir. Bu durumdan ve sınıftaki gelişmiş çocukların etkisinden onları korumak gerekir. Tüm bu zararlı etkenlere karşı alınacak en etkili önlem, çocukların kendine güvenini sağlamaktır.
KURAMSAL BİLGİLER VERME YERİNE YARATICI ÇALIŞMALAR YAPTIRILMALIDIR
Resim yapmak, yaratıcı oyunudur. Kuru bilgiler vermekten kaçınılmalı, dersin sıkıcı olması önlenmelidir. Gerekli teknik bilgiler tanımlamalar biçimde değil yeri geldikçe, uygulamalar sırasında sezdirilmelidir. Sözgelimi, renklerin anlatım olanakları ile renk uyumuna ilişkin bilgileri konuve öykü içerisinde sezdirilebilir. Koy manzarası konusu ile beyazın, deniz konusuyla mavinin, sis ve yağmur konusuyla grinin çeşitlemeleri sezdirilerek renk uyumu kavratılabilinir.
ÇOCUĞA YARDIM
Resim derslerinde çocuklara yapılacak yardım, eski anlamda bir düzeltme olmayacaktır.Çocukların çoğu, bilgilere dayanarak resim yaptıkları için öğretmenin tahtaya veya kağıda resim yapması ve görüşünü kuvvetlendirecek, yaptığı işi, etkisi altında kaldığı doğa ve olay kanunlarını açıklayacaktır.
Örnek - 3
7-8 yaşındakiler için; kışın ağaçlar
Kışın, ağacın en ince parçaları narin silüetler halinde kar örtüsünün temiz beyazlığı karşısında kuvvetle kendilerini gösterdiği vakit ağaç, çocuklar için özel bir yaşayış olur. Öğretmen bundan yararlanmalıdır. Önce çocukların dikkatini bu noktaya toplamak için hepsini, görmüş olduğu güzel ağaçlar üzerinde konuşulur. Bu sırada öğretmen, ince dalların çizilmesi üzerine tartışmaya yöneltmek için fırsat bulacaktır. Çocuklar hareketitanıdıkları zaman, yani ağacın bitiştirme parçalarının dimdik gergin olmayıp kıvrık veya büyük olduğunu tanıdıkları anda çocuk, simetrik yapıştan, dengeleme hareketini, en sade tarzı alarak vazgeçecek ve onun ağaçları artık simetrik olmayacaktır. İşte öğretmenin önemli hedefi budur.
Örnek - 4
7-8 yaşındakiler için; ağaçlı tepeler
Kartopu ve yedi cüceler masalı sınıfta anlatılır. Sonra kartopu ve yedi cücenin oturduğu ağaçlı tepenin yapmaları istenir. Tepenin yamaçlarındaki çiçeklere dikkat çekilir.
YETERİ KADAR GELİŞMEMİŞ ÇOCUKLAR
Yeteri kadar gelişmemiş, konunun ayrı ayrı bölümlerini yüzey halinde ifade etmeyen bir çocuktan yaptığı insan resmine elbise giydirmesini istemek ya da boya, kağıt gibi malzemelerle çalışmasını sağlamak faydalı olur.
ÖĞRETMENİN YARDIMI
Öğretmen, verdiği konular üzerinde konuşmalıdır. Okula mektup getiren postacının resmi yapılacak diyelim, postacı zayıf mı, şişman mı? Uzun ya da kısa boylu mu ? Yüzü nasıl? Bıyıkları var mı? Nasıl giyiniyor? Elbisesi, şapkası, çantası nasıl? Çantasını nasıl taşıyor? Bütün bunlar görüşülür. Postacının ağır bir çantayı nasıl taşıdığı, verilecek mektupları nasıl elinde tuttuğu, ne gibi hareketler yaptığı sınıfta bazen taklit, bazen de temsil edilir.
ÇOCUKTA YARATICILIK
Bir resmin değeri, yapanın fikir ve duygu payı ile ölçülür. Resim yapan konusunu kendi mi bulmuştur? Konu bir yaşamın yaratıcı ifadesi midir? gibi. Çocuğun çizdiği figürlerle, şekillerle, konuyu ifade ediş biçimiyle, kıvrımlarıyla onun ne kadar kendine özgü ve yaratıcı olduğunu anlayabiliriz.
Yaratıcılık insanda güzel sanatlarla gelişir. Çocukların yaratılarında kullandıkları simgeler, onların gördükleri, işittikleri, tattıkları, bildikleri, dokundukları, düşündükleri ve hakkında konuştukları şeyler için benimsedikleri şeylerdir. Tek bir tüy onun için tüm Kızılderililerin simgesi olabilir. Bunun gibi, yuva yaşındaki bir çocuğun kolunun büyük hareketi ile çizdiği bir çember, bir yüzün simgesini oluşturabilir. Çocuğun yaratıcılığındaki önemli evre, simgelerden evrelere geçiş aşamasıdır. Çocuğun ürünlerinde anlatım zenginliği büyük ölçüde onun bilinç-öncesi yaşantı denetlerinin zenginliğine bağlıdır. Ama zengin yaşantıların varlığında, çocuğun zengin, anlamlı sanat formları ortaya koyacağını kesinleştiremez.
Öğretmen, Çocukta yaratıcılığı geliştirmek için, çocuğun yaşantılar demetinden yararlanabilmeli ve bunun içinde yöntemler geliştirmelidir. Mesela; bir aslan resmi çizen bir çocuk bilinçlikle algıladığı nesnel bir aslan ile imgelemindeki aslanı çabuklukla ayırt edemez. Çizeceği ya da çizdiği koca gövde aslanın en görünür karakteristik özelliğini ve onun insan bedeniyle ilgili çağrışımlarının bir genellemesidir.
ÇOCUK RESİMLERİ
Çocuk resimleri iki bölüme ayrılır :
a ) Ezber resimler ve hayali resimler : Çocuk daha önceden gördüğü eşyayı, yaşadığı olayları, duyduğu hayalinde canlandırdığını düşünür. Hayal kurarak çizer.
b ) Doğadan resimler : Çocuk burada tamamıyla serbest değildir. Az çok resmini yaptığı doğa parçasına uymak zorundadır.
İlkokulların birinci devresinde ( 1.2.3.sınıflarda ) yalnız ezber ve hayali resimler yaptırılmalıdır. Doğa ile ilgili resimlere ilkokul dördüncü sınıfın ikinci yarısında başlamak daha gerçekçidir. Doğadan resim yapmak bir amaç değil araç olmalıdır. Doğadan resim yapmak için doğanın bir parçası olan dallar, çiçekler, ağaçlar, yapraklar, kelebekler, böcekler, dağlar, nehirler...gibi tek tek nesne seçilir ya da bunlar, doğal çevrelerinde ve yerinde çizilir; kır manzarası, sokak, binalar, fabrikalar, orman, köprü vb...) . Resme bakarak resim yapmak, yapılmış resimleri çeşitli yollarla kopya etmek için verilmemelidir. Bu yaratıcılığı öldürür.
Örnek - 5
8-9 yaşındakiler için; çiçek bahçesi
Doğadaki çiçekler, renklerine ve formlarının güzelliğine karşı bir haz vermesi ve tohumdan erişkinliğe kadar gizemli bir büyümenin canlılığını görüp inceleme yapma isteği uyandırması gibi yararları vardır. Resim dersinde, Üzerinde renkli çiçekleri koymak için sap olarak sadece düz bir çizgi çizilmesi yeterli değildir. Çocukların dikkati doğrudan doğruya yaprakları ile birlikte bir sapın büyümesi ve hareketi üzerine çekilmelidir.
Örnek - 6
9-10 yaşındaki çocuklar için; fabrikada akşam paydosu
Bu resimde, bir mekana konulmuş çok sayıda insan figürünün temsili istenmektedir. Böylece öğrencide derinlik duygusunun gelişmesi istenmektedir. Mekan duygusu, takozların resmini yapma yardımıyla, yolların ve tren hatlarının çizilmesi yoluyla kazanılamaz. Derinlik temaları, aynı cinsten birçok bireysel unsurları derinliğe konulmuş gibi görünecek surette uymak ve sıralamak üzere çocukları harekete getirmeye yarayan bir yöntemdir. Bir kalabalığın geçişi, cadde hayatı, yüksek bir ormanda ağaç gövdeleri, Pazar yeri gibi... konulardaki resim çalışmaları çocuklarda derinlik duygusunun gelişmesinde etkili rol oynar.
Süsleme resimlere her sınıfta yer verilmelidir. Defter süslemeleri de çocukta zevk duygusunu geliştirmede etkili olur.
Öğrenciler, dördüncü sınıftan başlayarak çeşitli işlerin resimlerini yapmayı öğrenmelidir.
Resim derslerinde, kağıdın göze hoş görünecek şekilde doldurulması, bütün sınıflarda üzerinde durulacak ve sağlanacak önemli bir iştir.
Anaokulu sınıflarından başlayarak öğrencilere, ambalaj kağıdı, büyük boyda alınıp kullandırılmalıdır. Çizgili ve kareli kağıtlara resim yaptırılmamalıdır.
Anaokulu sınıflarından başlayarak renkli çalışmalara yer verilmelidir. Çocuklar renkli kalem yerine sulu boya ile çalışmaya teşvik edilmelidir. Renkli kalemle çalışan çocuk küçük resim yapmaktan kurtulamaz.
DEĞERLENDİRMEDE GELİŞME SÜRECİ GÖZ ÖNÜNDE TUTULMALI VE SERGİLEMEYE ÖNEM VERİLMELİDİR
Resim-iş eğitiminde değerlendirme, çocuğun çalışmaları tek tek değil, gelişme süreci içinde tüm çalışmaları göz önüne alınarak yapılmalıdır. Ayrıca çocukların yaptıkları sergilemeye önem verilmelidir. Çünkü her çocuk yaptığı çalışmayı sergilenmiş görmekten büyük tat alır.
RESİM DERSİNİN SINIF İÇİ UYGULAMA İLKELERİ
Resim-iş eğitimi, yaratıcılık gelişmelerine yöneliktir. Bunu sağlamada öğretmenin sınıf içindeki yaklaşımı, etkinlikleri önemlidir. Öğretmen bu yaklaşımını bir takım ilkelere dayalı olarak biçimlendirerek etkili bir resim-iş eğitimi gerçekleştirebilir. Bu ilkeler;
RESİM-İŞ EĞİTİMİNDE EĞİTİM DURUMLARI
Resim-iş kavramı, iki ve üç boyutlu çalışmaları içeren bir kavramdır. İki boyutlu çalışmalar; resimle ilgili çalışmaları, üç boyutlu çalışmalarda; heykel, kabartma, tasarım çalışmalarını anlatır. Resim-işteki iş, üç boyutlu çalışmaları yansıtır. Bu kavramın iş eğitimi ve iş eğitimindeki iş kavramı ile anlam olarak ilişkisi yoktur.
Sanat eğitimcilerine göre, yaratıcılığa dayanmayan hiçbir çalışma resim-iş eğitimiyle aynı anlamı taşıyan sanat eğitimi etkinliği sayılmaz. Söz gelimi, çocuğun hazır bir modeli aynı biçimde yeniden yapması yaratıcılık değildir.
Resim İş Eğitiminin Kapsamı:
Resim-iş eğitimine temel oluşturan başlıca alanları şöyle belirtebiliriz.
İKİ BOYUTLU ÇALIŞMALAR (ÇİZGİSEL VE RENKLİ)
ÜÇ BOYUTLU ÇALIŞMALAR (MODELAJ, HEYKEL, TASARIM)
ESER İNCELEMELERİİlköğretim döneminde, öğrencilerin ilgisine, seviyesine ve çevre imkanlarına göre; müzelerden, sergilerden ve öteki sanat etkinliklerinden yararlanabilmesi sağlanmalı. En azından her sınıfta yerli ve yabancı, önemli birkaç sanatçının çocuklarca ilginç bulunabilecek birer eseri tanıtmalıdır. Bu konuda kitaplardan, röprodükşiyonlardan (tıpkı basım), saydamlardan, kartpostallardan, afişlerden, film ve video bantlarından yararlanılabilir.
Not : Bu tür kaynaklar, illerde bulunan Eğitim Araçları Merkezlerinden sağlanabilir.
İlköğretim okullarında uygulanabilecek eğitim durumları, çocukların gelişim süreçleri paralelinde sınıf seviyesine göre olmalıdır. Birinci, ikinci ve üçüncü sınıflarda genellikle çocuğun yakın çevresiyle ilgili somut olaylara ve nesnelere, çocuksu düşünce öğelerinin de karşılaştırıldığı konulara yer verilmesi uygun olur. Sözgelimi; okul, aile, ev ve hayvanların hayatıyla (masallardan, fable) ilgili durumları, eğlenceleri, bayramları, masalları ve oyunları çocuğun düşsel evrenine uygun öğelerle zenginleştirerek çocuklara ilginç gelecek konular şeklinde verilebilir. Örnek olarak okulumuz, evimiz, ailemiz, evimizdeki hayvanlar, mevsimler, çevremiz, bayramlar ve eğlenceler, uçurtmalar, öyküler, masallar, bilim ve teknik evreni , robotlar, uzay araçları, kazalar, savaş, barış, açlık vb. konular.
Çocukların duygularının nefret ve aşırı sevgi arasında gidip geldiği bu dönemde iyilik ve kötülük kavramlarını içeren konulara yer verilebilir. Ancak konular erdemliliğin egemenliği ile sonuçlanan öyküler biçiminde düzenlenmelidir. İlköğretim okullarından 4. ve5. sınıflardaki öğrencilerde realist bir anlayışın geliştiği görülür. Özellikle nesneleri kendi renkleri ile görüp boyamaya başlamışlardır. Görsellik tutkusunu sürdürürken, bir yandan da öğrendikleri bilgileri çalışmalarına aktarırlar. Gördüğü nesnelerin doğruluğunu saptama amacı ile zaman zaman acaba yanlış mı yaparım korkusu ve çekingenliği sezilir. Bu nedenle doğrudan doğruya, doğaya bakarak ya da canlı modelden, ölü doğadan çalışma yaptırılmalıdır. Soyut biçimlere dayanan üç boyutlu çalışmalar ve tasarım çalışmaları yaratıcılığa yönlendirmek açısından önemlidir. Konular çocuk bahçeleri, parklar, konutlar, sosyal tesislerle ilgili tasarımlar grup çalışması olarak ele alınabilir. İnsan ve hayvanların belirgin özelliklerine yönelik heykel çalışmaları vb.
Yaşadığımız çevreden örnekler : yarışmalar, istasyon, otogar, liman, taşıt araçları, lunapark, çocuk bahçeleri, pazarda alış-veriş.
Tabiatta hayat : kardan adam, kış oyunları ve sporları, tarlada hayat, yaz tatili yaşantıları: denizde, yaylada, ormanda, kampta gezi anıları, vb.gibi
Bayram ve şenlikler : tebrik kartları, kuklalar, sahne düzeni ve dekorlar. Atatürk köşesi için atanın hayatı ile ilgili resimler, kabartmalar vb.
Uzak çevre ve geçmişle ilgili konular : başka ülkelerdeki ve geçmişteki insanların yaşamları, efsaneler, serüven gezileri, tarihsel yapıtlar ve anıtlarla ilgili öyküler.
Bilim ve teknik evreni : çağımızın ilginç olayları, uzay yolculukları ve yaşantıları, uzay araçları, modern yaşamın gerektirdiği taşıt ve kullanım araçları, çağın insanın ihtiyaçlarına uygun kentler, parklar, oyun alanları gibi.
Sanatçıları tanıma : 6.7. ve 8. Sınıfları kapsayan gerçekçi anlatım basamağı olarak nitelenen bu yaşlarda çocuklar tüm nesneleri ayrıntıları ile görmeye çalışırlar. Bu nedenle resimlerinde ayrıntıları gösterme çabaları sezilir. Resim konularında kız, erkek gibi cinsiyet farklılıkları dikkati çeker. Özgür olma duygularını kişiliklerini bulma yolunda yeni heveslerle yaratıcılıklarını dolaylı biçimde ve olumlu ölçüde yansıtırlar konular bu özelliklere uygun olarak seçilmelidir. Bu çağ da öğrenciler bazen çocuk gibi bazen yetişkin gibi hareket ettiklerinden, çalışmalarında belli ve değişmez bir karakter ve nitelik beklenmemelidir. Bu konuda sert eleştiriler ve zorlamalar, kendisine ve çalışmasına olan güvenini kaybetmesine sebep olabilir. Bu dönemde öğrencilere, anlayabilecekleri seviyedeki röprodüksiyonlardan (tıpkı basım) bol bol örnekler göstererek, karşılıklı konuşmalarla bunların incelenmesine zaman ayrılmalıdır. Sanat eserlerindeki bütünlüğün nasıl elde edilmiş olduğu anlatılıp gösterilmelidir. Çocuklara gösterilecek röprodüksiyonları bir sıra içinde, bazılarına yönelik vererek göstermek gerekir. Burada ölçüt, kolay anlaşılıp yorumlanabilecekten başlanarak zor anlaşılır özellikte olanlara doğru sıralanabilir.
ÇALIŞMA ORTAMI
Çocuğun kendini rahat ve özgür hissedeceği bir çalışma ortamı bulması, yaratıcılık açısından önem taşır. Bunu için en uygun mekan içerisinde sıra yerine, masaların bulunduğu ayrıca araç-gereç dolapları ile kil sandıklarının yer aldığı, özenle düzenlenmiş, temiz ve bol ışıklı bir atölyedir.
Çalışmalarda artık gereçlerden etkili biçimde yararlanılır. Öğrenciler hertürlü gereçleri toplayıp kullanabilirler. Örnek olarak, gazete, paket, şeker ve kese kağıtları mukavvalar, vb. Marangoz atölyelerindeki artıklar, yanık kibrit çöpleri, dal parçaları, çıtalar vb. Her türlü kutular. Doğal gereçler : Çekirdekler, ağaç kabukları, kozalaklar, tavuk tüyleri, kemikler vb. Metaller : şişi kapakları, teller, tüpler, vb. Plastikler: temiz olmak koşuluyla her türlü plastik gereçler.
RESİM-İŞ DERSİNİN ARAÇ VE GEREÇLERİResim-iş derslerinde kullanılacak araç ve gereçlerin en iyisi, çocuğa renk ve biçim bilinci verecek olan araç ve gereçlerdir. Çünkü, resmin esası bunlardır. Suluboya ve renkli kalemler ile bunların kullanılmasını sağlayan diğer araçlar, özellikle başlangıçta resim-iş araç-gereçlerin en iyisidir. Bundan sonra kurşun kalem, kömür kalem, mum boyalar, çeşitli büyüklükte fırçalar, renkli tebeşirler gelir.
İlk sınıflarda çocuğa, kalın fırçalar kullandırılır; çünkü bunlar, bir düzlem üzerine sürüldükleri zaman kalın yüzeyler meydana getirirler. Bu da çocuğun çizgi basamağından kolaylıkla yüzey basamağına geçmesini sağlar. Bunun için çocuğa ilk zamanlarda bol bol suluboya ile resim yaptırmak gerekir. İlk sınıfta, ambalaj kağıtları üzerine resim yaptırmak, ucuz olması bakımından daha iyidir.
Resim yapılacak kağıdın büyüklüğü önemlidir. Çok büyük ve çok küçük kağıtlara çocuk, resimleri yerleştiremez. Çocuk, çok küçük kağıtlara resmini yapmak istediği şeyleri sığdıramaz; çok büyük kağıtlara da resmi, kağıdın neresine yapacağını kestiremez. Bunun için en uygun kağıt büyüklüğü 15*20 cmlik kağıtlardır. Daha sonra, resim kağıtları ve resim defterleri kullandırılır.
Resim derslerinde hiç kullanılmayacak araçlar silgi ve cetvel olabilir. Çünkü, bu araçlar, çocuğun özenli ve dikkatli resim yapmasına engel olur. Bu araçlar kullanıldığı takdirde çocuk, duygu ve düşüncelerini gereği gibi anlatamaz. Bu gereçler, onu, düzensizliğe alıştırır; çaresizliğe götürür. Nasıl olsa elimde silgi var; kötü olursa siler, yeniden doğrusunu yaparım düşüncesi, çocuğu gelişigüzel resim yapmaya götürür; onu baştan savmacılığa alıştırır. Cetvel de çocuğun, çocukça resim yapmasına engel olur. Onu yaratıcılık yerine basma kalıpçılığa alıştırır.
DERSİN İŞLENİŞİ
Resim-iş eğitiminin amaca ulaşabilmesi için, öğretmenin derse girmesi gereklidir. Derste yapılacak etkinliklerin ders planı çerçevesinde yeterince ayrıntılı olarak belirli bir sıra içinde belirlenmesi gerekir. Konuların işlenmesiyle ilgili olarak ders öncesinde, ders bitiminde yapılacak etkinlikler şöyledir:
1 ) Konu : Çalışma konusu, çalışmanın yapılacağı sınıf ve ayrılacak süre ile birlikte belirlenir
2 ) Çalışma alanı : Konunun iki ya da üç boyutlu mu çalıştırılacağı; çizgisel çalışma mı; renkli,siyah-beyaz modelaj mı; yapısal çalışma mı yaptırılacağı saptanır.
3 ) Amaç ve davranışlar : Dersin genel amaçlarına uygun olarak, konunu amaçları ve dersin sonunda çocuğun hangi davranışları kazanacağı belirlenir.
4 ) Araç ve gereçler : Derste hangi araç-gereçlerin kullanılacağı belirlenir.
5 ) Ders öncesi hazırlıklar : Veli ile işbirliği dahil, öğretmen ve öğrencinin ne gibi hazırlıklar yapması gerektiği; getirilecek araç-gereçler; sınıfın, varsa atölyenin hazırlanması;; öğretmenle ya da sorumlularla işbirliği gibi yapılacak tüm işler önceden planlanır. Konu ilginç bir biçime önceden getirilmiş olmalıdır.
6 ) Öğrenciyi hazırlama : Araç-gereçler hazır olarak, dikkatlerin öğretmende toplanması sağlanır ve nasıl bir çalışma yapılacağı konusunda kısaca teknik bilgiler verilir.
7 ) Güdüleme : Eğer konu veriliyorsa; konu öyküleştirilmiş olarak ya da herhangi bir biçimde olabildiğince çarpıcı olarak anlatılır; varsa tiplerin ayırıcı özellikleri, özellikle vurgulanır.
8 ) Çalışmanın yapılması : Çalışmaya başlanabileceği söylenerek öğrenciler, serbestçe çalışmaya bırakılarak uzaktan izlenir. Öğrenciler çalışmalarını sürdürürken öğretmen, sorunları olanlarla ilgilenir, gerekirse teknik konularda genel ve özel olarak açıklamalar yapar. Öğrencileri cesaretlendirir. Araç-gereç kullanımı ve çalışma düzeni ile ilgili uyarılarda bulunur. İhtiyaç duyarsa, konunun belirgin özelliklerini vurgulayarak çalışma bilincini ve ilgiyi canlı tutmaya çalışır. Konuyla ilgili sorular sorarak hatırlatma düzeyinde onlara yardımcı olur. Düzeltme yaparken, şöyle yap böyle çizgibi müdahalelerden kaçınır.
9 ) Çalışmanın bitirilmesi : Biten işler, değerlendirme yapılmak üzere gereken yerlere asılır ya da serilir. Öğrencilere temizliğin yapılması hatırlatılır. Artan gereçlerin yine kullanılmak üzere yerlerine konulması sağlanır.
10 ) Sınama durumu : Konunun amacına ulaşıp ulaşmadığı, belirgin özelliklerin ortaya çıkarılıp çıkarılmadığı, öğretmenin gözetiminde, öğrenciler tarafından tartışılır. Öğrenciler, kendi çalışmalarını değerlendirme ilkeleri ışığında değerlendirirler. Değerlendirme; En çok kim emek vermiş? Öyküdeki tiplere en çok kiminki uymuş? Kiminki daha belirgin? Kim kağıdı daha iyi doldurmuş? Kimler renkleri kirletmeden kullanmış, temiz ve düzenli çalışmış? Kimlerin resimleri daha özgün olmuş? gibi yapılır.
DEĞERLENDİRME
Çocuk resimlerinin değerlendirilmesinde kırıcı, aşalayıcı bir tavırda eleştirici ve otoriter tutumlardan kaçınmak gerekmektedir. Yapıcı ve sevecen bir tavırla çocuğa yaklaşılmalı; konuşurken ses tonumuzu da iyi ayarlamalıyız, yumuşak ve sakin bir ton olmalıdır. Resimlerde gerçeğe uygunluk aranmamalıdır. Çocuklar her zaman yaratıcılık ve estetik yönünden aynı gelişimi göstermezler. Bu yüzden resim-iş dersi, öğrencilerle tek tek meşgul olmayı gerektirir.
Yapılan çalışmaları sergilemeye önem verilmelidir. Her çocuk çalışmasını sergilenmiş görmekten gurur duyar. Özendiricilik açısından, başarısız öğrencilerin çalışmalarını bile sergilemek gerekir.
Çocukların yaratıcılık ve estetik yönünden gelişimini sağlamak için çevresini de düzene sokmak gerekir. Bunun için sınıf levhalarının asılışı, renkleri, okul duvarlarının boyası ve bahçe düzeni gibi çocuğun çevresinin, örnek bir estetik hava içinde düzenlenmesine dikkat edilmelidir.
Değerlendirmede not, asla baskı aracı olarak kullanılmamalıdır. Çocuğun yaratıcılığını engelleyici davranışlardan kaçınılmalıdır. Notla değerlendirme, tek bir çalışma üzerinde yapılmamalıdır. Öğretmenin takdirine göre, biriktirilen çalışmalar bütün olarak ve çocuğun genel gelişimi göz önüne alınarak yapılmalıdır.
Değerlendirmede göz önünde bulunması gereken bazı özellikler vardır. Bunlar :
1 ) Yapılan çalışmanın özgünlüğü.
2 ) Verileni alma, uygulama ve çözümleme yetisi.
3 ) Anlatım gücü.
4 ) Zamanı, araç ve gereci kullanma yeterliliği.
5 ) Çalışmalara karşı ilgisi, isteği ve yaptığı işe kendini verebilmesi.
6 ) Düzenli çalışma becerisi.
7 ) Genel gelişimi ( Çalışmalar arasında aşama yapıp yapmadığı )
8 ) Atatürkün kişisel özellikleri, çeşitli yönler ve Atatürkçü düşüncede özellik taşıyan önemli yaklaşımlar, farklı sınıflarda yer verilmekle birlikte; öğrencilerin yaş seviyelerine göre, amaçları gerçekleştirecek güncel konularla desteklenip zenginleştirilmeli; davranışlar, güncel konularla bağlantı kurularak verilmelidir.
RESİM - İŞ DERSİNİN ÖĞRETİM YÖNTEMLERİ
KOPYA YÖNTEMİ
Bu yöntem, eski bir yöntemdir. Amaç; tahtaya yapılan ya da kitaptaki bir resmi, çeşitli araçlarla aynen çizmektir. Çocuk ya bakarak ya da resim kağıdını kopya edeceği resmin üzerine koyarak şekli çizer. Bu yöntemin eğitim değeri yoktur. Çünkü, çocuğu yaratıcılığa götürmez. Hayal gücünü geliştirici, çocuğu üretken yapıcı bir yöntem değildir. Ancak; karelere baş vurarak harita büyütmek ya da çizmek için kullanılabilir. Ders programlarında kopya yönteminin kullanılmasının uygun görülmemesine rağmen, halen bazı öğrenciler tarafından kullanılmaktadır; bunun nedeni öğretmenin bu konudaki dikkatsizliği olabilir.
MODELDEN ÇALIŞMA YÖNTEMİ
İlk olarak 1832lerde Almanyada kullanılmıştır. Geometrik şekillerle resim yapma amacına yöneliktir. Bu yönteme göre güzel olan, geometrik olandır. Bu yöntem ilkokullar için sakıncalıdır; genelde liselerde kullanılır. Akademiktir ve uzmanlık ister. Daha sonra bu yöntem, doğadan resim yapmaya çevrildi. Bu da ilkokul için pek kabul edilmiyor; bunun için çocuğun en az 12 yaşına gelmesi gerekiyor.
ÇÖZÜMLEME VE BİREŞİM YÖNTEMİ
Bu yöntemde önce konu, çocuğa söylenir. Çocuk, konuyu çözümler; yani parçalarına ayırır; konuyu düşünür, hisseder, tasarlar; sonra kendi yaratıcılığını da ortaya koyarak konuyu yeniden düzenler ve öylece kağıda yansıtır. Çocuğun dinlediği bir öyküye uygun bir resim yapması da bu yönteme girer. Bu yöntemde çocuğun konu dışınaçıkarak imgeleme yardımıyla yani nesneler düşünmesi ve bunu resimle anlatması eğitsel bir değer taşır. Bilimseldir, yaratıcılığı geliştirir; bu yüzden , çözümleme ve bireşim yöntemi, ilkokulda sıkça zaman zaman kullanılmalıdır.
GÖZLEM VE İNCELEME YÖNTEMİ
Bu yöntemde konu dikkatle incelenir. Önemli noktaları önceden saptanır. Bir takım notlar ve krokilerden yararlanılarak bir yerin resmi yapılır. Bu yöntem de ilkokulun ilk yıllarında uygulanamaz. Ancak, ilkokul yedinci sınıftan itibaren kullanılabilir.
ARAÇSIZ YÖNTEM
Bu yöntem, çocuğun hiçbir araçtan yararlanmadan kendiliğinden resim yapmasını sağlayan bir yöntemdir. Konu verilmez. Çocuğa, ne hissediyorsan, seni sevindiren, üzen, kızdıran ne ise ya da sevdiğin bir şeyin resmini yap dediğimiz zaman, bu yönteme uygun bir ders işlemiş oluruz. Çocuğun kendini en iyi ifade edebildiği bir yöntemdir; kendi düşündüğünü etki altında kalmadan yapar.
TOPLU ÇALIŞMALAR
Bu yöntem çocuklarda paylaşma alışkanlığını geliştirir. Üretme, birlikte çalışma vardır. Grupla çalışılır. Genelde 2 kişilik gruplar oluşturulur. Grupların gönüllü olması gerekir. Çalışmalarda konu verilir.
PSİKOLOJİK YÖNTEM
Bir konu verilir. Bu yöntemde çocuk bir konu aracılığıyla kendi iç dünyasını yansıtır. En iyi yöntem budur. Çözümleme ve bireşim yöntemine benzer. Bu yöntem, aynı zamanda çocuğun sorunlarını da tanımaya yardım eder; kişiliğin tanınmasına ve gelişmesine olanak sağladığı için değerli bir yöntem sayılır.
Çocuklar, yalnız çizdikleri nesneleri değil, aynı zamanda kendilerini anlatırlar. Sözle anlatamadıkları heyecanlarını, sevinçlerini, korkularını, ilgilerini resimlerinde dile getirirler. Çocuk resimlerine bakarak, onun psikolojik portresini tanıyabiliriz. Çocuk, kendisine göre önemli olan nesneleri büyük ya da küçük çizer. Sözgelimi babayı, anneye ve çocuğa göre daha büyük çizen çocuk, babayı otoriter bir kişi olarak algılıyor demektir. Yüzü belli belirsiz bir köşeye çizilmiş küçük kardeş, annesinin kendisine olan ilgisini çalabilecek bir tehdit, kıskançlık anlamı taşıyabilir. Çocuk resim yapmaktan haz duyduğu için resim yapar; yoksa sorunlarıyla ilgili bilgi vermek için değil. Ama resimler, onların sorunlarını da içerir. Konusu öğretmen tarafından ustaca düzenlenmiş çocuk resimlerinden, çocuğun kendi duyguları, ailesinin ekonomik ve toplumsal yapısı, aile içi ilişkileri ile derste ağzından alamayacağınız bilgileri öğrenebiliriz. Kuşkusuz amaç, öğrencinin özel hayatına duyulan ilgi değildir. Bu bilgiler, alacağımız eğitimsel önlemlere temel olarak kullanılabilir.
Resim dersinin öğretimin de dikkat edilecek en önemli nokta, öğrencilerde ilgi uyandırmak ya da onları güdülemektir. Bu, çocuğun bir iş yapmak gereksinimi duyması demektir. Bunun için de temel gereksinmesinden yararlanılır. Örneğin, beğenilmek ve takdir edilmek çocuğun gereksinmesidir. Bu gereksinmeyi doyurmak için Bakalım kiminki daha iyi olacak? Kiminki iyi olursa, onun resmini duvara asacağız? demek bir güdülemedir.
İkinci olarak, dikkat edilmesi gereken bir nokta da yapılacak işle ilgili bütün araç ve gereçleri çalışma yerine getirmektir. Araç ve gereç olmadan resim dersi yapılamaz. İşe asıl eğitsel değeri kazandıracak olan da budur. Kimi işlerin yapılması işbölümü gerektirebilir. Bu durumda, her öğrenciye kendi ilgi ve yeteneklerine göre iş verilir. Resim-iş eğitimiyle ilgili en önemli alışkanlıklardan biri de kullanılacak araç-gereçlerin bakımına gösterilen önemdir. Darmadağınık ve kirli durumda olan araç ve gereçler, çocukların ruhları üzerinde de olumsuz etki yaratır.
İlkokula yeni başlayan çocuklara ilk 2-3 hafta içinde bol bol resim yapma alıştırmaları yaptırılmalıdır. Bunun iki önemi vardır : Çocukların iç dünyalarını tanımaya çalışmak; çocukların resim yapma bakımından içinde bulundukları resim yapmadaki düzey hakkında bir fikir edinmek. Resim-iş dersi için önemli olan ikincisidir. Çünkü; yöntem bakımından çocuğa yapılacak yardım, bu gelişim basamağı ile ilgilidir. Okula ilk gelen çocuk, genellikle karalama ve ad verme basamaklarından geçmiştir. Bunun yanında, sınıfta bu basamakta olan birkaç çocuk da bulunur. Bu gibi çocuklara bol bol resim yapma olanağı verilmelidir. Resim dersi, diğer derslere göre, öğretimi en kolay olanıdır; bu konuda biraz ilgi ve anlayış yeterlidir.
Okula gelen çocukların resimleri incelenirse, bunların : Kendiliğinden, çizgilerle; öğretmenin etkisiyle, yüzeylerle; hareket halindeki konularla resim yaptıkları görülür. Dağ manzaraları ve perspektif resimlere son sınıflarda yer verilir.
Resim öğretiminde esas, çocuğun konu ile yakınlığını sağlayarak çocuğa bol resim yaptırmak ve daima bulunduğu basamaktan bir yukarı basamağa çıkmasına rehberlik etmektir. Aynı şeyi resim yapma tipleri için de düşünebiliriz. Çocuk, zamanla karışık tipe doğru götürülmelidir. Aslında bunlar arasında da bir ilişki vardır. Konuyu bütünüyle görenler, resmi çizgi ile yapma eğilimindedirler; fakat, resim öğretiminde amaç, çocuğu basamaklardan geçirmektir.
Çocuğun, çizgi ile resim yapmaktan yüzeyle resim yapmaya geçmesi için kalın fırça ya da kesme - yapıştırma ile resim yapma alıştırmalarına gerek vardır. Kimi zaman, bunlar böyle çıplak oldu, bunları giydirelim. demek de yararlı olur.
Çocuk, ilk sınıfın ikinci yarısından başlayarak hareketli resimler yapmaya da alıştırılır. Bunun için çocuğa, şimdi de bu köpeği koşarak yap denebilir. Bu oldukça ileri bir basamaktır. Bunda çocuğu fazla sıkmamak gerekir.
Dördüncü ve beşinci sınıflarda dağ manzaraları ve üç boyutu gösteren resim yapma denemelerine girişilebilir. Fakat bunda da acele etmemek gerekir.
Çocuklar özellikle ilk zamanlarda, büyükçe bir kağıdın bir köşesine küçük bir resim yaparlar. Bunun yanında, başka neler olduğuna dair sorular sorulur ve onları da yapması istenir. Böylece, çocuğun yaptığı resim zenginleştirilmiş olur.
RESİM - İŞ PROGRAMI
Resim - İş Programı T.T.K.B.nın 11.9.1992 tarih ve 287 sayılı kararı ile kabul edilmiş; 1992 yılında kitap halinde yazılmıştır.
Bu derse ait programda Genel Amaçlar , Sınıf Amaçları ile ,Ünite ve Konular yer almıştır. Amaçların davranışları , işleniş ve değerlendirme bölümleri ise kitap halinde basımı yapılmış olan programda bulunmaktadır.
GENEL AMAÇLAR
BİRİNCİ SINIF RESİM -İŞ PRORAMININ AMAÇLARI
KONULAR
a ) Pastel boya çalışmaları
b ) Parmak boya çalışmaları
c ) Guaş boya çalışmaları
Atatürkün Hayatı
Atatükün Kişisel Özellikleri ve Çeşitli Yönleri
Atatürkçü Düşüncede Özellik Taşıyan Önemli Yaklaşımlar
a ) Hak ve hürriyetleri tanımı
b ) Hürriyetleri çeşitli şekilleri
( 1 ) Haberleşme hürriyeti
( 2 ) Yerleşme ve seyahat hürriyeti
a ) Milletin sevgisi
b ) Yurt ( Vatan ) sevgisi
İKİNCİ SINIF RESİM-İŞ PROGRAMININ AMAÇLARI
KONULAR
a ) Pastel boya çalışmaları
b ) Sulu boya çalışmaları
c ) Parmak boya çalışmaları
d ) Guaş boya çalışmaları
Atatürkün Hayatı
Atatürkün Kişisel Özellikleri ve Çeşitli Yönleri
Atatürkçü Düşüncede Özellik Taşıyan Önemli Yaklaşımlar
a ) Kin ve nefret yerine iyilik, güzellik ve doğruluk
ÜÇÜNCÜ SINIF RESİM-İŞ PROGRAMININ AMAÇLARI
KONULAR
a ) Pastel boya çalışmaları
b ) Sulu boya çalışmaları
c ) Parmak boya çalışmaları
d ) Guaş boya çalışmaları
Atatürkün Hayatı
Atatürkün Kişisel Özellikleri ve Çeşitli Yönleri
Atatürkçü Düşüncede Özellik Taşıyan Önemli Yaklaşımlar
a ) Hürriyetin çeşitli şekilleri
( 1 ) Basın hürriyeti
( 2 ) Mülkiyet hakkı
( 3 ) Konut dokunulmazlığı
a ) Dayanışmanın toplum hayatındaki önemi
b ) Milli birlik ve beraberlik yönünden dayanışmanın önemi
a ) Kadının toplumdaki yeri
b ) Türk kadınının tarihteki yeri
c ) Çalışma hayatındaki yeri
d ) Aile bireyleri arasındaki dayanışmanın önemi
e ) Ailenin kutsallığı
DÖRDÜNCÜ SINIF RESİM-İŞ PRORAMININ AMAÇLARI
KONULAR
Atatürkün Hayatı
Atatürkün Kişisel Özellikleri ve Çeşitli Yönleri
Atatürkçü Düşüncede Özellik Taşıyan Önemli Yaklaşımlar
BEŞİNCİ SINIF RESİM-İŞ PROGRAMININ AMAÇLARI
KONULAR
Atatürkün Hayatı
Atatürkün Kişisel Özellikleri ve Çeşitli Yönleri
Atatürkçü Düşüncede Özellik Taşıyan Önemli Yaklaşımlar
a ) Yurtta sulh, cihanda sulh prensibi
Atatürkçü Düşüncede Milli Güç Unsurları
a ) Milli tarih
b ) Güzel sanatlar
c ) Bilim ve teknolojinin anlamı ve önemi
T.C Yasası
ALTINCI SINIF RESİM-İŞ PRORAMININ AMAÇLARI
KONULAR
Atatürkçü Düşüncede Özellik Taşıyan Önemli Yaklaşımlar
a ) Bilimin insan yaşamındaki yeri ve önemi
a ) Güzel sanatları geliştirme ideali
b ) Milletlerin tanınmasında güzel sanatların rolü
c ) Sanat-kültür ilişkileri
( 1 ) Heykel sanatı
( 2 ) Müzik sanatı
( 3 ) Edebiyat sanatı
( 4 ) Resim sanatı
f ) Birbirimizi sevmekte sanatın rolü
YEDİNCİ SINIF RESİM-İŞ PROGRAMININ AMAÇLARI
KONULAR
Atatürkçü Düşüncede Özellik Taşıyan Önemli Yaklaşımlar
A ) Bilimin insan yaşamındaki yeri ve önemi
- Güzel sanatlar
a ) Güzel sanatları geliştirme
b ) Milletlerin tanınmasında güzel sanatların rolü
c ) Sanat-kültür ilişkileri
d ) Toplumda sanatkarın yeri
e ) Güzel sanatların çeşitleri
( 1 ) Heykel sanatı
( 2 ) Mimik sanatı
( 3 ) Edebiyat sanatı
( 4 ) Resim sanatı
B ) Birbirimizi sevmekte sanatın önemi
SEKİZİNCİ SINIFIN RESİM-İŞ PROGRAMININ AMAÇLARI
KONULAR
Atatürkün Kişisel Özellikleri ve Çeşitli Yönleri
Atatürkçü Düşüncede Özellik Taşıyan Önemli Yaklaşımlar, Akılcılık ve Bilime Verilen Önem
a ) Bilimin insan yaşamındaki yeri ve önemi
a ) Güzel sanatları geliştirme ideali
b ) Milletlerin tanınmasında güzel sanatların rolü
c ) Sanat-kültür ilişkileri
d ) Toplumda sanatkarların yeri
e ) Güzel sanatları çeşitleri
( 1 ) Heykel sanatı
( 2 ) Müzik sanatı
( 3 ) Edebiyat sanatı
( 4 ) Resim sanatı
f ) Birbirimizi sevmekte sanatın rolü
KAYNAKÇA
Yalçın, O. , Çocuk Resminin Dili, İlkokulda Resim Dersinin Eğitim Ve Önemi, (1953), 2. Baskı, Ozan Yayınevi, İstanbul, 1973
|Öğrenci Projeleri sayfasına geri dön.|